Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 1266 5543219 5461392 2026-04-22T03:17:20Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Список со македонски музичари]] на [[Список на македонски музичари]] 5461392 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{никулец}} == Забавна музика == * [[Ристо Вртев]] * [[Славе Димитров]] * [[Тоше Проески]] * [[Калиопи]] * [[Каролина Гочева]] * [[Мијата]] * [[Владо Јаневски]] * [[Ламбе Алабаковски]] * [[Елена Ристеска]] * [[Тамара Тодевска]] * [[Влатко Лозаноски]] * [[Андријана Јаневска]] * [[Антониа Гиговска]] * [[Ања Ветерова]] * [[Сара Мејс]] * [[Верица Пандиловска]] * [[Наташа Малинкова]] * [[Тијана Дапчевиќ]] * [[Влатко Стефановски]] * [[Нокаут]] * [[Силви Бенд]] * [[DNK]] *[[Јован Јованов]] *[[Елвир Мекиќ]] == Народна музика == *[[Виолета Томовска]] *[[Гоце Арнаудов]] *[[Блага Петреска]] * [[Ефто Пупиновски]] *[[Вања Лазарова]] *[[Кирил Манчевски]] *[[Јонче Христовски]] *[[Анка Гиева]] *[[Кате и Нели ти реков]] *[[Васка Илиева]] *[[Петранка Костадинова]] *[[Гоце Николовски]] *[[Наум Петрески]] *[[Миле Кузмановски]] *[[Сузана Спасовска]] *[[Јордан Митев]] *[[Аце Петковски]] *[[Анета Мицевска]] *[[Зуица Лазова]] *[[Ѓоко Јовиќ]] *[[Анета Наковска]] *[[Марјан Коцев]] *[[Благица Павловска]] * [[Секула Пупиновски]] * [[Сузана Гавазова]] * [[Јовица Наумчевски]] *[[Никола Бадев]] *[[Александар Сариевски]] *[[Круме Спасовски]] *[[Атина Апостолова]] *[[Лидија Спасовска]] *[[Рубинчо Благадуша]] *[[Анета Арсовска]] *[[Виданка Георгиева]] *[[Перо Христов]] *[[Маргица Антевска]] *[[Ани Малинкова]] *[[Ванчо Тарабунов]] *[[Нино Величковски]] *[[Ристо Краповски]] *[[Мишко Крстевски]] *[[Душко Георгиевски]] *[[Даниела Темелковска]] *[[Далибор Ѓошиќ]] *[[Стојне Николова]] *[[Влатко Миладиноски]] *[[Смиља Митревска]] *[[Раде Нуневски]] *[[Момо Николовски]] *[[Новица Василевски]] *[[Татјана Лазаревска]] *[[Дејан Николовски-Чуле]] *[[Ристе Гавровски]] *[[Ѓоко Дончев]] *[[Пепи Бафтировски]] == Поп-фолк музика == *[[Адријана Ацевска]] *[[Елена Велевска]] *[[Џесика Палашоска]] *[[Татијана Стефановска]] *[[Татјана Лазаревска]] *[[Сузана Гавазова]] *[[Даниела Темелковска]] *[[Сања Цинцева]] *[[Јованка Житарова]] == Класична музика == === Композитори === * [[Тодор Скаловски]] === Пијанисти === * [[Симон Трпчески]] * [[Христијан Спировски]] * [[Дуке Бојаџиев]] === Оперски пејачи === * [[Павлина Апостолова]] * [[Васка Биџова - Гајдова]] * [[Петар Богданов - Кочко]] * [[Георги Божиков]] * [[Блага Видец]] * [[Ана Дурловски]] * [[Игор Дурловски]] * [[Милка Ефтимова]] * [[Данка Фирфова]] * [[Никола Гагов]] * [[Весна Гиновска]] * [[Томче Грнчароски]] * [[Симеон Гугуловски]] * [[Зина Креља]] * [[Кирју Лијаковски - Хамфри]] * [[Ана Липша - Тофовиќ]] * [[Станко Липша]] * [[Димитар Мариновски]] * [[Иван Наумовски]] * [[Лидија Нацоска]] * [[Благој Нацоски]] * [[Благоја Николовски]] * [[Анастазија Низамова]] * [[Славица Петровска]] * [[Благој Петров - Караѓуле]] * [[Марија Скаловска]] * [[Бранимир Стефановиќ]] * [[Мира Тасевска]] * [[Миомир Тасиќ]] * [[Бранка Тодевска]] * [[Борис Трајанов]] * [[Лилјана Зенделска]] === Чембалисти === * [[Цветанка Созовска]] [[Категорија:Македонски музичари| ]] a50ljdn5ppj8ewg7jks1s0ovbi017t0 0 1446 5543185 5541465 2026-04-22T02:53:30Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] (5) 5543185 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за монарх |name = Филип II Македонски |title = Крал на Македонија |image = Filip II Macedonia.jpg|250px |caption = <small>Биста на Филип II Македонски.</small> |reign = [[359 п.н.е.]] — [[336 п.н.е.]] |coronation = |othertitles = |full name = |native_lang1 = |native_lang1_name1= |native_lang2 = |native_lang2_name1= |native_lang8 = |native_lang8_name1= |predecessor = [[Пердика III]] |successor = [[Александар Македонски]] |suc-type = |heir = |queen = |consort = |spouse 1 = [[Аудата]] |spouse 2 = [[Фила]] |spouse 3 = [[Никасиполис]] |spouse 4 = [[Филина]] |spouse 5 = [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] |spouse 6 = [[Меда од Одеса]] |spouse 7 = [[Клеопатра Евридика]] |spouse 8 = |spouse 9 = |spouse 10 = |issue =[[Кинана]]<br />[[Филип III Аридеј|Филип III]]<br />[[Александар Македонски]]<br />[[Клеопатра Македонска|Клеопатра]]<br />[[Тесалоника Македонска|Тесалоника]]<br /> [[Птоломеј I Сотер]] |royal house =[[Аргеадска династија]] |dynasty = |royal anthem = |father = [[Аминта III]] |mother = [[Евридика II Македонска|Евридика II]] |date of birth = {{роден на|||382 п.н.е.}} |place of birth = {{роден во|Пела|Македонија}} |date of death = {{починал на||oктомври|336 п.н.е.}} (на возраст од 46 г.) |place of death = {{починал во|Ајга|Македонија}} |date of burial = |place of burial = [[Ајга]], [[Македонија]] |}} '''Филип II Македонски''' ([[382 п.н.е.]] — октомври [[336 п.н.е.]]) — [[крал на Македонија]] од [[359 п.н.е.]] до [[336 п.н.е.]] Бил татко на [[Александар Македонски]] во бракот со [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], како и на [[Филип III Аридеј]] во бракот со [[Филина]] од Лариса. Во негово време започнал периодот на големиот подем на македонската држава. [[Податотека:Filipvtori.jpg|thumb|250px|Монета со ликот на Филип II Македонски]] [[Податотека:Macedonian Phalanx (syntagma formation).jpg|thumb|250px|Македонската фаланга во формација „синтагма" од 256 војника по одред]] == Рани години == Филип е роден во [[Пела]] во [[382 п.н.е.]], како најмлад син на царот [[Аминта III]] и царицата [[Евридика I Македонска|Евридика]]. Во младоста (во периодот [[368 п.н.е.]] — [[365 п.н.е.]]) бил заложник во [[Теба]], водечки град во [[Грција]] во тоа време. За време на својот престој во Теба се здобил со грчко воено и дипломатско искуство од страна на [[Епамонид]], тебански генерал. Смртта на неговите постари браќа [[Александар II]] и [[Пердика III]] му овозможиле да го запоседне македонскиот престол во [[359 п.н.е.]]. На почетокот бил регент на неговиот малолетен внук [[Аминта IV]], но подоцна ја презема целата власт во своите раце. == Реформи и походи == Наскоро по доаѓањето на власт, Филип извршил реформи во државата и вовел постојана платена војска со прочуената [[македонска фаланга]], како основна воена единица, а вовел и коњаница, направи за опсада на градови и фрлање на камења и стрели. Неговите воени способности придонеле [[Кралството Македонија]] да стане регионална сила. Тој водел повеќе успешни војни со соседите. Најпрво, во [[358 п.н.е.]] го скршил отпорот на локалните македонски племиња и ја проширил својата власт на север до [[Охридското Езеро]]. Во [[357 п.н.е.]] ја зазел [[Атина|атинската]] колонија [[Амфипол]], која управувала со рудниците за злато на планината [[Пангајон]] (словенско име [[Пајак (Пангајон)|Пајак]]). Усовршувајќи го ковањето на парите, тој ја зацврстил македонската монета, која почнала да се употребува и во цела [[Грција]]. Во [[357 п.н.е.]] се оженил со [[епир]]ската принцеза [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]]. Во [[355 п.н.е.]] Филип го освојува градот Кренид, кој го преименува во [[Филипи]]. Тој исто така ги нападнал [[Абдера]] и [[Маронеја]], на [[Тракија|тракискиот]] брег. Во [[354 п.н.е.]] ја освоил атинската колонија [[Метон]], при што во битка го изгубил едното око. Еден од најпрочуените говори на Демостен е Третиот говор (Филипики) против [[Филип Втори Македонски]] во кој ја искажува големата омраза кон власта на Филип Втори Македонски и продорот на македонската војска во хеленските колонии во рамките на [[Македонското Кралство]].<ref name="Weil1">H. Weil, ''Biography of Demosthenes'', 5–6.</ref> Во ''Tретиот говор против Филип'', Демостен за овој поход изјавил:<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/247300406|title=Govori|last=Demosthenes|first=Danica|date=1995|publisher=Kultura|isbn=9989-32-010-1|location=Skopje|oclc=247300406}}</ref> {{Цитат|О мажи Атињани, од она што Филип во тек на нецели тринаесет години, колку што е тој на врвот, им го сторил на Хелените. Она е една петина од ова, не повеќе. Ги оставам на страна Олинт, Метона и Аполонија и триесет и два града во Тракија, кои сите така безмилосно ги уништи, што, ако некој некогаш и би наминал таму, тешко би кажал дека биле населени. Го премолчувам и уништувањето на толкав народ – Фокејците. Но што е со Тесалија? Нели ги уништи и правата на граѓаните и нивните градови, и востанови тетрархии за да му робуваат не само по градовите, туку и по племињата?}} Првиот посериозен отпор што го искусил Филип II бил од страна на Атињаните во [[Термопили]], во [[352 п.н.е.]] Истата година Филип ја освоил [[Тесалија]]. Тој ја поттикнувал борбата меѓу аристократските и демократските сили во Грција, со цел да ја искористи нивната неслога и полесно да ги освои. За таа цел, со златото на Филип на островот [[Евбеја]] била формирана Македонската партија, платена да ги промовира македонските интереси во политичкиот живот во Грција. Меѓутоа од [[352 п.н.е.]] до [[346 п.н.е.]] тој нема да продрe јужно, туку ќе ги освојува источните региони доаѓајќи до реката [[Марица|Хебрус]] (словенско име: Марица). Во [[349 п.н.е.]] Филип ја започнува опсадата над халкидискиот град [[Олинт]], првично негов сојузник, кој подоцна ќе склучи сојуз со [[Атина]]. Атињаните не направиле ништо да го спасат градот и тој во [[348 п.н.е.]] е срамнет со земја, а неговите жители Филип ги продава како робови. Во [[347 п.н.е.]] Филип ја освојува скоро цела [[Тракија]]. Во меѓувреме Атина, загрозена од македонските освојувања, понудила мир. Во [[346 п.н.е.]] во Тесалија двете страни договориле мир. Подоцна, македонските војски преку [[Епир]] навлегле на северозапад сè до [[Јадранско Море]]. Во [[342 п.н.е.]] Филип презел успешен поход и против [[Скити]]те на север. Во [[340 п.н.е.]] Филип ја започнува опсадата на [[Перинт]], а потоа во [[339 п.н.е.]] и на [[Византион]], но и двете опсади завршуваат неуспешно. [[Image:Map Macedonia 336 BC-mk.svg|left|thumb|250px|Карта на територијата на Филип II од Македон]] == Битката кај Херонеја и Коринтската лига == Неуспешните опсади на Перинт и Визант го загрозуваат влијанието на Филип во Грција. Сепак, набрзо Филип ги победил здружените Тебанци и Атињани во [[Битката кај Херонеја]] во [[338 п.н.е.]] Во [[337 п.н.е.]] на конгресот на грчките градови во [[Коринт]], сите тие, освен [[Спарта]], биле приморани да го потпишат Општиот Мир диктиран од Филип II и ја формираат [[Коринтска лига|Коринтската лига]]. Условите на мирот биле: да не војуваат меѓусебно, склучување на сојузи, менување на политичкото уредување, стапување на служба во туѓи држави, објавување на војна на секој кој ќе го прекрши Мирот. Иако со овој договор им давал автономија на полисите и не ги ставал директно под македонска власт тие биле зависни од Македонската држава со бројните ограничувања и немањето на надворешна политика. Филип бил избран за водач ([[хегемон]]) т.е. за политички и воен водач. Со Општиот Мир и обезбедената заднина од можни востанија во Грција, тој започнал големи воени подготовки за походот што планирал да го презеде против најголемата тогашна империја [[Персија]]. [[Податотека:Споменик на Филип (Скопје - Автокоманда).jpg|мини|десно|350п|Споменик на Филип, Скопје]] Сепак, Филип не успева да го поведе походот против Персија. Во [[336 п.н.е.]] бил убиен во [[Ајга]] за време на свадбата помеѓу [[Александар I Епирски]] и [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]], ќерка на Филип од неговиот брак со [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]]. Убиец бил [[Павзаниј од Орестида]], еден од неговите седум телохранители. == Бракови == [[Податотека:Philip II of Macedon monument in Skopje.JPG|thumb|250px|статуа на филип во скопје]] * [[Аудата]], ќерката на [[Илири|илирскиот]] крал [[Бардил]]. Мајка на [[Кинана]]. * [[Филина]], сестрата на [[Дердас]] и [[Махатас]] од [[Елимиотис]]. * [[Никасиполис]] од [[Фера]] — [[Тесалија]], мајка на [[Тесалоника]]. * [[Филина]] од [[Лариса]], мајка на [[Филип III Аридеј]]. * Миртала од [[Епир]], која Филип ја прекрстил во [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]]. Мајка на [[Александар Велики]] и [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]]. * [[Меда од Одеса]], ќерка на кралот Котелас од [[Тракија]]. * [[Клеопатра Евридика]], ќерка на [[Хипострат]] и внука на [[Атал (генерал)|Атал]]. == Поврзано == * [[Филипион]] == Надворешни врски == * [http://makedonija.name/history/philip-second-of-macedonia Филип II Македонски] {{en}} {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Филип II Македонски| ]] [[Категорија:Кралеви на Кралството Македонија]] [[Категорија:Аргеадска династија]] qbd5iffwzknledz8np1mx6n9g8m7ycz 0 1485 5543186 5521041 2026-04-22T02:53:38Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] (3) 5543186 wikitext text/x-wiki {{заштитено-анон}} ::''За други историски личности со името Александар III, видете [[Александар III]].'' {{Инфокутија за монарх |name =Александар Велики |title =[[Кралеви на Античка Македонија|Крал]] на [[Античка Македонија|Македонија]] |image =AlexanderTheGreat Bust.jpg |caption = |reign =[[336 п.н.е.|336]] — [[323 п.н.е.|323 г. пр. н. е]] |othertitles = [[Хегемонија|Хегемон]] на [[Коринтски сојуз|Коринтскиот сојуз]],<br />[[Шах]]аншах на [[Персија]],<br />[[Фараон]] на [[Египет]],<br />[[Крал на Азија]] |full name = Александар III Македонски |predecessor =[[Филип II Македонски]] |successor =[[Александар IV]]<br /> [[Филип III Аридеј]] |suc-type = |spouse 1 =[[Роксана|Роксана Бактриска]] |spouse 2 =[[Статира II|Статира II Персиска]] |issue =[[Александар IV]] |dynasty =[[Аргеади]] |father =[[Филип II Македонски]] |mother =[[Олимпија|Олимпија Епирска]] |date of birth =[[20 јули|20]] или [[21 јули]] [[356 п.н.е.]] |place of birth =[[Пела]], [[Античка Македонија|Македонија]] |date of death =[[10 јуни|10]] или [[11 јуни]] [[323 п.н.е.]] |place of death =[[Вавилон]] |}} '''Александар III Македонски''' или '''Александар Велики''' ([[Пела]], [[20 јули|20]]/[[21 јули]] [[356 п.н.е.|356]] — [[Вавилон]], [[10 јуни|10]]/[[11 јуни]] [[323 п.н.е.|323 г. п.н.е.]]) — [[Антички Македонци|античко-македонски]] крал од династијата [[Аргеади]], син на [[Филип II Македонски]] и [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], ќерка на молоскиот владетел Неоптолем. [[Римјани]]те му го дале прекарот ''Magnus'' — „Велик“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mn.mk/makedonski-legendi/4684-Aleksandar-III-Makedonski|title=Александар III Македонски|work=Македонска нација|language=mk-mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219195230/https://mn.mk/makedonski-legendi/4684-Aleksandar-III-Makedonski|archive-date=2022-02-19|accessdate=2022-02-19}}</ref> Бил воспитуван во духот на македонската аристократска традиција. На тринаесетгодишна возраст бил подучуван од [[филозоф]]от [[Аристотел]] во неговото училиште во тогашниот град [[Миеза]] наречено [[Миески нимфеј]], западно од денешното село [[Копаново]], [[Негушко]]. Неговото образование ги опфаќало: [[поезија]]та, [[астрономија]]та, [[геометрија]]та, [[реторика]]та, натпреварите во [[Гимнастика|гимнастички]] вежби, јавањето и [[лов]]от. На шеснаесетгодишна возраст, Филип му го доверил управувањето над [[Античка Македонија|Македонија]], додека тој бил во поход против [[Византион]]. Првиот поход на Александар бил против [[Мајди]]те, [[племе]] во горниот тек на реката [[Стримон]], кога ја извојувал првата воена победа и го основал град под името Александрополис, прв од многуте кои подоцна ги подигнал. На осумнаесетгодишна возраст учествувал во славната [[Битка кај Херонеја (338 пр. н.е.)|Битка кај Хајронеја]], заедно со својот татко Филип, кога здружените сили на [[Грци|Хелените]] биле разбиени. По убиството на Филип, Македонското собрание го прогласило за владетел на [[Македонија]]. Како македонски [[крал]], неговата прва воена акција била насочена против хеленските полиси кои се обиделе да ја отфрлат македонската власт. Александар ги принудил да го потврдат [[Корински договор|Коринскиот договор]], според кој тој ја наследува титулата ''Хегемон на Хелените''. Во [[335 п.н.е.|335 г. п.н.е.]], ги поразил [[Трибали]]те и нивните сојузници [[Гети]]те и преку илирската територија се спушил во Хелада, каде што започнало ново востание насочено против македонската власт, потикнато од [[Демостен]], со центар во [[Теба]]. Александар ги поразил [[Теба (Грција)|Тебанците]] и ја принудил [[Атина]] да го прифати понудениот мировен договор. Во [[334 п.н.е.|334 год. п.н.е.]], со 40.000 војници го започнал својот поход против [[Персија (област)|Персија]] и навлегол во [[Мала Азија]] преку Хелеспонт, кај Сест. Првиот судир со персиската војска се случил кај реката Граник на Пропонтида. По победата, Александар продолжил со својот пробив. Градот Сард се предал без борба, а во градовите во Ајолида и Јонија, меѓу кој бил и [[Ефес]], го пречекале како ослободител. Единствено [[Милет]] и Халикарнас се спротивставиле. По овие освојувања ја поделил војската на два дела, едниот дел на чело со Парменион заминал во Сард каде што требало да презими, а другиот дел тргнал во поход преку Карија, Ликија и Памфилија, освојувајќи ги сите градови и тврдини. Во [[333 п.н.е.|333 г. п.н.е.]], во Гордион, престолнината на [[Бриги|фригиските]] кралеви (Гордиј и Мида), се собрала целата војска. Тука, според една легенда, Александар го пресекол со меч неразврзливиот гордиев јазол, со што го исполнува пророштвото дека ќе загосподари со [[Азија]]. Во освоените територии најчесто го задржувал постојниот административен систем: сатрапиите — основни административни единици на чело со сатрапи, а најчесто [[Персијци]]те, ја имале цивилната и воената власт, освен во [[Лидија]], каде што бил поставен Македонец. Финансиската власт ја раководеле Македонци, а македонската војска ја контролира освоената територија. Првата битка со ''големиот крал'' (крал на кралевите) [[Дариј III]] се случила [[битка кај Ис|кај Ис]] во [[333 п.н.е.|333 г. п.н.е.]], каде што Александар со својата војска победил, а Дариј избегал од бојното поле. Во [[Феникија]] ги освоил градовите [[Тир]] и [[Газа (град)|Газа]]. Во [[Египет]] бил дочекан како ослободител и бил прогласен за [[фараон]]. Во градот [[Мемфис (Египет)|Мемфис]], египетските [[Свештенство|свештеници]] му ја предале двојната круна на египетските фарони. Во 331 г. п.н.е., на делтата на реката [[Нил]] го основал градот [[Александрија]]. Преку [[Сирија]], навлегол во северна [[Месопотамија]]. Во 331 г. п.н.е. во [[Битката кај Гавгамела]] извојувал победа против бројна персиска војска. По победата, се прогласил за крал на Азија и влегол во градот [[Вавилон]], еден од главните центри на [[Персиско царство|Персиското Царство]]. Отаму, продолжил кон срцето на Персија и ја освоил [[Суза]], втората престолнина на персиската држава, а набргу во негови раце се нашол и градот Екбатана. Неговата потера на персискиот крал Дариј завршила во Хекантопил, каде што било пронајдено телото на Дариј Кодоман (бил убиен од персисикиот сатрап Бес). По закопувањето на Дариј, со сите кралски почести, Александар како персиски крал се упатил на север кон Хирканија и Партија, области на југ од [[Касписко Море|Каспиското Море]]. Во периодот помеѓу 330 — 327 г. п.н.е., Александар престојувал во Бактрија и Согдијана. Во Бактрија во 327 г. п.н.е., се оженил со иранката Роксана, која подоцна го родила неговиот син Александар. Во походот во [[Индија]], кај реката Хидасп во 326 г. п.н.е., Александар ја водел својата последната битка против Пор, кралот на Пенџап. По големата победа над овој индиски владетел, ги присоединил земјите од оваа страна на [[Инд]] кон својата империја. На местото на Битката кај Хидасп, Александар го основал градот Никаи (Победа), а во близина подигнал уште еден град, наречен Букефала, во чест на неговиот коњ [[Букефал]]. На бреговите на реката Хифаст подигнал дванаесет жртвеници на [[бог]]овите и столб на кој пишувало: „Овде застанал Александар“. На врќање од Индија, на брегот на реката Инд, основал нова Александрија, еден од 17-те градови под ова име. На брегот на [[Индиски Океан|Индискиот Океан]], неговата војска се поделила на два дела, едната под команда на Александар се движела по копно, а другата под команда на Неарх, пловела 80 дена. По враќањето од својот индиски поход, Александар планирал нови походи. Тој наредил да се извршат подготовки за поморско патување околу [[Арапски Полуостров|Арапскиот Полуостров]] до [[Картагина]] и до [[остров]]ите на [[Херакле]] (Мелкарт), најстариот теснец меѓу [[Европа]] и [[Африка]] (денес [[Гибралтар]]). Овие планови, пропаднале поради неговата [[смрт]]. Александар останува запаметен како еден од најголемите освојувачи во историјата на човештвото и непобедив воин, творец на Новиот Свет, на новата епоха позната како [[хеленизам]], на новиот поредок. == Детство == [[Податотека:Alexander-Statue-Skopje.jpg|250px|мини|десно|Споменикот на Александар на плоштадот во Скопје]] Александар се родил од бракот на [[Филип II Македонски|Филип]] со [[епир]]ската принцеза [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] во 356 п.н.е. на почетокот на месецот [[хекатомбајон]] кој [[Македонци]]те го нарекувале [[лоос]] и тоа во шестиот ден, кога во [[Ефес]] е запален и храмот на [[Артемида]]. Плутарх наведува дека неговото раѓање им било претскажано на Филип и Олимпија. Имено, Олимпија сонувала дека еден [[гром]] удрил во нејзиното тело и целата ја запалил. Разбирливо, нејзиниот мистичен [[ум]] веднаш го поврзал громот со [[Зевс]] (Зевс–Амон, Зевс–Најос) и истиот го сметала како израз на личниот интерес на овој бог заштитник за нејзиното семејство и нејзината идна плодност. Филип пак, сонувал сон во кој ја запечатил утробата на Олимпија со еден печат на кој имало отпечаток со лав. Кога му ги раскажале соништата на дворскиот пророк Аристандар од Телмес, тој веднаш заклучил дека Олимпија е бремена и носи дете кое ќе има лавовски карактер. Истиот ден кога му се родил првиот син, кај Филип стигнале гласници кои го известиле за победата над [[Илири]]те и за победата на неговиот коњ на [[Олимписки трки|Олимписките трки]]. Посебните особини кои Александар ги покажувал од мал ја оправдале надежта на Филип дека во неговиот син се наоѓа посакуваниот наследник. Александар во него ги споил многуте карактерни црти од обата свои родители. Од неговата мајка, темпераментна жена подложна на мистицизмот, ја наследил страсната и помалку тврдоглава личност, ирационален копнеж за непознатото и верба во посебна [[херој]]ска слава. Од татко си ја презел нескротливата волја и енергија, нескротилив карактер, храброст, слава, војнички дар и извонредно практичен дух. Неговата мајка му била поблиска по душа и влијанието на оваа жена оставила неизбришлива трага врз него. Татковиот пак, дипломатски, војнички и политички успех го поттикнало неговото честољубие и ги разгорил неговите соништа за водство и слава. Кај [[Плутарх]] се спомнува дека „Александар не сакал да го добие од својот татко златото, раскошот и уживањето, туку го сакал кралството кое ќе му пружи можност за борби, војни и дела полни со чест и слава”. Александар ја имал и среќата да стане ученик на еден од најголемите [[филозоф]]и во [[антика]]та. Кога Александар имал четиринаесет години, Филип го довел [[Аристотел]] во Македонија и му го доверил воспитувањето на својот син. Аристотел тогаш имал околу четириесет години и сѐ уште бил далеку од неговата понатамошна слава. Тој бил зет и пријател на малоазискиот владетел [[Хермиј]], кој пак со Филип одржувал добри пријателски односи. По смртта на [[Платон]], Аристотел се повлекол на дворот на Хермиј, каде се наоѓал и кога Филип го повикал во Македонија. Средбата на Аристотел со младиот Александар се прикажува како „еден од најголемите моменти во историјата на човештвото.” Иако Александар тогаш уште бил дете и потенцијален престолонаследник, а Аристотел уште не ја започнал неговата плодна научна дејност која ќе го прослави низ вековите, подоцна првиот ќе стане генијален, херојски настроен [[војсководец]] и обединител на [[Азија]] и [[Европа]], а вториот – генијален филозоф, во кој се созреала и кулминирала двовековната филозофска и научна мисла на [[Хелени]]те. Во малото место [[Миеза]], во внатрешноста на Македонија, во [[Миески нимфеј|Миескиот нимфеј]] (денешна месност Извор кај [[Копаново]], [[Негушко]]), идниот крал и неговите другари врсници биле воспитувани во хеленски дух. Аристотел не сметал дека на идниот владетел му е потребна посебна настава која практично би го подготвувала за должноста која го чекала. Часовите по [[Гимнастика|гимнастички вежби]], [[јавање]], [[лов]] и игри се замениле со читање песни и разговори за [[поезија]]та, со учење [[геометрија]], [[астрономија]], [[реторика]] и [[еристика]]. Аристотел на својот млад воспитаник му влел огромна љубов кон песната. Тој за него ги рецитирал песните на [[Хомер]] и Александар никогаш не се одделувал од овие дела. Негови омилени јунаци биле [[Херакле]] и [[Ахил]], кои ги сметал за свои предци. На влијанието на Аристотел врз учењето на Александар, може да се препише и неговото големо интересирање за природните науки, по што и неговите освојувачки војни често добивале карактер на истражувачки [[Експедиција|експедиции]] кои ги збогатиле [[географија]]та, [[етнологија]]та, [[биологија]]та, [[ботаника]]та, [[метеорологија]]та и многу други науки. [[Податотека:Ancient Macedonian Symbol.jpg|thumb|300px|Македонското сонце со кралската дијадема во сончевата топка — симбол на Античко-македонското Царство]] Меѓутоа, во политички поглед, вистинско разбирање меѓу Александар и неговиот учител немало никогаш. Во својот став кон [[Варвар]]ите, Александар повеќе бил следбеник на [[Антистен]]овата школа која била долга традиција на македонскиот двор, а не на Аристотеловата. Аристотел останал на македонскиот двор до стапувањето на Александар на престолот на Македонија, но неговата наставничка мисија траела најмногу уште три години. Младиот владетел и покрај подучувањата од Аристотел останал варварин, се научил да ја почитува културата на [[Хелада]] и сонувал за распространување на таа култура на Исток. Меѓутоа, Александар ја потценувал тромоста и отпорната сила на источниот дух, а и големината и длабочината на источната култура. Квантитетот на [[Азија]] излегол премногу крупен спрема квалитетот на Хелада. Во моментот на најголемата слава, во Александар победил духот на Истокот. Тој покрај повеќето жени се оженил и со ќерката на [[Дариј III]], ја зел [[Персија|персиската]] круна и се облекувал како персиските кралеви, го вовел во [[Европа]] источниот поим „крал [[по милост Божја]]“ и најпосле ја запрепастил Хелада кога во величествен стил изјавил дека тој е [[бог]]. Хелада на тоа се смеела, а Александар се опивал до бесвест, која подоцна го довела и до смрт. == Доаѓање на власт == Александар станал крал на Македонија во [[336 п.н.е.]], на дваесетгодишна возраст, по убиството на неговиот татко [[Филип II Македонски|Филип II]]. Грчките градови како Атина и Теба, кои морале да му се покоруваат на Филип, виделе можност да си ја повратат целосната независност во доаѓањето на младиот крал. Александар на тоа брзо се спротивставил и Теба, која била најактивна против него, веднаш се предала кога тој со својата војска се појавил пред нејзините порти. По ова, грчките градови, на собирот кај [[Коринтски Провлак|Коринтскиот Провлак]], со исклучок на Спартанците, го избрале за командант против [[Персија (област)|Персија]], како што претходно бил и татко му Филип. Следната година (335 г. п.н.е.) Александар ги нападнал Тракијците и Илирите за да ја обезбеди северната граница на Македонија до [[Дунав]]. Додека тој победнички војувал на север, Тебанците и Атињаните повторно се побуниле. Александар реагирал веднаш и сурово: Теба, која давала најсилен отпор, била освоена со големо крвопролевање, градот бил разурнат, а неговата територија разделена меѓу останатите беотијски градови. Тебанците биле продадени во ропство, а само свештениците, потомците на поетот [[Пиндар]], и приврзаниците на Македонија биле поштедени. == Период на освојувањa == [[Податотека:MacedonEmpire.jpg|thumb|350px|Карта на царството на Александар 334 — 323.г. п.н.е.]] === Падот на Персија === Армијата на Александар ги минала [[Дарданели]]те со околу 42.000 војници од Македонија, разни грчки градови-држави, како и платеници и пратеници од [[Тракија]], [[Пајонија]] и [[Илирија]]. По почетната победа против персиските сили во [[Битка кај Граник|Битката кај Граник]], Александар го прифатил предавањето на провинциската престолнина и богатствата на градот [[Сардис]], и продолжил по јонското крајбрежје. Кај Халикарнас (денес [[Бодрум]] во Турција) Александар успешно ја спровел првата од многуте опсади, принудувајќи ги своите противници — платеничкиот капетан Мемнон од Родос и Оронтобатес, персискиот сатрап од Карија, да се повлечат преку морето. Александар ја препуштил Карија на Ада, која била владетел на Карија пред да биде сменета од нејзиниот брат Пиксодарус. Од Халикарнас Александар продолжил во планинската Ликија и Памфилијската рамнина (близу денешна [[Анталија]], Турција), преземајќи контрола над сите крајбрежни градови. Од Памфилија натаму, брегот немал позначајни пристаништа и затоа Александар продолжил кон копното. Кај Термес Александар го покорил, но не го нападнал Писидијскиот град. Во античкиот град Гордиум, Александар го одврзал дотогаш нерешливиот [[Гордиев јазол]], загатка која според легендите била решлива само од идниот „крал на Азија“. Според една од приказните, тој едноставно го пресекол јазолот со сабјата. Според друга, го одврзал така што го извадил делот од двоколката околу кој бил врзан. Армијата на Александар ги минала Цилицијските порти, ја сретнала и поразила главната персиска војска под команда на [[Дариј III]] во [[Битка кај Ис|Битката кај Ис]] (денес во Турција, на границата со [[Сирија]]) во ноември [[333 п.н.е.|333 година п.н.е.]] Дариј бил принуден да побегне од битката откако неговата армија се распаднала, и бегајќи ги напуштил сопругата, двете ќерки, мајка му [[Сисигамбa]] и непроценлива количина на богатство. Подоцна, тој му понудил мир на Александар, предавање на сите земји кои овој веќе ги освоил и откуп од 10.000 таленти за своето семејство. Александар му одговорил дека бидејќи сега е тој крал на Азија, тој ќе решава за поделбата на земјата. Продолжувајќи по брегот на Средоземното Море ги освоил градовите [[Опсада на Тир|Тир]] (во денешен [[Либан]]) и [[Газа]] по познатите опсади. [[Податотека:Battle of Issus mosaic - Museo Archeologico Nazionale - Naples 2013-05-16 16-25-06 BW.jpg|thumb|''Мозаик со Александар кој ја прикажува Битката кај Ис'', најден во Куќата на Фаун, [[Помпеја]]]] Во [[332 п.н.е.|332 година п.н.е.]] Александар се обидел да ја освои [[Нубија]], но наишол на силна воена формација предводена од кралицата Кандас, па решил да ги упати своите [[Поход на Египет|сили кон Египет]]. Во таа 332 и следнатa 331 година, Александар бил добредојден како ослободител на Египет, кој до тогаш бил окупиран од [[Персија (област)|Персија]]. Бил прогласен за син на [[Амон]] (египетски бог на сонцето, грчки: Зевс) од египетските свештеници во пророчиштето во оазата Шива во Либијската пустина. Оттогаш, Александар често се повикувал на Амон—Зевс како на свој татко, а неговата слика на кованите пари била со биковски рогови како симбол на божественоста. Ја основал [[Александрија]] во Египет, која подоцна, по неговата смрт, станала напреден главен град на [[Птоломејска династија|Птолoмејската династија]]. Напуштајќи го Египет, Александар продолжил кон Асирија и на [[1 октомври]] [[331 п.н.е.|331 година п.н.е.]] го победил Дариј уште еднаш во [[Битка кај Гавгамела|Битката кај Гавгамела]] (веројатно близу до [[Мосул]], денешен [[Ирак]]). Повторно Дариј бил принуден да побегне од бојното поле, но овојпат Александар го следел до Арбела, откаде овој пребегнал во Екбатана (денешен Иран). Потоа Александар тргнал кон [[Вавилон]]. Од Вавилон, Александар се упатил во [[Суса]], еден од главните градови на Персија, и го освоил неговото легендарно богатство. Испраќајќи ја главнината од својата војска кон главниот град на Персија [[Персеполис]], Александар ги нападнал и освоил Портите на Персија (денес планината Загрос), а потоа побрзал кон Персеполис пред неговата војска да го опљачка богатството на градот. За време на нивниот претстој во градот, избил пожар во палатата на [[Ксеркс]] и се проширил низ остатокот од градот. По освојувањето на Персеполис, Александар ја продолжил потерата по Дариј. Дотогаш, персискиот крал веќе бил заробен од [[Бес]], неговиот бактријски сатрап и сонародник. Додека Александар наближувал, Бес наредил да го убијат Дариј, а потоа, прогласувајќи се за негов наследник под името Артаксеркс V, се повлекол во Средна Азија од каде организирал герилски напади против Александар. Со смртта на Дариј, Александар ја прогласил одмаздничката војна за завршена, и ги ослободил своите грчки и други сојузници од својата војска, но им дозволил на доброволците да останат како платеници. Неговиот понатамошен тригодишен воен поход, прво против Бес, а потоа и против Спитамен, сатрап од Согдијана, го одвел Александар низ повеќе делови на денешен [[Авганистан]] и [[Таџикистан]]. Притоа, формирал повеќе градови со името Александрија, од кои некои постојат и денес, на пример [[Кандахар]] во Авганистан и [[Хуџанат]] во Таџикистан. Во тие походи, неговите противници биле поразени: Бес во 329, а Спитамен во 328 г. п.н.е. === Походот на Индија === [[Податотека:AlexanderConquestsInIndia.jpg|thumb|250px|Воен поход и движење на Александар во неговиот поход на Индија.]] После смрта на [[Спитамена]] и бракот со [[Роксана]] (Рошанак на бактриски), Александар ги зацврстува своите нови положби во Средна Азија. Во [[326 п.н.е.|326 година п.н.е.]] Александар конечно е подготвен да се посвети на освојувањето на Индија. Александар ги повикува сите водачи на племињата од [[Гандара]], територија на север од денешен [[Пакистан]], да му се покорат и да тргнат со него. [[Амби]], владетелот на [[Таџила]], чие кралство се простирало од [[Инд]] до [[Џелам]], така и направил. Но водачите на некои кланови, како на пример [[Асапсиос]] и [[Асакеноис]], познати во индиските текстови како [[Ашвајани]] и [[Ашвакајани]] (имињата асоцираат на природата на нивните заедници, на [[санскритски јазик]] Ашва значи коњ), одбиле да се покорат. Александар лично ја преземал командата над штитоносците, пешадијата, стрелците, Агријанците и коњаниците, и со нив тргнал во напад на кланот Аспасиос во долините [[Алишанг]] и [[Гуреа]], како и на кланот Асакеноис во долините [[Сват]] и [[Бунер]]. Според современите историчари, било доста тешко за Александар да ги покори овие племиња, меѓу кои племињата [[Масага]] и [[Аорну]] дале силен отпор. Посебно драматични биле борбите со кланот Аспасиос, во кои Александар бил ранет во рамото со копје, но сепак кланот ја загубил битката. 40.000 воини биле заробени. Асакеноисите му се спротивставиле на Александар со армија од 30.000 борбени кочии, 38.000 пешадија и 30 слонови. Тие се бореле храбро и пружиле силен отпор во многу утврдени места како што биле градовите [[Ора]], [[Базира]] и [[Масага]]. За да се скрши жестокиот отпор кај утврдувањето Масага биле потребни неколку дена жестока и крвава битка во која Александар бил сериозно ранет во потколеницата. Кога поглаварот на Масага загинал во битката, командата над неговата војска ја презела неговата мајка [[Клеофис]], која исто така била цврсто решена да ја брани својата татковина до последниот здив. Примерот со Клеофис кажува дека во битката исто така била вклучена и женската популација на утврдувањето. Александар за да ја совлада Масага морал постојано да врши дотур на свежа војска со цел да го одржи моралот на својата војска. Според [[Куртис]], Александар не само што ја уништил војската и останатите жители на Масага тој исто така го разрушил до темел, го пеплосал градот. На сличен начин својот бес подоцна Александар го искажал и на [[Ора]], следното упориште на Асакеносите. При крајот на битките кои ги водел Александар во Масага и Ора, голем број на Акакеносите се префрлиле во утврдувањето високо во планините наречено [[Аорнос]]. Александар постојано бил зад петици на овие трупи. Само после четири дневна крвава битка Александар го заземал и ова утврдување кое се сметало за неосвоиво. Пустошења како во Масага се повториле и во Аорнос. Пишувајќи за битките на Александар против Асакеносите, [[Виктор Хансон]] вели: „Иако им ветил на опколените Асакеноси дека ќе им ги поштеди животите ако се предадат, тој ги погубил сите војници кои биле заробени. Нивните упоришта во Ора и Аорнус исто така биле разрушени.“ [[Сисикотос]], кој му помогнал на Александар во овие битки, подоцна бил назначен за владетел на Аорнус. Откако го совладал Аорнус, Александар ја преминал реката [[Инд]] и влетал во битка против [[Пор]], владател на територијата [[Пенџаб]] во [[Битка кај Хидасп|Битката кај Хидасп]] во [[326 п.н.е.|326 г. п.н.е.]] [[Податотека:Le Brun, Alexander and Porus.jpg|thumb|300px|Слика на [[Шарл Ле Брeн]] на која се претставени Александар и [[Пор]] за време на [[Битка кај Хидасп|Битката кај Хидасп]].]] После победата, Александар бил импресиониран од храброста на Пор во битката, па затоа влегол во сојуз со него назначувајќи го за управител на неговото кралство, дури и придодавајќи му во владение и територии кои претходно Пор не ги владеел. Потоа Александар изградил два нови града, од кој едниот го именувал [[Букефал]], во чест на неговиот коњ кој го донел него до [[Индија]] а загинал во [[Битка кај Хидасп|Битката кај Хидасп]]. Александар продолжил со освојувања на сите утврдувања покрај реката [[Инд]]. Источно од кралството на [[Пор]], близу до реката [[Ганг (река)|Ганг]], се наоѓало моќното царство на [[Магада]] под владение на [[Нанда (династија)|династијата Нанда]]. Стравувајќи од судир со уште една моќна индиска војска, изморена од повеќегодишните воени походи, војската на Александар запира кај реката [[Биас (река)|Биас]] одбивајќи да маршира понатаму кон исток. Така оваа река ја означува и границата до каде војската на Александар продрела на исток. После битката со Пор, моралот на војската на Александар опаднал за понатамошни походи. А покрај тоа, тие требало да се соочат со далеку помоќен непријател. Војската на Александар имала на располагање околу 20-илјадна [[пешадија]] и околу две илјади [[Коњаница|коњаници]]. Војската отворено се спротивставила на инсистирањето на Александар да ја преминат и реката [[Ганг]], која била широка, како што тие слушнале, 6.5 километри (32 [[фурлонг]]а), со длабочина од 183 метри (100 [[фат]]а). А пак од другата страна на реката ги чекала силна армија од добро вооружени и воинствени пешадијци, коњаници и слонови. Некои дури извори велат дека кралевите на [[Гандерит]] и [[Праеши]] ги чекале со армија од 8 илјади коњаници, двесте илјади пешадија, 8 илјади борбени кочии и 6 илјади борбени слонови.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0243&layout=&loc=62.1 Plutarch, Vita Alexandri, 62]</ref> Александар, после состанокот со неговиот офицер [[Коенус]], бил убеден да се откаже од понатамошни походи и да се вратат назад. Александар бил приморан да сврти на југ. На патот кон југ војската се судрила со кланот [[Мали]], (во денешно време [[Мултан]]). Кланот Мали бил еден од највоинствените кланови во Индија во тој период. Но војската на Александар после жестоките битки го покорува кланот Мали. Во едне од налетите на утврдувањета Александар бил сериозно ранет од [[стрела]].<ref>Plutarch, Alexander [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0243;query=chapter%3D%2363;layout=;loc=62.1 63.5].</ref> Неговата војска, мислејќи дека нивниот крал е мртов, ја зазема тврдината и го искалува својот бес врз заробениците.<ref>[http://www.mainlesson.com/display.php?author=macgregor&book=greece&story=wounded www.mainlesson.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070607235116/http://www.mainlesson.com/display.php?author=macgregor&book=greece&story=wounded |date=2007-06-07 }}, "The Story of Greece" by Mary Macgregor.</ref>. После ова, Мали бил окупиран од војската на Александар, а главницата продолжила со движење.<ref>[http://www.historyofmacedonia.org/AncientMacedonia/AlexandertheGreat.html Alexander the Great Alexander of Macedon Biography],''History of Macedonia''</ref> Поголемиот дел од својата армија Александар ја насочува кон [[Карманија]] (во денешно време јужниот дел на [[Иран]]) на чело со генералот [[Кратер]], а еден дел гради флота за да го истражи [[Персиски Залив|Персискиот Залив]] под водство на адмиралот [[Неарх]], додека со останатиот дел од војската се враќа назад во Персија по јужната рута низ пустината [[Гедрозија]] (во денешно време дел од јужен [[Иран]] и [[Макран]] во јужен [[Пакистан]]). Патувањето низ пустината траело околу 60 дена и во текот на нејзиното поминување умира околу 3/4 од Александровата војска. Александар дел од своите сили оставил во [[Индија]]. На територијата на [[Инд]], тој го именува неговиот офицер [[Пејтон, син на Агенор|Пејтон]] како [[сатрап]], позиција која тој ја задржал следните десет години сè до [[316 п.н.е.|316 г. п.н.е.]], а во [[Пенџаб]] тој го оставил генералот [[Еудемус]] како командат на војската под владение на [[Пор]] и [[Таџили]]. [[Еудемус]] станува господар на [[Пенџаб]] после смртта на овие двајца. И двајцата владетели ([[Пејтон]] и [[Еудемус]]) се враќаат на запад во 316 г. п.н.е. со нивната војска, а на нивно место [[Чандрагупта Мауриа]] го формира царството [[Царство Маурија|Маурија]] во Индија. === По походот во Индија === Патувајќи кон [[Суса]], Александар открил дека многу од неговите сатрапи и воени управници лошо се однесувале во негово отсyство и казнил со смрт извесен број од нив за пример. Во знак на благодарност, ги платил долговите кон војниците и објавил дека ќе ги испрати постарите и осакатените ветерани назад во Македонија под водство на Кратер. И покрај тоа, [[војска]]та се побунила во градот Опис, одбивајќи да биде испратена назад и критикувајќи ги неговите новоусвоени персиски обичаи, како и воведувањето на персиски офицери и војници во војската. Александар ги погубил водачите на бунтот. Во обид да воспостави трајна слога помеѓу македонските и персиските [[Граѓанин|граѓани]], организирал и масовна венчавка помеѓу македонските офицери и персиските и други благороднички од Суса, но изгледа мал број од тие бракови траеле повеќе од една година. Неговите обиди да ги обедини македонската и персиската култура вклучувале и македонска воена обука за персиските момчиња. Повеќето историчари веруваат дека Александар ја усвоил и титулата Шаханшаш (што значи „Крал на кралевите“). Се мисли и дека Александар сакал да го освои и присоедини и [[Арапскиот Полуостров]], но оваа теорија не е потврдена. Се претпоставувало и дека Александар може да се упати на запад и да ги нападне [[Картагина]] и [[Италија]]. По патувањето во Екбатана за да го преземе најголемиот дел од персиското богатство, неговиот најдобар пријател, и веројатно љубовник, [[Хефестион]] умрел од болест, или можеби од труење. Александар тагувал по умрениот пријател 6 месеци. == Смрт и наследство == На 10 или 11 јуни [[323 п.н.е.|323 г. пр. н. е]], Александар починал во [[Вавилон]]. Тоа било само еден месец пред да наполни 33 години. Постојат различни теориии за причините на смртта. Некои сметаат дека Александар бил отруен од синот на [[Антипатер]] или од некој друг. Друга теорија е дека починал после пијанствата претходните денови. Други сметаат дека починал од [[маларија]] од која се има заразено во 336 г. п.н.е. Непосредно пред неговата смрт, неговите генерали го запрашале кој треба да го наследи неговото царство. Бидејќи Александар немал очигледен и легитимен наследник (неговиот син [[Александар IV]] ќе се роди после неговата смрт, а неговиот претходен син е роден од страна на негова конкубина, не жена), тоа било прашање од голема важност. Постојат повеќе дебати за тоа што им одговорил Александар на своите генерали. Некои веруваат дека Александар рекол, „Кратисто“ (што значи „на најсилниот“) или „Крат'ерои“ (на силниот). Од сите историски извори, античкиот историчар [[Диодор Сицилиски]] дава најдетален опис на погребната кола и на целата погребна церемонија на Александар Македонски:<blockquote>„Прво со чекан направиле златен ковчег, според големината на телото (на Александар); него до половина го исполниле со миризливи материи, за да шири пријатна миризба и да го сочува телото од распаѓање; Над ковчегот поставиле златен капак, така точно прилагоден, што ја опкружувал целата надворешна страна (на ковчегот). Над сето ова префрлиле порфирана прекривка, прекрасно извезена со злато; околу неа се наоѓало оружјето на починатиот, со што се давал увид во делата што тој ги извршил. Потоа довлекле кола, на којашто требало да се пренесува телото; на горниот дел од колата се наоѓала златна сводеста 'одаја', направена од скапоцени камења; таа била долга осум а широка десет лакти. Под врвот на сводот од одајата се наоѓал квадратен златен престол, на кој биле претставени глави од 'трагелафи' во величина од две дланки; на прстени, како украс биле прицврстени разнобојни венчиња, како цветови; На врвот имало мрежеста завеса, на која виселе огромни ѕвонци, за да може од далеку да се слушне дека колата се наближува; На аглите од сводот, на секоја страна стоела Победа, со трофеј во рацете; Сводот бил држен од златен перистил со јонски капители; внатре во перистолот, се наоѓала златна мрежа, со дебелина од еден прст, над којашто паралелно биле поставени по четири плочи, на коишто имало претставени фигури; овие плочи биле еднакви по величина со ѕидовите на 'гробната одаја'. На првата плоча се гледа колесница, богато изработена од метал; на неа седи Александар со убав жезол во раката; околу кралот под оружје врви Македонската гарда и Персијци, наречени 'мелифори'; пред нив оделе војници, што го носеле оружјето; На втората плоча била претставена колона слонови, украсени според воениот обичај; на нив, на чело јавале Инди, а одзади Македонци, со нивното вообичаено оружје; На третата плоча се гледаат коњичките чети, коишто прикажуваат како се развива една битка; На четвртата плоча се претствени кораби, подредени за битка; На влезот од оваа 'одаја' се наоѓале златни лавови, коишто како да гледале во оние, што влегуваат внатре; Од средината на секој столб нагоре, сè до капителите се издигал златен акант; Над 'сводестата одаја' над средината на сводот, на отворено бил прострен порфилен килим, на којшто била положена голема златна круна со маслинови гранчиња; кога сонцето со своите зраци ќе ја допрело, создавале молскава и треперлива светлина, така што одвреме, навреме, како да предизвикувала молњи; Од страните на колата, над којашто се наоѓала целата оваа градба, стрчеле по две оски, на коишто се вртеле четири персиски тркала, чиишто пречки биле позлатени; само оној дел од тркалата, што допирал до земјата, бил железен; Крајните делови на оските, што стрчеле биле од злато и на нив имало златни лавовски глави, чиишто усти држеле копје; Околу средината на должината на колата, во средишниот дел на 'одајата', се наоѓала механичка оска, којашто, на сета оваа градба и давала рамнотежа, за да може колата да се движи без нишање и на нерамни места; Имало четири процепа; на секој од нив бил прицврстен четворен ред јарем; на секој јарем јарем биле врзани по четири мазги, така што вкупниот број на мазгите бил шеесет и четири; тие биле највнимателно одбрани според големината и силата. Секоја мазга на главата имала позлатена круна, од двете страни на устата им виселе по две ѕвона; околу вратот имале ѓердани од скапоцени камења“.</blockquote>Но можеби Александар рекол, „Кратер'ои“ (на [[Кратер]]). Ова е сосема возможно бидејќи изговорот на „на силниот“ и на „Кратер“ на грчки јазик се разликува само во позицијата на акцентираниот слог. Повеќе учени веруваат дека Александар имал намера да избере некој од неговите генерали, а очигледен избор бил Кратер, бидејќи тој бил командат на најголемиот дел од армијата и се докажал како брилијантен командат. После ваквиот одговор на Александар кој им го дал на своите генерали, најверојатно Кратер бил убиен пред воопшто да биде во можност да организира церемонија по повод неговото назначување. [[Податотека:Diadochen1.png|thumb|right|float|300px| Поделба на царството на Александар {{легенда|#787CAD|Кралство на [[Птоломеј I Сотир]]}} {{легенда|#50A249|Кралство на [[Касандер]]}} {{легенда|#C38833|Кралство на [[Лисимах]]}} {{легенда|#C3B933|Кралство на [[Селеукус]]}} Други држави {{легенда|#A361BD|[[Картагина]]}} {{легенда|#70A9BE|[[Стар Рим|Рим]]}} {{легенда|#85AB54|[[Грчки колонии]]}} ]] [[File:Alexander1256.jpg|thumb|Статуа на Александар во [[Археолошки музеј во Истанбул|Истанбулскиот археолошки музеј]]]] По смртта на Александар Македонски, дошло до кавги за престолот на империјата по што избувнале низа војни на [[дијадоси]]те, кои довеле до формирање на неколку стабилни империи: * [[Птоломејската династија]] ќе го преземе Египет, * [[Антигонидската династија]] — Македонија и Грција, и * [[Селевкидската династија]] — [[Близок Исток|Блискиот Исток]]. ==Личен живот== Александар бил опишан од страна на Аријан како „силен, убав командант со едно [[око]] темно како ноќта и едно сино како [[небо]]то“.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://free-history-dictionary-books-hotels-health-maps.mithec.com/eng/alexander_the_great.html | work = Mithec | title = Alexander the Great}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.bpatc.org.bd/elibrary/files/1271169473ALEXANDERTHEGREAT.pdf |title= Alexander the Great |first= John J |last= Popovic |accessdate= 2014-11-09 |archive-date= 2013-02-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130220191839/http://www.bpatc.org.bd/elibrary/files/1271169473ALEXANDERTHEGREAT.pdf |url-status= dead }}</ref> Полулегендарната ''Александарска романса'', исто така, укажува на тоа дека Александар имал хетерохромија: дека едното око му било темно, а другото светло.{{Sfn |Grafton|2010|p= 27}} Британскиот историчар Питер Грин обезбедил опис на изгледот на Александар врз основа на својот осврт на статуите и некои древни документи: „Очите (едно сино, едно кафено) откриле росен, женски квалитет. Тој имаше светол тен и суров глас“. Александар се оженил двапати: со [[Роксана]], поради љубов; и со Статејра II, персиската принцеза и ќерката на [[Дариј III]] од [[Персија (област)|Персија]], од политички причини. Се верува дека тој имал два сина, [[Александар IV Македонски]] од Роксана и, можеби, [[Херакле (принц)|Херакле Македонски]] од Барсина. Александар, исто така, имал блиски односи со неговиот пријател, [[генерал]], и телохранител [[Хефестион]], син на македонски благородник. Смртта на Хефестион го уништила Александар. Овој настан можеби и придонел за неговото влошено [[здравје]] и ментална состојба за време на неговите последни месеци. Сексуалноста на Александар е предмет на шпекулации и контроверзии. Аелиан напишал за посетата на Александар во [[Троја]], каде што „Александар го украси гробот на [[Ахил]], а Хефестион на [[Патрокле]]“, имплицирајќи дека Хефестион бил сакан на Александар, на ист начин како што Патрокле бил на Ахил. Иако зборот ''eromenos'' (старогрчки за сакан) не мора да има сексуално значење, најверојатно Александар бил [[бисексуалност|бисексуалец]], што во неговото време не било контроверзно.{{Sfn |Sacks|1995|p= 16}} Освен жени, Александар имал многу повеќе женски придружници. Грин посочува дека, во контекст на периодот, Александар формирал доста силни пријателства со жени, вклучително и Ада од Карија, која го посвоила, па дури и мајката на [[Дариј]], [[Сисигамба]], која наводно починала од тага откако слушнала за смртта на Александар. ==Значењето на Александар Македонски== Александар Македонски постои како митска личност во [[Митологија|митовите]] на многу европски, азиски и африкански народи. Мислењата за Александар Македонски се поделени. Од една страна, според Монтескје, Александар не е освојувач од римски тип, кој освојува за да уништи, туку напротив, тој е војсководец кој освојува за сè да сочува; и тој не одел во војните само за да покорува, туку за да ослободува.<ref name="Laguna 2018">Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 326.</ref> Од друга страна, за него постојат и негативни коментари од некои значајни личности: така, поетот [[Лукан]] го нарекувал Александар Македонски „среќниот пљачкаш“ (''felix praedo''), додека [[Сенека]] го нарекувал „лудиот Александар“<ref name="Laguna 2018"/> и „разбојник и пустошник на народите“ (''latro gentiumgue vastator'').<ref>Dante Aligijeri, ''Pakao''. Beograd: Rad, 1961, стр. 72.</ref> Исто така, во својата поема „Áladerrida“, полскиот поет [[Тадеуш Ружевич]] пишува дека Александар Велики повеќе бил „parvus“ (мал) отколку „magnus“ (голем).<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 323.</ref> ==Александар Македонски како тема во уметноста и во популарната култура== Александар Македонски е честа тема во уметноста и во популарната култура, како: * „Повелба на Александар Македонски“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 52-54.</ref> * „Лекција“ — песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 43.</ref> * „[[Александар (филм од 2004)|Александар]]“ (''Alexander'') — американски [[филм]] од 2004 година, во [[режија]] на [[Оливер Стоун]]. Во филмот, улогата на Александар Македонски ја игра [[Колин Фарел]], татко му Филип го глуми [[Вал Килмер]], а мајка му ја игра [[Анџелина Џоли]].<ref>[https://raspored.hrt.hr/?raspored=1&mreza=2&datum=2018-02-17 HRT (пристапено на 16.2.2018)]</ref> == Предци == {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Александар Велики''' |2= 2. [[Филип II Македонски]] |3= 3. [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] |4= 4. [[Аминта III]] |5= 5. [[Евридика I Македонска]] |6= 6. [[Неоптолем I Епирски]] |8= 8. Аридеј |10= 10. [[Сирас]] |12= 12. [[Алкет I Епирски]] |24= 24. [[Тарип]]}}</center> {{ahnentafel bottom}} == Наводи == <references/> == Поврзано == * [[Кралеви на Античка Македонија]] * [[Александарски саркофаг]] * [[Походи на Александар Македонски]] == Надворешни врски == * Quintus Curtius Rufus, "Historiae Alexandri Magni Macedonis" (Квинт Курциј Руф, „Историја на Александар Велики Македонски“). {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} __ИНДЕКС__ [[Категорија:Александар III Македонски| ]] [[Категорија:Кралеви на Кралството Македонија]] [[Категорија:Кралеви на Античка Македонија]] [[Категорија:Фараони од Аргеадската династија]] [[Категорија:Аргеадска династија]] [[Категорија:Најголеми освојувачи во историјата на човештвото]] [[Категорија:Основачи на градови]] 7qznez66h18ts9tynt2zp9s4z8s0o4k 0 1691 5542966 5541623 2026-04-21T17:48:50Z Ehrlich91 24281 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-23873-60|~2026-23873-60]]) и ја поврати преработката 5457415 на Bjankuloski06 5542966 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика= | име=Галичник | слика= Galichnik-View-Northern-Slope.jpg | опис= Галичник денес | општина={{Општинскигрб|Општина Маврово и Ростуше}} | регион=[[Река (регион)|Река]] | население=48 | година= 2002 | поштенски број= | надморска височина=1&nbsp;270 - 1&nbsp;500 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=35 | lat_sec=39 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=39 | lon_sec=11 | слава= [[Петровден]] | мрежно место= www.galichnik.mk | карта = Галичник во Општина Маврово и Ростуша.svg }} '''Галичник''' — [[село]] во [[Општина Маврово и Ростуше]], во областа [[Рекански регион|Мала Река.]] Сместено е на падините на планината [[Бистра]], во центарот на регионот [[Мијачија]]. Галичник е туристичка знаменитост поради неговата автентична архитектура, богатото културно наследство и восхитувачките пејзажи. == Етимологија на името == Првата варијанта за потеклото на името „Галичник“ вели дека тоа е изведено од името на реката [[Галик]] која тече близу до [[Солун]]. Втората варијанта вели дека тоа е наречено Галичник по големиот број на „диви кокошки“ - ''галици'', кои живееле на месноста над сегашната црква Св. Петар и Павле, која има јужна диспозиција. == Историја == === X — XV век === [[Податотека:Nosii-Galicnik(1903-1908).jpg|мини|десно|250п|Секојдневие на чешмата „Упија“]] Најстарите сознанија за настанувањето на Галичник датираат од [[X век]] и почетокот на [[XI век]]. Се смета за едно од најстарите села во [[Мијачија|мијачкиот]] предел. Првиот период на селото е карактеризиран со мешање на [[Власи|Влашки семејства]] со [[Македонци]] со словенска култура. Престојувањето на Власите во мијачкиот предел го потврдуваат некои топоними од околината на Галичник, како и презимињата на некои од денешните галички семејства: Куцулоски, Гугулоски, Кипроски. === XVI — XVIII век === Вториот период на Галичник е [[Турско ропство|турското владеење]]. Иако имало обиди за [[Исламизација|исламизирање]] на населението, тоа останало [[христијанство|христијанско]], во голема мера благодарение на предводништвото на [[Томо Томоски (преродбеник)|Томо Томоски]]. Томоски е најпознатиот првенец на селото на преминот од [[XVII век|XVII]] кон [[XVIII век]]. Заради експанзијата на немакедонското население во денешна [[Албанија]], што и било поттикнувано од турската власт, во Галичник од XV до XVIII век постои континуирано доселување. === XIX век === [[Податотека:Mijacko zname.jpg|мини|лево|230п|Знаме на Мијаците од [[XV век]]]] [[Податотека:Molba za dozvola za kupuvanje, Galicnik, 1917.JPG|мини|210п|Молба со таксена марка, од Кипро Митрев од селото Сушица, Галичничка околија, да му се издаде дозвола да си купи овци. (18 март 1917)]] Во [[XIX век]], благодарение на доселувањето, високиот наталитет, но и поволните економски услови за сточарство, Галичник е веќе мал град. Турски патописци зборуваат за Галичник во XVIII и XIX век како битен економски центар, не само за регионот, туку и за империјата. Кон крајот на XIX век, Галичник бил поголем и од [[Гостивар]]. [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]] во втората половина на XIX век вели дека селото имало 500 куќи. Ако се земе дека во една куќа би живееле во просек 8 луѓе, тогаш бројот на населението би се движел околу 4.000. Галичник во овој период има значително културно влијание во европскиот дел на Османлиското Царство, главно преку своите преродбеници: [[Партенија Зографски]], [[Ѓорѓија Пулевски]], Макарија Фрчкоски, [[Панајот Гиновски]] и др. Во {{Римски|19}} век, Галичник било село во Реканската каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. === XX век === [[Податотека:Galičnik, old.jpg|мини|лево|250п|Галичник и Галичани во почетокот на XX век]] Третиот период во историјата на Галичник е од [[1912]] до денес. [[Балкански војни|Балканските војни]] делувале негативно на овчарството, затоа што со грчката окупација било оневозможено зимување на овците во [[Егејска Македонија]]. Сепак, оваа дејност, почнала да стагнира уште во XIX век. Сè поголем дел од мажите оделе на печалба, каде се специјализирале во разни занаети: млекарство, пекарство, слаткарство итн. Во 30-те години на [[XX век]], галичките печалбари веќе имале насобрано големо богатство, а некои од нив биле и милионери во тогашни американски долари. Пример за вакви успешни стопанственици биле Васе Чоланчески, Софре Лоноски, Аврам Лоноски и Огнен Алаутоски. [[Податотека:Куќа на Трајан и Ристе Поповски.jpg|мини|десно|250п|Куќата каде бил одржан состанокот на месната комунистичка ќелија]] Во куќата на Трајан и Ристе Поповски, бил одржан првиот состанок на галичката ќелија на [[Комунистичка партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Одржувањето било на 20 април 1942 година, во присуство на членот на Покраинскиот комитет на КПЈ, [[Кузман Јосифовски - Питу]]. Вкупно 23 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Географија и местоположба == Се наоѓа на падините на планината [[Бистра (планина)|Бистра]], во срцето на регионот на мијачкиот крај, во пределот [[Рекански регион|Мала Река]], на 16 километри до [[Маврово]] и [[Мавровско Езеро]] и 12 километри до ски-центарот „Заре Лазарески“. Најблиска градска населба до селото е градот [[Гостивар]], од кој е оддалечено 45 километри. Се наоѓа на [[надморска височина]] од 1270 до 1500 метри и е опкружен со пасишта. Познато е по „[[Галичка свадба|Галичката свадба]]“, традиционална и јавна летна свадба, што се одржува секоја година на селската слава - [[Петровден]]. За време на свадбата, се игра „[[Тешкото]]“ оро - што го симболизира надминувањето на тешкотиите во животот. {{панорама|Galicnik Bistra.jpg|950px|Планината Бистра и Галичник (во средината).}} == Стопанство == [[Податотека:Kashkaval-Galichki-Republik of Macedonia.jpg|мини|лево|230п|Галички кашкавал]] Во минатото, економијата на Галичник се засновала на овчарството, додека многу луѓе биле праќани на печалба - да работат надвор од земјата и да пратат дома пари. Денеска, Галичник е само туристичко одредиште, бидејќи месните жители одамна го имаат напуштено како трајно живеалиште. Повеќето од нив се враќаат да ги реновираат старите семејни куќи и да ги искористат како прибежиште за одмор од летните жештини. Интересно е да се забележи дека официјалниот број на жители на Галичник, преку зима е еден жител. Галичник е ценет по квалитетниот галички кашкавал, како и поради белото сирење. Галичник е познат и по локалната традиционална архитектура, летната Галичка уметничка колонија, како и поради околната недопрена природа. == Демографија == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |source= Податоците од 1948-2002 се според официјалните пописи<ref name=popisi>{{нмс | url = http://makstat.stat.gov.mk/pxweb2007bazi/Dialog/varval.asp?ma=Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk&ti=%CD%E0%F1%E5%EB%E5%ED%E8%E5+%ED%E0+%D0%E5%EF%F3%E1%EB%E8%EA%E0+%CC%E0%EA%E5%E4%EE%ED%E8%BC%E0+%F1%EF%EE%F0%E5%E4+%E8%E7%BC%E0%F1%ED%F3%E2%E0%9C%E5%F2%EE+%E7%E0+%E5%F2%ED%E8%F7%EA%E0%F2%E0+%EF%F0%E8%EF%E0%E4%ED%EE%F1%F2%2C+%EF%EE++%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%E8+%EC%E5%F1%F2%E0%2C+%F1%EF%EE%F0%E5%E4+%EF%EE%EF%E8%F1%E8%F2%E5+%ED%E0+%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%E8%E5+1948%2C+1953%2C+1961%2C+1971%2C+1981%2C+1991%2C+1994+%E8+2002++%E3%EE%E4%E8%ED%E0+%28%F1%EE%E3%EB%E0%F1%ED%EE+%F2%E5%F0%E8%F2%EE%F0%E8%BC%E0%EB%ED%E0%F2%E0+%EE%F0%E3%E0%ED%E8%E7%E0%F6%E8%BC%E0+%EE%E4+1996+%E3%EE%E4%E8%ED%E0%29&path=../Database/%CF%EE%EF%E8%F1%E8/%CF%EE%EF%E8%F1%E8%20%ED%E0%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%E8%E5%201948%20-%202002/&lang=18 | title = Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година) | publisher = Државен завод за статистика }}</ref> |1948 |906 |1953 |948 |1961 |644 |1971 |17 |1981 |10 |1991 |1 |1994 |1 |2002 |3 |2021 |48 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Галичник живееле 3.300 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":0">Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр.263.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. Галичник се води како чисто македонско село во Реканската каза на Дебарскиот санџак со 605 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|48}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Галичник имало 4.840 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":1">Brancoff, D.M. „La Macédoine et sa Population Chrétienne“. Paris, 1905, рp. 184-185.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 1.700 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_34_38-42_PRIZREN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во почетокот на XX век во Галичник живееле околу 3.300 жители. Во наредните години бројот на населението на селото Галичник ја надминувало и бројката од 4.000 жители. Селото броело 644 жители во [[1961]] година, додека во [[1994]] година во селото има само еден жител. Поради силните миграциски процеси кои го зафатиле Галичник, според пописот од 2002 година, се забележани само 3 постојани жители, сите [[Македонци]]. Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 48 жители, од кои 47 [[Македонци]] и 1 [[Македонски Власи|Влав]]. {{Пописи|3.300|4.840|906|948|644|17|10|1|1|3|48}} === Родови === Галичник е македонско село. Родовите во селото се следните: Фрчковци ( од овој род се Макарија и последниот иконописец Кузман Фрчкоски) Шаровци, Барјамовци, Карговци, Кауриновци, Бабалијовци, Бошковци, Кутревци, Тортевци, Качевци, Чалчевци, Чараповци, Србиновци, Пулевци (од овој род е [[Ѓорѓија Пулевски|Ѓоргија Пулевски]]), Гугуловци, Церговци, Ченгеловци, Шаклевци, Воперовци, Чоланчевци, Ѓозинци, Колачевци, Јуруковци, Змејковци, Желчевци, Писевци, Ѓиновци (од овој род е [[Панајот Гиноски|Панајот Ѓиновски]]), Канчевци, Плачковци, Угриновци, Дренковци, Устреловци, Филиповци, Кумевци, Голчевци, Тулевци, Баловци, Сармовци, Мачкинци, Камиловци, Шукриовци, Поповци, Гуловци, Кржаловци, Чудуловци, Черепналковци, Салтановци, Жукинци, Паковци, Пачауровци, Чутинци, Граорковци, Дирлевци, Грандевци, Каркинци, Лепчевци, Барјамовци, Брмбалевци, Кудузовци, Стричевци, Перчуклијевци, Лулевци, Глувчевци, Чудевци, Ванковци, Бумбаровци, Бошнаковци, Јанкуловци, Бужаровци, Синокапчевци, Ќипровци, Аџијевци, Пачовци, Куковци, Крцковци, Караѓозовци, Жантевци, Грдановци, Чурловци, Јонузовци, Кајовци, Нановци, Кеновци, Франговци, Брезовци, Музевци, Жиковци, Лајковци, Мицовци, Лоновци, Мангаровци, Шалевци, Цубаловци, Цинцаровци, Куцуловци, Меловци, Кајчевци, Лакинци, Трбушковци, Личеновци (од овој род е [[Лазар Личеноски]]), Билинци, Беќовци, Ѓургевци, Раповци, Клачовци, Муратовци, Мешковци, Кереловци, Коџоловци, Ондовци, Слендовци, Топузовци, Мандичевци, Сучковци, Шандуловци, Шулевци, Влчевци, Чаловци, Контевци, Бундалевци, Бундовци, Плешковци, Геговци, Панговци, Дојчиновци, Бислимовци, Кецкаровци, Марковци, Сиљановци, Трошановци, Лузевци, Шотаровци, Прлеовци, Жеваировци, Томовци, Маревци и Сарџовци (од овој род се Кајевски). Скоро ниеден род не си го знае потеклото. == Културни и природни знаменитости и туризам == [[Податотека:Galichnik-St-Peter&Paul-Church.jpg|мини|десно|210п|Црквата „Св. Петар и Павле.]] [[Податотека:Црква „Св. Петка“ - Галичник (1).jpg|мини|десно|210п|Црквата „Св. Петка.]] ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> *[[Црква „Св. Петар и Павле“ - Галичник|Црква „Св. Петар и Павле“]] - средишната селска црква, изградена во 1930&nbsp;г., а осветена во 1931&nbsp;г. *[[Црква „Св. Петка“ - Галичник|Црква „Св. Петка“]] — црква од XVI век *[[Црква „Света Петка“ - Галичник|Црква „Св. Петка“]] — црква од V век и *[[Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Галичник|Црква „Рождество на Пресвета Богородица“]] - најновата селска црква. Темелите се Осветени на 27 мај 2012 година. Ктитори [[Гора Трпевска]], (родена во Галичник), со сопругот Ванчо Трпевски и нивните синови Јован и Јане.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bigorski.org.mk/index.php?content_type=nastani&action=details&record_id=822|title=Осветување камен темелник и дар на вредна икона|publisher=Бигорски манастир|accessdate=2012-05-29}}</ref> === Галичка свадба === [[Податотека:galichka svadba 1919.jpg|мини|десно|Свадба во Галичник во 1919 година]] [[Податотека:Галичка Свадба.JPG|мини|десно|Оро на галичката свадба]] {{Главна|Галичка свадба}} Галичката свадба се одржува секоја година на [[Петровден]], (втората недела од јули). За разлика од порано, кога на Петровден во Галичник се склопувале и по над 40 бракови, денес свадбата има повеќе културно значење и е еден вид кутлурна манифестација. Денес Галичник живее од [[мај]] до [[октомври]] кога во него престојуваат над 50 семејства, најмногу пензионери со нивните внуци. Галичник е туристичка знаменитост заради својата архитектура и природни убавини. Постојат многу неискористени можности за популаризација на туризмот во селото. Хотелот Неда, изграден во [[1980]] година по заслуга на Велимир Гиновски, тогашен генерален директор на Југохром, нуди можности за добро летување, иако недостасуваат соодветни турискитчки пакети за постителите. === Ликовна колонија === Ликовната колонија во Галичник се организира секоја година во месец [[август]]. Првата колонија од овој вид била организирана во [[1990]] година, благодарение на залагањата на сликарот [[Нове Франговски]]. Колонијата традиционално се одржува во Хотелот Неда, а е финансиски поддржувана од Министерството за култура на Република Македонија. На 17 одржани колонии твореле уметници од [[Македонија]], [[Србија]], [[Бугарија]], [[Грција]], [[Албанија]], [[Романија]], [[Обединетото Кралство]], [[Јапонија]], [[Италија]], [[Унгарија]], [[Германија]] итн. Уметкичките дела, слики и скулптури, се прикажуваат на секои две години на соодветни изложби. === „Овчарски средби“ === Секоја година на ден-два пред [[Петровден]] се одржува т.н. овчарски натпревар во брзо стрижење и молзење, односно „Овчарски средби“. Освен натореварите во стрижење и молзење на овци има и борба на пеливани. Има изложба и дегустација на сирења и нивно оценување. Учествуваат повеќе фолклорни групи од Македонија од повеќе националности. Овие средби се одржуваат на бачилото „Вардар“. === Галичка архитектура === [[Податотека:Galičnik 03.jpg|мини|лево|250п|Галичка куќа]] Архитектурата е една од главните обележја на Галичник. Стрмниот и амфитеатрален терен е искористен за изградба на камени куќи врз изохипсите на теренот. Куќите имаат форма на кубус со благ пирамидален кров. Безбедноста и функционалноста биле главни фактори во изградбата. Куќите се градени на две, а подоцна и на три катни висини. Првата катна висина е т.н. ''трем'' - штала за добиток и два ''кледа'', кои претставувале темни визби, скоро вкопани во карпата врз која е изградена куќата. Втората катна висина е главниот станбен простор. Тука е сместена т.н. ''куќа'' - просторија со огниште каде се подготвува храна. Кај постарите куќи, таа го заземала скоро целиот простор, додека кај поновите, постојат повеќе ''одаи''. Третата катна висина е резервирана за спиење. Некои куќи имаат итн. ''шарена одаја'', која служела за прием на гости. Спратовите најчесто имаат централно поставени ходници - ''гизентии''. Некои од куќите имаат и ''параклис'' - мала просторија со икони, која служела за молење, што всушност претставува еден вид на домашна капела. Прозорците на галичките куќи биле историски релативно рано застаклени. Тие имаат различна големина. Колку се пониски, толку се помали. Ниските прозорци се заштитени со железни решетки. Куќите имаат по две до три влезни врати коишто се обрабени со делкани камења, кои им даваат уникатна привлечност. Првобитните куќи биле ''[[сламеница|сламеници]]''<ref>Томоски и Брезовски -„Галичка архитектура“</ref>, кои биле градени од кршен камен и покривани со слама, и имале приземје и кат. Приземјето бил тремот. Куќите кои денес можат да се видат во Галичник се главно градени кон крајот на XIX век и на почетокот на XX век. Ентериерот на галичките куќи е богат со дрвен мебел, иако приматот секогаш бил даван на функционалноста. == Галичник во литературата == Галичник е доста споменуван во литературата. За него има доста текстови од минатото. Има и голем број на публикации и книги во кои се истражува галичката култура. Галичник е опејуван и во доста песни. Најпозната песна е [[:s:Кондисал Ајрадин Паша|Кондисал Ајрадин Паша]] испеана од еден од најпознатите галичани [[Александар Сариевски]]. == Култура и спорт == === Носија === {{Главна|Носии од Мала и Долна Река}} Галичката носија, особено женската, е една од најпознатите во [[Македонија]]. Се одликува со невообичаено богатство на детали. Исклучително е слична со другите мијачки носии од реканскиот крај ([[Лазарополе]], [[Тресонче]], [[Сушица]], [[Гари]] итн.). Во женската носија кои преовладуваат белата боја (накај жолта) и црвената боја. Белите клашнени облеки, украсени со црни гајтани, се главни одлики на „машката мијачка носија“. Ова е условено од климатските и стопанските услови во кои тие живееле (живеат) како сточари во планинските предели на планината [[Бистра]], [[Стогово]], [[Крчин]] и [[Кораб]]. == Мисли за Галичник == {{цитатник|...Малубројна по наталитет, многубројна по дух и школувана интелигенција, Мијачијата има преродбенички епицентар во Галичник. Од трите еднопросторни и духовни царства, Мијачијата јазично, етнички, народно и поединечно материјално и духовно, од своето славно писмено и усмено, фолклорно и уметничко (современо) творештво е најславно, најпрочуено - тоа е простор за кој постојано, и во војна и во мир, сакале да го освојат-присвојат, останало Мијачкото царство, хомогено, изворно, автентично. Понекогаш љубоморно завидно самото на себе, а камоли на други! Галичник. [[Ремек-дело]] на градителската мијачка рака-куќи-кули. Пред градот, град...|30px||[[Радован Павловски]]}} {{цитатник|...Кога од Охрид се оди за Маврови Анови по живописната долина на бистрата и бучна река Радика, на еден свијок пред Косоврашка Бања се појавува како со нежни бои насликан јапонски параван, планината Бистра, во чие подножје стрмно до Радика се спушта карпа висока речиси километар, а над неа се белеат како птичји гнезда, високи камени куќи, еден дел од Галичник...|30px||[[Лазар Личеноски]]}} {{цитатник|Ако Македонија е библиска земја, Галичник е нејзината последна реликвија!|30px||[[Петре М. Андреевски]]}} == Личности == [[Податотека:Ѓорѓија Пулевски (Галичник).jpg|мини|десно|250п|Статуа на Ѓорѓи Пулевски во Галичник]] * [[Макарија Фрчкоски]] - познат македонски иконописец и резбар. Дела:(иконостас Св.Јован Бигорски - дебарска околија, Св.Спас - Скопје каде што е гробот на Македонскиот великан Гоце Делчев и др.) * [[Јаков Фрчкоски]]-иконописец,Професор-прва генерација во средно уметничко училиште во Скопје * [[Кузман Фрчкоски]] - последен Македонски иконописец, потомок на Макарија Фрчкоски. Дела:(иконостас Св.Никола-Кичево,с. Трубарево - Скопско) * [[Александар Сариевски]] - познат пејач на македонски народни песни * [[Ѓорѓи Пулевски]] - македонски национален деец и војвода * [[Негрија Блажев]] - резбар * [[Ристе Бужаровски]] - Партизан, заменик командант на бригада * [[Димитрије Бужаровски]] - композитор * [[Велимир Гиновски]] - економист, министер за економија на СРМ, помошник министер за финансии на СФРЈ * [[Весна Гиновска]] - оперска дива * [[Партениј Зографски]] - преродбеник, владика, воспитувач на децата на руското царско семејство * [[Панајот Гиновски]] - македонски преродбеник и собирач на народно творештво * [[Иван Пендаровски]] — [[македонски]] револуционер и дебарски војвода на [[ВМОРО]] * [[Овентиј Фрчковски]] — свештеник;<ref>[http://www.bigorski.org.mk/index.php?content_type=nastani&action=details&record_id=2602 ''98-годишнина од страдалничкиот подвиг на о. Овентиј Фрчковски од с. Галичник'']</ref> *[[Ристо Равановски]] — македонски партизан, [[револуционер]], борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]].<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Беа, загинаа, останаа|first=Боро Кралевски и други|publisher=Историски Архив|year=1969|isbn=|location=Скопје|pages=119}}</ref> *[[Аврам Писевски]] — македонски партизан, [[револуционер]], борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]]. *[[Глигор Брезовски]] — македонски партизан, [[револуционер]], борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]]. *[[Данил Граорковски - Галичанчето]] — македонски партизан, [[револуционер]], борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]]. *[[Коста Дојчиновски]] — македонски партизан, [[револуционер]], борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]]. *[[Ристо Равановски]] — македонски партизан, [[револуционер]], борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]]. *[[Саве Силјановски]] — македонски партизан, [[револуционер]], борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]]. *[[Славе Ивановски]] — македонски партизан, [[револуционер]], борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]]. *[[Софре Марковски]] — македонски партизан, [[револуционер]], борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]]. *[[Трпко Дуковски]] — македонски партизан, [[револуционер]], борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]]. *[[Елена Бошковска|Елена Аврамова Бошковска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] *[[Невена Бошњаковска|Невена Дингова Бошњаковска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] *[[Ана Бужаровска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] *[[Невена Бужаровска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] *[[Кала Гривчева|Кала Трпкова Гривчева]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] *[[Љубица Дуковска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] *[[Боро Канчевски]] - организатор на НОБ *[[Лазар Личеноски]] - сликар * [[Глигор Муратовски]] - лекар * [[Кирил Муратовски]]-архитект * [[Фимчо Муратовски]] - симфониски диригент * [[Негре Новаковски]] * [[Елпида Паковска]] - примабалерина * [[Ивко Панговски]] - новинар * [[Јован Бошковски]] - писател * [[Славко Брезоски]] - архитект ====== По потекло од Галичник ====== *[[Љубомир Фрчкоски]] - македонски политичар. По потекло од родот Фрчковци. *[[Стево Пендаровски]] - македонски политичар. Поранешен претседател на [[Македонија|Република Македонија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.magazin.mk/%d1%81%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d0%bd%d0%b4%d0%b0%d1%80%d0%be%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%b8-%d0%be%d1%82%d0%ba%d1%80%d0%b8-%d0%bc%d0%be%d0%b5%d1%82%d0%be-%d0%bf%d0%be%d1%82%d0%b5%d0%ba%d0%bb/|title=СТЕВО ПЕНДАРОВСКИ ОТКРИ: "Моето потекло е од Галичник, јас сум од ова село"|date=2019-07-14|work=magazin.mk|language=mk-MK|accessdate=2019-09-11}}</ref> *[[Бисера Чадловска]] - диригент *м-р Олга Панго - балерина, кореограф, професор и уметнички директор на НОБ *Дејан Дуковски -драматург и сценарист * == Стопанство == Во минатото, економијата на Галичник се засновала на [[овчарство]]то, додека многу луѓе биле праќани на печалба - да работат надвор од земјата и да пратат дома пари. Денес, Галичник е само туристичко одредиште, бидејќи месните жители одамна го имаат напуштено како трајно живеалиште. Повеќето од нив се враќаат да ги реновираат старите семејни куќи и да ги искористат како прибежиште за одмор од летните горештини. Интересно е да се забележи дека официјалниот број на жители на Галичник, преку зима е еден жител. === Галички кашкавал === Галичник е ценет по квалитетниот [[Галички кашкавал]], како и поради [[белото сирење]]. Галичник е познат и по локалната традиционална архитектура, летната Галичка уметничка колонија, како и поради околната недопрена [[природа]]. == Галичка свадба == {{Главна|Галичка свадба}} [[Галичката свадба]] се одржува секоја година на [[Петровден]], втората недела од јули. За разлика од порано, кога на Петровден во Галичник се склопувале и по над 40 бракови, денес свадбата има повеќе културно значење и е еден вид културна манифестација. Денес Галичник живее од мај до октомври кога во него престојуваат над 50 семејства, најмногу пензионери со нивните внуци. Галичник е туристичка знаменитост заради својата архитектура и природни убавини. Постојат многу неискористени можности за популаризација на туризмот во селото. Хотелот „Неда“, изграден во 1980 година по заслуга на [[Велимир Гиновски]], тогашен генерален директор на [[Југохром]], нуди можности за добро летување, иако недостасуваат соодветни турискитчки пакети за постителите. == Ликовна колонија == Ликовната колонија во Галичник се организира секоја година во месец август. Првата колонија од овој вид била организирана во 1990 година, благодарение на залагањата на сликарот [[Нове Франговски]]. Колонијата традиционално се одржува во хотелот „Неда“, а е финансиски поддржувана од [[Министерството за култура на Република Македонија]]. На 17 одржани колонии твореле уметници од [[Македонија]], [[Србија]], [[Бугарија]], [[Грција]], [[Албанија]], [[Романија]], [[Велика Британија]], [[Јапонија]], [[Италија]], [[Унгарија]], [[Германија]] итн. Уметкичките дела, слики и скулптури, се прикажуваат на секои две години на соодветни изложби. == Овчарски средби == Секоја година на ден-два пред [[Петровден]] се одржува т.н. овчарски натпревар во брзо стрижење и молзење, односно Овчарски средби. Освен натореварите во стрижење и молзење на [[овци]] има и борба на [[пеливан]]и. Има изложба и дегустација на [[сирења]] и нивно оценување. Учествуваат повеќе фолклорни групи од [[Македонија]] од повеќе националности. Овие средби се одржуваат на бачилото „Вардар“. == Галичка архитектура == === Галичка куќа === [[Податотека:Galicnik, village, Macedonia.jpg|мини|десно|Галички куќи]] Архитектурата е една од главните обележја на Галичник. Стрмниот и амфитеатрален терен е искористен за изградба на камени куќи врз изохипсите на теренот. Куќите имаат форма на кубус со благ пирамидален кров. Безбедноста и функционалноста биле главни фактори во изградбата. Куќите се градени на две, а подоцна и на три катни висини. Првата катна висина е т.н. трем - штала за добиток и два кледа, кои претставувале темни визби, скоро вкопани во карпата врз која е изградена куќата. Втората катна висина е главниот станбен простор. Тука е сместена т.н. куќа - просторија со огниште каде се подготвува храна. Кај постарите куќи, таа го заземала скоро целиот простор, додека кај поновите, постојат повеќе одаи. Третата катна висина е резервирана за спиење. Некои куќи имаат итн. шарена одаја, која служела за прием на гости. Спратовите најчесто имаат централно поставени ходници - гизентии. Некои од куќите имаат и параклис - мала просторија со икони, која служела за молење, што всушност претставува еден вид на домашна капела. Прозорците на галичките куќи биле историски релативно рано застаклени. Тие имаат различна големина. Колку се пониски, толку се помали. Ниските прозорци се заштитени со железни решетки. Куќите имаат по две до три влезни врати коишто се обрабени со делкани камења, кои им даваат уникатна привлечност. Првобитните куќи биле сламеници[4], кои биле градени од кршен камен и покривани со слама, и имале приземје и кат. Приземјето бил тремот. Куќите кои денес можат да се видат во Галичник се главно градени кон крајот на XIX век и на почетокот на XX век. Ентериерот на галичките куќи е богат со дрвен мебел, иако приматот секогаш бил даван на функционалноста. == Култура и спорт == ==Галичник како тема во уметноста и во популарната култура== * „Кондисал Ајрадин паша“ - македонска народна песна.<ref>''Macedonian Folklore Classics'', Aleksandar Sarievski. Macedonian Radio and Television.</ref> * „[[Ајрадин-паша во село Галешник]]“ - македонска [[Епска народна поезија|епска народна песна]].<ref>Томе Саздов, ''Грива тресе, бисер рони'' (епска народна поезија). Скопје: Заштита, 1970, стр. 29-31.</ref> * „Галичник виа Њујорк“ - песна на македонската група „[[Љубојна]]“ од [[2017]] година.<ref>Соња Алексоска Неделковска, „Со енергијата ќе ги дигнеме сите на нозе“, ''Дневник'', година XXI, број 6288, понеделник, 13 февруари 2017, стр. 19.</ref> == Галерија == <gallery> Податотека:Galicnik Juni 2009 (18).JPG|Поглед на Галичник Податотека:Galicnik Juni 2009 (19).JPG|Еден дел од селото Податотека:Galicnik Juni 2009 (27).JPG|Вообичаената архитектура во селото Податотека:Galicnik Juni 2009 (44).JPG|Поглед на Галичник со селската црква во средина Податотека:Broj na ziteli po narodnost, Galicnik, 1917.JPG|Број на жители по народност во десет општини од градската општинска управа на град Галичник, 1917 година. Податотека:Dokument od gradska opstinska uprava od grad Galicnik, 1916.JPG|Документ на градската општинска управа од град Галичник, од 9 септември 1916 година. Податотека:Вила Доста - Галичник.jpg|Вилата Доста Куќа на Трајан и Ристе Поповски - спомен плоча.jpg|Спомен-плочата за ќелискиот состанок во 1942 година </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{рв|Galičnik}} * [http://www.galichnik-official.mk/GalichnikJ/index.php?lang=mk Официјално мрежно место за Галичник] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120808182252/http://www.galichnik-official.mk/GalichnikJ/index.php?lang=mk |date=2012-08-08 }} * [http://www.kam.org.mk/ Мрежно место на КАМ-Галичник] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080106174524/http://www.kam.org.mk/ |date=2008-01-06 }} * [http://pt.scribd.com/doc/77749677/Galicka-Povest Галичка Повест] — најдетална книга за историјата на Галичник, напишана од Ристо Бужароски * {{YouTube|id=ThslSSNLGEo|title=Документарниот филм „Галичник“ од 1940 година}} {{Општина Маврово и Ростуше}} {{КНМ-Маврово и Ростуше}} [[Категорија:Галичник| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Мавровско-ростушки села]] [[Категорија:Села во Општина Маврово и Ростуше]] 5mx0fr0h8w2s0g8u6bpuygama9bg9ut 0 2042 5543237 5468279 2026-04-22T05:24:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543237 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |name = Солун |native_name = ''Θεσσαλονίκη'' |settlement_type = [[Градови во Грција|Град]] <!-- NOTE: Do not add or change images without consensus. --> <!-- RECT X beginning (left), Y beginning (top), X end (right), Y end (bottom). -->| image_skyline = {{center|<imagemap> File:Thessalonica Montage L.png|275px|alt=Thessaloniki montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article. rect 0 0 1200 450 [[Плоштад Аристотел]] rect 0 460 622 1365 [[Бела кула (Солун)]] rect 632 460 1200 898 [[Црква „Св. Димитрија“ - Солун]] rect 632 908 1200 1365 [[Концертна сала (Солун)]] </imagemap>}} | image_caption = '''Одгоре надолу:''' [[Плоштад Аристотел|плоштадот Аристотел]], [[Црква „Св. Димитрија“ - Солун|црквата „Св. Димитрија“]], [[Концертна сала (Солун)|Концертната сала]], панорама на кејот и [[Солунски Залив|Солунскиот Залив]], [[Бела кула (Солун)|Белата кула]] |nickname = |image_flag = Flag of Thessaloniki.svg |flag_link = |image_seal = Thessaloniki seal.svg |pushpin_map = Грција |punship_map1 = 2010 Dimi Thessalonikis numbered (urban, metropolitan).png |latd = 40.65 |longd = 22.9 |coordinates_display = inline,title |subdivision_type = Земја |subdivision_name = {{знаме|Грција}} |subdivision_type1 = [[Региони на Грција|Регион]] |subdivision_name1 = [[Егејска Македонија]] |subdivision_type2 = [[Области во Грција|Област]] |subdivision_name2 = [[Централна Македонија (Грција)|Централна Македонија]] |subdivision_type3 = [[Окрузи во Грција|Округ]] |subdivision_name3 = [[Солун (округ)|Солун]] |government_type = |leader_party = независен |leader_title = [[Градоначалник]] |leader_name = [[Стелиос Ангелудис]] |parts_type = [[Општини во Грција|Општини]] |parts_style = para |p1 = 7 |established_title = Основан |established_date = 315 п.н.е. |established_title2 = Денешен облик |established_date2 = 1912 |population_as_of = 2021 |population_ref=<ref name=ELSTAT>{{нмс|title=General Secretariat of the National Statistical Service of Greece, Concise Statistical Yearbook 2007, Pireas 2008|url=https://books.google.com/books?id=gMcyAgAAQBAJ&pg=PA33&dq=thessaloniki+population+metropolitan&hl=en&sa=X&ved=0CEUQ6AEwBmoVChMIg8aI-5flxwIVQlgsCh0GowGx#v=onepage&q=thessaloniki%20population%20metropolitan&f=false|publisher=WIT Press|accessdate=7 September 2015}}</ref> |area_total_km2 = 19,307 |population_total = 317,778 |total_type=[[Општина]] |population_rank = [[градови во Грција|2.]] |population_urban = 824,676 |area_urban_km2 = 111.703 |population_density_urban_km2 = auto |population_metro = 1,091,424 |area_metro_km2 = 1,455.62 |population_density_metro_km2 = auto |population_demonym = солунци, солуњани |timezone1 = [[источноевропско време|EET]] |utc_offset1 = +2 |timezone1_DST = [[источноевропско летно време|EEST]] |utc_offset1_DST = +3 |elevation_min_m = 0 |elevation_max_m = 250 |postal_code_type = [[Поштенски број|Пошт. бр.]] |postal_code = 53xxx, 54xxx, 55xxx, 56xxx |area_code_type = [[Повикувачки број|Повик. бр.]] |area_code = 231 |registration_plate = [[Регистарски таблички|NAx-xxxx до NXx-xxxx]] |blank_name_sec1 = [[Светец заштитник]] |blank_info_sec1 = [[Свети Димитриј Солунски|Св. Димитрија Солунски]] (26 октомври) |blank_name_sec2 = [[Бруто метрополитенски производ|БМП]] {{nobold|(2009)}}<ref name="Eurostat GDPs">{{нмс|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=nama_r_e3gdp&lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices at NUTS level 3|year=2010|publisher=[[Eurostat]]|accessdate=2 December 2011}}</ref> |blank_info_sec2 = 19,9&nbsp;[[милијарда|млјд.]] [[евро|евра]] |blank1_name_sec2 = &nbsp;•&nbsp;По жител |blank1_info_sec2 = 17.200 евра |website = [http://www.thessaloniki.gr/ thessaloniki.gr] }} '''Солун''' ({{langx|el|Θεσσαλονίκη}}, ''Тесалоники'') — [[град]] во [[Егејска Македонија]] и [[Градови во Грција|вториот по големина град]] во [[Република Грција]], [[главен град]] на периферијата [[Централна Македонија (Грција)|Централна Македонија]]. Поради тоа се нарекува уште ''симбротевуса'' ([[грчки јазик|грчки]]: ''συμπρωτεύουσα''), што значи „сопрестолнина“, т.е. дека го дели статусот со [[Атина]]. Градот е познат и под други имиња како ''Σαλονίκη'' на [[грчки јазик|грчки]], како ''Selânik'' на [[турски јазик|турски]], како ''Salonica'' на [[латински јазик|латински]], како ''Солун'' на [[Српски јазик|српски]]. Во [[Грција]], овој град претставува еден од најголемото седиште на индустријата, трговијата, културата и туризмот. Населението во градското подрачје изнесува 1.030.338 жители (попис [[2001]]), а со околината 1,285.61, и се наоѓа на 200 километри јужно од главниот град на [[Македонија]], [[Скопје]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |title=Urban Audit - Data that can be accessed |publisher=Urbanaudit.org |date= |accessdate=2009-01-05}}</ref> Градот Солун е прогласен за [[Светско наследство]] на [[УНЕСКО]]. == Историја == === Основање на градот === [[File:Thessaloniki-ancient_inscription.png|thumb|Натпис кој гласи „На кралицата [[Тесалоника Македонска|Тесалоника]], (ќерка) на [[Филип II Македонски|Филип]]“, [[Археолошки музеј (Солун)|Археолошки музеј во Солун]]]] За основач на Солун се смета македонскиот крал [[Касандар]] во [[315 п.н.е.]] на или близу местото каде се наоѓал древниот град [[Терма (град)|Терма]] и 26 други помали села. Касандар градот го нарекол според неговата жена [[Тесалоника Македонска|Тесалоника]], полусестра на [[Александар Македонски]]. Според грчките извори, [[Филип II Македонски]] името на својата ќерка го дал по неговата победа над [[Тесалија|Тесалијците]], со значење „победа над Тесалијците“. Градот во тоа време бил автономен дел на [[Македонското Кралство]]. Солун многу брзо се развивал по своето основање и така во текот на [[II век п.н.е.]] веќе ги добил и [[Солунски ѕидини|своите ѕидини]] за одбрана на градот. По распадот на Македонското Кралство во [[168 п.н.е.]] Солун станал важен центар во [[Римската Република]]. Израснал во важен трговски центар на патот [[Вија Егнација]] и сѐ поголемата трговска размена меѓу [[Европа]] и [[Азија]]. Градот бил седиште на една од четирите римски покраини во [[Македонија]]. [[Податотека:Die Denkmal Alexander des Großen in Thessaloniki.JPG||мини|десно|150п|Споменик на [[Александар Македонски]] во Солун.]] Во [[379]] година, кога римската префектура Илирик била поделена помеѓу Источната и Западната римска империја, Солун станал главен град на новата префектура Илирик. === Римски период === По пропаѓањето на македонското кралство во околу [[168 п.н.е.|168 година п.н.е.]] Солун паднал во рацете на [[Римјани]]те и веднаш станал многу важен трговски центар на [[Вија Егнација]]. Најмногу се тргувало помеѓу [[Европа]], [[Африка]] и [[Азија]]. Градот станал еднен од четирите главни римски реони во [[Македонија]]. Во тоа време градот си ја задржил својата власт, но со него владеел римски [[претор (чин)|претор]]. Од тој период датира и солунскиот акропол кој се наоѓа на северното брдо и е изграден во [[55 година п.н.е.]]. Поради големото трговско значење на градот, римјаните морале да изградат пристаниште. ==== Почетоци на христијанството ==== Солун како и цела [[Македонија]] бил еден од раните центри кои го примиле [[Христијанство]]то како своја официјална [[религија]]. На своето второ патување, [[Апостол Павле|апостолот Св. Павле]], кој проповедал во месната [[синагога]], која била главна за [[Евреи]]те од реонот, го поставил почетокот на христијанското братство и [[црква]]. Месните еврејски водачи биле незадоволни од него, поради што и го избркале од Солун во градот [[Бер]]. За заштитник на градот се смета [[Свети Димитрија]] кој градот го добил во [[306]] година. Денешното постоење на градот и неговата важност за светот се препишуваат токму на Свети Димитрија. Тој бил римски [[проконзул]] во времето на царот [[Максимијан]] и бил затворен и мачен во римските затвори, место каде денеска се наоѓа [[Црква Свети Димитрија (Солун)|црквата „Свети Димитрија“]], изградена во [[463]] година од страна на римскиот [[потпрефект]] Лирика. === Византиски период === [[Податотека:St George as patron of two children. Mosaic, church of St Demetrios in Thessaloniki.jpg|мини|десно|150п|Заштитник на градот-Свети Димитрија]] По пропаѓањето на [[Римско Царство|Римското Царство]] и неговата поделба на [[Источно Римско Царство|источно]] и [[Западно Римско Царство|западно]] [[царство]], каде како главни центри на новите империи се издвојувале [[Рим]] и [[Цариград]], градот Солун потпаднал под Источното Римско Царство или уште попознато како [[Византија]]. Солун бил втор по важност град веднаш по [[Цариград]]. Во [[390]] година градот прераснал во место каде избувнал голем револт против владетелот [[Теодосиј I]] и неговите готски платеници. Така римскиот генерал во оваа побуна заедно со уште неколку други високи функционери на империјата биле убиени и погубени, што резултирало до создавање на еден голем за тоа време масакар, каде од 7.000 до 15.000 жители на градот биле ликвидирани на тогашниот [[хиподром]]. По овој настан сѐ до пропаѓањето на [[Византија]], Солун бил изложен на постојани [[земјотрес]]и вклучувајќи го рушењето на голем број згради и објекти како од тој период така и од периодот на [[Римско Царство|Римското Царство]]. Најголем бил оној од 620 година. Кон крајот на [[VI век]] и почетокот на [[VII век]], од зад [[Карпати]]те [[Словени]]те го започнале своето населување на [[Балкан]]от и истиот го опседнале. Скоро целиот [[Балкански Полуостров]] бил населен од страна на [[Словени]]те. Останал само главната метропола на [[Македонија]], Солун. Во историјата е познат походот кон Солун од страна на [[Словени]]текој останал неуспешен. Во Солун исто така се родени и словенските браќа [[Св. Кирил и Методиј|Свети Кирил и Методиј]], кои земајќи го јужниот говор во [[Македонија]] го создале [[Старословенски јазик|старословенскиот јазик]] (глаголицата) и кои на повик од царот [[Ростислав]] отишле во [[Велика Моравија]] каде ја распространиле и ја утврдле православната вера и подоцна на повик од [[папа]]та заминале за [[Рим]], каде барале признавање на нивната азбука. Во [[IX век]], градот бил нападнат од страна на бугарскиот цар [[Симеон I]] каде ја разбил византиската војска и каде подоцна продолжил кон [[Цариград]]. Во [[904]] година градот бил нападнат од страна на Сарацијците од [[Крит]] и по десет дена пљачкања, рушења и убивања заминале од градот со големо богатство и со 22.000 робови, главно млади машки потомци од Солун. По овој грабеж, градот многу брзо се опоравил и заедно со [[Византија]] ги доживеал своите „златни векови“. Бројот на населението на градот нагло се зголемувал. Секоја есен надвор од ѕидините на Солун се одржувал саем во чест на [[Свети Димитрија]], кој траел 6 дена. Во тоа време, овој саем бил еден од најголемите во целиот свет. Господарскиот голем развој на градот исто така продолжил и во [[XII век]] за време на династијата Комнини која ја проширила византиската граница кон север во [[Србија]] и [[Унгарија]]. Во градот, во тоа време се наоѓала и основната коварница на пари, што претставува и уште еден знак дека Солун бил еден од најразвиените градови во светот во тоа време. [[Податотека:Solun Bulgarian Women.jpg|мини|десно|[[Носии од Солунско Поле|Македонски носии од Солунско]]]] [[Податотека: Thessaloniki - byzantine city walls.jpg|мини|десно|[[Солунски ѕидини|Градските ѕидини]] од византиско време]] Веднаш по смртта на царот [[Мануил I Комнин]] во [[1180]] година започнало и пропаѓањето на [[Византија]]. Така, во [[1185]] година, нормадските владетели од [[Сицилија]] најпрвин го нападнале а потоа и окупирале градот, што резултирало до уништување на долговековниот расцвет на градот. Нивното владеење со градот траело околу една година бидејќи биле поразени повторно од страна на [[Византија]] и така тие биле принудени на повторна евакуација. Солун од картата на [[Византија]] бил повторно избришен во [[1204]] година кога [[Цариград]] бил освоен од страна на крстоносците во текот на [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]]. Солун и околината потпаднале во составот на [[Солунско кралство|Солунското кралство]] под контрола на [[Латинско Царство|Латинското Царство]]. Во текот на [[1207]] година, бугарскиот цар [[Калојан]] пристигнал пред вратите на Солун и бил на пат да го преземе градот, пред да биде предаден од страна на сопругата си и убиен од цар Борил. Така во 1224 година градот преминал под власта на Епирското Деспотство. Градот повторно бил вратен на [[Византија]] во [[1246]] година. Во текот на [[XIV век]] за завладување на градот дошло до религиозен судир наречен исихастички спор, помеѓу епископот [[Григориј Палама]] (Γρηγόριος Παλαμάς), кој ги бранел исихастите, и Варлаам кој жестоко ги нападнал, обвинувајќи ги за ерес. Во спорот победил Григориј Палама. Подоцна, кога Отоманското Царство сѐ повеќе зајакнувало и сѐ повеќе се доближувало кон Солун, поради невозможност да го заштити градот византискиот цар [[Андроник III Палеолог]] го предал на [[Венеција]]. Градот останал во венециски раце сѐ до [[1430]] година кога бил преземен од страна на [[Турци]]те. === Отомански период === [[Податотека:Thessaloniki Rotunda from street July 2006.jpg|мини|десно|150п|Ротонда- најстарата зграда во Солун]] Во [[1492]] година, по прогонувањето на сефарадските [[евреи]] од [[Шпанија]], голем дел од нив се населиле во Солун. Градот се претворил во еден од најголемите еврејски центри на [[Балкан]]от и пошироко. На [[29 март]] [[1430]] година, на чело со [[султан]]от [[Мурат II]] по тридневна опсада го зазел Солун. Во текот на [[Отоманско Царство|Отоманското владеење]] на Солун, градот станал мултикултурно општество во кој живееле голем број на [[Турци]], [[Македонци]], [[Бугари]], [[Грчка пропаганда во Македонија|погрчени Македонци]] (заведувани како Грци) и [[Албанци]], како и сефардски [[Евреи]], кои претсавувале 60.000 жители од вкупните 130.000 на градот. Солун во територијата на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] останал околу пет векови со што станал, како и во византиско време, еден од најважните трговски центри на [[Балкан]]от. Железничка станица во градот била изградена во [[1888]] година. Во Солун исто така е роден и [[Кемал Ататурк]] во [[1881]] година под чија команда подоцна избувнала и [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]], повторно во Солун. [[Солунска афера|Солунската афера]] исто така зела голем замав на [[Балкан]]от. ==== Основање на ВМРО ==== [[Податотека:Solunska-gimnaziya.jpg|thumb|left|[[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“]]]] Солун бил многу важен центар и за [[Македонци]]те кои живееле таму, кои се образувале и кои дејствувале за создавање на посебна македонска држава на [[Балкан]]от. Така, на [[23 октомври]] [[1893]] година, во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“]] била основана [[ВМРО]], чија цел била добивање на автономија за [[Македонија]] и [[Одринска Тракија]] преку револуционерна борба. Во Солун, од тој период се познати и големите терористички напади од страна на [[ВМРО]] и нејзините членови наречени [[Солунски атентати|гемиџии]]. Солун останал во рамките на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] сѐ до [[1912]] година. === Период по Балканските и Светските војни === [[Податотека:Greek soldiers marching in Thessaloniki 1916.jpg|мини|лево|200п|Навлегување во градот на грчката војска во 1916 година]] По [[Балкански војни|Балканските војни]], градот стапил во составот на [[Грција]]. Населението на градот многу тешко можело да се утврди поради секојдневното прогонување на месното население и доаѓање на Грци од разни делови на државата. Во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] за градот се водела голема битка, претежно против [[Бугарија]]. Подоцна, во [[1917]] година, голем дел од градот бил зафатен од пожар кој случајно или не го подметнале француските војници. Така, од вкупно 271.157 жители на Солун, 72.000 останале без покрив на главата. Обнова на градот во почетокот била забранета сѐ додека не бил донесен план за модерен развој на градот. Тој план бил направен од страна на францускиот архитект [[Ернест Хебрард]], со кој Солун станал модерен европски град. Поради овој пожар голем број од еврејското население го загубило својот имот. Голем дел од нив се упатиле кон [[Палестина (регион)|Ерец Израел]] и [[Соединети Американски Држави|САД]]. Населението на градот многу брзо пораснало по војната од [[1922]] година помеѓу [[Грција]] и [[Турција]]. [[Грција]] го изгубила малоазиското крајбрежје и градот [[Измир]]. Така, илјади бегалци од тие реони се населиле во Солун. Под власта на [[Нацистичка Германија]] градот паднал на 9 април [[1941]] година и под нивна окупација бил сѐ до 30 октомври [[1944]] година. Градот бил многу оштетен како резултат на сојузничкото бомбардирање каде нацистите биле целосно поразени. === Период по војната === [[Податотека:Aerial view of Kalamaria, Greece.jpg|мини|десно|200п|Поглед на градот]] По војната, Солун многу брзо се обновил и бројот на жителите повторно започнал да се зголемува. Градот својот најголем економски подем го доживеал од [[1950]] до [[1980]], но без урбанистички план, што довело до големи сообраќајни метежи, кои во денешницата се секојдневие на градот. Во [[1978]], градот бил погоден од голем земјотрес со јачина од 6,5 степени. Со овој земјотрес биле разрушени многу објекти и споменици во градот и животот го загубиле 40 луѓе. Во денешно време, како и во минатото, Солун е многу важен центар за [[Југоисточна Европа]] и [[Европска Унија|Европската Унија]]. Во моментот, Солун е еден од најразвиените градови на [[Балкански Полуостров|балканскиот полуостров]]. == Демографија == === Број на население во Солун === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="350px" |----- ! style="background-color:gold; color:black;" | Година ! style="background-color:gold; color:black;" | население |----- | align="left" | [[1981]] || align="center" | 406.413 |----- | align="left" | [[1991]] || align="center" | 383.967 |----- | align="left" | [[2001]] | align="center" | 363.987 |----- |} === Еврејската населба во Солун === [[Податотека:Street in Ladidaka neighbourhood of Thessaloniki July 2006.jpg|мини|десно|200п|Еврејското маало]] {{Главна|Лададика}} Еврејската населба во Солун, наречена [[Лададика]] била една од најголемите населби во градот. [[Евреи]]те во времето на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] го сочинувале половина од вкупното население на градот. Исто така, оваа населба во тоа време служела како една од најбогатите на [[Балкан]]от, со најразвиена трговија. Но, работите многу се промениле кога градот бил преземан и стапил во составот на [[Грција]] во [[1912]] година. Градот практично згаснувал во сабота, на еврејскиот сабат. Опаѓањето на бројот на [[Евреи]]те во Солун најмногу се променил по [[1917]] година кога во градот владеел можеби најголемиот пожар што дотогаш се паметил во Солун. Освен поради пожарот, бројот започнал да се намалува и поради [[хеленизација]]та на градот од страна на грчката држава, која намерно го отежнувала процесот на повторно враќање на [[Евреи]]те како и на многу [[Македонци]] во нивните сопствени домови, иако нивните домови биле компензирани. Така, голем број од Евреите во Солун се исселиле и никогаш повеќе не се вратиле во градот. Најмногу се населиле во [[Турција]], [[САД]], [[Александрија]] и по цела [[Европа]]. Солунските [[Евреи]] (скоро 96% од нив{{факт}}) во текот на нацистичката окупација за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле однесени низ логорите низ Европа, со што била скоро целосно уништена еврејската заедница во градот. Денеска, во градот живеат само околу 1.000 Евреи бидејќи повеќето од нив се населени во [[Израел]] и [[Соединетите Американски Држави|САД]]. {| class="wikitable sortable" border="1" !Година !Вкупно население !Евреи !Удел |- |[[1842]] |70.000 | 36.000 | 51% |- |[[1870]] | 90.000 | 50.000 |56% |- |[[1882]]/84 | 85.000 | 48.000 |56% |- |[[1902]] |126.000 |62.000 |49% |- |[[1913]] |157.889 |61.439 |39% |- |[[1943]] | &nbsp; | 53.000 | &nbsp; |- |[[2000]] |363.987 |1.000 |0% |} === Етнички состав на населението === {| class="wikitable sortable" border="1" !Година !Население !Евреи !Турци !Грци <small>(со многу погрчени Македонци)</small> !Македонци<ref>Васил К’нчов, во согласност со тогашната бугарска политика, Македонците ги попишувал како „Бугари“. Во својата книга „Македонија. Етнографија и Статистика“ и самиот вели дека народот во Македонија се именува како Македонци, а така ги нарекувале и останатите народи. Види, Канчов, 1990.</ref> !Роми !други |- |[[1882]]<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.docdroid.net/loTBWJ3/podzemnarepublikavanchogjorgjiev-pdf#page=80|title=Подземна Република|last=[[Ванчо Ѓорѓиев|Ѓорѓиев, Ванчо]]|publisher=[[Тримакс]]|year=2010|isbn=978‐608‐204‐042‐4|pages=80|access-date=2023-11-25|archive-date=2023-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125143505/https://www.docdroid.net/loTBWJ3/podzemnarepublikavanchogjorgjiev-pdf#page=80|url-status=dead}}</ref> |''104.000'' |45.000 |15.000 |20.000 |20.000 |2.000 |2.000 |- |[[1890]]<ref>В. Кѫнчовъ, ''Македония. Етнография и статистика'', София, 1990, Бълг. Книжовно Д-во (II. Статистика, 1. Солунска Каза)</ref> |''118.000 |55.000 |26.000 |16.000 |10.000 |2.500 |8.500'' |- |[[1911]]<ref name=":0" /> |''128.000'' |64.000 |25.000 |22.000 |10.500 |2.700 |3.700 |- |[[1913]]<ref name="20thcen">{{Наведена книга|title="Ιστορια του Ελληνικου Εθνους",History of Greek Nation Том ΙΔ,|author=Συλλογικο εργο|first=|publisher="ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ"|year=1973|isbn=|location=ATHENS|page=g. 340|pages=|language=el, en|accessdate=2007-10-19}}</ref> |''157.889 |61.439 |45.889 |39.956 |6.263 |2.721 |1.621'' |} == Клима == Во градот преовладува [[средоземна клима]] која опфаќа многу топли [[лето|лета]] и средни влажни студени [[зима|зими]]. {| class="wikitable" | style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" | [[Месец]] | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Јан | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Фев | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Мар | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Апр | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Мај | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Јун | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Јул | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Авг | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сеп | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Окт | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ное | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Дек |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Максимална температура [°C] | style="background: #FFFF99; color:#000080;" | 9 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 10 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 13 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 18 | style="background: #FFCC00; color:#000080;" | 23 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 28 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 31 | style="background: #FF9900; color:#000080;" | 30 | style="background: #FFCC00; color:#000080;" | 26 | style="background: #FFCC66; color:#000080;" | 21 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 14 | style="background: #FFFF66; color:#000080;" | 10 |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Минимална температура [°C] | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 1 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 2 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 12 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 16 | style="background: #FFFF66; color: black;" | 18 | style="background: #FFFF66; color: black;" | 18 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 15 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 2 |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Врнежи на дожд (mm) | style="background: #0033FF; color: black;" | 40 | style="background: #66CCFF; color: black;" | 38 | style="background: #0033FF; color: black;" | 43 | style="background: #66CCFF; color: black;" | 35 | style="background: #0033FF; color: black;" | 43 | style="background: #66CCFF; color: black;" | 30 | style="background: #66FFFF; color: black;" | 22 | style="background: #66FFFF; color: black;" | 20 | style="background: #66FFFF; color: black;" | 27 | style="background: #0033FF; color: black;" | 45 | style="background: #0033FF; color: black;" | 58 | style="background: #0033FF; color: black;" | 50 |----- | style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Рекордни температури [°C] | style="background: #FFFF99;" | 20 || style="background: #FFFF99;" | 22 | style="background: #FFCC66;" | 25 | style="background: #FFCC00;" | 31 || style="background: #FF9900;" | 36 | style="background: #FF9900;" | 39 | style="background: #FF9900;" | 42 || style="background: #FF9900;" | 39 | style="background: #FF9900;" | 36 | style="background: #FFCC00;" | 32 || style="background: #FFCC66;" | 27 | style="background: #FFCC66;" | 26 |} == Стопанство == [[Стопанство]]то и економскиот развој на Солун бележи многу голем подем, особено во последните 20 години. Најразвиен е индустрискиот и трговскиот сектор. Во индустрискиот сектор најмногу се произведува: рафинирано [[масло]], хемикалии, [[текстил]], [[брашно]], [[цемент]], фармациско производство и [[алкохол]]. Бројот на [[невработеност]]а во градот е многу мала. Според податоците од [[2002]] година, бројот на [[невработеност]]аво Солун изнесувал 10%, но според некои статистичари овој процент е и помал. == Архитектура == Архитектурното лице на Солун секогаш било сфаќано како голем предизвик на архитектите. Освен за неговото трговско значење, Солун низ вековите бил град каде се одржувале многу битки, град кој бил под власта на многу народи, град низ кој поминувале културните обичаи и ритуали на многу европски народи. Главниот стар град во Солун во кој биле опфатени архитектурни дела од времето на [[Римско Царство|Римското Царство]], [[Византија]] и [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] се променил главно во [[1870]] година кога крајбрежието било срушено и повеќето од древните ѕидови во градот биле исто така срушено вклучувајќи ја и онаа на [[Бела кула (Солун)|Белата кула]]. Во последните 47 години, Солун го опседнал со голем економски раст, населението на градот се зголемило за 70% достигајќи 135.000 во [[1917]] година. Планот за новиот Солун бил направен од страна на [[Ернест Хебрард]], француски архитект, кој заедно со неговата екипа се трудел планот на градот да го направи во духот на [[Византија]]. Исто така, најмногу се оддало внимание на важните византиски [[црква|цркви]] и отоманските [[џамија|џамии]], додека рушевините во горниот дел на градот биле објавени за културно наследство. Овој план исто така го вклучил и местото на идниот [[универзитет]] во Солун кој постоел некогаш на истото место. Така, властите во градот ги обновиле делови од најраните византиски ѕидини и објекти, кое доведело до расширување на туризмот и во поглед на архитектурните особености на градот. Сите тие нови атракции главно се расположени и се наоѓаат на крајбрежјето. Но, со промена на идеологијата за проектирање во [[Западна Европа]], дошло до потреба големите згради и објекти кои се наоѓаат во централното подрачје на градот да бидат конструирани. == Сообраќај == [[Податотека:SELANIK.THESSALONIKI 1 - panoramio.jpg|мини|десно|Меѓународен аеродром Македонија]] === Автопатишта === Првиот [[автопат]] покрај Солун бил направен во [[1970]] година. Во моментот Солун е достапен преку автопатот [[GR-1/E75]] од [[Атина]], [[Егнатија|GR-2]], (''Егнатија'') и [[GR-12/E85]] од [[Сер]] и [[Софија]]. === Железничка станица === Во Солун постои една од најголемите железнички станици на [[Балкан]]от, со директни врски до [[Скопје]], [[Софија]], [[Белград]], [[Москва]], [[Виена]], [[Будимпешта]], [[Букурешт]] и [[Истанбул]], како и освен до [[Атина]], и до други поголеми центри во државата. Скоро во [[Грција]] беше пуштена и патничка линија помеѓу Солун и [[Литохоро]], [[Пиерија]], со кое времето на патување се намали за 45-50 минути. === Аеродром === {{Главна|Аеродром Македонија}} На 20 километри од градот се наоѓа ''меѓународниот аеродром Македонија'' ([[грчки јазик|грчки]]: ''Διεθνής αερολιμένας Μακεδονία''). Има секојдневни летови во и вон државата. == Знаменитости == [[Податотека:Thessaloniki historical center mk.svg|мини|десно|350п|Карта на старините во Солун]] * [[Бела кула (Солун)|Белата кула]] во Солун ([[грчки јазик|грчки]]: ''Λευκός Πύργος'', [[турски јазик|турски]]: ''Beaskule''), која претставува симбол на градот. Оваа кула е градена во времето на [[византиско Царство|византиското Царство]] и денеска е претворена во музеј на градот; * [[Свод и гробница на галеријата|Сводот и гробницата на галеријата]], исто така е позната и како ''Камара'' * [[Базилика Свети Димитар|Базиликата Свети Димитар]], која претставува еден од најголемите храмови на христијаните од овој крај * [[Плоштад Аристотел (Солун)|Плоштадот Аристотел]] ([[грчки јазик|грчки]]: ''Πλατεία Αριστοτέλους'') * [[Храм Света Софија(Солун)|Храмот Света Софија]] * [[Римска палата|Римската палата]] == Музеи == [[Податотека:Archaeological Museum, Thessaloniki, Greece (7457978664).jpg|мини|десно|250п|Влезот на [[Археолошки музеј (Солун)|Археолошкиот музеј]] во Солун]] * [[Еврејски музеј (Солун)|Еврејски музеј]] * Македонски музеј на современата уметност * Државен музеј на современата уметност * Македонски фолклорен музеј * [[Музеј на византиската култура]] * [[Археолошки музеј (Солун)|Археолошки музеј]] * Кинематографски музе * [[Музеј на македонската борба (Солун)|Музеј на македонската борба]] * Спортски музеј * Технички музеј * Музеј на фотографијата == Манифестации == Солун е домаќин на многубројни фестивали и манифестации, вклучувајќи: * [https://www.thessalonikitourism.gr/index.php/en/component/k2/item/453-thessaloniki-international-trade-fair Солунскиот меѓународен трговски саем], со традиција од осумнаесет години * [http://www.filmfestival.gr/ Солунскиот меѓународен филмски фестивал] * [http://www.filmfestival.gr/docfestival/index.htm Солунскиот фестивал за документарни филмови] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070806104925/http://www.filmfestival.gr/docfestival/index.htm |date=2007-08-06 }}, со традиција од [[1999]] година * [http://www.photosynkyria.gr/ Солунскиот меѓународен фестивал на фотографијата] * ''Video Dance Festival'' * ''DMC DJ Championship'' * Празник ''Свети Димитрија'', заштитник на градот * Карневал ''Цикнопемпти'', карневалски ден проследен со маскенбал и музика низ целиот град == Медиуми == === Весници === {| width="100%" |- valign="top" | width="50%" | ==== Дневници ==== * Македонија ([[грчки јазик|грчки]]: ''Μακεδονία'') * Ангелиофорос ([[грчки јазик|грчки]]: ''Αγγελιοφόρος'') ==== Телевизии ==== * [[ΕΡΤ3]] - Канал на [[Грчка радиотелевизија|грчката радиотелевизија]] ([[грчки јазик|грчки]]: ''Ελληνική Ραδιοφωνική Τηλεώραση'') * [[Македонија ТВ]] ([[грчки јазик|грчки]]: ''Μακεδονία TV'') * TV100 * Аполон TV ([[грчки јазик|грчки]]: ''Απόλλων TV'') * Best TV * ТВ Валкања ([[грчки јазик|грчки]]: ''TV Βαλκάνια'') * Europe One * Омега ТВ ([[грчки јазик|грчки]]: ''Ωμέγα TV'') * Орион ТВ ([[грчки јазик|грчки]]: ''Όριον TV'') * Панорама ТВ ([[грчки јазик|грчки]]: ''Πανόραμα TV'') * Гноми ТВ ([[грчки јазик|грчки]]: ''Γνώμη TV'') * ТВ Тесалоники ([[грчки јазик|грчки]]: ''TV Θεσσαλονίκη'') * Вергина TV ([[грчки јазик|грчки]]: ''Βεργίνα TV'') * 4E | width="50%" | ==== Радио ==== * [http://www.984.gr Panorama FM - 98.4 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181215172521/http://www.984.gr/ |date=2018-12-15 }} * [http://www.starfm.gr Star FM - 97.1 FM] * [http://www.laikos.fm Laikos FM - 87.6 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190818051714/http://laikos.fm/ |date=2019-08-18 }} * [http://www.88miso.gr Mylos FM - 88.5 FM] * [http://www.radiodj89.gr Thessaloniki Radio Deejay - 89.0 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180307080501/http://radiodj89.gr/ |date=2018-03-07 }} * [http://www.zooradio.gr Zoo Radio - 90.8 FM] * [http://www.ellinikosfm.gr Ellinikos FM - 92.8 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210619155722/http://www.ellinikosfm.gr/ |date=2021-06-19 }} * [http://www.heartfm.gr Heart FM - 93.1 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190916131950/http://heartfm.gr/ |date=2019-09-16 }} * [http://www.radiothessaloniki.gr Radio Thessaloniki - 94.5 FM] * [http://www.eroticosfm.gr Eroticos FM - 94.8 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060224074951/http://www.eroticosfm.gr/ |date=2006-02-24 }} * [http://www.cosmoradio.gr Cosmoradio - 95.1 FM] * [http://www.metropolisfm.gr Athlitiko Metropolis - 95.5 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140210230846/http://www.metropolisfm.gr/ |date=2014-02-10 }} * [http://www.ert3.gr ERT 3 95.8 FM - public - 95.8 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130530084015/http://www.ert3.gr/ |date=2013-05-30 }} * [http://www.ert3.gr ERT 3 102 FM - public - 102.0 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130530084015/http://www.ert3.gr/ |date=2013-05-30 }} * [http://www.extrasports.gr Extra Sport - 103.0 FM] * [http://www.bananafm.gr Banana FM - 104.0 FM] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110502083204/http://bananafm.gr/ |date=2011-05-02 }} * [http://www.rockradio.gr Rock Radio 104.7 - 104.7 FM] * [http://www.1055rock.gr 1055 Rock - 105.5 FM] * [http://www.cityinternational.gr City International -106.1 FM ] * [http://www.safari.gr Safari FM - 107.1 FM] * [http://www.republicradio.gr Republic Radio - 100.3 FM]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} === Спортски клубови === [[Податотека:Toumba-Stadium7.jpg|thumb|десно|300px|Навивачите на ПАОК]] [[Податотека:Aris-Basket2.jpg|thumb|right|300px|Спортската сала на Арис во кошарка]] * [[Ираклис ФК]] - прва лига (2005-2006: 4 место) * [[ПАОК ФК]] - прва лига (2004-2005: 5. место) * [[Арис ФК]] - прва лига (2004-2005: 14. место) * [[Аполон Каламарјас]] - прва лига (2004-2005: 12. место) * Агротикос Астерас - трета лига * Епаноми - трета лига * Павлос Мелас ФК - трета лига ==Солун како тема во уметноста== * „Одново во Солун“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 16.</ref> * „Солун покрај Беаз-Куле“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 140.</ref> == Галерија на слики == <gallery> Слика:Thessaloniki_from_Karabournaki.jpg|Делумен поглед на Солун од [[Каламарја]] Слика:Thessaloniki Ottoman House.JPG|Една од старите куќи во Ано Поли Слика:Thessaloniki Eptapyrgio entrance.jpg|Влезот во&nbsp;Ептапиргио/Кастра Слика:Olympion_Cinema_Thessaloniki.jpg|Кино Олимбион&nbsp;центар на&nbsp;филмскиот фестивал Слика:Looking down at Hagia Sophia Sq Thessaloniki 2004.jpg|Плоштадот;&nbsp;Аја Софиа Слика:Aristotelous Sq Christmas 2005.jpg|Божиќни светилки на плоштадот Аристотелус Слика:Thessaloniki City Walls.JPG|Византиските градски ѕидини во зима Слика:Eastern Thessaloniki.JPG|Поглед на источен Солун до врвот Хортач Слика:Makedonia_Palace_Thessaloniki.jpg|Хотелот „Македонија Палас“ Слика:Tsimiski_Street_Thessaloniki.jpg|Ноќен поглед на зафатената улица Цимиски Слика:Modiano2-Salonika.jpg|Стариот пазар во Модијани/Капани </gallery> == Збратимени градови == * {{знамеикона|USA}} [[Хартфорд (Конектикат)|Хартфорд]], [[Конектикат]], [[САД]], од [[5 мај]] [[1962]] * {{знамеикона|Bulgaria}} [[Пловдив]], [[Бугарија]], од [[27 февруари]] [[1984]] * {{знамеикона|Australia}} [[Мелбурн]], [[Викторија (Австралија)|Викторија]], [[Австралија]], од [[19 март]] [[1984]] * {{знамеикона|Cyprus}} [[Лимасол]], [[Кипар]], од [[30 јуни]] [[1984]] * {{знамеикона|Germany}} [[Лајпциг]], [[Саксонија]], [[Германија]], од [[10 октомври]] [[1984]] * {{знамеикона|Italy}} [[Болоња]], [[Емилија-Ромања]], [[Италија]], од [[20 октомври]] [[1984]] * {{знамеикона|Slovakia}} [[Братислава]], [[Словачка]], од [[23 април]] [[1986]] * {{знамеикона|Germany}} [[Келн]], [[Северна Рајна-Вестфалија]], [[Германија]], од [[3 мај]] [[1988]] * {{знамеикона|Romania}} [[Констанца]], [[Романија]], од [[5 јули]] [[1988]] * {{знамеикона|USA}} [[Сан Франциско]], [[Калифорнија]], [[САД]], од [[6 август]] [[1990]] * {{знамеикона|France}} [[Ница]], [[Провенс-Алпс-Кот д Азур]], [[Франција]], од [[20 март]] [[1992]] * {{знамеикона|Egypt}} [[Александрија]], [[Египет]], од [[12 јули]] [[1993]] * {{знамеикона|Israel}} [[Тел Авив]], [[Израел]], од [[24 ноември]] [[1994]] == Познати родени во Солун == * [[image:Byzantine imperial flag, 14th century, square.svg|23px]] [[Св. Кирил и Методиј|Свети Кирил и Методиј]], творци на [[глаголица]]та * {{знамеикона|Turkey}} [[Кемал Ататурк]], основач на модерна Турција * {{знамеикона|Greece}} [[Стратос Дионисиу]], пејач * {{знамеикона|Greece}} Костас Воуцас, грчки глумец * {{знамеикона|Turkey}} Кахит Арф, турски математичар * {{знамеикона|Macedonia}} [[Симеон Кавракиров]] — македонски револуционер, припадник на [[ВМРО (Обединета)]] * {{знамеикона|Macedonia}} [[Ѓорѓи Костовски|Ѓорѓи Захариев Костовски]] ― [[Македонци|македонски]] партизан и учесник во [[НОВ]] * {{знамеикона|Macedonia}} [[Марика Гоцева|Марика Доскова Василева Гоцева]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * {{знамеикона|Macedonia}} [[Нада Богданова-Икономова|Нада Богданова - Икономова]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * {{знамеикона|Macedonia}}{{Знамеикона|Israel}} [[Исак Сион]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * {{знамеикона|Macedonia}} [[Димо Тодоровски]], македонски вајар * {{знамеикона|Macedonia}} [[Симеон Кавракиров]], македонски револуционер * {{знамеикона|Macedonia}} [[Кирил Пенушлиски]], македонски фолклорист * {{знамеикона|Macedonia}} [[Симеон Гугуловски]], македонски пејач == Поврзано== * [[Егејска Македонија]] * [[Историја на Македонија]] * [[Историја на Грција]] * [[Големиот пожар во Солун од 1917]] * [[Гемиџии]] == Наводи == {{Reflist}} == Извори == * Апостолос Папајанопулос,''Споменици на Солун'', Rekos Ltd, непозната дата. * Апостолос П. Вакалопулос, ''Историја на Солун'', Институт за балкански студии, 1972. * ''Солун: Туристички водич и карта на улици'', A. Кесопулос, 1988. * Марк Мазовер, ''Салоника, град на духови: христијани, муслимани и евреи, 1430-1950'', 2004, ISBN 0-375-41298-0. * ''Градски водич низ Солун'', Издавачка куќа Axon, 2002. * Џејмс К. Скедрос, ''Свети Димитриј од Солун: Граѓански патрон и свет штитеник, IV-VII век'' (Теолошки студии на Харвард), Trinity Press International (1999). * Вилма Хастаоглу-Мартинидис, ''Реструктуирање на градот: Меѓународни натпревари за урбан дизајн на Солун'', Андреас Пападакис, 1999. == Надворешни врски == {{рв|Thessaloniki}} * [http://www.thessaloniki.gr/ Портал на Солун] * [http://www.cityportal.gr Градски водич низ Солун] {{Централна Македонија (Грција)}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Солун| ]] [[Категорија:Градови во Егејска Македонија]] [[Категорија:Градови во Грција]] [[Категорија:Општини во Егејска Македонија]] [[Категорија:Солун (округ)]] [[Категорија:Градови во Кралството Македонија]] [[Категорија:Престолнини на Кралството Македонија]] [[Категорија:Светско наследство во Грција]] [[Категорија:Населени места основани во 4 век п.н.е.]] 26aecbcjfcf4ope1kvs6sdiefqw9w4x 0 2250 5543040 5535457 2026-04-21T20:18:39Z Buli 2648 5543040 wikitext text/x-wiki :''Оваа страница се однесува на државата Австралија. За други значења видете [[Австралија (појаснување)]].'' {{Infobox country |conventional_long_name = Државна заедница Австралија |common_name = Австралија |native_name = ''Commonwealth of Australia'' |image_flag = Flag of Australia.svg |image_coat = Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg |alt_coat = <!--alt text for coat of arms--> |national_anthem = „[[Химна на Австралија|Напредувај, убава Австралијо]]„{{lower|0.2em|{{refn|Кралската химна „[[Боже, чува ја Кралицата]]“ се свири само во просуство на [[британско кралско семејство|член на кралското семејство]]<ref>[http://www.itsanhonour.gov.au/symbols/anthem.cfm It's an Honour&nbsp;– Symbols&nbsp;– Australian National Anthem] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071109134834/http://www.itsanhonour.gov.au/symbols/anthem.cfm |date=2007-11-09 }}; {{Наведена книга |title=Parliamentary Handbook of the Commonwealth of Australia |edition=29th |origyear=2002 |year=2005 |chapter=National Symbols |chapterurl=http://www.aph.gov.au/library/handbook/40thparl/national+symbols.pdf |accessdate=7 June 2007 |archive-date=2007-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611101901/http://www.aph.gov.au/library/handbook/40thparl/national+symbols.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref>|name="anthem explanation"|group="Б"}}<!--end lower:-->}}<br /><center>[[File:U.S. Navy Band, Advance Australia Fair (instrumental).ogg]]</center> |image_map = Australia_(orthographic_projection).svg |alt_map = <!--alt text for map--> |map_width = 220px |capital = [[Канбера]] |latd=35 |latm=18.48 |latNS=S |longd=149 |longm=7.47 |longEW=E |largest_city = [[Сиднеј]] |official_languages = нема{{refn|Англискиот нема правен статус во државата.<ref name=language>{{нмс|url=http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm|title=Pluralist Nations: Pluralist Language Policies?|work=1995 Global Cultural Diversity Conference Proceedings, Sydney|publisher=Department of Immigration and Citizenship|accessdate=11 January 2009| archiveurl=https://web.archive.org/web/20081220020910/http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm| archivedate= 20 December 2008 | url-status=}} "English has no de jure status but it is so entrenched as the common language that it is de facto the official language as well as the national language."</ref>|name="official language"|group="Б"}} |languages_type = [[Национален јазик]] |languages = [[англиски јазик|англиски]]<ref name="official language" group="Б" /> |demonym = {{hlist |[[Австралијци]] |Ози<ref>{{Наведена книга |title=Collins English Dictionary |year=2009 |publisher=HarperCollins |location=Bishopbriggs, Glasgow |isbn=978-0-00-786171-2 |page=18 }}</ref><!--end hlist:-->}} |government_type = [[федерација|Сојузна]] [[парламентарен систем|парламентарна]] [[уставна монархија]] |leader_title1 = [[Монарх]] |leader_name1 = [[Чарлс III]] |leader_title2 = {{nowrap|[[Генерален управник]]}} |leader_name2 = [[Дејвид Харли]] |leader_title3 = [[Премиер на Австралија|Премиер]] |leader_name3 = [[Ентони Албаниз]] |legislature = [[Парламент на Австралија|Парламент]] |upper_house = [[Сенат на Австралија|Сенат]] |lower_house = [[Претставнички дом на Австралија|Претставнички дом]] |sovereignty_type = Независност |sovereignty_note = од ОК |established_event1 = Федерација, Устав |established_date1 = 1 јануари 1901 |established_event2 = Вестминстерски статут |established_date2 = {{nowrap|9 октомври 1942 {{small|(на сила<br />од 3 септември 1939)}}}} |established_event3 = Закон за Австралија |established_date3 = 3 март 1986 |area_rank = 6. |area_km2 = 7692024 |population_estimate = {{formatnum:{{податоци Австралија|poptoday}}}}<ref name="popclock">{{нмс|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument|title=Population clock|work=Australian Bureau of Statistics|publisher=Commonwealth of Australia|accessdate=29 June 2015}}</ref> |population_estimate_rank = 51. |population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} |population_census = 21.507.717<ref>{{Попис 2011 Австралија|id=0|name=Australia|accessdate=21 June 2012|quick=on}}</ref> |population_census_year = 2011 |population_density_km2 = 2.8 |population_density_rank = 233. |GDP_PPP = {{nowrap|$1,137 трилиони<ref name=IMF>{{нмс |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=76&pr.y=13&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Australia |publisher=International Monetary Fund |date=April 2015 |accessdate=25 April 2015}}</ref>}} |GDP_PPP_rank = 19. |GDP_PPP_year = 2015 |GDP_PPP_per_capita = $47,608<ref name=IMF/> |GDP_PPP_per_capita_rank = 17. |GDP_nominal = {{nowrap|$1,252 трилиони<ref name=IMF/>}} |GDP_nominal_rank = 12. |GDP_nominal_year = 2015 |GDP_nominal_per_capita = $52,454<ref name=IMF/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 9. | Gini = 32.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Australia Gini Coefficient, 1995 – 2023 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/australia/gini-coefficient |access-date=4 March 2024 |website=www.ceicdata.com |archive-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304002624/https://www.ceicdata.com/en/indicator/australia/gini-coefficient |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.958<!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] }}</ref> | HDI_rank = 7ма | currency = [[австралиски долар]] | currency_code = AUD | time_zone = [[време во австралија|разни]]<ref name="time" group="Б">погл. [[Време во Австралија]].</ref> | utc_offset = +8 - +10,5 | time_zone_DST = [[време во австралија|разни]]<ref name="time" group="Б" /> | utc_offset_DST = +8 - +11,5 | date_format = дд-мм-гггг | drives_on = лево | cctld = [[.au]] | calling_code = [[+61]] }} '''Државна Заедница Австралија''' ({{langx|en|Commonwealth of Australia}}) или само '''Австралија''' (''{{јаз|en|Australia}}'') — држава која се простира на [[Австралија (континент)|австралискиот континент]] и на неколку околни острови. Најблиските соседни држави се [[Нов Зеланд]] и [[Индонезија]]. Главен град е [[Канбера]]. Во Австралија има шест сојузни држави; [[Нов Јужен Велс]], [[Викторија (Австралија)|Викторија]], [[Јужна Австралија]], [[Западна Австралија]], [[Квинсленд]] и [[Тасманија]] и две територии; [[Австралиска престолнинска територија|Австралиската престолнинска територија]] (АПТ) и [[Северна Територија|Северната Територија]]. Најголемите градови во Австралија се [[Сиднеј]] со над 4.300.000 жители, [[Мелбурн]] со над 3.800.000 жители, [[Бризбејн]] со над 1.800.000 жители и [[Перт]] со 1.500.000 жители. Австралиските [[домородци]] го населуваат копното веќе 42.000 години. По спорните посети на [[Рибарство|рибарите]] од [[север]] и еропските истражувачи и трговци во [[XVII век]], [[Велика Британија]] ја запоседнала источната половина на [[остров]]от во текот на [[1770]] г., каде [[држава]]та праќала луѓе по [[казна]] во [[Колонијализам|колонијата]] наречена [[Нов Јужен Велс]], која е формирана на [[26 јануари]] [[1788]] г. Како растел бројот на населението и како биле откриени нови територии во текот на [[XIX век]] биле формирани уште пет големи автономни британски прекоморски територии. На [[1 јануари]] [[1901]] г., шест колонии ја формирале федерацијата по име [[Државна Заедница Австралија]]. Како [[федерација]], Австралија воспоставила стабилен либералдемократски политички систем, останувајќи членка на Кралските земји на Комонвелт. == Потекло на поимот == {{Главна|Етимологија на Австралија}} [[Податотека:Flinders View of Port Jackson taken from South Head.jpg|мини|лево|Поглед на пристаништето Џексон, местото на кое е основан градот Сиднеј]] Името „Австралија“ доаѓа од [[Латински јазик|латинскиот]] назив ''Australis'', што значи ''југ''. Легендата за „непознатата земја од југот“ (terra australis incognita) датира уште од времето на [[Римско Царство|Римското Царство]]. Во [[1521]], [[Шпанци]]те биле меѓу првите кои заполовиле во тихоокеанските острови. Првата употреба на зборот Австралија во [[англиски јазик|англискиот]] јазик било во [[1625]] г. во делото на [[Мастер Хаклит]] - „[[Белешка за Австралија, земјата посветена на светиот дух]]“. Името Australische го користеле холандски официјалисти во [[Батавија]] од [[1638]] г., во значење за новоотркиеното [[копно]] на [[југ]]от. Името Австралија користено е и во [[1693]] г. во предовот на [[книга]]та „[[Авантурите на Жак Седер во текот на истражуањата и патувањата во јужната земја]]“, од францускиот [[автор]] [[Габриел де Фониј]], кој пишувал под [[псевдоним]]от [[Жак Садер]].<ref>-{Sidney J. Baker, The Australian Language, second edition, 1966.}-</ref> [[Александар Далримпел]] го користел истиот термин во делото „[[Историски собир на патувањата и откритијата во јужниот Тихи Океан]]“ од [[1771]] г., во значење за цецлата јужнотихоокеанската област. [[Џорџ Со]] и [[Џејмс Смит]] во [[1793]] г. ја објавиле книгата „[[Зоологија и ботаника на Нова Холандија]]“ во која пишувале за огромниот [[остров]], или подобро кажано - [[континент]] Австралија, [[Австралазија]] или [[Нова Холандија|Нова Холнадија]]. Името „Австралија“ се раширило под влијание на книгата на [[Метју Флиндерс]], „[[Патувањето во јужната земја (Австралија)]]“, првиот човек за кој се знае дека го препловил [[континент]]от. Со оваа книга [[Метју Флиндерс]] на тој збор дал општо значење. [[Гувернер]]от на [[Нов Јужен Велс]], [[Лаклан Маквари]], подоцна го користел тој збор во официјалните извештаи кои ги праќал во [[Англија]], за да во [[1817]] г. предложи тој збор да биде усвоен како официјално име на континентот. Британската морнарница во [[1824]] г. официјално овој континент го нарекла Австралија. == Историја == {{Главна|Историја на Австралија}} [[Податотека:Aboriginal Art Australia(4).jpg|мини|лево|130px|Абориџинска карпеста уметност.]] Човековото присуство на територијата на Австралија е забележано уште од пред 42.000 и 48.000 години<ref>-{Gillespie, R. (2002). Dating the first Australians. Radiocarbon 44:455–72}-</ref>. Овие први доселеници можеби биле предците на денешното староседелско население- [[Абориџини]]. Овие луѓе биле ловци, со сложена орална и духовна култура. Првата европска посета на Австралија била од холандскиот истражувач [[Вилем Јансон]] кој пристигнал во [[1606]]. За време на [[XVII век]] западниот и северниот брег бил претставен на карта од [[Холанѓани]]те и бил наречен „Нова Холандија“. Подоцна во [[1770]] [[Џемс Кук|Џејмс Кук]] пристигнал на источниот брег на Австралија и го нарекол регионот „Нов Јужен Велс“. [[Податотека:Australia first map.jpg|мини|десно|Првата мапа на Австралија од атласот на Николас Валард од 1547 година]] Британската кралска колонија на [[Нов Јужен Велс]] била основана со формирање на населбите во пристаништето [[Порт Џексон|Џексон]], на [[26 јануари]] [[1788]] г. Овој [[датум]] подоцна станал и [[Национален ден на Австралија]]. [[Ван Дименова Земја]], или сегашна [[Тасманија]], населена била во [[1803]] г., а во [[1825]] г. станала посебна [[Колонијализам|колонија]]. [[Обединето Кралство]] во [[1829]] г. формално воспоставило контролна над западниот дел на Австралија. Од деловите на [[Нов Јужен Велс]] биле формирани и одвоени колонии: [[Јужна Австралија]] во [[1836]] г., [[Викторија]] во [[1851]] г. и [[Квинсленд]] во [[1859]] г. [[Северна Територија]] е формирана во [[1911]] г., со издвојување од провинцијата [[Јужна Австралија]]. [[Јужна Австралија]] е воспоставена како слободна провинција и како таква никогаш не била казнувачка [[Колонијализам|колонија]]. [[Викторија]] и [[Западна Австралија]] исто така биле основани како слободни, но подоцна прифаќале и осуденици. Доведување осуденици во колонијата [[Нов Јужен Велс]] било прекинато во [[1848]] г., по притисокот на тамошните доселеници.<ref>[http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs%40.nsf/0/A890E87A9AB97424CA2569DE0025C18B? -{Open Australian Bureau of Statistics 1998 Special Article}-] - -{The State of New South Wales}-</ref> Пристигнувањето на Кук било вовед за основање на британска колонија во Австралија. На [[26 јануари]] [[1825]] година била основана ''Британската кралска колонија на Нов Јужен Велс'' кој денес се слави како национален ден во Австралија. [[Тасманија]] започнала да се населува од европски народи во [[1803]], но станала посебна колонија во 1825 година. Австралиските доморди, чиј број во времето на доаѓањето на [[Европејци]]те е проценет на 350.000<ref>-{Smith, L. (1980), The Aboriginal Population of Australia, Australian National University Press, Canberra}-</ref>, се смалувал во текот на наредните 150 години, најмногу поради новите [[болест]]и, присилното [[раселување]] и [[културната дезинтеграција]]. Одвојувањето на [[Дете|децата]] од [[Семејство|семејствата]], кои некои [[историчар]]и и австралиски староседелци го сметаат за [[геноцид]]<ref>-{Tatz, C. (1999).}- [http://www.aiatsis.gov.au/aboriginal_studies_press -{Genocide in Australia}-] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080917162526/http://www.aiatsis.gov.au/aboriginal_studies_press |date=2008-09-17 }}, -{AIATSIS Research Discussion Papers No 8, Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies, Canberra}-</ref>, најверојатно придонел за тоа смалување. Таквите интерпретации на абориџинската историја другите историчари го критикуваат, сметајќи ги за претерани или исконструирани поради политички и идеолошки причини<ref>-{Windschuttle, K. (2001).}- [http://newcriterion.com:81/archive/20/sept01/keith.htm -{The Fabrication of Aboriginal History] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090106123323/http://newcriterion.com:81/archive/20/sept01/keith.htm |date=2009-01-06 }}, The New Criterion Vol. 20, No. 1, September 20.}-</ref>. Оваа дебата во Австралија е позната под името [[Историски војни]] (анг. History Wars). По [[референдум]]от од [[1967]] г., федералната влада била областена да спроведе [[политика]] и донесе закони поштувајќи ги [[Абориџини]]те и нивната [[традиција]]. Старата сопственсот на земјиштето било признаено дури во [[1992]] г., кога во случајот [[Мабо]] против [[Квинсленд]] (бр.2) отфрлено толкување на Австралија како „празна земја“ (лат. terra nullius) во време на доаѓањето на [[Европејци]]те. [[Податотека:Melbourne 1839.JPG|мини|лево|Мелбурн во 1830]] Златната грозница во Австралија започнала во средината на [[XIX век]], а побуната на рударите против порезот на дозвола за копање од [[1854]] г. била прв ран израз на граѓанска непослушност и австралијската [[демократија]]. Измеѓу [[1855]] г. и [[1890]] г., во секоја од 6-те колонии воспоставиле локални влади кои раководеле со најголемиот дел на внатрешните работи, оставајќи притоа дел од [[Британското Царство]]. Колонијалната канцеларија во [[Лондон]] задржала дел од овластувањата по некои прашања, како што се надворешните работи, одбраната и меѓународната пловидба. По десетгодишните подготовки, колониите на [[1 јануари]] [[1901]] г. создале [[федерација]], која е наречена [[Државна Заедница Австралија]] и организирана е како [[владение]] на Британското царство. Австралиската престолинска територија била формирана во [[1911]] г., од делот на територијата на [[Нов Јужен Велс]], како би бил обезбеден просотр за предложување на главен град на федерацијата [[Канбера]] ([[Мелбурн]] бил престолнина од [[1901]] до [[1927]]). [[Северна Територија]] била изопштена од контролата на владата на [[Јужна Австралија]] и во [[1911]] г. предадена на управата на [[Комонвелт]]от. Австралија доброволно учествувала во Првата светска војна.<ref>-{Bean, C. Ed. (1941).}- [http://www.awm.gov.au/histories/ww1/1/index.asp -{Volume I - The Story of Anzac: the first phase] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080828064649/http://www.awm.gov.au/histories/ww1/1/index.asp |date=2008-08-28 }}, First World War Official Histories, Eleventh Edition.}-</ref> Многу [[Австралијци]] го сметаат за пораз на Воените сили на Австралија и [[Нов Зеланд]] на [[Галиполе|Галапољ]] како настан во кој е родена австралиската нација. Со [[Вестминтерскиот статут]] од [[1931]] г., кој во Австралија е прифатен во [[1942]] г., формално се прекинати сите уставни врски меѓу Австралија и [[Обединето Кралство]]. Шокот предизвикан со поразот на [[Велика Британија]] во [[Азија]] во текот на [[1942]] г. и заканите од јапонска [[инвазија]], влијаеле во Австралија да им се сврти на [[САД]] како нов сојузник и заштитник. Од [[1951]] г., Австралија и формално станала воен сојузник на [[САД]] под покровителство на [[АНЗУС]] договорот. По Втората светска воја, Австралија ја потикнувала масовната емиграција од [[Европа]], од седумдесеттите и укинувањето на Белата политина на Австралија, оспорена е имиграцијата од [[Азија]] и другите неевропски делови од светот. Како последица на тоа, австралиската демографија, култура и општата слика драматично се смениле. Последните уставни врски помеѓу Австралија и [[Велика Британија]] биле прекинати во [[1986]] г., со усвојувањето на Австралискиот акт во [[1986]] г., со што британската улога во австралиската власт е завршена. Во [[1999]] г., Австралијците на референдум ос 50% мнозинство го отврлиле предлото на Австралија таа да стане [[република]], со [[претседател]] кој би го избрал [[парламент]]от.<ref>-{Australian Electoral Commission (2000).}-[http://www.aec.gov.au/_content/when/referendums/1999_report/index.htm 1999 -{Referendum Reports and Statistics}-], Посетено на 17. 4. 2013.</ref> Од изборите на [[Витлам Гоф]] за [[премиер]] во [[1972]] г., Австралија е насочена на иднината во рамките на подрачјето на [[Азија-Тихоокеанија]]. == Географија и клима == {{Главна|Географија на Австралија}} [[Податотека:KlimaAUS.jpg|мини|лево|180px|Климата на Австралија.]] Австралија има вкупна површина од 7.617.930&nbsp;км²<ref>[http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/compare.htm -{Australia's Size Compared.}-] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070324194241/http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/compare.htm |date=2007-03-24 }} -{Geoscience Australia.}- Поселедни, пристапено 19 мај 2007.</ref>. Австралија е опколена со мориња и океани, па така на исток се наоѓаат [[Корално Море|Коралното Море]] и [[Тасманово Море|Тасмановото Море]], на север се [[Арафурско Море|Арафурското Море]] и [[Тиморско Море|Тиморското Море]], на југ и на запад е [[Индиски Океан|Индискиот Океан]]. Австралискиот брег е долг 34.218&nbsp;км (не рачунајќи прекуморски острови)<ref>[http://www.environment.gov.au/soe/2006/publications/drs/indicator/142/index.html -{State of the Environment 2006.}-] -{Department of the Environment and Water Resources.}-</ref>. Најголемиот дел од австралиското [[копно]] е [[пустина]] или полупустински предел и со тоа Австралија е наречена како најрамен [[континент]] во [[свет]]от со најстара и најнеплодна [[почва]]. Само јужниот и југоисточниот дел од Австралија се плодни и погодни за живот. Густината на населението на Австралија е 2.8 жители на километар квадратен и тоа ја прави една од најненаселените држави во светот. Северниот дел од Австралија е тропски со многу прашуми, шумски предели и пустини. Климата во Австралија е тропска и има влијание од ооколните океани и мориња. [[Податотека:Topography of australia.jpg|мини|десно|Топографска карта на Австралија]] Големиот корален [[гребен]], најголем од тој вид во [[свет]]от<ref>-{UNEP World Conservation Monitoring Centre (1980).}- [http://sea.unep-wcmc.org/sites/wh/gbrmp.html -{Protected Areas and World Heritage - Great Barrier Reef World Heritage Area.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060831073819/http://sea.unep-wcmc.org/sites/wh/gbrmp.html |date=2006-08-31 }} Department of the Environment and Heritage.}-</ref> се наоѓа во близина на североисточниот брег и се простира на површина од над 2.000&nbsp;км². Планината [[Аугустус]], која се смета за најголем [[монолит]] на [[свет]]от<ref>[http://www.smh.com.au/news/Western-Australia/Mount-Augustus/2005/02/17/1108500208314.html -{Mount Augustus}-]. -{The Sydney Morning Herald.}-</ref> се наоѓа во [[Западна Австралија]]. Со 2,228 метри надморска височина, [[Кошќушко (планина)|Кошќушко]] е најголемата [[планина]] на австралиското [[копно]], иако врвот [[Мосон]] е на оддалеченост од Австралиската територија [[Херд и Макдоналд]] висок 2,527 метри. === Природни регии === Австралија може да се подели на три големи природни регии: [[Источна висорамнина]], [[Средишна низина]] и [[Западно плато]]. Во источната висорамнина се наоѓаат највисоките планини на Австралија. Во споредба со другите високи планини во светот тие планини се сразмерно ниски. Највисокиот планински врв на подрачјето и цела Австралија е [[Кошќушко (планина)|Кошќушко]], висок 2228 метри. Подножјето ги допира песочните плажи и карпестите [[спила|спили]] по дожината на брегот на [[Тихи Океан|Тихиот Океан]]. во подрачјето на подножјето паѓаат и најмногу врнежи во Австралија. тоа е основна причина зошто југоисточниот дел на подрачјето од Бризбејн до Мелбурн, е најгусто населен дел на Австралија. На нешто повисока надморска височина се наоѓаат висорамнините. Некои восорамнини имаат и плодно тло и се користат за земјоделство, додека другите се под шумска површина. Средишната низина е најјужниот простор во Австралија. Во овој крај провладуваат рамнини. Поголемиот дел од низината е доста сув и топол за посејување. Поради тоа потребно е наводнување на земјоделските површини. Во западниот дел на подрачјето се простираат и песочните пустини. Во некои делови во близина на северниот или јужниот брег, толото е прекриено со груба треба или грмушки. Тие простори се користат за напасување на стока. На југот на Средишната низина, каде има и повеќе падини, земјоделците сејат пченица. Во подрачјето нема поголеми градови, така што два најголеми се [[Маунт Иса]] и [[Брокен Хил]] кои имаат едвај по околу 30.000 жители. Тоа всушност се два рударски градови. Западното плато зазема 2/3 од Австралија. Регијата е нешто повисока од Средишната низина, но во поголемиот дел всушност е рамнина. Средишниот дел на Западната рамнина е полупустина и пустина. Кон југ и североистокот од пустината постапно преминува во простор со трева и грмушки. Поголемиот дел од таквата земја се користи за напасување на добитокот. Ниските планини исто така се пасишта. Најмногу дождови има на крајниот север и југоисток, што овозможува развој на [[земјоделство]]то. === Флора и Фауна === [[Податотека:RedRoo.JPG|мини|лево|Црвениот кенгур (Macropus rufus)]] Иако најголемиот дел од Австралија е составен од [[пустина]] и полусушни области, таа опфаќа широк спектар на природни површини, од планински врвови до тропски [[дождовни шуми]], а исто така се вбројува и во една од земјите со најголем [[биодевиризитет]]. Поради староста, но и како последица од тоа самата земја има ниска плодност на земјиштето, изразито некарактеристичен распоред на [[вода]] и долготрајна географска изолација, австралискиот жив свет е разновиден и единствен. Околу 85% [[цветни растенија]], 84% [[цицачи]], над 45% [[птици]] и 89% [[риби]] од умерениот копнен појас припаѓаат на ендемските видови.<ref>-{Department of the Environment and Heritage.}- [http://www.environment.gov.au/biodiversity/about-biodiversity.html -{About Biodiversity}-] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070205015628/http://www.environment.gov.au/biodiversity/about-biodiversity.html |date=2007-02-05 }}, Пристапено 17. 4. 2013.</ref> Човечката активност загрозува многу австралиски екорегиони и видови кои го населуваат континентот. Федералниот Акт за заштита на животната средина и конзервацијата на биодивиризитетот од [[1999]] г. е правна рамка за заштита на загрозените видови. Во рамките на националниот Акционен план за биодевиризитет, формирани се бројни заштитени зони како би се сочувале и заштитиле загрозените видови. Во рамките на националниот акционен план и биодевирезитет, формирани се бројни заштитни зони за да се сочуваат и заштита единствените екосистеми; 64 мочурливи подрачја запишани се на списокот на Рамсарската коневнција, додека 16 локации се под заштита на Светските градини. Австралија во [[2005]] г. била рангирана како 13-та земја на светото според индексот на оджливиот развој на околината.<ref>[http://www.yale.edu/esi/b_countryprofiles.pdf 2005 -{Environmental Sustainability Index}- (стр.112).] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110911125630/http://www.yale.edu/esi/b_countryprofiles.pdf |date=2011-09-11 }} -{Yale University}-.</ref> Поголемиот дел од австралиските дрвни растенија се зимзелени, но многу, како [[евкалиптус]]от и [[акација]]та, се прилагодиле на долготрајни суши и чести пожари. Во добро познатитеавстралиски животини спаѓаат: [[едноотворни]] ([[клунар]]от и [[клунест еж|клунестиот еж]]); [[торбари]] ([[кенгур]]и, [[Коала|коали]], [[вомбат]]и) и [[птици]]те [[ему]] и [[кокабура]]. [[Динго]] е пренесен во Австралија околу [[3000 години п.н.е.]], преку трговците од Австралија.<ref>-{Savolainen, P. et al. 2004.A detailed picture of the origin of the Australian dingo, obtained from the study of mitochondrial DNA. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 101:12387–12390 PMID}-</ref> Многу растителни и животински видови изумреле по доаѓањето на луѓето, вклучувајќи ја и австралиската мегафауна, останатите исчезнале со доаѓањето на [[Европејци]]те, а меѓу нив и [[тасмански тигар]].<ref>[http://www.naturalworlds.org/thylacine/additional/persecution/image_6.htm -{Additional Thylacine Topics: Persecution.}-] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110814073338/http://www.naturalworlds.org/thylacine/additional/persecution/image_6.htm |date=2011-08-14 }} -{The Thylacine Museum}- (2006).</ref> === Хидрографија === Хидрографијата на Австралија е сиромашна. Поради пропустливото земјиште и недоволно количество врнежи, реките во Австралија се малубројни. Најпознати се [[Мари (река)|Мари]] и [[Дарлинг (река)|Дарлинг]] во југоисточна, а [[Флиндерс (река)|Флиндерс]] во северна Австралија. Сите други реки се со куси и повремени текови. Се влеваат во морињата и во околу 700 солени езера што се наоѓаат низ цела Австралија. == Политички систем == {{Главна|Австралиска политика}} [[Податотека:NewParliamentHouseInCanberra.jpg|лево|мини|Парламентот во Канбера, отворен во 1988 година, заменувајќи ја старата зграда од 1927 година]] Австралија е [[уставна монархија]] со [[парламентарен систем на власт]]. Кралот [[Чарлс III]] е австралискиот [[монарх]], а неговата улога се разликува од позицијата која ја има во останатите кралски земји на [[Комонвелт]]от. На сојузно ниво кралот претставува [[генерален гувенер на Австралија]], додека [[гувернер]]ите од понизок ранг се наоѓаат на чело на државната членка. Иако уставот дава широки овластувања на генералниот гувернер, тој ги користи само со препорака од [[премиер]]от. Најпознат случај на употреба на овие овластувања без согласност од пермиерот било распуштање на Витламовата влада во текот на уставната криза од [[1975]] г.<ref>-{Parliamentary Library (1997).}- [http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm -{The Reserve Powers of the Governor-General}-] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100726170040/http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |date=2010-07-26 }}, Пристапено 17. 4. 2013.</ref> Системот на поделбата на власт во Австралија го сочинуваат: * [[Законодавна власт]]: [[Парламент на Австралија|Парлемент на Австралија]], кој го сочинуваат [[крал]]от, [[Сенат]]от и [[Претставнички дом]]; кралот го претставува генералниот гувернер на Австралија, чии моќи се сведени на пристанување на законите. * [[Извршна власт]]: [[Сојузен извршен совет]], на чие чело се наоѓа генералниот [[гувернер]] (управник), кој го советуваат извршните советници; во пракса они кои стварно го советуваат гувернерот се премиерот и државните министери. * [[Судска власт]]: Високиот суд на Австралија и други сојузни судови. Со усвојувањето на Австралискиот акт од [[1986]] г., државните судови станале независни од британскиот Судски комитет од Тајниот совет. * [[Дводомен парлемент]] го сочинуваат [[крал]]от, [[Сенат]]от (горен дом) со 76 [[сенатор]]и, и [[Претставнички дом]] (долниот дел) со 150 членови. Членовите на долниот дом се бираат на изборите, во рамките на посебните изборни единици кои даваат по еден претставник. Бројот на [[пратеник|пратениците]] од секоја [[држава]] одреден е врз основа на бројот на населението, при што на секоја држава и е загарантиран минимум од 5 претставници. Во сенатот, секоја држава е претставувана од 12 сенатори, а територијата ([[Австралиска престолнинска територија]] и [[Северна Територија|Северна Австралија]]) по два. Изборите за двата дома се одржуваат на секои три години; мандатот на сенаторите трае шест години, па на секои избори се бира половината од горниот дом, освен во случај на таканаречено двојно распуштање. Партиите со најголем број на претставници и Претставничкиот дом формираат влада, а нејзин водач станвуа премиерот. Три најголеми политички партии се: [[Лабуристичка партија (Австралија)|Лабуристичката]], [[Либерална партија (Австралија)|Либералната]] и [[Национална партија (Австралија)|Националната]]. Неколку помали партии вклучувајќи ги и зелените и австралиските демократи имаат свои претставници во парламентот, како и неколку независни кандидати. == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Австралија}} Австралија се состои од шест држави, три територии на матично копно и седум мали прекоморски територии.<ref>State and Territory Government - australia.gov.au http://www.australia.gov.au/State_and_Territory_Government {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081012030038/http://www.australia.gov.au/State_and_Territory_Government |date=2008-10-12 }}</ref> Државите се: [[Нов Јужен Велс]], [[Квинсленд]], [[Јужна Австралија]], [[Тасманија]], [[Викторија]] и [[Западна Австралија]]. Две значајни континентални територии се Северната Територија и Австралиската престолнинска територија. По многу прашања териториите функционираат како држави. Единствена разлика е правилото дека федералниот парламент може да поништува закони на територијалните парламенти. Наспроти тоа, актите на федерацијата можат да се суспендираат од страна на државите само во случаи кои се дефинирани со Член 51 од уставот на Австралија, додека сите останати законодамни овластувања, вклучувајќи и области од здравството, образованието, полицијата, правосудството, сообраќајот, јавниот транспорт и локалната самоуправа, исклучиво се во надлежност на државниот парламент. Секоја државата и територија има свои законодавни органи (еднодомни во случајот со [[Северна Територија|Северната Територија]], [[Австралиска престолнинска територија|Австралиската престолнинска територија]] и [[Квинсленд]], односно дводомни во сите останати држави). Долниот дом е познат под независен Законодавен парламент (Парламентарен дом во [[Јужна Австралија]] и [[Тасманија]]), а горниот како Законодавен совет. Шефовите на владата во секоја државата и територија се нарекуваат премиери, односно главни министри. Државниот гувернер е преставник на кралот во секоја држава, управник во [[Северна Територија|Северната Територија]], а главен гувернер (федерален) претседава со [[Австралиска престолнинска територија|Австралиската Престолнинска Територија]]. Во составот на Австралија се и неколку помали територии; федералната влада контролира одвоена област во [[Нов Јужен Велс]] - Територијата [[Џеривисбеј]], како морнарничка база и пристаниште за [[главен град]]. Покрај ова, Австралија контролира и неколку други населени територии надвор од австралискиот континент: [[Корални Острови]], островот [[Херд и Макдоналд]], и Австралиска Антарктичката Територија. == Регионална поделба == * Источна Австралија ја карактеризираат Големите Разводни Планини и Австралиските Алпи, со највисок врв на континентот, Кошќушко, висок 2 234м. * Централна Австралија е претставена со голема Австралиска Низина, која се наоѓа меѓу Карпентарскиот и Големиот Австралиски Залив. * [[Западна Австралија]] зафаќа пространи ридско-планински масиви и пустини. Такви се: Хамерзли, Мзгрев и Макдоналдовите Планини и Големата Песочна Пустина, Големата Викториина Пустина, Гибсоновата Пустина и други. == Надворешна политика и одбранбени сили == {{Главна|Надворешна политика на Австралија}} {{Главна|Воени сили на Австралија}} Во текот на последната деценија, австралиската надворешна политика се темели на потесната врска со [[Соединети Американски Држави]], низ [[АНЗУС пакт]]от, но и соработката со државите од подрачјето на [[Азија-Тихоокеанија]], преку договорот [[АСЕАН|АСЕАH]] и форумот на пацигичките острови. Австралија во [[2005]] г. станала членка на Источноазискиот самит, за да потоа го потпише договорот за пријателство и соработка. Австралија е членка на [[Комонвелт]]от, чии водачи се собираат на посебни собити на шефови на земјите од Комонвелтот. Земјата активно се труди за либерализација во светската трговија. Го предводела формирањето на [[Каирнс]] групите и [[АПЕК]], членка е на Организацијата за економска соработка и развој и Светската трговска организација. Австралија иницирала неколку важни билатерални договори за слободна трговија, меѓу кои е најновата Австралиско-американска спогодба за слободна трговија. Една е од земјите основачи на Обединетите нации, а учествува и во меѓународната програма за помош, која делува во повеќе од 60 земји. Во буџетот за [[2005]]-[[2006]] г., предвидено е 2,5 милијарди австралиски долари за програми за помош на земјата во развој<ref>-{Australian Government. (2005).}- [http://www.budget.gov.au/ -{Budget 2005–2006}-], Пристапено 17. 4. 2013.</ref>, што во односот на австралиските БДП е помалку отколку што земјата требало да одови по стратегијата на Обединетите нации за Милениумските развојни цели. Австралиските одбрандбени сили се состојат од Австралиската морнарица, Австралиските копнени бојски и Кралските австралиски воздушни сили, а тоа се над 51.000 припадници во редовите, односно 21.000 во резервниот состав.<ref>-{Australia in brief,}- страна 65, 48. издање, -{WHH Publishing,}- 2007.</ref> Сите војни сектори се ангажирани во регионални и светски мировни мисии на Обединетите нации (последните во Источен Тимор, на Соломонските острови и во [[Судан]]), во санирањето на последиците од катастрогата како и во вооружените конфликти, вклучувајќи инвазија на Ирак од 2003 година. Владата го поставила шефот на одбранбените сили , бирајќи го од редовите на еден од три сектора: актуелен шеф на одбранбените сили е шеф на воздухопловните сили маршалот [[Ангус Хјустон]]. Во буџетот за [[2006]],/[[2007]] г. во областа на одбраната се предвидени 22 милиони долари.<ref>-{Australian Department of Defence (2006).}- [http://www.defence.gov.au/budget/06-07/pbs/index.htm -{Portfolio Budget Statements 2006–07.}-] Стр. 19.</ref> == Стопанство == {{Главна|Економија на Австралија}} Официјална валута на Австралија е [[Австралиски долар|австралискиот долар]]. Оваа валута се користи на [[Божиќен Остров]], [[Кокосови Острови]], [[Остров Норфолк|Норфолк]], [[Кирибати]], [[Науру]] и [[Тувалу]]. БНП на Австралија по глава на жител е за нијанса поголем од [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], [[Германија]] и [[Франција]]. Според индексот на човеков развој во [[2007]] Австралија била рангирана на третото место и шеста според квалитетот на живеење. Според истражувањето за најдобри градови за живеење, австралиските градови високо котираат на листите, па така [[Мелбурн]] бил на 2 место во [[2008]] година, [[Перт]] на 4 место, [[Аделаида]] на 7 место и [[Сиднеј]] на 9 место. Економскиот развој на Австралија во последните 15 години изнесува околу 3.6%. == Население, јазик и религија == {{Главна|Демографија на Австралија}} [[Податотека:Warumungu native.jpg|мини|140px|десно|Абориџинец од Австралија.]] Австралија има население од околу 21,8 милиони жители и скоро сите се потомци на колонијални доселеници, најчесто емигранти од [[Европа]] и [[Азија]]. Доселениците сочинуваат 90% од вкупното население. Најголем дел од доселениците биле од [[Обединето Кралство|Велика Британија]] или [[Ирска]]. Според пописот од 2006 година, населението се изјаснило како: [[австралијци]] (37.13%), [[англичани]] (31.65%), [[Ирци]] (9.08%), [[Шкоти]] (7.56%), [[Италијанци]] (4.29%), [[Германци]] (4.09%), и [[Кинези]] (3.37%). Староседелското население на Австралија, [[Абориџини]]те, сочинуваат околу 2.2% од вкупното население, или 410.003 жители. Абориџините се соочуваат со висок степен на невработеност, ниско ниво на образование и со повеќе трошоци одошто останатото население. [[Англиски јазик|Англискиот]] јазик е национален јазик во Австралија, со свој специфичен дијалект наречен австралиски англиски кој е сличен со британскиот англиски дијалект. Англискиот го зборуваат околу 80% од населението, потоа следува [[кинески јазик]] и [[италијански јазик]]. Австралија нема официјална религија. Според пописот во 2006 година, 64% од населението се изјасниле како [[христијани]], 19% без религија и 12 % немале одговор. Најголема растечка религија во Австралија е [[Будизам|будизмот]]. Поголемиот дел од Австралијците се потомци на европските доселеници од [[XVIII век|XVIII]] и [[XIX век]], посебно [[Британци]] и [[Ирци]]. Од крајот на Првата светска војна, австралскаа популација се зголемила за четири пати,<ref>-{Australian Bureau of Statistics, Population Growth}- - [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/68180154bf128d91ca2569d000164365?OpenDocument -{Australia’s Population Growth}-]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Посетено на 17. 4. 2013.</ref> поттикнувана од амбициозни програми за имиграција. По Втората светска воја, па сè до [[2000]] г., дури 5,9 милиони луѓе мигрирале во земјата, што значи дека двајца од сите седум [[Австралијанци|Австралијци]] се родени во странство.<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2698.htm -{Background note: Australia}-]. -{US Department of State.}-</ref> Имигрантите во главном биле обучени, но имиграционата квота опфаќа и категории за членови на семејства и избеглици. Во [[2001]] г., пет најголеми групи кои даваат 23,1% од Австралијците родени во странство, потекнуваат од [[Обединето Кралство]], [[Нов Зеланд]], [[Италија]], [[Виетнам]] и [[Кина]]. Набргу по укинувањето на Белата австралиска политика во [[1973]] г., владата организирала и поттикнувала вројни иницијативи, како би промовирала расна хармонија заснована на политиката мултикултурализмот. Во Австралија во [[2005]] г. емигрирале вкупно 123,424 жители. Од нив, 17,736 биле од [[Африка]] (5,654 од [[Судан]], 4,594 од [[Јужна Африка]] итн.), 54,804 од [[Азија]] (4,239 од [[Филипини]], 3,036 од [[Сингапур]], 2,936 од [[Малазија]], 1,936 од [[Ирак]] итн), 1,506 од [[Јужна Америка]] и 1,813 од [[Јужна Европа]] (371 од [[Србија]] и [[Црна Гора]], 310 од [[Македонија]], 115 од [[Албанија]] итн.).<ref>[http://www.migrationinformation.org/datahub/countrydata/country.cfm -{Inflow of foreign-born population by country of birth, by year}-], Посетено на 17. 4. 2013.</ref> Австралиските староседелци, [[Абориџини]]те и Жителите од Островот на Торесовиот мореуз, според пописот од [[2001]] г. било 410.003 (2,2% од вкупната популација), што е значајно зголемување во однос на [[1976]], кога нивната бројка изнесувала 115,953. Нивото на невработеноста кај австралиските домородци е над австралискиот просек, почесто се предмет на апсења, полошо се образувани и со помалку животно искуство во одност на останатото население.<ref name="ABS" />. Како и другите високоразвиени земји, и Австралија се соочува со изразени промени во старосната структура на населението, кои го зголемувале бројот на одење во пензија, смалувајќи го обемот на работно активното население. Големиот број на [[Австралијанци|Австралијци]] (759,649 во периодот [[2002]]-[[2003]] г.<ref>-{Parliament of Australia, Senate (2005).}- [http://www.aph.gov.au/Senate/committee/legcon_ctte/expats03/ -{Inquiry into Australian Expatriates}-] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080708224653/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/legcon_ctte/expats03/ |date=2008-07-08 }}, Посетено на 17. 4. 2013.</ref>) живее надвор од државата во која се родени. Службениот јазик е англискиот<ref>[https://web.archive.org/web/20050717200122/http://www.immi.gov.au/multicultural/_inc/publications/confer/04/speech18b.htm -{Pluralist Nations: Pluralist Language Policies?}-] -{Department of Immigration and Multicultural Affairs (1995).}- Последњи, Посетено на 18. 9. 2005.</ref>, со кој се зборува и пишува во обликот кој е познат како австралиски англиски. Според пописот од [[2001]] г., англискиот како единствен јазик во куќата користи околу 80% на населението. Следејќи го најучествуваниот јазик е кинескиот (2,1%), италијанскиот (1,9%) и грчки јазик (1,4%). Многу припадници на првата или втората генерација на потомците на мигрантите зборуваат два јазика. Се верува дека во времето на првите контакти со Европејците, меѓу 200 година и 300 година постоел австралиски абориџински јазик. До денес сè на сè прежиевеале 70, од што само 20 не се во опасност од изумирање. Домородечкиот јазик останал основен јазик за околу 50.000 луѓе (0,25%). Знаковниот јазик познат како Ослен (англ. Auslan) користи околу 6,500 Австралијци. Австралија нема државна религија. На пописот од [[2006]] г., 68% од Австралијците се сметаат за [[христијани]]: 26% се изјасниле како [[католици]], а 19% како [[англичани]]. Австралијците кои не се изјаснуваат како [[христијани]], ги има околу 5%. Околу 19% од испитаниците не поддржуваат ниту една религија (што опфаќа [[атеизам]], [[хуманизам]], [[агностицизам]] и [[рационализам]]), додека 12% од испитаниците одбиле да се изјаснат или да дадат адекватни одговори. Како и другите западни земји, активното учество на граѓаните во црковните активности е на значајно пониско ниво; црквата еднаш неделно ја посетуваат околу 1,5 милиони Австралијци, т.е. околу 7,5% од популацијата.<ref>[http://www.ncls.org.au/default.aspx?docid=2250&track=82083 -{NCLS releases latest estimates of church attendance}-],-{ National Church Life Survey, Media release}-, 28 февруари 2004</ref> Школското образование е обавезително од 6-15 години (16 во [[Јужна Австралија]] и [[Тасманија]], односно 17 во [[Западна Австралија]]), што влијаело на тоа стапката на неписменост да биде помала од 1%. Австралијскат влада има поддржано развивање на 38 универзитети и, иако во меѓувреме се отворени неколку приатни, поголемиот дел се финансираат со средства од буџетот. Постои и државен систем на колеџ за стручна обука, познат како институти ТАФЕ, а многу синдикати организираат обука на нови работници. Околу 58% од Австралијаните меѓу 25 и 64 години имаат стручно или високо образование, а со 49% факултетски образовано население, Австралија е на прво место меѓу земјите членки на Организацијата за економска соработка и развој. Односот на домашните и странските студенти на австралиските факултети најголем е во ОЕЦД.<ref>[http://www.ecs.org/html/offsite.asp?document=http%3A%2F%2Fwww%2Eoecd%2Eorg%2Fdataoecd%2F20%2F25%2F35345692%2Epdf -{Education at Glance 2005}-] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130723201800/http://www.ecs.org/html/offsite.asp?document=http%3A%2F%2Fwww.oecd.org%2Fdataoecd%2F20%2F25%2F35345692.pdf |date=2013-07-23 }} -{by OECD: Percentage of foreign students in tertiary education.}-</ref> ===Религија=== {{bar box |float=right |title=Верници во Австралија |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Католици|yellow|22.6}} {{Столбен постоток|англиканци|blue|13.3}} {{Столбен постоток|Други Христијани|red|16.3}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|2.6}} {{Столбен постоток|Будисти|gray|2.4}} {{Столбен постоток|Хиндуисти|pink|1.9}} {{Столбен постоток|Други|orange|1.7}} {{Столбен постоток|Нема Религија|black|30.1}} {{Столбен постоток|Не Наведени|black|9.6}} }} === Најголеми градови === {{Најголеми градови во Австралија}} == Култура во Австралија == {{Главна|Култура во Австралија}} [[Податотека:Royal exhibition building tulips straight.jpg|мини|десно|200п|[[Кралска изложбена палата]] во Мелбурн е прва градба во Австралија која во 2004 година е сместена на листана на УНЕСКО за светски градини.]] Од [[1788]] г. па сè до средината на [[XX век]], англо-келтската културна традиција била основа на австралиската култура и се развивала под големо влијание на специфичното опкружување и културата на староседелците. Во текот на последните 50 години, австралиската култура се развивала под силно влијание на американската поп култура (телевизија и филм пред се), масовни емиграции од земјите на неанглиско говорно подрачје и азиските соседи. Богатата и оригинална [[австралиска умнетност]] - [[книжевност]], [[филм]], [[опера]], [[музика]], [[сликарство]], [[театар]], [[танц]]и и [[Занает|занаeти]] е позната и признаена ширум светот. Австралија има долга историја на ликовни уметности, кои ја зачнале австралиските домородци, цртајќи по пештерските ѕидови или на кожа. Од доаѓањето на Европејците кон крајот на [[XVIII век]], најголем мотив за австралиското сликарство е австралискиот пејзаж, виден во [[Артур Стретон]], [[Артур Бојда]] и [[Алберт Наматџире]], помеѓу другите. Традицијата на староседелците претежно е преносена усно и во тесна врска со обичаите и преданијата за ткн. правреме (Dreamtime). Музиката на австралиските Абориџини, нивниот танц и сликарство, видно влијаат на современата ликовна и сценка уметност. Австралија има жива традиција во музиката, балетот и тетарската уметност, многу театарски групи се финансирани од федералниот буџет, преку Австралискиот Совет. Секој главен град има симнфониски оркестар, додека Австралиската опера станала позната со позната на дивата Џоан Сатерленд; австралиската музика опфаќа класична, џез и многу популарни жанрови. [[Податотека:Sydney Opera House Sails.jpg|мини|десно|200п|[[Сиднејска опера]], изградена во [[1973]] година, е една од најпрепознатливите знаменитости на Австралија]] И австралиската книжевност е инспирирана од опкружувањето, дел од писателите како [[Бенџоа Петерсон]] и [[Хенриј Лоусон]] донесуваат впечатливо доживување на австралиската дивина. Обележјата на колонијална Австралија, отелотворени во раната книжевност, се разлагаат сè до периодот на [[Модерна Австралија]], нагласувајќи ги идеите на еднаквост, поврзаност меѓу луѓето. [[Патрик Вајт]] е единствен Австралијец кој во [[1973]] г. добил [[Нобелова награда за литература|Нобелова награда за книжевност]], многумина го сметаат за еден од најзначајните писатели на англиски јазик во [[XX век]]. Австралискиот англиски е основна варијанта на англискиот јазик, неговата граматика и изговор претежно се засновани на британскиот англиски, но е обогатен со бројни локални лексички правила и грази, од кои некои влегле и во стандардниот англиски јазик. Австралискиот фудбал настанал во [[Викторија]] во доцните педесетти години од [[XIX век]], а се играл како аматерски спорт, така и на професионално ниво. Се работи за спорт кој привлекува најголемо внимание во публиката на Австралија, натпреварите се доста псоетени, а чланството во клубовите е масовно. Австралија има два јавни сервиси ([[Еј Ви Си]] и повеќејазинчен [[Ес Би Ес]]), три комерцијални телевизиски мрежи, неколку претплатнички Тв Сервиси, и бројни јавни, непрофитабилни телевизиски и радио-станици. Австралиската филмска индустрија доживеала критички и комерцијални успеси. Сè поголеми градови имаат дневни весници, а на ниво на целата земја излегуваат два дневни листа, Острелиан (англ. The Australian) и Острелиан фајнешел ривју (англ. The Australian Financial Review). Според податоците на Репортери без граници, Австралија во 2006 година била на 35 место на листата земји по слободни медии, после [[Нов Зеланд]] (19) и [[Велика Британија]] (27), но пред [[САД]]. Вака ниска позиција е последица на ограниченост во поглед на можностите на приватното влашниство над медиите во Австралија, имено, поголемиот дел од австралиските штампани медии се под контрола на [[Њуз корпорејшн]], односно [[Ферфакс медија]]. Спортот е важен дел од австралиската култура. Специфичната клима допушта бројни надворешни дејности. 23,5% од Австралијците постари од 15 години редовно учествуваат во организирани спортски активности. На меѓународно ниво, Австралија има слини тимови во [[крикет]], [[хокеј]], [[нетбол]](игра слична на кошарка), [[рагби]], а добри резултати остваруваат и во велосипедизмот, веслањето и пливањето. Други популарни национални спортови се австралискиот фудбал, трки со коњи, фудбал и автомобилизам. Австралија учествувала на сите Летни оломписки игри опд новото време, како и на сите [[Комонвелтски игри]]. Во [[1956]] г. Австралија била домаќин на Комонвелтските игри во [[1938]], [[1962]] и [[2006]] г. Во останатите значајни меѓународни спортски настани кои редовно се организираат во Австралија се и Отвореното превенство на Австралија, први од четирите гренд слем тениски турнири, годишни меѓународни турнири во крикет и Големата награда на Австралија во формула еден. Во Австралија е обичајно владата или компаниите стипендираат успешни спортисти. Телевизиските преноси на спортските натпревари се многу популарни, во најгледаните телевизиски програми спаѓаат Летните олимписки игри и финалните домашни или меѓународни фудбалски натпревари (австралиски, односно европски фудбал).<ref>-{Australian Film Commission. What are Australians Watching?,}- [http://www.afc.gov.au/gtp/freetv.html -{Free-to-Air, 1999–2004 TV}-], Посетено на 17. 4. 2013.</ref> == Стопанство == Австралија има развиено, мешовито [[стопанство]] од западен тип, со нешто повисок бруто-домашен производ во однос на [[Велика Британија]], [[Германија]] и [[Франција]], набљудувано низ купувачката моќ. Земјата се наоѓа на трето место на листата Индекси на оптествен развој на Обединетите нации за [[2006]] г., додека во однос на општиот квалитет на животот во [[2005]] г. го заземала 6-то место на списокот на магазинот [[Економист]]. Отсуството на извозно ориентирани преработувачки индустрии најчесто се означува како клучна слабост на австралиското стопанство. Меѓутоа се поразвиениот туризам и растечкиот извоз на роба ширум потрошувачката ја прават сета критика помалку важна. Австралија сепак е четврта земја на светот по висина на домашниот [[Трговски дефицит|дефицит]], изразено во апсолутни цифри (во релативни, тоа изнесува 7% од [[БДП]]). Некои економисти сметаат дека ова е проблематично, посебно поради тоа што се подудара со висината на трговската размена и ниските каматни стапки ки ги смалуваат трошоците на отплата на надворешниот долг.<ref>-{Colebach, T.}- [http://www.theage.com.au/news/Tim-Colebatch/Were-on-a-long-and-slippery-slide-to-disaster/2005/03/01/1109546867448.html -{We're on a long and slippery slide to disaster}-], 2 март 2005,-{ The Age}-</ref> Хоуковата влада започнала процес на економски реформи со воведување на пливачки курс на австралискиот долар и делумната дерегулација на финансискиот систем.<ref>-{Macfarlane, I. J. (1998).}- [https://web.archive.org/web/20040727212238/http://www.rba.gov.au/PublicationsAndResearch/Bulletin/bu_oct98/bu_1098_2.pdf -{Australian Monetary Policy in the Last Quarter of the Twentieth Century]. Reserve Bank of Australia Bulletin, October}-</ref> Хауардовата влада го продолжила процесот на микроекономските реформи, вклучувајќи и делумна дерегулација на трудовиот пазар и приватизација на државните фирми, пред сè во областа на [[Телекомуникациска мрежа|телекомуникацијата]].<ref>-{Parham, D.}- (2002). [https://web.archive.org/web/20030803221549/http://www.pc.gov.au/research/confproc/mrrag/mrrag.pdf -{Microeconomic reforms and the revival in Australia’s growth in productivity and living standards]. Conference of Economists, Adelaide, 1 October}-</ref> Посредните порески системи во суштина се реформирани во [[јули]] [[2000]] г., со воведување [[Данок|порез]] на добра и услуга од 10%, што е незначајно смалено цврстото ослонување на австралискиот порески систем на порез од пригоди на поединци и фирми. Во [[јануари]] [[2007]] г., невработеноста во Австралија била 4,6%<ref>-{Australian Bureau of Statistics. Labour Force Australia. Cat#6202.0}-</ref>, со 10,033,480 вработени луѓе. Во текот на последната деценија, инфлацијата претежно се движела меѓу 2-3%, а минималните каматни стапки меѓу 5-6%. Секоторот на услиги, вклучувајќи го и туризмот, образованието и фанансиские услуги, дава 69% од бруто-домашниот производ.<ref>-{Department of Foreign Affairs and Trade (2003). Advancing the National Interest,}- [https://web.archive.org/web/20030409094139/http://www.dfat.gov.au/ani/appendix_one.pdf -{Appendix}- 1], Посетено на 17. 4. 2013.</ref> Земјоделството и природните суровини даваат 3-5% од [[БДП]], но значајно придонесуваат во вкупната надворешна трговска способност на земјата. Австралија најмногу извезува во [[Јапонија]], [[Кина]], [[САД]], [[Јужна Кореја]] и [[Нов Зеланд]].<ref name="ABS">-{Australian Bureau of Statistics.}- [http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument -{Year Book Australia}-] 2005</ref> ==Австралија како мотив во уметноста== * „Австралија низ облаци“ — [[фотографија]] на [[Ивана Андоновска-Платонче]].<ref>Искра Донева, ''Небеска раскрсница''. Скопје, 2009, стр. 33.</ref> ==Белешки== {{|group="Б"|30em}} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{ризница|Australia}} * [http://www.macedonianemb.org.au/ Страница на македонската амбасада во Канбера]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.dfat.gov.au/geo/australia/ За Австралија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141231054514/http://www.dfat.gov.au/geo/australia/ |date=2014-12-31 }} * [http://www.australia.gov.au/ Влада на Австралија] * [http://www.aph.gov.au/whoswho/index.htm Парламент на Австралија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120215160003/http://www.aph.gov.au/whoswho/index.htm |date=2012-02-15 }} * [http://www.aph.gov.au/library/parl/42/ministry/ministry.htm Парламент на Австралија: Министерства] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100707052532/http://www.aph.gov.au/library/parl/42/ministry/ministry.htm |date=2010-07-07 }} * [http://www.abs.gov.au/ Австралиско биро за статистика] * [http://www.community.gov.au/ Портал на општествени организации] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100502175505/http://www.community.gov.au/ |date=2010-05-02 }} * [http://www.australia.gov.au/44 Културни установи] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070714131251/http://australia.gov.au/44 |date=2007-07-14 }} * [http://www.australia.com/ Туризам во Австралија] * {{CIA World Factbook link|as|Австралија}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/australia.htm Австралија на UCB] {{Океанија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Австралија| ]] [[Категорија:Држави во Океанија]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Уставни монархии]] [[Категорија:Поранешни колонии на Британија]] [[Категорија:Земји од англиското говорно подрачје]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1901 година]] r7anr74bwcwtmkdp8zquraij6973lpm 0 4811 5542958 5492070 2026-04-21T17:34:24Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5542958 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Стале Попов | image = Стале Попов.jpg | imagesize = | alt = | caption = Стале Попов | pseudonym = | birthname = | birth_date = 25 мај 1902 | birth_place = [[Мелница (Прилепско)|Мелница]], [[Битолски Вилает]], [[Османлиско Царство]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|1965|03|10|1902|05|25}} | death_place = [[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | occupation = | nationality = | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''Стале Попов''' ({{рн|25|мај|1902}} — {{пн|10|март|1965}}) — [[СР Македонија|македонски]] [[раскажувач]] и [[романописец]].<ref>Македонски писатели/Macedonian writers, Друштво на писатели на Македонија, 2004, стр. 209 - 210.</ref> == Животопис == [[Податотека:Stale Popov na Mostot na umetnosta (1).JPG|мини|Споменик на Стале Попов на [[Мост на уметноста|Мостот на уметноста]].]] Роден е на 25 мај 1902 година во малото село [[Мелница (Мариово)|Мелница]], [[Мариово]], како трето од петте деца на [[манастир]]скиот слуга Илија Сталев. Набргу умрела мајка му Неда (1908) и малиот Стале останал на товар на татко му и не многу постарите деца - сестрата Трна и братот Ѓуро, а во меѓувреме умреле и двете деца помали од него. Татко му, кој цели 18 години бил манастирски слуга, станал поп во [[Витолиште]] и заедно со децата се преселил во ова најголемо и централно мариовско село. Тука, Стале го минал детството, години исполнети со тежок живот и многу мечти за поубава иднина при што помагал во домашните работи, одел по дрва во блиските планини, а во слободното време со другарите ловел риби во блиските реки. Исто така, во селото го започнал образованието кај учителот Бино, кого подоцна често ќе го споменува во неговите дела. На 14-годишна возраст, Стале Попов за првпат го напуштил [[Мариово]] и дошол во [[Прилеп]], а потоа се вработил во [[Плетвар]]. Во [[Балкански војни|Балканските војни]], додека вујко му Јован Ѓуров бил кмет во Витолиште, малиот Стале бил помошник-писар.<ref name="ReferenceA">„Поговор“, во: Стале Попов, ''Раскази'', Наша Книга, Скопје, 1988, стр. 171.</ref> Во Прилеп, Стале Попов се запишал во [[гимназија]], но поради војните го прекинал школувањето, а завршил [[Битолска богословија|богословија]] во [[Битола]], а подоцна дипломирал на [[теологија|Теолошкиот факултет]] во [[Белград]]. Сепак, тој никогаш не се запопил, а пред [[Втората светска војна]] работел како [[земјоделец]], [[Дрвосечач|дрвар]], [[овчар]], [[трговец]], [[бакал]], службеник во тогашната Народна скупштина, општински чиновник, [[шумар]] и тутунски работник.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://dpmk.org/ss.htm |title=Официјално мрежно место на Друштвото на писателите на Македонија |accessdate=2010-12-20 |archive-date=2010-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306175111/http://dpmk.org/ss.htm |url-status=dead }}</ref> По завршувањето на училиштето и отслужувањето на воениот рок, Попов се вработил во општината во [[Битола]], а потоа и како писар во Духовниот суд во овој град, со надеж да се запопи и да го замени татка си на парохијата. Но, набргу умрела жена му и по два месеца службување, тој ја напуштил Битола и се вратил во родниот крај да се грижи за своите мали деца. Но, како последица на неговиот немирен дух, во [[1930]] година пак го напуштил Мариово и се преселил во Прилеп каде што се вработил во Пореската управа. И оттука бил отпуштен и кон крајот на истата година бил преместен во [[Лесковац]], каде што работел како полициски писар. Потоа, преминал на служба во [[Крушевац]], а оттаму пак се вратил во Битола, а потоа ја напуштилл [[Македонија]] и заминал во [[Белград]], каде што се вработил како висок службеник во Општото одделение на Собранието на Кралството Југославија. Претчувствувајќи го она што набргу ќе се случи, точно на [[27 март]] [[1941]] година го напуштил Белград и се вратил во родното Мариово.<ref name="ReferenceA"/> Во текот на [[НОБ]], Попов го помагал [[Партизан|партизанското]] движење, додека за време на бугарската окупација на [[Македонија]] бил интерниран во [[Неврокоп]]ско ([[Бугарија]]). По ослободувањето на земјата, Стале Попов станува претседател на Околискиот народен одбор во [[Прилеп]], потоа работел како управник на Шумската дирекција, а во [[1948]] година се вработил како професор по [[руски јазик]] во гимназијата „[[Цветан Димов (Средно училиште, Скопје)|Цветан Димов]]“ во [[Скопје]]. Меѓутоа, кога фондот на часовите по овој предмет бил намален, Стале Попов минал на работа во основното училиште „[[ОУ Браќа Миладиновци (Скопје)|Браќа Миладиновци]]“ каде предавал [[македонски јазик]], [[историја]], [[биологија]] и [[руски јазик]]. Од ова работно место, тој се пензионирал во септември [[1959]] година. По неуспешното лечење во Интерното одделение на Градската болница во [[Скопје]] ([[октомври]] [[1964]]) и во [[Нишка Бања]] ([[јануари]] [[1965]]), Стале попов починал во Скопје на [[10 март]] [[1965]] година.<ref name="ReferenceA"/> == Творештво == [[Податотека:Родна куќа на Стале Попов во Мелница.jpg|мини|десно|Руините од родната куќа на Стале Попов во некогашното село [[Мелница (Прилепско)|Мелница]]]] Стале Попов започнал многу рано да пишува, но како [[писател]] се оформил непосредно по [[Втората светска војна]]. Првите [[расказ]]и „Мице Касапче“ и „Петре Андов“ ги објавил во [[списание]]то „[[Современост]]“. Вистинска литературна афирмација доживеал со својот прв [[роман]] „[[Крпен живот]]“ ([[1953]]) чиј втор дел излегол во 1954 година. Веднаш потоа напишал низа дела и станал еден од најплодните [[роман]]описци и раскажувачи во [[Македонска книжевност|македонската книжевност]]. Во 1953 година станал член на [[Друштво на писателите на Македонија|Друштвото на писателите на Македонија]]. Тој е автор и на следниве дела: * „[[Итар Пејо (книга)|Итар Пејо]]“ (раскази, 1955), * „[[Толе Паша]]“ (роман, 1956), „[[Опасна печалба]]“ (подолга проза, 1956), * „[[Калеш Анѓа]]“ (роман, [[1958]]), „[[Дилбер Стана]]“ (роман, [[1958]]), * „[[Мариовскиот панаѓур]]“ (новела, [[1961]]), * „[[Помеѓу небото и земјата]]“ (раскази, 1963), * „[[Шаќир војвода]]“ (романсирана биографија, 1966), * „Необично дете“ (роман, 1966), * „[[Доктор Орешкоски]]“ (роман, 1966), * „Ловечки приказни“ (во текот на повеќе години). Неговите собрани дела биле објавени во неколку наврати: 1966 (12 тома), 1976 (12 тома) и 1987 (4 тома). ==Признанија== Во спомен на неговото дело, во 1975 година била воспоставена годишната награда „[[Награда „Стале Попов“|„Стале Попов“]]“ која ја доделува [[ДПМ|Друштвото на писателите на Македонија]].<ref>„Биографија“, во: Стале Попов, ''Калеш Анѓа'', Просветно дело, Редакција Детска радост Скопје, 2017, стр. 209.</ref><ref>Георги Сталев (приредувач), ''Современи македонски раскажувачи, избор''. Скопје: Детска радост, Култура, Македонска книга, Мисла и Наша книга, 1990, стр. 5.</ref> ==Поврзано== * [[Награда „Стале Попов“]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.itarpejo.org/mk/osnovni-informacii/top-destinations/388-rodnata-kukja-na-stale-popov Родната куќа на Стале Попов, с. Мелница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140730160514/http://itarpejo.org/mk/osnovni-informacii/top-destinations/388-rodnata-kukja-na-stale-popov |date=2014-07-30 }} — портал „Итар Пејо“ * [http://www.itarpejo.org/kultura-i-religija/krpen-zivot-stale-popov Стале Попов, „Крпен живот“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170611211415/http://www.itarpejo.org/kultura-i-religija/krpen-zivot-stale-popov |date=2017-06-11 }} * [http://www.itarpejo.org/kultura-i-religija/kales-angja-od-stale-popov Стале Попов, „Калеш Анѓа“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170715224437/http://www.itarpejo.org/kultura-i-religija/kales-angja-od-stale-popov |date=2017-07-15 }} {{Македонска книжевност}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Попов, Стале}} [[Категорија:Луѓе од Мелница (Прилепско)]] [[Категорија:Починати во Скопје]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Југословенски писатели]] [[Категорија:Членови на ДПМ]] [[Категорија:Македонски романописци]] eojmqil7ia49alxzvy2h7meajoo52ya 0 5366 5543043 5526486 2026-04-21T20:21:57Z Buli 2648 5543043 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Република Казахстан | common_name = Казахстан | native_name = {{native name|kk|Қазақстан Республикасы}}<br>{{native name|ru|Республика Казахстан}} | image_flag = Flag of Kazakhstan.svg | image_coat = Emblem of Kazakhstan latin.svg | symbol_type = [[Грб на Казахстан|Амблем]] | national_motto = | national_anthem = [[Мој Казахстан|Менің Қазақстаным]]<br />{{small|„Мој Казахстан“}}<br /><center>[[File:Kazakhstan (instrumental).oga]]</center> | image_map = Kazakhstan (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color= зелено}} | capital = [[Астана]] | coordinates = {{Coord|51|10|N|71|26|E|type:city}} | largest_location= [[Алмати]] | official_languages = {{unbulleted list |[[казашки јазик|казашки]] |[[руски јазик|руски]]<ref>[http://adilet.zan.kz/eng/docs/K950001000_ "Constitution of the Republic of Kazakhstan"]. zan.kz.</ref>}} | languages_type = [[Писмо|Службено писмо]] | languages = [[Казашка азбука]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 66.48% [[Казаци]] | 20.61% [[Руси]] | 12.91% други }} | ethnic_groups_year = 2016<ref name="KZ2016">{{Наведена мрежна страница |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT118979 |title=Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2016 года |date= |accessdate=2017-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171014084023/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT118979 |archivedate=14 October 2017 |df=dmy-all }}</ref> | demonym = Казахстанец{{efn|Казахстанец е поим за сите жители, а за главната етничка група се користи Казак/ Казаци.<ref>{{Наведена книга|last1=Schneider|first1=Johann F.|last2=Larsen|first2=Knud S.|last3=Krumov|first3=Krum|last4=Vazow|first4=Grigorii|title=Advances in International Psychology: Research Approaches and Personal Dispositions, Socialization Processes and Organizational Behavior|date=2013|publisher=Kassel university press GmbH|isbn=978-3-86219-454-4|page=164|url=https://books.google.co.uk/books?id=p_TauaCvBdUC|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180227164424/https://books.google.co.uk/books?id=p_TauaCvBdUC|archivedate=27 February 2018|df=dmy-all}}</ref>}}<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html Kazakhstan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030062537/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html |date=30 October 2017 }}. ''CIA World Factbook''.</ref> | government_type = [[Унитарна држава|Унитарна]] [[Претседателски систем|претседателска]] [[република]] | leader_title1 = [[Претседател на Казахстан|Претседател]] | leader_name1 = [[Касим-Жомарт Токаев]] | leader_title2 = [[Премиер на Казахстан|Премиер]] | leader_name2 = [[Аскар Мамин]] | legislature = [[Парламент на Казахстан|Парламент]] | upper_house = [[Сенат на Казахстан|Сенат]] | lower_house = [[Меџилис]] | sovereignty_type = [[Историја на Казахстан|Создавање]] | established_event1 = [[Казашки Ханат]] | established_date1 = 1465 | established_event2 = [[Алашка Автономија]] | established_date2 = 13 декември 1917 | established_event3 = [[Киргиска Автономна Социјалистичка Советска Република (1920–25)|Кигиска АССР]] | established_date3 = 26 август 1920 | established_event4 = [[Казашка Автономна Социјалистичка Советска Република|Казашка АССР]] | established_date4 = {{nowrap|19 јуни 1925}} | established_event5 = [[Казашка Советска Социјалистичка Република|Казашка ССР]] | established_date5 = 5 декември 1936 | established_event6 = Објавена независност | established_date6 = 25 октомври 1990 | established_event7 = Реконституирана како Република Казахстан | established_date7 = 10 декември 1991 | established_event8 = Објавена независност од [[СССР]] | established_date8 = 16 декември 1991 | established_event9 = [[Протокол од Алмати]] | established_date9 = 21 декември 1991 | established_event10 = [[Распад на Советскиот Сојуз|Призната]] | established_date10 = {{nowrap|26 декември 1991}} | established_event11 =Член на [[ООН]] | established_date11 = 2 март 1992 | established_event12 = {{nowrap|[[Устав на Казахстан|Сегашен устав]]}} | established_date12 = 30 август 1995 | area_km2 = 2,724,900 | area_rank = 9-та | area_sq_mi = 1,052,085 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1.7 | population_estimate = {{steady}} 18,311,700 <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://stat.gov.kz/faces/homePage?c404=1&_afrLoop=185011363592929 |title=Population |access-date=29 October 2018 |archive-date=2018-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035506/http://stat.gov.kz/faces/homePage?c404=1&_afrLoop=185011363592929 |url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 62-та | population_density_km2 = 7 | population_density_sq_mi = 18 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 236-та | GDP_PPP = $535 милијарди<ref name=IMF>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&pr.y=5&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=916&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Kazakhstan |publisher=International Monetary Fund |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200513182325/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&pr.y=5&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=916&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |archivedate=2020-05-13 |df=dmy-all |accessdate=2019-01-29 |url-status=bot: unknown }}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP_rank = 42-ра | GDP_PPP_per_capita = $28,536<ref name=IMF /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 53-та | GDP_nominal = $195 милијарди<ref name=IMF /> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_rank = 50-та | GDP_nominal_per_capita = $10,447<ref name=IMF /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 54-та | Gini = 27.8 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=WB1>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KZ |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=25 December 2022 |archive-date=18 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518140724/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KZ |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.837 | HDI_rank = 60th | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase | HDI_ref =<ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> | currency = [[Казахстанско тенге|Тенге]] (₸) | currency_code = KZT | time_zone = [[Време во Казахстан]] | utc_offset = [[UTC+05:00|+5]] | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = десно | calling_code = +7-6xx, +7-7xx | cctld = {{unbulleted list |[[.kz]] |[[.қаз]]}} }} '''Казахстан'''{{efn|Поретко државата се именува и како Казакстан, односно Република Казакстан}} ({{langx|kk|Қазақстан}}, {{langx|ru|Казахстан}}), службено '''Република Казахстан''' ({{langx|kk|Қазақстан Республикасы|Qazaqstan Respýblıkasy|links=no}}; {{langx|ru|Республика Казахстан|Respublika Kazakhstan|links=no}}) — независна држава во [[Средна Азија]] и делумно во [[Источна Европа]]. Казахстан е најголемата држава во светот без излез на море, а деветта најголема држава во светот по површина со своите 2 724 900&nbsp;км².<ref name="CIA" /><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.stat.kz |title=Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan (ASRK). 2005. Main Demographic Indicators |publisher=Stat.kz |accessdate=1 June 2010 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100314092716/http://stat.kz/ |archivedate=14 March 2010 |df=dmy-all }}</ref> Казахстан е прекуконтинентална држава, каде голем дел од источните и средишните предели се наоѓаат во [[Азија]], а делови од западните предели се во [[Европа]]. Казахстан е најдоминантна држава во економска смисла во Средна Азија, која придонесува со 60% од БНП на регионот. Тоа се должи првенствено на индустријата со нафта и гас, но и големите количини природни ресурси. Официјално државата е демократска, секуларна и уставна република со богато културно наследство.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.parlam.kz/en/constitution |title=Kazakhstan/Qazaqstan Constitution |accessdate=27 December 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161202170929/http://www.parlam.kz/en/constitution |archivedate=2 December 2016 |df=dmy-all }}</ref> Казахстан се граничи со [[Русија]], [[Кина]], [[Киргистан]], [[Узбекистан]] и [[Туркменистан]], и исто така има излез на [[Касписко Езеро]]. Географската разновидност на државата вклучува низини, степи, тајги, кањони, планини, делти и пустини. Според проценките за 2018 година, Казахстан има население од 18,3 милиони жители.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.inform.kz/eng/article/2558103 |title=Census2010 |publisher=Stat.kz |accessdate=1 June 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012030115/http://www.inform.kz/eng/article/2558103 |archivedate=12 October 2013 |df=dmy-all }}</ref> Имајќи ги предвид бројот на население и вкупната површина се увидува дека Казахстан спаѓа во групата на држави со слаба населеност. Главен град на Казахстан е [[Нур-Султан]] (порано: Астана), а најголем град, кој воеднo бил и главен град, е [[Алмати]]. Територијата на Казахстан била историски населена од различни турски (туркиски) номади кои биле под управа на различни турски држави. Во 13 век територијата потпаднала под монголска управа во рамките на [[Монголско Царство|Монголското Царство]] под раководство на [[Џингис Хан]]. До 16 век [[Казаци]]те се оформиле како посебна етничка група, поделени на три подгрупи односно територијално потекло. [[Руси]]те започнале да навлегуваат во казашките степи во 18 век и до средината на 19 век во пракса ја контролирале целата територија на Казахстан. Тогаш Казахстан потпаднал под управа на [[Руска Империја|Руската Империја]]. По [[Руската револуција|Руската револуција од 1917]] година територијата на Казахстан била преуредувана под различни автономни единици. Менувањето на локалните автономни управи завршило со основањето на [[Казашка Советска Социјалистичка Република|Казашката Советска Социјалистичка Република]] во 1936, како интегрален дел на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Казахстан била последната советска република која објавила независност за време на распадот на СССР во 1991 година. Сегашниот претседател на републиката, Нурсултан Назарбаев, е водач на државата уште од тој период. Назарбаев ја направил државата авторитарна, со богата историја на владина злоупотреба на човековите права и потиснување на опозицијата.<ref name="time" /> Казахстан вложил труд за развојот на економијата.<ref name="time">{{наведени вести|last=Zarakhovich|first=Yuri|date=27 September 2006|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1539999,00.html|title=Kazakhstan Comes on Strong|work=Time|accessdate=13 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151207235354/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1539999,00.html|archivedate=7 December 2015|df=dmy-all}}</ref> Голем број светски организации имаат остри критики за состојбата со човековите права во државата, меѓу кои слободата на говор и вероисповед. Според пописот од 2009 година, во државата најголема етничка група се [[Казаци]]те со 63%, а потоа следуваат побројните [[Руси]], следени од [[Узбеци]], [[Украинци]], [[Германци]], [[Татари]] и [[Ујгури]].<ref name="Census2009">{{Наведена мрежна страница |format=PDF |title=Перепись населения Республики Казахстан 2009 года. Краткие итоги. (Census for the Republic of Kazakhstan 2009. Short Summary) |url=http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%20%D1%80%D1%83%D1%81.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/5uvOtyVTC?url=http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%20%D1%80%D1%83%D1%81.pdf |archivedate=12 December 2010 |publisher=Republic of Kazakhstan Statistical Agency |accessdate=10 December 2010 |language=ru | |df=dmy }}</ref> Околу 70% од населението се муслимани, а 26% се Христијани. Службени јазици во државата се [[казашки јазик|казашки]] и [[руски јазик|руски]].<ref name="CIA" /><ref>[http://www.kazakhstan.orexca.com/kazakhstan_constitution.shtml The constitution of Kazakhstan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418182407/http://www.kazakhstan.orexca.com/kazakhstan_constitution.shtml |date=18 April 2009 }}, [https://web.archive.org/web/20110410155456/http://www.constcouncil.kz/eng/norpb/constrk/ CONSTITUTION OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN]: 1. The state language of the Republic of Kazakhstan shall be the Kazakh language. 2. In state institutions and local self-administrative bodies the Russian language shall be officially used on equal grounds along with the Kazakh language.</ref> == Потекло на поимот == Името „Казак“ потекнува од [[Старотурски јазик|старотурскиот]] збор ''qaz'', што значи „талка“, и тој се однесува на номадскиот живот на народот.<ref name=etym>{{Наведена мрежна страница|title=Cossack (n.)|url=http://etymonline.com/index.php?term=Cossack&allowed_in_frame=0|publisher=The Online Etymology Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002024126/http://www.etymonline.com/index.php?term=Cossack&allowed_in_frame=0|archivedate=2 October 2015|df=dmy-all}}</ref> Името на [[Козаци]]те има исто етимолошко потекло.<ref name=etym /> [[Персиски јазик|Персиската]] наставка '-стан' значи „земја“ или „место на“. Така сумарно гледано, името во слободен превод значи „земја на талкачи“. Иако традиционално се однесува само на етничките Казахстанци, вклучувајќи ги и оние кои живеат во Кина, Русија, Турција, Узбекистан и другите соседни земји, терминот „Казак“ сè повеќе се користи за секој жител на Казахстан, вклучувајќи ги и неказаците<ref>{{Наведено списание |last=Surucu |first=Cengiz |title=Modernity, Nationalism, Resistance: Identity Politics in Post-Soviet Kazakhstan |journal=[[Central Asian Survey]] |year= 2002 |pages=385–402 |doi=10.1080/0263493032000053208 |volume=21 |issue=4}}</ref>. == Историја == Казахстан бил населен уште од [[палеолит]]от<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/?id=yZHmpRGYtTEC&pg=PA91&lpg=PA91&dq=kazakhstan+paleolithic#v=onepage&q=kazakhstan%20paleolithic&f=false|title=Early Paleolithic in South and East Asia|last=Ikawa-Smith|first=Fumiko|date=1978-01-01|publisher=Walter de Gruyter|year=|isbn=978-3-11-081003-5|location=|pages=91|language=en}}</ref>. Пасторализмот бил развиен за време на [[неолит]]от, бидејќи климата и теренот на регионот се најпогодни за номадски животен стил. Територијата на Казахстан била клучна траса на Евроазиската Степа, претходник на копнените патишта на свилата. Археолозите веруваат дека луѓето овде за првпат го припотомиле коњот. За време на неодамнешните праисториски времиња, [[Средна Азија]] била населена со групи на [[Афанасиевска култура|афанасиевската култура]]<ref>According to Allentoft et al. (2015) and Haak et al. (2015),</ref>, по кое следувале раните индоирански култури [[Андроновска култура|(андроновска култура<ref name="Beckwith49">{{harvnb|Beckwith|2009|p=49}}: „Денес археолозите се согласуваат дека културата андроновската култура од Централниот Степски регион во вториот милениум п.н.е. треба да се поистовети со Индоиранците."</ref>)]][[Казахстан#cite%20note-Beckwith49-21|<span class="mw-reflink-text">[19]</span>]])[[Казахстан#cite%20note-Beckwith49-21|<span class="mw-reflink-text">[19]</span>]])[[Казахстан#cite%20note-Beckwith49-21|<span class="mw-reflink-text">[19]</span>]]), а подоцна и од Саките и [[Масеги]]те<ref name="B_68">{{harvnb|Beckwith|2009|p=68}} „Современите научници најчесто го користеле името Сака за Иранците од Источната Степа и Таримскиот басен“</ref><ref name="D_37">{{harvnb|Dandamayev|1994|p=37}} „Во современата наука, името „Сака“ се однесува за античките племиња од северна и источна Средна Азија и Источен Туркестан, за да се разграничат од поврзаните Масагети од регионот Арал и Скитите на понтиските степи. Овие племиња зборувале ирански јазици, а нивната главно окупација беше номадски пасторализам.“</ref>. Други групи ги вклучувале номадските [[Скити]]. Во 329 п.н.е. Александар Велики и неговата македонска војска се борела во Битката кај Јаксарт против Скитите по должината на реката Јаксарт, сега позната како [[Сир Дарја]], долж јужната граница на денешен Казахстан. === Историја === [[File:SB - Kazakh woman on horse.jpg|left|thumb|Традиционална свадбена облека]] [[File:Karkaraly National Park 6.jpg|thumb|left|Палатата Кизил Кенш во [[Каркарала]].]] [[File:Жуз.svg|thumb|left|250px|Приближни области населени од трите казашки народи во почетокот на 20 век. {| |{{легенда|#ccff99|[[Мали орди]]}} |{{легенда|#fdd99b|[[Средни орди]]}} |{{легенда|#ffaaaa|[[Големи орди]]}} |}]] [[File:SB - Inside a Kazakh yurt.jpg|thumb|left|Казашка фамилија, 1911/1914]] [[Кумани]]те навлегле во степите на денешен Казахстан во околу раниот [[11 век]], каде што подоцна се приклучиле со Кипчаките и ја основале големата конфедерација на Кумани-Кипчаки. Додека античките градови [[Тараз]] (Аули-Ата) и [[Туркестан (град)|Хазрат-Туркестан]] долго време служеле како важни патни станици долж [[Патот на свилата]] што ги поврзувал [[Азија]] и [[Европа]], вистинската политичка консолидација започнала со монголското владеење од почетокот на [[13 век]]. Во времето на [[Монголско Царство|Монголското Царство]], најголемо во светската историја, биле основани административни окрузи, а еден од тие окрузи по распаѓањето на царството се одвоил и станал познат како [[Казашко Ханство]]. Во текот на овој период, традиционалниот номадски живот и сточарската економија продолжиле да доминираат во степата. Во [[15 век]], меѓу турските племиња започнале да се одвојуваатѕ во посебен казахстански идентитет, процес кој кон средината на [[16 век]] беше консолидиран со појавата на [[Казашки јазик|казашкиот јазик]], култура и економија. Сепак, регионот бил во фокусот на постојано растечките спорови меѓу родните казашки емири и соседните персиски народи на југ. На својот врв, ханството владеело со делови од [[Средна Азија]] и [[Куманија]]. До почетокот на [[17 век]], Казашкото Ханство се борело со влијанието на племенските соперништва, кои делотворно го поделиле населението во големите, средните и малите (јужните) орди (''jüz''). Политичкото обединување, племенските соперништва и намалувањето на важноста на копнените трговски патишта меѓу Истокот и Западот го ослабиле ханството. [[Хиванско Ханство|Хиванското Ханство]] ја искористило оваа прилика и го припоил полуостровот [[Мангишлак]]. Узбекистанското владеење таму траело два века до пристигнувањето на Русите. Во текот на 17 век, [[Казаци]]те војувале со [[Ојрати]]те, федерација на западните монголски племиња, вклучувајќи ги и [[Ѕунгари]]те<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.britannica.com/place/Kazakhstan/Cultural-life#toc73648 |title=Kazakhstan to c. AD 1700 |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=1 June 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150811050147/http://www.britannica.com/place/Kazakhstan/Cultural-life#toc73648 |archivedate=11 August 2015 |df=dmy-all }}</ref>. Почетокот на 18 век го означил зенитот на Казашкото Ханство. Во текот на овој период Малата Орда учествувала во војната 1723-1730 година против [[Ѕунгарите]], по нивната инвазија на во т.н. „Големата катастрофа“ на казашките територии. Под водство на Абул-хан, Казахстан обезбедил големи победи над Ѕунгарите кај реката Буланти во [[1726]] година, и во Битката кај Анракај во [[1729]] година<ref>{{наведени вести |url=http://www.economist.com/node/2282291?zid=306&ah=1b164dbd43b0cb27ba0d4c3b12a5e227 |title=Country Briefings: Kazakhstan |work=The Economist |accessdate=1 June 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208113054/http://www.economist.com/node/2282291?zid=306&ah=1b164dbd43b0cb27ba0d4c3b12a5e227 |archivedate=8 December 2015 |df=dmy-all }}</ref>. Аблај-хан учествувал во најзначајните битки против Ѕунгарите од 1720-те до 1750-тите, за што бил прогласен за херој од народот. Казахстан страдал од честите напади против нив од волшките [[Калмици]]. [[Кокандско Ханство|Кокандското Ханство]] ја искористила слабоста на Казашкото по нападите на Ѕунгарите и Калмиците и ја освоиле територијата на денешен југоисточен Казахстан, вклучувајќи го и формалниот главен град во [[Алмати]], во првиот квартал на [[XIX век]]. Исто така, [[Бухарски Емират|Бухарскиот Емират]] владеел со [[Шимкент]] пред Русите да ја започнат својата доминација. ===Руско Царство=== [[File:Battle Cossacks with Kyrgyz 1826.JPG|thumb|]] Во првата половина на [[XVIII век]], [[Руско Царство|Руското Царство]] ја изградила линијата Иртиш, серија од четириесет и шест тврдини и деведесет и шест возови, меѓу кои [[Омск]] (1716), [[Семеј]] (1718), [[Павлодар]] (1720), [[Оренбург]] (1743) и [[Петропавловск]] (1752)<ref>"''Russian Colonization and the Genesis of Kazak National Consciousness''". S. Sabol (2003). Springer. p.27 {{ISBN|0230599427}}</ref>, за да ги спречат нападите во Казахстан и Ојрат на руска територија<ref>"''Central Asia, 130 Years of Russian Dominance: A Historical Overview''". Edward A. Allworth, Edward Allworth (1994). Duke University Press. p. 10. {{ISBN|0822315211}}</ref>. Во доцниот [[XVIII век]], Казаците го искористиле [[бунт на Пугачев|бунтот на Пугачев]], кој бил центриран на областа Волга, напаѓајќи ги руските населби<ref>{{Наведена книга|author=Darrel P. Kaiser|title=Origin & Ancestors Families Karle & Kaiser Of the German-Russian Volga Colonies|url=https://books.google.com/books?id=He-n20u0pW0C|year=2006|publisher=Darrel P. Kaiser|isbn=978-1-4116-9894-9|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130526111818/http://books.google.com/books?id=He-n20u0pW0C|archivedate=26 May 2013|df=dmy-all}}</ref>. Во [[XIX век]], [[Руско Царство|Руското Царство]] започнало да го проширува своето влијание во [[Средна Азија]]. Периодот познат како „[[Голема игра]]“ генерално се смета дека траел од приближно 1813 до [[Англо-руска конвенција|англо-руската конвенција]] од [[1907]] година. Русите ефикасно владееле со поголемиот дел од територијата на денешен Казахстан. [[Руско Царство|Руското Царство]] вовело систем на администрација и изградило воени гарнизони и касарни во своите напори за воспоставување присуство во Средна Азија во таканаречената Голема игра за доминација во областа против [[Британската Империја]], која го проширила своето влијание од југ во [[Индија]] и [[Југоисточна Азија]]. Русија го вовел рускиот јазик во сите училишта и во владините организации. Руските напори за наметнување на својот систем предизвикал незадоволство кај народот во Казахстан, а до 1860-те години, некои Казаци се спротивставиле на владеењето на Русија. Тие го нарушиле традиционалниот номадски начин на живот и сточарската економија, а луѓето страдале од глад, при што некои племиња биле десеткувани. Националното движење на Казахстан, кое започнало во доцниот [[XIX век]], се обидело да го зачува мајчиниот јазик и идентитет со тоа што се спротивставило на обидите на Руското Царство да ги асимилира и да ги задуши. Од 1890-те наваму, сè поголем број доселеници од Руското Царство започнале да ја колонизираат територијата на денешен Казахстан, особено провинцијата [[Семиречје]]. Бројот на доселениците се зголемил уште повеќе откако железничката [[Трансаралска железница]] од Оренбург до [[Ташкент]] била завршена во [[1906]] година. Специјално создадената миграциска служба во [[Санкт Петербург]] ја надгледувала и ја охрабрила миграцијата чија крајна цел била да го прошири руското влијание во областа. Во текот на [[XIX век]] околу 400.000 [[Руси]] емигрирале во Казахстан, а околу еден милион Словени, Германци, Евреи и други имигрирале во регионот во текот на првата третина од 20 век<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.britannica.com/place/Kazakhstan |title=Kazakhstan |work=Encyclopædia Britannica |date=16 December 1991 |accessdate=9 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150617101159/http://www.britannica.com/place/Kazakhstan |archivedate=17 June 2015 |df=dmy-all }}</ref>. Василиј Балабанов бил администратор одговорен за преселување во поголемиот дел од ова време. [[File:Alikhan Bukeikhanov.jpg|thumb|left|upright=0.7|[[Алихан Букејханов]] , казахстански државник кој работел како премиер на [[Алашска автономија|Алашската автономија]] од 1917 до 1920 година.]] Населувањето предизвикало големо незадоволство од колонијалното владеење во последните години од [[Руско Царство|Руското Царство]]. Најсериозното востание се случило во 1916 година. Казахстан ги нападнал руските и козачките доселеници и воените гарнизони. Револтот резултирал со серија судири и брутални масакри од двете страни<ref>{{наведена енциклопедија|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566451_8/Kazakhstan.html|title=Kazakhstan|work=Microsoft Encarta Online Encyclopedia|date=2005y|archivedate=15 April 2005|accessdate=29 October 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050415185833/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566451_8/Kazakhstan.html||df=dmy-all}}</ref>. Двете страни се спротивставиле на комунистичката влада до крајот на [[1919]] година. ===Советски Сојуз=== [[File:Young Pioneers in Kazakh SSR.jpg|thumb|Пионери во кампот за млади пионери во Казашка АССР]] По распадот на централната власт во Петроград во ноември [[1917]] година, Казаците доживеале краток период на автономија ([[Алашска автономија]]), со што на крајот и подлегнале на владеењето на [[болшевици]]те. На [[26 август]] [[1920]] година, [[Киргиска автономна социјалистичка советска република|Киргиската автономна социјалистичка советска република]] во рамките на [[Руската Советска Федеративна Социјалистичка Република]] (РСФСР) била основана. Киргиската АССР ја вклучувала и територијата на денешен Казахстан, но нејзиниот административен центар бил главно руското населено место [[Оренбург]]. Во јуни [[1925]] година била преименувана во Казашка АССР, а нејзиниот административен центар бил префрлен во градот [[Кизилорда]], а во април 1927 година во [[Алма-Ата]]. Советската репресија на традиционалната елита, заедно со принудната колективизација кон крајот на 1920-тите и 1930-тите, довеле до глад и високи жртви, што довеле до големи немири ([[Глад во Казахстан од 1932-1933|Глад во Казахстан од 1932-33]])<ref>{{Наведено списание|author=Simon Ertz|first=|date=2005|title=The Kazakh Catastrophe and Stalin's Order of Priorities, 1929–1933: Evidence from the Soviet Secret Archives|url=http://zhe.stanford.edu/spring05/Kazakhstan2.pdf|format=PDF|journal=Stanford's Student Journal of Russian, East European, and Eurasian Studies|volume=1|pages=1–12|archive-url=https://web.archive.org/web/20060903203830/http://zhe.stanford.edu/spring05/Kazakhstan2.pdf|archive-date=3 September 2006|accessdate=1 June 2010}}</ref><ref>{{Наведено списание |author= Pianciola, Niccolò |url= http://monderusse.revues.org/2623?file=1 |title= Famine in the Steppe. The collectivization of agriculture and the Kazak herdsmen, 1928–1934 |journal= Cahiers du monde russe |year= 2004 |volume= 45 |pages= 137–192 |url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20151023090501/http://monderusse.revues.org/2623?file=1 |archivedate= 23 October 2015 |df= dmy-all }}</ref>. Во текот на 1930-тите, некои членови на културното општество биле погубени - како дел од политиката на политички репресалии што ги водела советската влада во [[Москва]]. На [[5 декември]] [[1936]] година, Казашка АССР била одвоена од [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Руската советска федеративна социјалистичка република]] (РСФСР) и била основана [[Казашка Советска Социјалистичка Република]], република во рамките на [[СССР]], една од единаесетте такви републики во тоа време, заедно со [[Киргиска Советска Социјалистичка Република]]. Републиката била една од одредиштате за прогонетите и осудените лица, како и за масовни населби или депортации погодени од централните власти на СССР во текот на 1930-тите и 40-тите години, како биле околу 400.000 Волшки Германци депортирани во септември-октомври 1941 година, а подоцна и Грците и Кримските Татари. Депортациите и затворениците биле интернирани во некои од најголемите советски работни кампови ([[гулаг]]), вклучувајќи го и логорот [[Акмол]] надвор од [[Нур-Султан]], кој бил резервиран за жените на мажите кои се сметале за непријатели на народот<ref>[http://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2007/01/01/2003342918 Children of the gulag live with amnesia]{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223853/http://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2007/01/01/2003342918 |date=3 March 2016 }}, ''Taipei Times'', 1 January 2007</ref>. Многумина пак се преселиле поради политиката на пренос на население во [[Советскиот Сојуз]]. [[File:International conference on Primary Health Care - Conferencia Internacional sobre Atención Primaria de Salud - Almaty -1978.jpg|thumb|Меѓународна конференција за примарна здравствена заштита во 1978 година, позната како [[Алма-Ата декларација]]]] Советско-германската војна (1941-1945) довела до зголемување на индустријализацијата и ископување на минералите за поддршка на воените напори. Во времето на смртта на водачот на СССР, [[Јосиф Сталин]], во 1953 година, сепак, Казахстан сè уште имал големо земјоделско стопанство. Во 1953 година, советскиот водач [[Никита Хрушчов]] ја иницирал кампања за претворање на традиционалните пасишта на Казахстан во главен регион за производство на жито за Советскиот Сојуз. Политиката довела до мешани резултати. Меѓутоа, заедно со подоцнежните модернизации под советскиот водач [[Леонид Брежнев]] (на власт 1964-1982 година), бил забрзан развојот на земјоделскиот сектор, кој останува извор на приходи за голем процент од населението на Казахстан. Поради децениите на лишеност, војна и преселување, до 1959 година Казаците станале малцинство во земјата, сочинувајќи 30% од населението. Етничките Руси сочинувале 43%<ref>Flynn, Moya (1994). ''[https://books.google.com/books?id=YLeAxHLmgR8C&pg=PA15 Migrant Resettlement in the Russian Federation: Reconstructing 'Homes' and 'Homelands'] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905163322/https://books.google.com/books?id=YLeAxHLmgR8C&pg=PA15 |date=5 September 2015 }}''. Anthem Press. p. 15. {{ISBN|1-84331-117-8}}</ref>. Во [[1947]] година, владата на СССР, како дел од проектот за атомска бомба, основала јадрен полигон во близина на североисточниот град Семеј, каде што бил спроведен првиот советски тест за јадрена бомба во 1949 година. Стотици јадрени проби биле спроведени до [[1989]] година и истите имале негативни еколошки и биолошки последици<ref>{{наведени вести|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2013/05/kazakhstans-painful-nuclear-past-looms-large-over-its-energy-future/275795/|title=Kazakhstan's Painful Nuclear Past Looms Large Over Its Energy Future|last=Keenan|first=Jillian|newspaper=The Atlantic|language=en-US|access-date=2017-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202233241/https://www.theatlantic.com/international/archive/2013/05/kazakhstans-painful-nuclear-past-looms-large-over-its-energy-future/275795/|archivedate=2 February 2017|df=dmy-all}}</ref>. Антинуклеарното движење во Казахстан станало главна политичка сила во доцните 1980-ти. Во декември 1986 година во Алмати се одржале масовни демонстрации на млади етнички Казахстанци, во знак на протест поради замена на првиот секретар на Комунистичката партија [[Динмухамед Кунаев]] со [[Генадиј Колбин]] од Руска СФРС. Владините трупи ги потиснале немирите, неколку луѓе биле убиени, а голем број демонстранти биле затворени. Во последните денови на советското владеење, незадоволството продолжило да расте и незадоволството нашло израз под политиката на советскиот водач [[Михаил Горбачов]]. ===Независност=== На [[25 октомври]] [[1990]] година, Казахстан го прогласил својот суверенитет на својата територија како република во рамките на [[Советскиот Сојуз]]. По [[Августовски државен удар|августовскиот прекин на обидот за државен удар]] во [[Москва]], Казахстан прогласил независност на [[16 декември]] [[1991]] година, со што станала последна советска република која прогласила независност. Десет дена подоцна, самиот Советски Сојуз престанал да постои. [[Нурсултан Назарбаев]] станал првиот претседател на државата. Назарбаев владеел на авторитарен начин, за кој некои сметале дека биле потребни во првите години на независност. Акцентот бил ставен на претворањето на економијата на земјата во [[пазарна економија]], додека политичките реформи заостанувале зад постигнувањата во економијата. До 2006 година, Казахстан генерирал 60% од БДП на Средна Азија, првенствено преку нафтената индустрија<ref name="time" />. Во [[1997]] година, владата го преместила главниот град во [[Нур-Султан]] (до 2019 г. наречен Астана), од Алмати, најголемиот град во земјата. == Географија == {{Главна|Географија на Казахстан}} [[File:Градови во Казахстан.svg|thumb|left|150px|Карта на градовите во Казахстан.]] Казахстан е држава во [[Средна Азија]] и [[Источна Европа]]. Се наоѓа во центарот на [[континент]]от [[Евроазија]] и е деветта држава по големина во светот со {{км2|2.724,9}}. На исток, север и северозапад се граничи со [[Русија]], на југ со [[Узбекистан]], [[Киргистан]] и [[Туркменистан]], а на југоисток се граничи со [[Кина]]. Границата на Казахстан започнува од запад со [[Касписко Езеро|Каспиското Езеро]], потоа со Приволшката Степа, продолжувајќи на север до јужните падини на планината [[Урал]], понатаму на исток се протега и [[Западносибирска Низина|Западносибирската Низина]] до [[Алтај]]. На исток, границата поминува низ Тарбагатај и [[Џунгарија]], на југ по планините Тјеншан и Туранската Низина сè до Каспиското Езеро. Вкупните граници на Казахстан заземаат 12.187 километри. Државата има брегови на Каспиското Езеро и [[Аралско Море|Аралското Езеро]]. [[Алмати]] е најголемиот град во државата со околу 1.185.900 жители, додека [[Нур-Султан]] е главен град. === Клима и релјеф === [[File:Kazakhstan map of Köppen climate classification.svg|thumb|Карта на земјата според [[Кепенова класификација на климата]]]] Релјефот на Казахстан е разновиден. 58% од територијата на државата сочинуваат [[пустина|пустини]] и [[полупустина|полупустини]], 10% [[планина|планини]]. На северот на државата превладуваат [[степа|степи]] и лесостепи. 23% од територијата на државата е погодна за [[земјоделство]], 70% за [[живинарство]]. На северозапад се наоѓа Предуралското Блато. На запад лежи [[Прикасписка Низина|Прикасписката Низина]]. На југозапад се наоѓа полуостровот Манѓишлак. На исток се наоѓа Устјорт. На североисток од Касписката Низина се наоѓа врвот Мугоџари, понатаму се наоѓа и Тургајското Блато. Околу [[Аралско Море|Аралското Езеро]] се наоѓа пустината [[Кузилкум]] и песочните масиви Голема Барсука, Мала Барсука и Приаралски [[Каракум]]. Климата во Казахстан е континентална. Средните јануарски температури се движат од -25ºС (на север и во централен Казахстан) до -3ºС (на југ); средните јулски температури соодветно од 19 до 30ºС. Врнежите во државата се просечно до 300 мм, во пустините под 100 мм, а на планините до 1 600 мм. Врнежите варираат помеѓу суви и полупустински услови, зимата е особено суви<ref>{{Наведена мрежна страница|title=The Coldest Capital Cities In The World|url=http://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html|website=WorldAtlas.com|accessdate=15 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170108040732/http://www.worldatlas.com/articles/the-coldest-capital-cities-in-the-world.html|archivedate=8 January 2017|df=dmy-all}}</ref>. Нур-султан е вториот најстуден град во светот по [[Улан Батор]]. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |+Максимални и минимални средни дневни температури за големите градови во Казахстан<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.weatherbase.com/weather/city.php3?c=KZ&name=Kazakhstan|title=Kazakhstan climate information|publisher=Weatherbase|accessdate=4 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160102193331/http://www.weatherbase.com/weather/city.php3?c=KZ&name=Kazakhstan|archivedate=2 January 2016|df=dmy-all}}</ref> |- !Местоположба !јули (°C) !јули (°F) !јануари (°C) !јануари (°F) |- |[[Алмати]] || 30/18 || 86/64 || 0/−8 || 33/17 |- |[[Шимкент]] || 32/17 || 91/66 || 4/−4 || 39/23 |- |[[Караганди]] || 27/14 || 80/57 || −8/−17 || 16/1 |- |[[Нур-Султан]] || 27/15 || 80/59 || −10/−18 || 14/−1 |- |[[Павлодар]] || 28/15 || 82/59 || −11/−20 || 12/−5 |- |[[Актобе]] || 30/15 || 86/61 || −8/−16 || 17/2 |} ===Природни извори=== Казахстан има во изобилство достапни минерални и фосилни горива. Развојот на [[нафта]], [[природен гас]] и екстракција на минерали привлекло повеќе од над 40 милијарди долари странски инвестиции во Казахстан од [[1993]] година и секторот учествува со околу 57% од индустриското производство во земјата (или приближно 13% од бруто-домашниот производ). Според некои проценки<ref name="Homestead">[https://web.archive.org/web/20070507024507/http://www.homestead.com/prosites-kazakhembus/MineralWealth.html Mineral Wealth]. homestead.com</ref>, Казахстан ги има вторите најголеми резерви на ураниум, хром, олово и цинк; трет по големина мангански резерви; петти најголеми резерви на бакар; и се рангира во првите десет места за јаглен, железо и злато. Исто така е извозник на дијаманти. Можеби најзначајно за економскиот развој, Казахстан, исто така, во моментов има 11-ти најголеми докажани резерви на нафта и на природен гас<ref>International Crisis Group. (May 2007). [http://www.crisisgroup.org/en/regions/asia/central-asia/133-central-asias-energy-risks.aspx Central Asia's Energy Risks, Asia Report No. 133] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160303225435/http://www.crisisgroup.org/en/regions/asia/central-asia/133-central-asias-energy-risks.aspx |date=3 March 2016 }}</ref>. Вкупно има 160 депозити со над 2,7 милијарди тони (2,7 милијарди тони) нафта. Истражувањата на нафтата покажале дека депозитите на Каспиското крајбрежје се само мал дел од многу поголемиот депозит. Се смета дека во тоа подрачје може да се најдат 3,5 милијарди тони нафта и 2,5 милијарди кубни метри гас. Генерално, проценката на нафтените депозити на Казахстан изнесува 6,1 милијарди тони. Сепак, во земјата има само 3 рафинерии, сместени во [[Атирау]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kazworld.info/?p=58130|title=Company Overview of Atyrau Refinery LLP – KazWorld.info|author=|date=|work=kazworld.info|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161026232217/http://kazworld.info/?p=58130|archivedate=26 October 2016|df=dmy-all}}</ref> [[Павлодар]] и [[Шимкент]]. Овие не се способни за обработка на вкупниот суров производ, толку многу од тоа се извезува во [[Русија]]. Според американската агенција за енергетски информации, Казахстан произведува околу 1,540.000 барели (245.000 м3) нафта дневно според податоци од 2009 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tonto.eia.doe.gov/cfapps/STEO_Query/steotables.cfm?periodType=Annual&startYear=2005&startMonth=1&endYear=2009&endMonth=12&tableNumber=29 |archiveurl=http://webarchive.loc.gov/all/20090409081928/http://tonto.eia.doe.gov/cfapps/STEO_Query/steotables.cfm?periodType=Annual&startYear=2005&startMonth=1&endYear=2009&endMonth=12&tableNumber=29 |archivedate= 9 April 2009 |title=Table 3b. Non-OPEC Petroleum Supply |work=U.S. Energy Information Administration. Independent Statistics and Analysis. |publisher=Tonto.eia.doe.gov |date=11 May 2010 |accessdate=1 June 2010 | |df=dmy }}</ref>. Казахстан, исто така, поседува големи депозити на фосфорит. Еден од најголемите и познати е сливот на Каратау со 650 милиони тони P2O5 и депозити на Актобинскиот фосфоритен басен во северозападниот дел на Казахстан, со ресурси од 500-800 милиони тони од 9% руда<ref>[http://www.sunkarresources.com/en/news/chilisai_Phosphate_Project_ore_reserve_update/ Chilisai Phosphate Project Ore Reserve Update] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402211127/http://www.sunkarresources.com/en/news/chilisai_phosphate_project_ore_reserve_update |date=2 April 2016 }} // SUNKAR RESOURCES PLC</ref><ref>[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/1997/9422097.pdf#page=7 THE MINERAL INDUSTRY OF KAZAKHSTAN—1997] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130303091425/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/1997/9422097.pdf |date=3 March 2013 }} // USGS: Phosphate Rock – Reserves</ref>. ==Политика== ===Политички систем=== {| class="wikitable" style="text-align:left; float:left; margin-right:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Tokaev.jpg|150px]] | style="text-align:left;"| [[File:B.A.Sagyntaev.jpg|120px]] |- | style="text-align:center;"|[[Касим Жомарт Токајев]]<br /><small>[[Претседател на Казахстан|Привремен претседател]]</small> | style="text-align:center;"|[[Бакитжан Сагинтајев]]<br /><small>[[Премиер на Казахстан|Премиер]]</small> |} Казахстан е [[унитарна република]]. Нурсултан Назарбаев ја предводел земјата од 1991 до 2019 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2014/02/07/yes-kazakhstan-should-change-its-name-this-map-shows-why/|title=Yes, Kazakhstan should change its name. This map shows why.|website=Washington Post|access-date=2017-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170811145614/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2014/02/07/yes-kazakhstan-should-change-its-name-this-map-shows-why/|archivedate=11 August 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-47628854|title=Kazakh leader resigns after three decades|date=2019-03-19|access-date=2019-03-19|language=en-GB}}</ref>. Тој бил наследен од [[Касим Жомарт Токајев]] како привремен претседател<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2019-03-19/president-of-kazakhstan-nursultan-nazarbayev-resigns|title=Kazakhstan's Leader Nazarbayev Resigns After Three Decades in Power|last=Auyezov|first=Olzhas|date=19 March 2019|website=US News|access-date=1 April 2019}}</ref>. Претседателот може да стави вето на легислативата што ја донесува Собранието и исто така е главен командант на вооружените сили. Премиерот претседава со Кабинетот на министри и служи како шеф на владата на Казахстан. Постојат три вицепремиери и шеснаесет министри во Кабинетот. Казахстан има дводомен парламент составен од Мажилис (Долен дом) и Сенат (Горен дом)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.akorda.kz/en/category/kazakhstan |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130323103659/http://akorda.kz/en/category/kazakhstan |archivedate=23 March 2013 |title=Official site of the President of the Republic of Kazakhstan – Kazakhstan |publisher=Akorda.kz |accessdate=26 March 2013}}</ref>. === Административна поделба=== Казахстан е поделен на 14 [[регион|област]]и кои понатаму се делат на [[окрузи во Казахстан|окрузи]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Област !! Вид !! [[Казашки јазик|Казашки]] !![[Руски јазик|Руски]]!! [[Часовен појас]] |- | [[Акмолинска Област]] || област || Ақмола облысы || Акмолинская область || [[UTC+06:00]] |- | [[Актобинска Област]] || област || Ақтөбе облысы || Актюбинская область || [[UTC+05:00]] |- | [[Алмати]] || град⁽¹⁾ || Алматы қаласы || город Алматы || [[UTC+06:00]] |- | [[Алматинска Област]] || област || Алматы облысы || Алматинская область || [[UTC+06:00]] |- | [[Нур-Султан]] || град⁽¹⁾ || Нұр-Сұлтан қаласы || город Нур-Султан || [[UTC+06:00]] |- | [[Атирауска Област]] || област⁽³⁾ || Атырау облысы || Атырауская область|| [[UTC+05:00]] |- | [[Бајконур]] || град⁽²⁾ || Байқоңыр қаласы || город Байконур || [[UTC+06:00]] |- | [[Источноказахстанска Област]] || област || Шығыс Қазақстан облысы || Восточно-Казахстанская область || [[UTC+06:00]] |- | [[Жамбилска Област]] || област || Жамбыл облысы || Жамбылская область || [[UTC+06:00]] |- | [[Карагандинска Област]] || област || Қарағанды облысы || Карагандинская область || [[UTC+06:00]] |- | [[Костанајска Област]] || област || Қостанай облысы || Костанайская область || [[UTC+06:00]] |- | [[Кизилординска Област]] || област || Қызылорда облысы || Кызылординская область || [[UTC+06:00]] |- | [[Мангистауска Област]] || област || Маңғыстау облысы || Мангыстауская область || [[UTC+05:00]] |- | [[Северноказахстанска Област]] || област || Солтүстік Қазақстан облысы || Северо-Казахстанская область || [[UTC+06:00]] |- | [[Павлодарска Област]] || област || Павлодар облысы || Павлодарская область || [[UTC+06:00]] |- | [[Јужноказахстанска Област]] || област || Оңтүстік Қазақстан облысы || Южно-Казахстанская область || [[UTC+06:00]] |- | [[Западноказахстанска Област]] || област⁽³⁾ || Батыс Қазақстан облысы || Западно-Казахстанская область || [[UTC+05:00]] |} <small> Белешки: * (1) [[Алмати]] и [[Нур-Султан]] имаа статус на градови од републичко значење и затоа не припаѓаат на ниедна област. * (2) градот [[Бајконур]] има посебен статус бидејќи е издаден под наем на [[Русија]] заедно со [[Бајконур (космодром)|космодромот Бајконур]] до 2050 година.<ref name="Baikonur">[http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=1957 Международное Соглашение между Российской Федерацией и Республикой Казахстан о статусе города Байконур, порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 1995 года, статья 1, пункт 1.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200604233458/http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=1957 |date=2020-06-04 }} Субъектом Российской Федерации не является. Система городского управления определяется статьей 5 Соглашения между Российской Федерацией и Республикой Казахстан о статусе города Байконур, порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 2005 г.</ref>. * (3) [[Западноказахстанска Област|Западноказахстанската]] и [[Атирауска Област]] делумно ѝ припаѓаат на источна Европа поради тоа што реката [[Урал (река)|Урал]] тече низ нивните административни центри, [[Атирау]] и [[Уралск]] (Орал). </small> ===Урбани центри=== {{Најголеми градови во Казахстан}} ===Надворешни односи=== [[File:Participants in the SCO Council of Heads of State meeting in expanded format, 2017.jpg|thumb|Назарбаев со претседателот на Русија, Владимир Путин.]] [[File:Kassym-Jomart Tokayev and Vladimir Putin (2019-04-03) 03.jpg|thumb|Претседателот Токајев со Путин во [[2019]] година]] [[File:Meeting of CIS Council of Heads of State (2016-09-16) 03.jpg|thumb|Состанок на Совет на држави-претседатели на ЗНД. 16 септември 2016 година. Бишкек.]] [[File:CIS (orthographic projection).svg|thumb|left|Карта на земји членки на ЗНД]] [[File:Conseilturcique.svg|thumb|left|<div style="margin-left:0.0em;text-align:left;">{{легенда|#00afca|[[Совет на турскофонски држави|Турскофонски членки]]}}{{легенда|#add8e6|Можни идни членки}}</div>]] Казахстан е член на [[Заедница на независни држави|Заедницата на независни држави]], [[Организација за економска соработка и развој|Организацијата за економска соработка]] и [[Шангајска организација за соработка|Шангајската организација за соработка]]. Нациите на Казахстан, [[Русија]], [[Белорусија]], [[Киргистан]] и [[Таџикистан]] ја формирале [[Евроазиска економска заедница|Евроазиската економска заедница]] во 2000 година, за да ги оживеат претходните напори за хармонизирање на трговските тарифи и создавање на зона за слободна трговија под царинска унија. На [[1 декември]] [[2007]] година, било објавено дека Казахстан е избран да претседава со Организацијата за безбедност и соработка во Европа за [[2010]] година. Казахстан за првпат бил избран за член на [[Совет за човекови права на ОН|Советот за човекови права на ОН]] на [[12 ноември]] [[2012]] година<ref>{{наведени вести |url=http://en.tengrinews.kz/politics_sub/Kazakhstan-became-member-of-UN-Human-Rights-Council--14431/ |title=Kazakhstan became member of UN Human Rights Council |work=Tengrinews.kz English |date=13 November 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160101051159/http://en.tengrinews.kz/politics_sub/Kazakhstan-became-member-of-UN-Human-Rights-Council--14431/ |archivedate=1 January 2016 |df=dmy-all }}</ref>. Казахстан е исто така член на [[Обединетите нации]], [[Организација за безбедност и соработка на Европа|Организацијата за безбедност и соработка]] во Европа, [[Евроатлантски партнерски совет|Евроатлантскиот партнерски совет]], Турскиот совет и [[Организација на исламска соработка|Организацијата на исламската соработка]] (ОИК). Тој е активен учесник во програмата на Партнерството за мир на Северноатлантскиот договор<ref name="pfpsigs">{{Наведена мрежна страница|author=North Atlantic Treaty Organization|title=Signatures of Partnership for Peace Framework Document|date=5 October 2006|url=http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061129213256/http://www.nato.int/pfp/sig-cntr.htm|archivedate=29 November 2006|df=dmy-all}}</ref>. Во [[1999]] година, Казахстан аплицирал за добивање статус набљудувач во Парламентарното собрание на [[Советот на Европа]]. Официјалниот одговор на Собранието бил дека поради тоа што Казахстан делумно е сместен во Европа, земјата би можела да аплицира за полноправно членство, но дека нема да му биде доделен никаков статус во Советот додека нејзината демократија и човековите права не се подобрат. По осамостојувањето во 1991 година, Казахстан ја следел т.н. ''мултивекторна надворешна политика'', барајќи подеднакво добри односи со своите два големи соседи, Русија и [[Кина]], како и со [[САД]] и останатите на западниот свет<ref>{{наведени вести |last=Blank |first=Stephen |title=Kazakhstan's Foreign Policy in a Time of Turmoil |publisher=EurasiaNet |date=27 April 2005 |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav042705.shtml | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304045839/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav042705.shtml |archivedate=4 March 2016 |df=dmy-all |access-date=9 April 2009 }}</ref><ref>{{наведени вести |last=Cohen |first=Ariel |title=Kazakh foreign minister insists balanced foreign policy remains intact |publisher=Business News Europe |date=7 October 2008 |url=http://www.businessneweurope.eu/story1291 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090817020006/http://www.businessneweurope.eu/story1291 |archivedate=17 August 2009}}</ref>. Русија моментално закупува околу 6.000 квадратни километри територија што ја опфаќа космодромот [[Бајконур]] во јужниот дел на Казахстан, од каде што првиот човек бил пуштен во вселената, како и советскиот вселенски шатл Буран и познатата [[Мир (вселенска станица)|вселенска станица Мир]]. На [[11 април]] [[2010]] година, претседателите Назарбаев и [[Барак Обама|Обама]] се состанале на Самитот за јадрена безбедност во Вашингтон, и разговарале за зајакнување на стратешкото партнерство меѓу САД и Казахстан. Тие ветиле дека ќе ја интензивираат билатералната соработка за промовирање на јадрената безбедност, регионалната стабилност во Средна Азија, економскиот просперитет и универзалните вредности<ref>[https://www.whitehouse.gov/the-press-office/joint-statement-meeting-between-president-obama-and-kazakhstan-president-nazarbayev Joint Statement on the meeting between President Obama and Kazakhstan President Nazarbayev | The White House] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151120144535/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/joint-statement-meeting-between-president-obama-and-kazakhstan-president-nazarbayev |date=20 November 2015 }}. Whitehouse.gov (11 April 2010). Retrieved 14 January 2013.</ref>. Во април 2011 година, претседателот Обама го повикал претседателот Назарбаев и разговарал за многу кооперативни напори во врска со јадрената безбедност, вклучувајќи и обезбедување јадрен материјал од реакторот БН-350. Тие го разгледале напредокот во исполнувањето на целите што двајцата претседатели за време на нивниот билатерален состанок на Самитот за јадрена безбедност во 2010 година<ref>[https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2011/04/30/readout-presidents-call-president-nazarbayev-kazakhstan "Readout of the President's Call to President Nazarbayev of Kazakhstan" | The White House] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151120120046/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2011/04/30/readout-presidents-call-president-nazarbayev-kazakhstan |date=20 November 2015 }}. Whitehouse.gov (30 April 2011). Retrieved 14 January 2013.</ref>. Од [[2014]] година, владата на Казахстан се кандидирала за непостојано членско место во Советот за безбедност на ОН за 2017-2018<ref name=AT5>{{Наведена мрежна страница|title=Kazakhstan, UN Continue Building on Two-Decades of Cooperation|url=http://astanatimes.com/2014/10/kazakhstan-un-continue-building-two-decades-cooperation/|website=Astanatimes.com|accessdate=14 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160219170610/http://astanatimes.com/2014/10/kazakhstan-un-continue-building-two-decades-cooperation/|archivedate=19 February 2016|df=dmy-all}}</ref>. На [[28 јуни]] [[2016]] година, Казахстан бил избран за непостојан член на Советот за безбедност на ОН со мандат од две години<ref name=UN>{{Наведена мрежна страница|title=Sweden, Bolivia, Ethiopia and Kazakhstan elected to Security Council|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=54350#.WDczqbXXfYU|website=un.org|accessdate=23 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161125045313/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=54350#.WDczqbXXfYU|archivedate=25 November 2016|df=dmy-all}}</ref>. Казахстан активно ги поддржува мировните мисии на [[ООН]] во [[Хаити]], [[Западна Сахара]] и [[Брегот на Слоновата Коска]]<ref name=TN1>{{наведени вести|title=Kazakh peacekeepers in Western Sahara|url=http://en.tengrinews.kz/military/Kazakh-peacekeepers-in-Western-Sahara-257039/|publisher=Tengrinews|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141108204101/http://en.tengrinews.kz/military/Kazakh-peacekeepers-in-Western-Sahara-257039/|archivedate=8 November 2014|df=dmy-all}}</ref>. Во март [[2014]] година, Министерството за одбрана избрало 20 казахстански воени лица како набљудувачи за мировните мисии на ОН. Воениот персонал, рангиран од капетан до полковник, морало да помине низ специјализирана обука на ОН; тие морале да зборуваат англиски и да бидат вешти во употребата на специјализирани воени возила<ref name="TN1" />. Во 2014 година, Казахстан й дал на [[Украина]] хуманитарна помош за време на конфликтот со бунтовниците поддржани од Русија. Во октомври 2014 година, Казахстан донирал 30.000 американски долари за хуманитарните напори на Меѓународниот комитет на Црвениот крст во Украина. Во јануари 2015 година, за да помогне во хуманитарната криза, Казахстан испратил 400.000 американски долари помош за југоисточните региони на Украина<ref name=gpostukraine1>{{наведени вести|title=Kazakhstan delivers humanitarian aid to Ukraine |url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/agencia-efe/150111/kazakhstan-delivers-humanitarian-aid-ukraine |work=Global Post | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205230451/https://www.globalpost.com/dispatch/news/agencia-efe/150111/kazakhstan-delivers-humanitarian-aid-ukraine |archivedate=5 February 2015 |df=dmy }}</ref>. Претседателот Назарбаев изјавил за војната во Украина: „''Роднинската војна доведе до вистинско уништување на источна Украина, и тоа е заедничка задача да се запре војната таму, да се зајакне независноста на Украина и да се обезбеди територијалниот интегритет на Украина''“<ref name=ukrainenaz>{{наведени вести|title=Nazarbayev Offers to Mediate in Ukraine, Stresses Kazakhstan’s Economic Resilience|url=http://astanatimes.com/2014/12/nazarbayev-offers-mediate-ukraine-stresses-kazakhstans-economic-resilience/|work=The Astana Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208182750/http://astanatimes.com/2014/12/nazarbayev-offers-mediate-ukraine-stresses-kazakhstans-economic-resilience/|archivedate=8 December 2015|df=dmy-all}}</ref>. Експертите сметаат дека без разлика како се развива украинската криза, односите на Казахстан со Европската Унија ќе останат нормални<ref name=CarnegieUkraniepiece>{{Наведена мрежна страница|title=Nazarbayev as Mediator|url=http://carnegie.ru/commentary/?fa=57771|publisher=Carnegie Endowment for International Peace Moscow Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208144059/http://carnegie.ru/commentary/?fa=57771|archivedate=8 December 2015|df=dmy-all}}</ref>. Се верува дека посредувањето на Назарбаев е позитивно прифатено и од Русија и од Украина<ref name="CarnegieUkraniepiece" />. Министерството за надворешни работи на Казахстан објавило соопштение на [[26 јануари]] [[2015]] година: „''Цврсто сме убедени дека нема алтернатива за мировните преговори како начин за решавање на кризата во југоисточна Украина''“<ref name=ukrainejan26statement>{{наведени вести|title=Kazakhstan Urges Peaceful Resolution to Ukraine Conflict, Reiterates Minsk Agreements|url=http://astanatimes.com/2015/01/kazakhstan-urges-peaceful-resolution-ukraine-conflict-reiterates-minsk-agreements/|work=The Astana Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208154047/http://astanatimes.com/2015/01/kazakhstan-urges-peaceful-resolution-ukraine-conflict-reiterates-minsk-agreements/|archivedate=8 December 2015|df=dmy-all}}</ref>. ===Човекови права === Состојбата на човековите права во Казахстан е опишана како слаба од страна на независните набљудувачи. Во [[2014]] година, извештајот на Хјуман рајтс воч за Казахстан објавил дека земјата „''во голема мера ја ограничува слободата на собирање, говор и религија. Во 2014 година властите затвораа весници, затвораа или казнуваа десетици луѓе по мирни, но несанкционирани протести и казнуваа или притворија обожаватели. Во средината на 2014 година, Казахстан усвои нови кривични, извршни, процедурални и административни кодекси и нов закон за синдикати, кој, содржи делови кои ги ограничуваат основните слободи и не се во согласност со меѓународните стандарди. Мачењето останува вообичаено во местата на притвор''“<ref>[[Human Rights Watch]], [https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/kazakhstan World Report 2015: Kazakhstan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028020227/https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/kazakhstan |date=28 October 2016 }}, accessed September 2016.</ref>. Во извештајот на [[Хјуман рајтс воч]] во 2016 година се коментира дека Казахстан „''презеде неколку значајни чекори за справување со влошениот опис за човековите права во 2015 година, се фокусира на економскиот развој над политичките реформи''“<ref>[[Human Rights Watch]], [https://www.hrw.org/world-report/2016/country-chapters/kazakhstan World Report 2016: Kazakhstan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914160847/https://www.hrw.org/world-report/2016/country-chapters/kazakhstan |date=14 September 2016 }}, accessed September 2016.</ref>. Според извештајот на американската влада објавен во 2014 година, во Казахстан: :„Законот не бара полицијата да ги информира притворениците дека имаат право на адвокат, а полицијата не го сторила тоа. Набљудувачите за човекови права наведуваат дека службениците за спроведување на законот ги одвраќале притворениците од средба со адвокат, ги собрале доказите преку прелиминарни сослушувања пред адвокатот на притвореникот да пристигне и во некои случаи користеле корумпирани адвокати за да соберат докази [...]“<ref name=countryreport /> :„Законот не обезбедува адекватно независно судство, а извршната власт остро ја ограничи судската независност.“ Обвинителите уживаа квазисудска улога и имале овластување да ги суспендираат судските одлуки. Корупцијата беше очигледна во секоја фаза од судскиот процес. Меѓу најплатените државни службеници, адвокатите и надгледувачите за човекови права изјавиле наводно дека судиите, обвинителите и други официјални лица побарале мито во замена за поволни пресуди во повеќето кривични предмети“<ref name=countryreport>[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/humanrightsreport/index.htm?year=2013&dlid=220395#wrapper "Country Reports on Human Rights Practices for 2013: Kazakhstan"] , released by the Bureau of Democracy, Human Rights and Labor. Retrieved 1 November 2015.</ref>. Глобалниот ранг на Казахстан во индексот на владеење на правото на Светската правда за 2015 година бил 65 од 102 земји. Иницијативата на АБА за владеење на правото на Американската адвокатска комора има програми за обука на професионалци од областа на правото во Казахстан<ref name=ABArol>{{Наведена мрежна страница |title=Rule of Law in Kazakhstan |url=http://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan.html |publisher=American Bar Association |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303225822/http://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan.html |archivedate=3 March 2016 |df=dmy-all }}</ref><ref name=ABAback>{{Наведена мрежна страница |title=Kazakhstan Background |url=http://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan/background.html |publisher=American Bar Association |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303231239/http://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan/background.html |archivedate=3 March 2016 |df=dmy-all }}</ref>. Казахстанскиот Врховен суд презел неодамнешни чекори за модернизација и зголемување на транспарентноста и надзорот над правниот систем на земјата. Со финансирање на Американската агенција за меѓународен развој, Иницијативата за владеење на правото на АБА започнала нова програма во април 2012 година за зајакнување на независноста и одговорноста на судството<ref name=ABAjr>{{Наведена мрежна страница|title=Judicial Reform|url=http://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan/news.html|publisher=American Bar Association|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303230348/http://www.americanbar.org/advocacy/rule_of_law/where_we_work/europe_eurasia/kazakhstan/news.html|archivedate=3 March 2016|df=dmy-all}}</ref>. Хомосексуалноста е легална во Казахстан од 1997 година; иако во повеќето делови сè уште е социјално неприфатена<ref>{{Наведена книга|url= |title=Kazakhstan |date=7 September 2018 |publisher=Bradt Travel Guides; Third edition |isbn=978-1-78477-092-1|pages= 40 |author1=Paul Brummell |author2=|df=dmy-all}}</ref>. == Стопанство == {{Главна|Економија на Казахстан}} Економијата на Казахстан е најголемата економија во [[Средна Азија]] во целост и по глава на жител, но валутата забележала пад помеѓу [[2013]] и [[2016]] година. Казахстан поседува резерви на [[нафта]], како и минерали и метали. Исто така, има значителен земјоделски потенцијал со своите огромни степски земји каде сточарството и житото се одржува. Планините на југ се важни за [[јаболка]]та и [[ореви]]те. Двата вида растат на див начин во овој регион. Индустрискиот сектор во Казахстан се потпира на извлекување и преработка на овие природни ресурси. [[Распад на СССР|Распадот на СССР]] и колапсот на побарувачката за традиционалните производи на тешката индустрија во Казахстан резултирале со силен пад на економијата од [[1991]] година, со најтешкиот годишен пад што се случил во [[1994]] година. Во 1995-97 започнала владина програма за економска реформа а приватизацијата се забрзала, што резултирало со значително поместување на средствата во приватниот сектор. Потпишувањето на Договорот за Каспискиот гасовод во декември 1996 година за изградба на нов [[гасовод]] од територијата на западен Казахстан до [[Црното Море]] ги зголемило шансите за значително поголем извоз на нафта за неколку години. Казахстанската економија се свртела надолу во [[1998]] година со пад на [[БДП]] од 2,5 отсто поради намалените цени на нафтата и [[Руска финансиска криза (1998)|августовската финансиска криза]] во [[Русија]]. Во [[1999]] година започнало закрепнување на меѓународните цени на нафтата, кои, во комбинација со добро темпирана [[девалвација]] на [[Казахстанско тенге|казахстанското тенге]], ја извлекло економијата од [[рецесија]]. Тековниот [[БДП]] по глава на жител се намалил за 26% во деведесеттите години<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://earthtrends.wri.org/text/economics-business/variable-638.html |title=What We Do |work=wri.org | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090220134324/http://earthtrends.wri.org/text/economics-business/variable-638.html |archivedate=20 February 2009 |df=dmy }}</ref>. Во 2000-тите, економијата на Казахстан остро се зголемила, потпомогната од зголемените цени на светските пазари на нафта, метали и жито. БДП пораснало за 9,6% во [[2000]] година, наспроти 1,7% во [[1999]] година. Во [[2006]] година, екстремно високиот раст на БДП бил одржлив и пораснал за 10,6%<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rbcnews.com/free/20070403193147.shtml|title=RosBusinessConsulting - News Online|work=rbcnews.com}}</ref>. Бизнисите со [[Русија]] и [[Кина]], како и соседните држави на [[ЗНД]] помогнале да се стимулира овој раст. Зголемениот економски раст, исто така, довел до пресврт во владините финансии, при што буџетот се движел од дефицитот во готово од 3,7% од БДП во 1999 година до вишок од 0,1% во 2000 година. Земјата доживеала забавување на економскиот раст од [[2014]] година, предизвикан од опаѓање цените на нафтата и ефектите од [[Украинска криза|Украинската криза]]<ref name="ft.com">[http://www.ft.com/intl/cms/s/0/c4a55aa6-dd04-11e3-b73c-00144feabdc0.html#axzz3mCiNSOzr Kazakhs battle to stave off chill blowing in from Russian steppe], [[Financial Times]], 21 May 2014</ref>. Валутата на земјата била девалвирана за 19% во 2014 година и за 22% во 2015 година. Во 2017 година, [[Светски економски форум|Светскиот економски форум]] го изготвил својот ранг на глобално ниво за конкурентност а Казахстан бил на 57 место од вкупно 144 земји<ref name="wef1">{{Наведена мрежна страница|url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-index-2017-2018/competitiveness-rankings/|title=Global Competitiveness Index|last=|first=|date=|website=reports.weforum.org|access-date=|archive-date=2019-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190519015024/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-index-2017-2018/competitiveness-rankings/|url-status=dead}}</ref>. Рангирањето ги разгледува повеќекратните макроекономски и финансиски фактори, како што се големината на пазарот, БДП, даночните стапки, развојот на инфраструктурата итн.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Competitiveness Rankings|url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2014-2015/rankings/|website=reports.weforum.org}}</ref>. Во 2012 година, Светскиот економски форум ја навел корупцијата како најголем проблем во бизнисот во земјата<ref name="OECD1">[https://books.google.com/books?id=BU7uK583X8MC&pg=PA112&lpg=PA112&dq=kazakhstan+corruption+ranking&publisher=bl&ots=ZI50X8c9BL&sig=TiPEPwdRpIq41eJ1a5PxX_GsgYs&hl=en&sa=X&ved=0CFcQ6AEwBTgKahUKEwib2f2FzYPIAhVmcHIKHePYBpE#v=onepage&q=kazakhstan%20corruption%20ranking&f=false OECD Investment Policy Reviews], P112, [[OECD]], 2012</ref>, додека [[Светската банка]] го навел Казахстан како жариште за корупција, на исто ниво со Ангола, Боливија, Кенија, Либија и Пакистан<ref>[https://www.nytimes.com/2006/11/05/business/yourmoney/05giffen.html?pagewanted=all Oil, Cash and Corruption], ''[[The New York Times]]'', 5 November 2006</ref>. Потпретседателот на Светската банка за Европа и Средна Азија, Кирил Милер, го посетил [[Нур-Султан]] (Астана) во јануари 2017 година, каде што го пофалил напредокот на земјата направен за време на 25-годишното партнерство со Светската банка. Милер, исто така, зборувал за подобреното позиционирање на Казахстан во Извештајот на Светската банка за 2017 година, каде што Казахстан е рангиран на 35 место од 190 земји во светот<ref>{{Наведена мрежна страница|title=World Bank Vice President Visits Kazakhstan, Discusses 25 Year Partnership and New Opportunities to Benefit People|url=http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2017/01/16/world-bank-vice-president-visits-kazakhstan-discusses-25-year-partnership-and-new-opportunities-to-benefit-people?cid=ECA_TT_ECA_EN_EXT|website=www.worldbank.org}}</ref>. Казахстан обезбедил трета позиција во регионалната ранг-список на Централната и Јужна Азија од Глобалниот индекс на иновации во 2018 објавен од [[Светска организација за интелектуална сопственост|Светската организација за интелектуална сопственост]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.globalinnovationindex.org/media-press-releases|title=Global Innovation Index 2018|last=|first=|date=|website=globalinnovationindex.org|accessdate=2018-07-21|archive-date=2019-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523010214/https://www.globalinnovationindex.org/media-press-releases|url-status=dead}}</ref>. ===Земјоделство=== [[Земјоделство во Казахстан|Земјоделството]] е еден од најважните сектори во Казахстан каде што земјата се обидува да привлече странски инвестиции за да ја зголеми конкурентноста на овој сектор на економијата. За таа цел, во 2017 година ''Казагро'' преговарал со [[Европска инвестициска банка|Европската инвестициска банка]] (ЕИБ) за заем од 200 милиони евра за период од 15 години<ref>{{Наведена мрежна страница|title=EIB to provide €200 mln loan to KazAgro|url=http://www.inform.kz/en/eib-to-provide-200-mln-loan-to-kazagro_a3006323|website=inform.kz|accessdate=2019-07-03|archive-date=2017-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322112500/http://www.inform.kz/en/eib-to-provide-200-mln-loan-to-kazagro_a3006323|url-status=dead}}</ref>. ===Енергетика=== Казахстан е водечка земја во светот за производство на [[ураниум]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.world-nuclear.org/info/Country-Profiles/Countries-G-N/Kazakhstan/#.UayAdpVXI65|title=Uranium in Kazakhstan - Nuclear Power in Kazakhstan|work=world-nuclear.org|accessdate=2019-07-03|archive-date=2013-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130326045234/http://www.world-nuclear.org/info/Country-Profiles/Countries-G-N/Kazakhstan/#.UayAdpVXI65|url-status=dead}}</ref>, со 35% од светското производство, и е втор по големина во светот по резерви на ураниум по [[Австралија]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.world-nuclear.org/info/Nuclear-Fuel-Cycle/Uranium-Resources/Supply-of-Uranium/#.Uax_LpVXI64|title=Uranium Supplies: Supply of Uranium|work=world-nuclear.org|accessdate=2019-07-03|archive-date=2015-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017065906/http://www.world-nuclear.org/info/Nuclear-Fuel-Cycle/Uranium-Resources/Supply-of-Uranium/#.Uax_LpVXI64|url-status=dead}}</ref>. [[Нафта]]та и [[гас]]от се водечки економски сектор. Во [[2000]] година, Казахстан произвел 35.252.000 тони нафта (700.000 барели дневно), што претставува зголемување од 17,4% во однос на [[1999]] година од 30.025.000 тони. Земјата извезла 28.883.000 тони нафта во 2000 година, на 38,8% од 20.813.000 тони во [[1999]] година. Производството во [[2001]] година се зголемило на околу 20%, со цел да се исполни владината прогноза за 40.100.000 тони нафта (800.000 барели дневно). Во [[2000]] година, производството достигнало 11,5 км³ природен гас, од 8,2 км³ во [[1999]] година. Казахстан има потенцијал да биде извозник на нафта од светска класа на среден рок. Значајните странски инвестиции во Казахстан се заедничкото вложување на [[Тенгизшевроил]], во сопственост на 50% од [[Шеврон корпорејшн]], 25% од [[Ексон Мобил]], 20% од [[КазМунајГас]] на Казахстан и 5% од [[ЛукАрко]] од Русија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tengizchevroil.com/about/overview|title=Company Overview|work=tengizchevroil.com|accessdate=2019-07-03|archive-date=2015-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20151012093104/http://www.tengizchevroil.com/about/overview|url-status=dead}}</ref>. Карачаганакското поле за природен гас и гас кондензат го развиваат [[БГ Груп]], [[Агип]], [[Шеврон корпорејшн]] и [[Лукоил]]. Конзорциумот „Офшор Казахстан“, предводен од [[Агип]], го открил потенцијалното огромното нафтено поле [[Кашаган]] во северниот дел на [[Каспиското Море]]. Економската иднина на Казахстан е поврзана со развојот на нафта и гас. Растот на БДП ќе зависи од цената на нафтата, како и со способноста да се развијат нови депозити. ===Индустрија=== Во јуни 2014 година, собранието на Тојота се одлучило за вклучување во пазарот со отворање свое претставништво во [[Костанај]], Казахстан<ref name=toyota>{{Наведена мрежна страница|title=Production of Toyota Fortuner kicks off in Kostanay|url=http://en.tengrinews.kz/industry_infrastructure/Production-of-Toyota-Fortuner-kicks-off-in-Kostanay-254151/|website=en.tengrinews.kz}}</ref>. Очекуваното годишно производство изнесува околу 3.000 возила<ref name=toyota />. Автомобилската индустрија во Казахстан брзо се развивала по 2014 година, произведувајќи годишни производи вредни 2 милијарди долари<ref name=cars>{{Наведена мрежна страница|title=Kazakhstan expands car production|url=http://en.tengrinews.kz/industry_infrastructure/Kazakhstan-expands-car-production-258112/|website=en.tengrinews.kz}}</ref>. За жал, индустријата забележала пад и покрај големите надежи, при што продажбата се намалила на само 46.000 во 2016 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://focus2move.com/kazakhstan-automotive-2/|title=Focus2move{{!}} Kazakhstan Automotive Industry Outlook 2017-2022|website=focus2move.com|language=en-US|access-date=2018-07-21}}</ref>. ===Трговија=== [[File:Kazakhstan Export Treemap.jpg|thumb|450px|Пропорционална застапеност на извозот на Казахстан.]] [[Image:2006Kazakhstani exports.PNG|thumb|350px|Земји со најголем извоз, 2013 година.]] Шерин Сушикова, советник на Комората за трговија и индустрија на Казахстан и Чао Јон-Чуан, генерален секретар на Тајван за развој на надворешна трговија, на [[13 октомври]] [[2006]] година во [[Тајпеј]] потпишале договор за подобрување на економските односи преку „''размена на информации и посети на пазарните и трговските професионалци''“. " ТАИТРА има канцеларија во [[Алмати]], Казахстан<ref name="TAIWAN">{{Наведена мрежна страница|url=http://english.www.gov.tw/TaiwanHeadlines/index.jsp?recordid=25753&action=CNA|title=TAIWAN, KAZAKHSTAN SIGN AGREEMENT ON ECONOMIC COOPERATION|last=|first=|date=|work=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929130849/http://english.www.gov.tw/TaiwanHeadlines/index.jsp?recordid=25753&action=CNA|archivedate=29 September 2007|dead-url=|accessdate=2006-11-29||df=dmy-all}}</ref>. Во 2006 година, тогашниот гувернер на [[Северна Дакота]], Џек Далримпл, предводел 18-члената делегација од трговската комора во Северна Дакота, претставувајќи седум компании од Северна Дакота и Државниот универзитет Дикинсон во Казахстан, [[Украина]] и [[Русија]]. Северна Дакота претежно пренесува машини во Казахстан, и е осмо најголемо одредиште за извозот на Северна Дакотан; извозот на машини се зголемил од 22.000 до 25 милиони долари помеѓу 2000 и 2005 година<ref name=DAKOTA>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kxnet.com/getArticle.asp?s=rss&ArticleId=55510|author=Lt. Gov. Dalrymple|title=N.D. Companies To Attend Trade Mission To Kazakhstan, Ukraine And Russia|website=kxnet.com|date=16 October 2006|access-date=17 October 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928062133/http://www.kxnet.com/getArticle.asp?s=rss&ArticleId=55510|archive-date=28 September 2007|df=dmy-all}}</ref>. Процентот на високотехнолошкиот извоз (како дел од произведениот извоз) од Казахстан се зголемил од само 4,46% во 1995 година на 37,17% во 2014 година. Еден од главните фактори кои го поттикнале овој пораст бил Проектот за комерцијализација на технологијата развиен и имплементиран од страна на [[Светска Банка]] и [[Влада на Казахстан|Владата на Казахстан]]. Преку овој проект, 65 казахстански технолошки стартапи добиле финансирање и обука, помагајќи им да ги добијат своите иновации на пазари<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Chart: High-Tech Exports Gaining Ground in Kazakhstan|url=http://blogs.worldbank.org/opendata/chart-high-tech-exports-gaining-ground-kazakhstan?CID=ECR_TT_worldbank_EN_EXT|website=blogs.worldbank.org}}</ref>. [[Кина]] е важен трговски партнер на Казахстан. На крајот од март 2015 година двете земји потпишале 33 договори во вредност од 23,6 милијарди долари<ref name=china1>{{Наведена мрежна страница|title=China, Kazakhstan Sign $23.6 Billion In Deals|url=http://www.ibtimes.com/china-kazakhstan-sign-236-billion-deals-1862472|website=ibtimes.com}}</ref>. Договорите опфаќаат различни индустрии, како рафинирање на нафта, автомобили, челик<ref name="china1"/>. ===Странски директни инвестиции=== Казахстан е најголем примател на вкупни и годишни странски директни инвестиции на сите земји од [[ЗНД]]. [[Организација за економска соработка и развој|ОЕСР]] ги пофалил чекорите што ги направила владата во отворањето на земјата за меѓународни инвестиции и подобрување на политичката рамка за инвестирање како дел од нивните напори за диверзификација на економијата<ref name="oecdinvestmentreview">{{Наведена мрежна страница|title=OECD Investment Policy Reviews: Kazakhstan 2017|url=http://www.oecd.org/daf/oecd-investment-policy-reviews-kazakhstan-2017-9789264269606-en.htm}}</ref>. Во [[2017]] година, Казахстан бил поканет од ОЕСР да стане приврзаник на Декларацијата на ОЕСР за меѓународни инвестиции и мултинационални претпријатија<ref name="adherent">{{Наведена мрежна страница|title=OECD Investment Policy Reviews: Kazakhstan 2017|url=http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/finance-and-investment/oecd-investment-policy-reviews-kazakhstan-2017_9789264269606-en#.WfDli2i3zsA|publisher=OECD|accessdate=2019-07-03|archive-date=2017-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015104426/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/finance-and-investment/oecd-investment-policy-reviews-kazakhstan-2017_9789264269606-en#.WfDli2i3zsA|url-status=dead}}</ref>. Во јуни 2014 година Казахстанскиот претседател [[Нурсултан Назарбаев]] потпишал даночни олеснувања за промовирање на странски инвестиции, вклучувајќи и 10-годишно ослободување од данокот на доход, ослободување од данокот на имот за осум години и 10-годишно замрзнување на повеќето други даноци<ref name=taxes>{{Наведена мрежна страница|title=Kazakhstan Enacts Investor Tax Breaks|url=http://www.tax-news.com/news/Kazakhstan_Enacts_Investor_Tax_Breaks____65000.html|website=tax-news.com|accessdate=2019-07-03|archive-date=2014-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140701081052/http://www.tax-news.com/news/Kazakhstan_Enacts_Investor_Tax_Breaks____65000.html|url-status=dead}}</ref>. Другите мерки вклучуваат враќање на капиталните вложувања до 30 отсто откако ќе биде пуштен производствениот капацитет<ref name=taxes />. Со цел да привлече инвестиции, Казахстан го намалил даночното оптоварување за странските инвеститори. Стапката на данок на добивка се намалила од 30% на 20%. Владата, исто така, постепено го намалила [[ДДВ]] од 16% во 2006 година на 12% во 2009 година<ref name="auto">{{Наведена мрежна страница|title=Kazakhstan Investment Climate Statement 2015|url=https://www.state.gov/documents/organization/241825.pdf|website=www.state.gov}}</ref>. На [[30 септември]] [[2014]] година, вкупните странски инвестиции во Казахстан достигнале 211,5 милијарди американски долари. Од вкупниот број, нето странските директни инвестиции сочинувале 129,3 милијарди американски долари, при што портфолиото и другите инвестиции ги содржат останатите 82,2 милијарди американски долари<ref name="auto"/>. Почнувајќи од јули 2015 година, Казахстан привлекол 16 милијарди долари во преработувачката индустрија во текот на изминатите пет години, што е 2,5 пати повеќе од претходните пет години<ref name=invest1>{{Наведена мрежна страница|title=Kazakhstan attracted $16 billion to the manufacturing industry|url=http://www.azernews.az/region/84773.html|website=www.azernews.az}}</ref>. Казахстан пуштил во употреба четиристотини нови производи, во автомобилската индустрија, железничкото инженерство, производството на основни хемиски производи, ураниумската индустрија, индустријата на ретки метални метали. Обемот на нови претпријатија изнесува 580 милијарди<ref name="invest1"/>. Во јуни [[2015]] година - јуни [[2016]] година вкупниот број на претпријатија во сопственост на странски инвеститори во Казахстан се зголемил за 2,3 проценти и достигнал 9.000. 8.691 странски компании кои работат во Казахстан се мали бизниси<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Kazakhstan remains attractive for foreign investors|url=http://en.trend.az/business/economy/2563814.html|website=en.trend.az|accessdate=2019-07-03|archive-date=2016-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811144831/http://en.trend.az/business/economy/2563814.html|url-status=dead}}</ref>. Од почетокот на [[2016]] година, [[Светска банка]] инвестирала над 6,8 милијарди американски долари во Казахстан од [[1992]] година. Овие средства биле инвестирани во развој на патишта и социјална инфраструктура, зголемување на конкурентноста на МСП, образование, здравствена заштита, заштита на животната средина итн.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Kazakhstan to ratify 3 new joint projects with WB in 2016|url=http://www.inform.kz/eng/article/2892247|website=www.inform.kz|accessdate=2019-07-03|archive-date=2016-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423171348/http://www.inform.kz/eng/article/2892247|url-status=dead}}</ref>. Во [[2012]] година, Казахстан го спровел првиот преглед на инвестиционите стандарди на ОЕСР, што резултирало со 12 препораки за подобрување на инвестициската клима во земјата. По усвојувањето на Законот за јавно-приватно партнерство со проширување на употребата на механизмот и ревидирање на стандардите за заштита на интелектуалната сопственост и правилата за привлекување на странски труд, Казахстан започна со втор преглед на ОЕСР во [[2016]] година. Според Министерството за инвестиции и развој на Казахстан, од мај 2016 година привлекувањето на странски инвестиции во преработка на нафта се зголемило за 80%, прехранбената индустрија - 30%, во областа на инженерството - за 7 пати. Министерството, исто така, објавило дека имало 200 инвестициски проекти во земјата во вредност од повеќе од 40 милијарди долари<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Kazakhstan launches proactive policy to attract investment|url=http://www.turkishweekly.net/2016/05/30/news/kazakhstan-launches-proactive-policy-to-attract-investment/|website=www.turkishweekly.net||archiveurl=https://web.archive.org/web/20160816040731/http://www.turkishweekly.net/2016/05/30/news/kazakhstan-launches-proactive-policy-to-attract-investment/|archivedate=16 August 2016|df=dmy-all}}</ref>. Во средината на 2016 година, група на компании предводени од Шеврон објавиле инвестиција вредна 36,8 милијарди долари во нафтеното поле на Тенгиз во Казахстан<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Chevron Drives Oil Companies and Kazakhstan to Boost Oil Production in a Major Way|url=http://fortune.com/2016/07/06/chevron-oil-kazakhstan/|website=fortune.com}}</ref>. Во првиот квартал од 2016 година, Казахстан привлекол 2,7 милијарди долари странски директни инвестиции. Најголем инвеститор во казахстанската економија е [[Холандија]] (66 милијарди долари), потоа [[САД]] (26 милијарди долари) и [[Швајцарија]] (15 милијарди долари)<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Kazakhstan Attracts $2.7 Billion in FDI in Q1|url=http://astanatimes.com/2016/09/kazakhstan-attracts-2-7-billion-in-fdi-in-q1/|website=astanatimes.com}}</ref>. Според претседателот на Казахстанската Народна банка, клучен фактор кој го поттикнува зголемениот прилив на странски инвестиции е имплементацијата на државната програма Нурли Жол која предвидува создавање на поволни услови. Заклучно со септември 2016 година, странските инвестиции во казахстанската економија изнесуваа 5,7 милијарди долари, што е за 4,8% повеќе во однос на истиот период од претходната година<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Kazakh Economy Experiences Inflow of Foreign Investments|url=http://astanatimes.com/2016/09/kazakh-economy-experiences-inflow-of-foreign-investments/|website=astanatimes.com}}</ref>. ==Демографија== {{Главна|Демографија на Казахстан}} [[File:Population pyramid Kazakhstan 2014.gif|thumb|Население на земјата, 2014]] Меѓународната база на податоци на Бирото за пребројување на населението на САД наведува дека во Казахстан живеат 18,9 милиони (мај 2019) жители<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Population Clock: World |url=https://www.census.gov/popclock/world/kz |website=www.census.gov |accessdate=30 May 2019}}</ref>, додека изворите на Обединетите нации, според податоци од 2017 година, даваат проценка од 17.987.736. Официјалните проценки за 2019 година се дека земјата има 18.459 милиони жители. Во 2013 година, населението се зголемило на 17.280.000 со стапка на раст од 1,7% во текот на изминатата година, според Агенцијата за статистика на Казахстан<ref>[http://bnews.kz/en/news/obshchestvo/kazakhstans_population_increases_by_17_per_cent_over_a_year-2013_08_15-1026973 Kazakhstan’s population increases by 1.7 per cent over a year] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208063807/http://bnews.kz/en/news/obshchestvo/kazakhstans_population_increases_by_17_per_cent_over_a_year-2013_08_15-1026973 |date=8 December 2015 }}. bnews.kz. 15 August 2013</ref>. Проценката на населението во 2009 година е за 6,8% повисока од населението пријавено во последниот попис од јануари 1999 година. Мажите и жените сочинуваат 48,3% и 51,7% од населението, соодветно. ===Етнички групи=== Етничките [[Казаци]] се 63,1% од населението, а етничките [[Руси]] во Казахстан се 23,7%<ref name="Census2009" />. Други групи вклучуваат [[Татари]] (1,3%), [[Украинци]] (2,1%), [[Узбеци]] (2,8%), [[Белоруси]], [[Ујгури]] (1,4%), [[Азери]], [[Дунгани]], [[Калмици]], [[Чуваши]], [[Полјаци]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cdi.org/russia/johnson/7002-15.cfm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070215085126/http://www.cdi.org/russia/johnson/7002-15.cfm |archivedate=15 February 2007 |author=Collins, Cheryl |title=Kazakhstan's `forgotten Poles' long to return |publisher=Cdi.org |date=2 January 2003 |accessdate=1 June 2010 |df=dmy }}</ref> и [[Литванци]]. Некои малцинства, како што се Украинците, Корејците, Волшките Германци (1,1%), Чеченците<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3509933.stm Remembering Stalin's deportations] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606174402/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3509933.stm |date=6 June 2013 }}, BBC News, 23 February 2004</ref>, Турците биле депортирани во Казахстан во 1930-тите и 1940-тите години од страна на Сталин. Некои од најголемите советски работни кампови (гулаг) постоеле во земјата<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Clarey |first=Christopher |url=http://www.iht.com/articles/2007/01/01/news/kazakh.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070104084902/http://www.iht.com/articles/2007/01/01/news/kazakh.php |archivedate=4 January 2007 |title=Politics, economics and time bury memories of the Kazakh gulag |work=International Herald Tribune |date=1 January 2007 |accessdate=9 September 2013}}</ref>. Во [[1989]] година, етничките [[Руси]] биле 37,8% од населението, а Казаците имале мнозинство во само 7 од 20-те региони во земјата. Пред 1991 година во Казахстан имало околу 1 милион Германци, главно потомци на Волшки Германци депортирани во Казахстан за време на [[Втората светска војна]]. По [[Распад на Советскиот Сојуз|распадот на Советскиот Сојуз]], повеќето од нив емигрирале во [[Германија]]<ref>[http://www.irinnews.org/report/28051/kazakhstan-special-report-on-ethnic-germans Kazakhstan: Special report on ethnic Germans] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208125555/http://www.irinnews.org/report/28051/kazakhstan-special-report-on-ethnic-germans |date=8 December 2015 }}, IRIN Asia, 1 February 2005</ref>. Повеќето членови на помалото понтиско грчко малцинство емигрирале во [[Грција]]. Во доцните 1930-ти илјадници Корејци во Советскиот Сојуз биле депортирани во Средна Азија. Деведесеттите години на минатиот век биле обележани со емиграција на многу Руси и Германци, процес кој започнал во 1970-тите. Ова го направиле домородните Казаци најголема етничка група. Дополнителни фактори во зголемувањето на населението во Казахстан се повисоки раѓања и имиграција на етничките Казаци од Кина, Монголија и Русија. {| class="wikitable" |+ '''Население на Казахстан според етничка група (1926–2009)''' |- style="background:#e0e0e0;" ! rowspan=2 | Група<br />group ! colspan=2 | Попис од 1926<sup>1</sup> ! colspan=2 | Попис од 1970<sup>2</sup> ! colspan=2 | Попис од 1989<sup>3</sup> ! colspan=2 | Попис од 1999<sup>4</sup> ! colspan=2 | Попис од 2009<sup>5</sup> |- style="background:#e0e0e0;" ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % ! Број ! % |- | [[Казаци]] | style="text-align:right;"| 3.627.612 | style="text-align:right;"| 58,5 | style="text-align:right;"| 4.161.164 | style="text-align:right;"| 32,4 | style="text-align:right;"| 6.534.616 | style="text-align:right;"| 39,7 | style="text-align:right;"| 8.011.452 | style="text-align:right;"| 53,5 | style="text-align:right;"| 10.096.763 | style="text-align:right;"| 63,1 |- | [[Руси]] | style="text-align:right;"| 1.275.055 | style="text-align:right;"| 20,6 | style="text-align:right;"| 5.499.826 | style="text-align:right;"| 42,8 | style="text-align:right;"| 6.227.549 | style="text-align:right;"| 37,8 | style="text-align:right;"| 4.480.675 | style="text-align:right;"| 29,9 | style="text-align:right;"| 3.793.764 | style="text-align:right;"| 23,7 |- | [[Узбеци]] | style="text-align:right;"| 129,407 | style="text-align:right;"| 2.1 | style="text-align:right;"| 207,514 | style="text-align:right;"| 1.6 | style="text-align:right;"| 332,017 | style="text-align:right;"| 2.0 | style="text-align:right;"| 370,765 | style="text-align:right;"| 2.5 | style="text-align:right;"| 456,997 | style="text-align:right;"| 2.8 |- | [[Украинци]] | style="text-align:right;"| 860.201 | style="text-align:right;"| 13,9 | style="text-align:right;"| 930.158 | style="text-align:right;"| 7,2 | style="text-align:right;"| 896.240 | style="text-align:right;"| 5,4 | style="text-align:right;"| 547.065 | style="text-align:right;"| 3,7 | style="text-align:right;"| 333.031 | style="text-align:right;"| 2,1 |- | [[Германци]] | style="text-align:right;"| 51.094 | style="text-align:right;"| 0,8 | style="text-align:right;"| 839.649 | style="text-align:right;"| 6,5 | style="text-align:right;"| 957.518 | style="text-align:right;"| 5,8 | style="text-align:right;"| 353.462 | style="text-align:right;"| 2,4 | style="text-align:right;"| 178.409 | style="text-align:right;"| 1,1 |- | colspan=19 | <sup>1</sup> Извор:<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php "Всесоюзная перепись населения 1926 года"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208033435/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php |date=8 February 2015 }}. demoscope.ru.</ref> <sup>2</sup> Извор:<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php "Всесоюзная перепись населения 1970 года"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203151519/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php |date= 3 December 2009 }}. demoscope.ru.</ref> <sup>3</sup> Извор:<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php "Всесоюзная перепись населения 1989 года"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316172713/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php |date=16 March 2010 }}. demoscope.ru.</ref> <sup>4</sup> Извор:<ref>[https://web.archive.org/web/20130120133116/http://www.ide.go.jp/English/Publish/Download/Mes/pdf/51_02.pdf Ethnodemographic situation in Kazakhstan]. ide.go.jp</ref> <sup>5</sup> Извор:<ref name="Census2009" /> |} ===Јазици=== {{Главна|Јазици во Казахстан}} Казахстан е официјално двојазична земја. [[Казашки јазик]]<ref>{{Наведена книга|url= |title=Kazakhstan |date=7 September 2018 |publisher=Bradt Travel Guides; Third edition |isbn=978-1-78477-092-1|pages= 22 |author1=Paul Brummell |author2=|df=dmy-all}}</ref> зборуваат 64,4% од населението, и истиот има статус на државен јазик, додека рускиот, кој го зборуваат повеќето [[Казаци]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.studycountry.com/guide/KZ-language.htm|title=The Languages spoken in Kazakhstan|website=Studycountry|language=en-US|access-date=2017-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170811144650/http://www.studycountry.com/guide/KZ-language.htm|archivedate=11 August 2017|df=dmy-all}}</ref>, е прогласен за службен јазик, и се користи рутински во бизнисот, владата и меѓуетничка комуникација, иако Казахстан полека го заменува<ref>"[https://www.reuters.com/article/us-kazakhstan-language/lost-in-translation-kazakh-leader-bans-cabinet-from-speaking-russian-idUSKCN1GB1EJ Lost in translation? Kazakh leader bans cabinet from speaking Russian]". Reuters. 27 February 2018.</ref>. Владата во јануари 2015 година објавила дека латинската азбука ќе ја замени [[кирилица]]та како систем за пишување на казашки јазик до [[2025]] година<ref name="inform.kz">[http://www.inform.kz/eng/article/2741711 Kazakh language to be converted to Latin alphabet – MCS RK] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170219113151/http://www.inform.kz/en/kazakh-language-to-be-converted-to-latin-alphabet-mcs-rk_a2741711|date=19 February 2017}}. Inform.kz (30 January 2015). Retrieved 28 September 2015.</ref>. Другите малцински јазици што се зборуваат во Казахстан се: [[узбекистански]], [[украински]], [[Ујгурски јазик|ујгурски]], [[киргиски]] и [[Татарски јазик|татарски]]. Англискиот, како и турскиот, се здобиле со популарност меѓу помладите луѓе од распадот на Советскиот Сојуз. Образованието низ Казахстан се изведува или на казашки или на руски, или пак комбинирано<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT091498|title=Kazakhstan in 2013|work=Ministry of National Economy of the Republic of Kazakhstan Committee on Statistics|date=2014|page=33|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929031425/http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT091498|archive-date=29 September 2015}}</ref>. Во говорот на оставката на Назарбаев од 2019 година, тој изјавил дека народот на Казахстан во иднина ќе зборува три јазици (казашки, руски и англиски)<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Address of the Head of State Nursultan Nazarbayev to the people of Kazakhstan|url=http://kazakhstanun.com/address-of-the-head-of-state-nursultan-nazarbayev-to-the-people-of-kazakhstan/|publisher=Mission of Kazakhstan to the United Nations|date=2019-03-19|accessdate=2019-07-03|archive-date=2019-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322165432/http://kazakhstanun.com/address-of-the-head-of-state-nursultan-nazarbayev-to-the-people-of-kazakhstan/|url-status=dead}}</ref>. ===Религија=== {{Главна|Религија во Казахстан}} {{bar box |title=Религија во Казахстан<ref name="EthnicData">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar |title=Kazakhstan Statistical Data |accessdate=July 24, 2011 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511000000/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar |archivedate=May 11, 2011 }}</ref> |titlebar=#ddd |left1=Религија |right1=процент |float=right |width=250px |bars= {{Столбен постоток|[[Муслимани]] |green|70.2}} {{Столбен постоток|[[Христијани]]|Blue|26.3}} {{Столбен постоток|Останати|yellow|0.1}} {{Столбен постоток|Нерелигиозни|white|2.9}} }} Земјата историски била центар на широк спектар на етнички групи со различни религии. Нетолеранцијата кон другите општества станало проблем на казахстанската култура. Основањето на независна република, по распаѓањето на СССР, предизвикало големи промени во секој аспект на животот на луѓето. Религиозноста на населението, како суштински дел од секој културен идентитет, претрпела и динамички трансформации. Баптистичките цркви често биле напаѓани. Ова се должело на собирите на членовите на црквата без да се регистрираат, според барањето на државата. Секој кој не е регистриран, е изложен на ризик од страна на полицијата. Сепак, не само оние што го прекршуваат законот се третираат грубо[7]. По неколку децении потисната култура, луѓето чувствувале голема потреба да го изложат својот етнички идентитет - делумно преку религијата. Квантитативните истражувања покажуваат дека во првите години од воспоставувањето на новите закони, откажувањето од какви било ограничувања на религиозните верувања и прогласување на целосна слобода, земјата доживеала огромен скок во верските активности на своите граѓани. Стотици џамии, синагоги, цркви и други верски објекти биле изградени во рок од неколку години. Сите застапени религии имале корист од зголемениот број на членови и верски објекти. Владата ја поддржала оваа активност и направила се од себе за да обезбеди рамноправност меѓу сите верски организации и нивните следбеници. Меѓутоа, во доцните 1990-ти, се случил мал пад на религиозноста. Нацрт-законот за религиите што се разгледувал во јуни 2008 година предизвикал меѓународна загриженост околу тоа дали постои намера да се исполнат општите стандарди за слобода на религијата и човековите права. Според различни анкети, поголемиот дел од казахстанските граѓани, првенствено етничките [[Казаци]], се идентификуваат како неденоминациони муслимани<ref>{{cite web | url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity | title=Chapter 1: Religious Affiliation | date=2012-08-09 }}</ref>, додека други се идентификуваат како [[сунити]]те од [[Ханифиски мезхеб]], кои сочинуваат околу 63,6% од населението, како и етничките [[Узбеци]], [[Ујгури]] и [[Татари]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/n_04_02_10.aspx |title=Итоги переписи населения Республики Казахстан 2009 года |accessdate=2010-06-01 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100628101359/http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/n_04_02_10.aspx |archivedate=June 28, 2010 |df= }}. stat.kz. 4 February 2010.</ref><ref name="IRFR">[https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148793.htm Kazakhstan – International Religious Freedom Report 2010] U.S. Department of State. Посетено на 13 January 2011.</ref>. Помалку од 1% се дел од [[Шафиски мезхеб]] (првенствено [[Чеченци]]) и [[Шиизам|шиити]]. Постојат вкупно 2.300 џамии<ref name="kazakhrel">[http://www.religions-congress.org/content/view/151/35/lang,english/ Religious Situation Review in Kazakhstan] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171014084114/http://www.religions-congress.org/content/view/151/35/lang,english/ |date=2017-10-14 }} Congress of World Religions. Посетено на 2009-09-07.</ref>, кои се поврзани преку „''Духовна асоцијација на муслиманите во Казахстан''“, предводена од врховен муфтија<ref>[http://www.religions-congress.org/content/view/121/35/lang,english/ Islam in Kazakhstan] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090918045538/http://www.religions-congress.org/content/view/121/35/lang,english/ |date=2009-09-18 }} Посетено на 2009-09-07.</ref>. [[Курбан бајрам]] е признаен како национален празник на земјата<ref name="kazakhrel" />. Помалку од 25% од населението во Казахстан е православно, традиционално вклучувајќи ги етничките [[Руси]], [[Украинци]] и [[Белоруси]]<ref name="IRFR" />. Други христијански групи вклучуваат католици, протестанти ([[баптизам]], [[презвитеријанство]], [[лутеранство]], пентекостализам, [[методизам]], [[Црква на адвентистите од седмиот ден|Адвентисти на седмиот ден]]), [[Јеховини сведоци]] и [[мормони]]. Постојат вкупно 265 регистрирани православни цркви, 93 католички цркви и 543 протестантски цркви и молитвени куќи. [[Божиќ]], признаен на руски православен начин според јулијанскиот календар, е признаен како национален празник во Казахстан<ref name="IRFR" />. Други религиозни групи се: [[јудаизам]], [[бахајство]], [[хиндуизам]], [[будизам]] итн.<ref name="IRFR" />. Земјата е мултиетничка, со долга традиција на толеранција и секуларизам. Од независноста, бројот на џамии и цркви е значително зголемен. Сепак, населението понекогаш е претпазливо за малцинските религиозни групи. Водачите на четирите религиозни групи што владата ги смета за „традиционални“ - исламот, руското православие, католицизмот и јудаизмот - објавиле општо прифаќање и толеранција што другите религиозни групи не секогаш ги уживаат. ===Образование=== {{Главна|Образование во Казахстан}} [[File:Palace of Arts Shabyt.jpg|thumb|Казахстанскиот Национален Универзитет]] Образованието е универзално и задолжително низ секундарното ниво, а стапката на писменост на возрасни е 99,5%<ref name="collegeatlas">{{Наведена мрежна страница | url=http://www.collegeatlas.org/kazakhstan-colleges-universities.html | title=Kazakhstan Colleges and Universities | publisher=CollegeAtlas | accessdate=3 June 2014 | url-status= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140606223224/http://www.collegeatlas.org/kazakhstan-colleges-universities.html | archivedate=6 June 2014 | df=dmy-all }}</ref>. Во просек, овие статистички податоци се еднакви за жените и мажите<ref>{{Наведена книга|url= |title=Kazakhstan |date=7 September 2018 |publisher=Bradt Travel Guides; Third edition |isbn=978-1-78477-092-1|pages= 24 |author1=Paul Brummell |author2=|df=dmy-all}}</ref>. Образованието се состои од три главни фази: [[основно образование]] (од 1-4), основно општо образование (од 5-9) и високо образование (од 10-11 или 12) поделени на континуирано општо образование и стручно образование. Стручното образование обично трае 3 или 4 години<ref name="UNEVOC">{{Наведена мрежна страница | url=http://www.unevoc.unesco.org/go.php?q=World+TVET+Database&ct=KAZ | title=Vocational Education in Kazakhstan | date=August 2012 | accessdate=3 June 2014 | author=UNESCO-UNEVOC | url-status= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140607000448/http://www.unevoc.unesco.org/go.php?q=World+TVET+Database&ct=KAZ | archivedate=7 June 2014 | df=dmy-all }}</ref>. (Во основното образование му претходи една година претшколско образование.) Овие нивоа може да се следат во една институција или во различни (на пример, основно училиште, потоа средно училиште). Неодамна се основани неколку средни училишта, специјализирани училишта, гимназии и јазични и технички гимназии. Средното стручно образование се нуди во специјални професионални или технички училишта или колеџи и стручни училишта<ref name="collegeatlas" />. Во моментов, постојат универзитети, академии и институти, конзерваториуми, високи школи и високообразовни институции. Постојат три главни нивоа: основно високо образование кое ги обезбедува основите на избраното поле на студии и води до доделување на диплома; специјализирано високо образование по што на студентите им се доделува диплома за специјалист; и научно-педагошко високо образование што води кон магистратура. Постдипломското образование води до кандидат на науки и доктор на науки. Со донесувањето на законите за образование и за високо образование, бил воспоставен приватен сектор и лиценцирани се неколку приватни институции. Повеќе од 2.500 студенти во Казахстан аплицирале за студентски кредити во вкупен износ од околу 9 милиони долари. Најголем број на студентски кредити доаѓаат од Алмати, Нур-Султан и Кизилорда<ref>[http://bnews.kz/en/news/obshchestvo/more_than_25_thousand_students_get_loans_in_kazakhstan-2013_07_26-1033423 More than 2.5 thousand students get loans in Kazakhstan – News Feed – Bnews.kz: breaking news] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208051507/http://bnews.kz/en/news/obshchestvo/more_than_25_thousand_students_get_loans_in_kazakhstan-2013_07_26-1033423 |date=8 December 2015 }}. Bnews.kz. Retrieved 20 August 2013.</ref>. Програмите за обука и развој на вештини во Казахстан исто така се поддржани од меѓународни организации. На пример, на [[30 март]] [[2015]] година, групата на извршни директори на светски банки одобрила заем од 100 милиони долари за проектот „''Вештини и работа''“ во Казахстан<ref name=WB11>{{Наведена мрежна страница|title=World Bank Supports Better Skills for Quality Jobs in Kazakhstan|url=http://finchannel.com/index.php/society/jobs/item/42191-world-bank-supports-better-skills-for-quality-jobs-in-kazakhstan|website=Finchannel.com|accessdate=14 February 2016||archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309080855/http://finchannel.com/index.php/society/jobs/item/42191-world-bank-supports-better-skills-for-quality-jobs-in-kazakhstan|archivedate=9 March 2016|df=dmy-all}}</ref>. Проектот има за цел да обезбеди релевантна обука за невработените, непродуктивно самовработените и сегашните вработени кои имаат потреба од обука<ref name="WB11" />. Во 2015 година Казахстан објавил вкупна стапка на невработеност од 5,0%, слична на некои од најголемите економски сили како САД<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://datamun.com/es/indicadores/tasa-de-paro/|title=Tasa de paro|last=|first=|date=|website=datamun.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703090921/http://datamun.com/es/indicadores/tasa-de-paro/|archive-date=2019-07-03|dead-url=|access-date=2019-06-19|url-status=dead}}</ref>. Стапката на невработеност на младите во Казахстан (15-24 години) била исто така забележана кај 5.0% од населението во 2017 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://datamun.com/es/indicadores/tasa-de-paro-juvenil-15-24/|title=Tasa de paro juvenil (15-24)|last=|first=|date=|website=datamun.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703090924/http://datamun.com/es/indicadores/tasa-de-paro-juvenil-15-24/|archive-date=2019-07-03|dead-url=|access-date=2019-06-19|url-status=dead}}</ref>. ==Култура== Пред руската колонизација, Казаците имале високо развиена култура врз основа на нивната номадска пастирска економија. Исламот бил воведен во регионот со доаѓањето на [[Арапи]]те во [[8 век]]. Првично се задржал во јужните делови на [[Туркестан]] и се проширил кон север<ref>Atabaki, Touraj. ''Central Asia and the Caucasus: transnationalism and diaspora'', pg. 24</ref>. [[Саманиди]]те помогнале религијата да се вкорени преку ревносна мисионерска работа. Златната орда понатаму го пропагирала исламот меѓу племињата во регионот во текот на 14 век<ref>Ibn Athir, volume 8, pg. 396</ref>. == Поврзано == * [[Список на дипломатски претставништва на Казахстан]] == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{sisterlinks|Kazakhstan}} ;Општи информации * [http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/sca/119135.htm 2008 Human Rights Report: Казахстан. Стејт департмент; Биро за демократија, човекови права и труд] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1298071.stm Профил на државата] од BBC News * {{CIA World Factbook_link|kz|Казахстан}} * [http://www.state.gov/p/sca/ci/kz/ Информации за Казахстан] — Државен секретаријат на САД * [http://www.loc.gov/rr/international/amed/kazakhstan/kazakhstan.html Портали на светот] од американската [[библиотека на конгресот]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kazakhstan.htm Казахстан] на ''UCB Libraries GovPubs'' ;Управување * [http://www.mfa.kz Министерство за надворешни работи на Република Казахстан] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }} * [http://e.gov.kz/wps/portal?lang=en Е-влада на Република Казахстан] * [http://en.government.kz Влада на Казахстан] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190810182052/http://en.government.kz/ |date=2019-08-10 }} * [http://www.akorda.kz/www/www_akorda_kz.nsf/index?OpenForm&lang=en Претседател на Република Казахстан] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080927012949/http://www.akorda.kz/www/www_akorda_kz.nsf/index?openform&lang=en |date=2008-09-27 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kazakhstan.html Шеф на државата и членови на кабинетот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130917225116/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kazakhstan.html |date=2013-09-17 }} {{Турски говорни региони}} {{Азија}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЗНД}} {{Нормативна контрола}} {{избрана}} [[Категорија:Казахстан| ]] [[Категорија:Држави во Азија]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1991 година]] [[Категорија:Републики]] 1wsmgn4rpzjczf0f7xzjxfe4po04uei 0 5457 5543241 5516507 2026-04-22T05:38:40Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543241 wikitext text/x-wiki {{Infobox planetary system | title = Сончев Систем | image = Planets2013symbols.svg | image_size = upright=2{{!}}frameless | image_alt = Претставителна слика на Сончевиот Систем со големини, но не и растојанија, до размер | caption = {{longitem|[[Сонцето]] и планетите<br />''(растојанието е вон размер)''|style=padding:2px 0 4px 0;}} | age = 4,568&nbsp;милијарди години | location = {{longitem|[[Месен Меѓуѕвезден Облак ]], [[Месен Меур]], [[Орионов Крак]], [[Млечен Пат]]}} | system_mass = 1,0014 [[Сончева маса]] | neareststar = {{longitem|{{ublist|[[Проксима Кентаур]] (4.25&nbsp;[[светлосна година|сг]]) |[[Алфа Кентаур]] (4.37&nbsp;ly)}}}} | nearestplanetary = {{longitem|[[Проксима Кентаур]] систем (4.25&nbsp;ly)}} | semimajoraxis = {{longitem|30.10 [[Астрономска единица|ае]]<br/>(4.5&nbsp;мил.&nbsp;км; 2.8&nbsp;мил.&nbsp;ми)}} | Kuiper_cliff = 50 ае | noknown_stars = yes | stars = 1{{nbsp}}([[Сонце]]) | planets = {{longitem|{{hlist|8{{nbsp}}([[Меркур (планета)|Меркур]]|[[Венера]]|[[Земја (планета)|Земја]]|[[Марс]]|[[Јупитер]]|[[Сатурн]]|[[Уран]]|[[Нептун]])}}}} | outerplanetname = [[Нептун]] | dwarfplanets = {{longitem|{{nowrap|9}}{{hlist|({{dp|Церера}}|{{dp|Орк}}|[[Плутон]]|[[Хаумеја]]|{{dp|Квавар}}|[[Макемаке]]|{{dp|Gonggong}}||[[Ерида (џуџеста планета)|Ерида]]|{{dp|90377 Седна}})}}}} | satellites = {{longitem|{{hlist|575{{nbsp}}(185&nbsp;планетарни|390&nbsp;[[мала планета]])<ref name="JPLbodies">{{cite web|title=How Many Solar System Bodies |publisher=NASA/JPL Solar System Dynamics |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count |access-date=20 April 2018}}</ref><ref name="MPMJohnston">{{cite web|date=15 September 2019|title=Asteroids with Satellites |publisher=Johnston's Archive |author=Wm. Robert Johnston |url=http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html |access-date=28 September 2019}}</ref>}}}} | minorplanets = 796,354{{efn|name=AsOf|As of August 27, 2019.}}<ref name=MPCSummary/> | comets = 4,143{{efn|name=AsOf}}<ref name=MPCSummary>{{cite web|url=https://minorplanetcenter.net/mpc/summary|title=Latest Published Data|website=The International Astronomical Union Minor Planet Center|access-date=28 September 2019}}</ref> | roundsat = 19 | roundsatlink = Месечина со планетарна маса | inclination = 60.19°{{nbsp}}(еклиптика)<!-- If anyone can find a cited value for the inclination of the Solar System's invariable plane to the galactic plane, please replace this value --> | galacticcenter = 27,000&thinsp;±&thinsp;1,000 ly | orbitalspeed = 220&nbsp;км/сек; 136&nbsp;mps | orbitalperiod = 225–250 [[myr]] | spectral = [[Жолто џуџе|G2V]] | frostline = ≈5 ае<ref name="Mumma">{{Cite journal | last1 = Mumma | first1 = M.J. | last2 = Disanti | first2 = M.A. | last3 = Dello Russo | first3 = N. | last4 = Magee-Sauer | first4 = K. | last5 = Gibb | first5 = E. | last6 = Novak | first6 = R. | doi = 10.1016/S0273-1177(03)00578-7 | title = Remote infrared observations of parent volatiles in comets: A window on the early solar system | url = https://archive.org/details/sim_advances-in-space-research_2003-06_31_12/page/2563 | journal = Advances in Space Research | volume = 31 | issue = 12 | pages = 2563–2575 | year = 2003 |bibcode = 2003AdSpR..31.2563M | citeseerx = 10.1.1.575.5091 }}</ref> | heliopause = ≈120 ае | hillsphere = ≈1–3 ly }} '''Сончев Систем''' — [[гравитација|гравитациски]] врзан систем на [[Сонце]]то и објектите што кружат околу него, непосредно или посредно.{{Efn|[[Природни сателити]] (месечини) кои кружат околу планетите на Сончевиот Систем се пример за второто.}} Од објектите кои орбитираат непосредно околу [[Сонце]]то, најголеми се осумте планети, {{Efn|Историски, неколку други тела некогаш се сметале за планети, вклучувајќи го и Плутон од неговото откривање во 1930 година до 2006 година. Видете [[Поранешни планети]].}} а останатите се помали објекти, [[Џуџеста планета|џуџестите планети]] и [[Мало тело во Сончевиот Систем|мали тела на Сончевиот Систем]]. Од објектите што посредно кружат околу Сонцето - [[Природен сателит|природните сателити]] - два се поголеми од најмалата планета [[Меркур (планета)|Меркур]], а уште еден е речиси еднаков по големина.{{Efn|Двете месечини поголеми од Меркур се [[Ганимед (месечина)|Ганимед]], кој кружи околу Јупитер и [[Титан (месечина)|Титан]], кој кружи околу Сатурн. Иако се поголеми од Меркур, и двете месечини имаат помалку од половина од својата маса. Покрај тоа, полупречникот на Јупитеровата месечина [[Калиста (месечина)|Калиста]] е над 98% полупречникот на Меркур}} Сончевиот Систем бил формиран пред 4,6 милијарди години од [[гравитациски колапс]] на џиновски меѓуѕвезден [[молекуларен облак]]. Огромното мнозинство од [[Маса (физика)|масата]] на системот е на Сонцето, а поголемиот дел од преостанатата маса се наоѓа во [[Јупитер]]. Четирите помали планети од внатрешниот систем, [[Меркур (планета)|Меркур]], [[Венера (планета)|Венера]], [[Земја (планета)|Земја]] и [[Марс (планета)|Марс]], се [[Земјовидна планета|копнени планети]], кои првенствено се составени од карпи и метал. Четирите планети од надворешниот систем се џиновски планети, кои се значително помасивни од копнените. Двете најголеми планети, [[Јупитер]] и [[Сатурн (планета)|Сатурн]], се [[Гасовит џин|гасовити џинови]], составени главно од [[водород]] и [[хелиум]]; двете најоддалечени планети, [[Уран (планета)|Уран]] и [[Нептун]], се [[леден џин|ледени џинови]], кои се составени главно од супстанции со релативно високи точки на топење во споредба со [[водород]]от и [[хелиум]]от, наречени испарливи, како што се [[вода]], [[амонијак]] и [[метан]]. Сите осум планети имаат речиси кружни орбити кои се наоѓаат во речиси рамен диск наречен [[еклиптика]]. Сончевиот Систем содржи и помали објекти. [[Астероиден појас|Астероидниот појас]], кој се наоѓа помеѓу орбитите на Марс и Јупитер, главно содржи објекти составени, како копнените планети, од карпи и метал. Надвор од орбитата на [[Нептун]] се наоѓа [[Кајперов Појас|Кајперовиот Појас]] и [[Расеан Диск|расеаниот диск]], кои се популации на [[Заднептунски планети|Заднептунските планети]] составени претежно од мраз, а надвор од нив новооткриена популација на [[Седноид|сендоии]]. Во рамките на овие популации, некои објекти се доволно големи за да се заокружат под сопствената [[гравитација]], иако постои значителна дебата за тоа колку ќе се покажат.<ref name="Grundy2019">{{Наведено списание|last=Grundy|first=W.M.|last2=Noll|first2=K.S.|last3=Buie|first3=M.W.|last4=Benecchi|first4=S.D.|last5=Ragozzine|first5=D.|last6=Roe|first6=H.G.|date=December 2018|title=The Mutual Orbit, Mass, and Density of Transneptunian Binary Gǃkúnǁʼhòmdímà ({{mp|(229762) 2007 UK|126}})|url=http://www2.lowell.edu/~grundy/abstracts/2019.G-G.html|volume=334|pages=30–38|doi=10.1016/j.icarus.2018.12.037|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407045339/http://www2.lowell.edu/~grundy/abstracts/preprints/2019.G-G.pdf|archive-date=7 April 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mikebrownsplanets.com/2011/08/free-dwarf-planets.html|title=Free the dwarf planets!|last=Mike Brown|authorlink=Michael E. Brown|date=23 August 2011|work=Mike Brown's Planets}}</ref> Таквите објекти се категоризираат како [[Џуџеста планета|џуџести планеи]]. Астрономите генерално прифаќаат најмалку девет објекти како џуџести планети: астероидот [[Церера (џуџеста планета)|Церера]] и [[Заднептунец|заднептунските објекти]] [[Плутон (џуџеста планета)|Плутон]], [[Ерида (џуџеста планета)|Ерида]], [[Хаумеја]], [[Макемаке]], [[50000 Квавар|Квавар]], [[90377 Седна|Седна]] и [[Орк (месечина)|Орк]]. Покрај овие два региона, разни други популации со мали тела, вклучувајќи [[Комета|комети]], [[Кентаур (астероид)|кентаури]] и [[меѓупланетарен облак од прашина]], слободно патуваат меѓу регионите. Шест од планетите, шесте најголеми можни џуџести планети и многу од помалите тела орбитираат од природни сателити, кои обично се нарекуваат „''месечини''“ по Месечината. Секоја од надворешните планети е опкружена со [[Планетарени прстени|планетарни прстени]] од прашина и други мали објекти. [[Сончев ветер|Сончевиот ветер]], млаз од наелектризирани честички што течат нанадвор од Сонцето, создава област во вид на меур во меѓуѕвездената средина позната како [[хелиосфера]]. [[Хелиосфера|Хелиопаузата]] е точката во која притисокот од сончевиот ветер е еднаков на спротивставениот притисок на меѓуѕвездената средина; се протега до работ на расфрланиот диск. [[Ортов Облак|Ортовиот Облак]], за кој се смета дека е извор на [[Комета|долгопериодични комети]], може да постои и на оддалеченост приближно илјада пати подалеку од [[хелиосфера]]та. Сончевиот Систем се наоѓа на 26.000 светлосни години од центарот на галаксијата [[Млечен Пат]] во [[Галаксија|кракот]] на Орион, кој ги содржи повеќето видливи ѕвезди на ноќното небо. [[Список на најблиски ѕвезди|Најблиските ѕвезди]] се во т.н. [[Месен Меур]], со најблиската [[Проксима Кентаур]], на 4,25 светлосни години. ==Откривање и истражување == {{Главна|Откривање и истражување на Сончевиот Систем }} [[File:Heliocentric.jpg|thumb|upright|Илустрација на [[Андреас Целариус]] за Коперниковиот систем, од ''Harmonia Macrocosmica'' (1660)|alt=]] Во поголемиот дел од историјата, човештвото не го препознал или го разбрал концептот на Сончевиот Систем. Поголемиот дел од луѓето до [[доцниот среден век]] – [[ренесанса]]та верувале дека [[Земја (планета)|Земјата]] е неподвижна во центарот на универзумот и категорично се разликува од божествените објекти што се движат низ небото. Иако грчкиот филозоф [[Аристарх од Самос]] шпекулирал за [[хелиоцентризам|хелиоцентрично преуредување]] на космосот, [[Никола Коперник]] бил првиот што развил математички предвидувачки [[Коперников хелиоцентричен систем|хелиоцентричен систем]]<ref>{{cite magazine|title= The astronomical system of Copernicus|url= https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1923-10_31_8/page/510|author=WC Rufus|magazine=[[Popular Astronomy (US magazine)|Popular Astronomy]]|volume=31|page=510|date= 1923|bibcode=1923PA.....31..510R}}</ref><ref>{{cite book |title=Copernicus, Darwin, & Freud: revolutions in the history and philosophy of science |url=https://archive.org/details/copernicusdarwin00wein |url-access=limited |first=Friedel |last=Weinert |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |date=2009 |page=[https://archive.org/details/copernicusdarwin00wein/page/n29 21] |isbn=978-1-4051-8183-9}}</ref>. Во [[17 век]], [[Галилео Галилеј]] открил дека [[Сонцето]] е обележано со сончеви дамки и дека [[Јупитер]] има четири сателити во орбитата околу него<ref>{{cite web |title=Galileo Galilei (1564–1642) |author=Eric W. Weisstein |work=Wolfram Research |year=2006 |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Galileo.html |access-date=27 October 2010}}</ref>. [[Кристијан Хајгенс]] ги следел откритијата на Галилео со откривање на Сатурновата месечина [[Титан (месечина)|Титан]] и обликот на прстените на [[Сатурн (планета)|Сатурн]]<ref>{{cite web |title=Discoverer of Titan: Christiaan Huygens |work=ESA Space Science |year=2005 |url=http://www.esa.int/esaSC/SEMJRT57ESD_index_0.html |access-date=27 October 2010}}</ref>. Околу [[1677]] година, [[Едмонд Халеј]] забележал движење на [[Меркур (планета)|Меркур]] преку Сонцето, што го навело да сфати дека набљудувањата на сончевата паралакса на планетата (поидеално користејќи го движењето на Венера) може да се користат за [[Тригонометриски функции|тригонометриски]] да се одредат растојанијата помеѓу Земјата, Венера и Сонцето<ref>Jeremiah Horrocks, William Crabtree, and the Lancashire observations of the transit of Venus of 1639, Allan Chapman 2004 Cambridge University Press {{doi|10.1017/S1743921305001225}}</ref>. Во [[1705]] година, тој сфатил дека повторените гледања на комета се од ист објект, редовно враќајќи се еднаш на секои 75-76 години. Ова бил првиот доказ дека нешто друго освен планетите кружи околу Сонцето<ref>{{cite web |title=Comet Halley |work=University of Tennessee |url=http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/comets/halley.html |access-date=27 December 2006}}</ref>, иако ова било теоретизирано за комети во 1 век од [[Сенека Помладиот]]<ref>{{cite book|last1=Sagan|first1=Carl|url=https://books.google.com/books?id=LhkoowKFaTsC|title=Comet|last2=Druyan|first2=Ann|publisher=Random House|year=1997|isbn=978-0-3078-0105-0|location=New York|pages=26–27, 37–38|author-link1=Carl Sagan|author-link2=Ann Druyan|name-list-style=amp}}</ref>. Околу [[1704]] година, терминот „''Сончев Систем''“ првпат се појавил на [[англиски јазик]]<ref>{{cite web |title=Etymonline: Solar System |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=solar+system&searchmode=none |access-date=24 January 2008}}</ref>. Во [[1838]] година, [[Фридрих Бесел]] успешно ја измерил [[Ѕвездена паралакса|ѕвездената паралакса]], очигледно поместување на позицијата на ѕвезда создадена од движењето на Земјата околу Сонцето, обезбедувајќи го првиот директен, експериментален доказ за [[хелиоцентризам|хелиоцентризмот]]<ref>{{cite web|url=https://cosmology.carnegiescience.edu/timeline/1838|title=1838: Friedrich Bessel Measures Distance to a Star|publisher=Observatories of the Carnegie Institution for Science|access-date=22 September 2018|archive-date=1 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001201147/http://cosmology.carnegiescience.edu/timeline/1838|url-status=dead}}</ref>. Оттогаш, подобрувањата во набљудувачката астрономија и употребата на вселенски летала без екипаж овозможиле детално истражување на другите тела кои кружат околу Сонцето. == Структура и состав == Главната компонента на Сончевиот Систем е Сонцето, [[Жолто џуџе|ѕвезда од главната низа Г2]] која содржи 99,86% од познатата маса на системот и доминира гравитациски.<ref>{{Наведено списание|last=M Woolfson|date=2000|title=The origin and evolution of the solar system|journal=[[Astronomy & Geophysics]]|volume=41|issue=1|pages=1.12–1.19|bibcode=2000A&G....41a..12W|doi=10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x|doi-access=free}}</ref> Четирите најголеми тела на Сонцето кои орбитираат, [[џиновска планета|џиновските планети]], сочинуваат 99% од преостанатата маса, а [[Јупитер]] и [[Сатурн]] заедно сочинуваат повеќе од 90%. Останатите објекти од Сончевиот Систем (вклучувајќи ги четирите [[Земјовидна планета|земјовидни планети]], [[Џуџеста планета|џуџестите планети]], месечините, [[астероид]]ите и [[Комета|кометите]]) заедно сочинуваат помалку од 0,002% од вкупната маса на Сончевиот Систем. Повеќето големи објекти во орбитата околу Сонцето лежат во близина на рамнината на [[Земјината орбита]], позната како [[еклиптика]]. Планетите се многу блиску до [[еклиптика]]та, додека кометите и [[Кајперов Појас|објектите на Кајперовиот Појас]] често се под значително поголеми агли на неа.<ref name="Levison2003">{{Наведено списание|last=Levison|first=H.F.|author-link=Harold F. Levison|last2=Morbidelli, A.|date=27 November 2003|title=The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune's migration|journal=Nature|volume=426|issue=6965|pages=419–421|bibcode=2003Natur.426..419L|doi=10.1038/nature02120|pmid=14647375}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Harold F. Levison|last2=Martin J Duncan|date=1997|title=From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=127|issue=1|pages=13–32|bibcode=1997Icar..127...13L|doi=10.1006/icar.1996.5637}}</ref> Како резултат на [[Настанок и развој на Сончевиот Систем|формирањето на Сончевиот Систем]], планетите (и повеќето други објекти) кружат околу Сонцето во иста насока во која ротира Сонцето (спротивно од стрелките на часовникот, гледано од над северниот пол на Земјата). Потојат и [[Повратно движење|исклучоци]], како на пример [[Халеева Комета|Халеевата Комета]]. Најголем дел од поголемите месечини кружат околу нивните планети во [[Повратно движење|повратна]] насока ([[Тритон (месечина)|Тритон]] е најголемиот исклучок) и повеќето поголеми објекти ротираат во иста насока ([[Венера]] е најголемиот исклучок). Целокупната структура на нацртаните области на Сончевиот Систем се состои од [[Сонцето]], четири релативно мали внатрешни планети опкружени со појас од претежно карпести [[астероиди]] и четири џиновски планети опкружени со [[Кајперовиот Појас]] на претежно ледени објекти. Астрономите понекогаш неформално ја делат оваа структура на посебни региони. Внатрешниот Сончев Систем ги вклучува [[Земјовидна планета|земјовидните планети]] и [[Астероиден појас|астероидниот појас]]. Надворешниот Сончев Систем е надвор од астероидите, вклучувајќи ги и четирите џиновски планети.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nineplanets.org/overview.html|title=The Solar System|work=Nine Planets|accessdate=15 February 2007}}</ref> Од откривањето на Кајперовиот Појас, најоддалечените делови на Сончевиот Систем се сметаат за посебен регион кој се состои од објекти надвор од [[Нептун]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html|title=New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt|last=Amir Alexander|date=2006|work=The Planetary Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20060222080327/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html|archive-date=22 February 2006|accessdate=8 November 2006}}</ref> Поголемиот дел од планетите во Сончевиот Систем имаат свои секундарни системи, орбитирани од планетарни објекти наречени [[Природен сателит|природни сателити]] или месечини (од кои две, [[Титан (месечина)|Титан]] и [[Ганимед (месечина)|Ганимед]], се поголеми од планетата [[Меркур (планета)|Меркур]]). Четирите џиновски планети имаат [[Планетарени прстени|планетарни прстени]], тенки појаси од ситни честички кои кружат околу нив. Повеќето од најголемите природни сателити се во [[синхроно вртење|синхрона ротација]], со едно лице трајно свртено кон нивниот родител.<ref name="bennett_4.5">{{Наведена книга|title=The cosmic perspective|last=Bennett|first=Jeffrey O.|date=2020|isbn=978-0-134-87436-4|edition=Ninth|location=Hoboken, NJ|chapter=Chapter 4.5}}</ref> [[Кеплерови закони|Кеплеровите закони за планетарно движење]] ги опишуваат орбитите на објектите околу Сонцето. Следејќи ги законите на Кеплер, секој објект патува по [[елипса]] со Сонцето во еден [[Фокус (геометрија)|фокус]]. Објектите поблиску до Сонцето (со помали големи полуоски) патуваат побрзо бидејќи тие се повеќе погодени од [[гравитацијата]] на Сонцето. На елипсовидна орбита, растојанието на телото од Сонцето варира во текот на неговата година. Најблиското приближување на телото до Сонцето се нарекува негов ''[[перихел]]'', додека неговото најоддалечено растојание од Сонцето се нарекува негов ''[[афел]]''. Орбитите на планетите се речиси кружни, но многу комети, астероиди и објекти од Кајперовиот Појас следат високо елиптични орбити. Положбите на телата во Сончевиот Систем може да се предвидат со помош на [[Нумерички модел на Сончевиот Систем|нумерички модели]]. Иако Сонцето доминира во системот по маса, тоа претставува само околу 2% од [[Момент на импулсот|аголниот момент]].<ref>{{Наведено списание|last=Bi|first=S.L.|last2=Li|first2=T.D.|last3=Li|first3=L.H.|last4=Yang|first4=W.M.|year=2011|title=Solar Models with Revised Abundance|journal=The Astrophysical Journal|volume=731|issue=2|pages=L42|arxiv=1104.1032|bibcode=2011ApJ...731L..42B|doi=10.1088/2041-8205/731/2/L42}}</ref> Планетите, во кои доминира [[Јупитер]], го заземаат најголемиот дел од останатиот [[Момент на импулсот|аголен момент]] поради комбинацијата на нивната маса, орбита и растојание од [[Сонце]]то, со веројатно значаен придонес од кометите.<ref name="Marochnik1995">{{cite conference | isbn=0-937707-93-7 |author1=Marochnik, L. |author2=Mukhin, L. |name-list-style=amp | title = Is Solar System Evolution Cometary Dominated? | book-title = Progress in the Search for Extraterrestrial Life | date = 1995| series = Astronomical Society of the Pacific Conference Series | volume = 74 | editor = Shostak, G.S. | page = 83 | bibcode = 1995ASPC...74...83M}}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Bi | first1 = S.L. | last2 = Li | first2 = T.D. | last3 = Li | first3 = L.H. | last4 = Yang | first4 = W.M. | title = Solar Models with Revised Abundance | doi = 10.1088/2041-8205/731/2/L42 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 731 | issue = 2 | pages = L42 | year = 2011 |arxiv = 1104.1032 |bibcode = 2011ApJ...731L..42B | s2cid = 118681206 }}</ref> Сонцето, кое ја сочинува речиси целата материја во Сончевиот Систем, е составено од приближно 98% [[водород]] и [[хелиум]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html|title=The Sun's Vital Statistics|publisher=Stanford Solar Center|accessdate=29 July 2008|archive-date=2012-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120703061116/http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html|url-status=dead}}, citing {{Наведена книга|url=https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm|title=A New Sun: The Solar Results From Skylab|last=Eddy|first=J.|date=1979|publisher=[[NASA]]|page=37|id=NASA SP-402|access-date=2021-11-18|archive-date=2021-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730024856/https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm|url-status=dead}}</ref> [[Јупитер]] и [[Сатурн (планета)|Сатурн]], кои ја сочинуваат речиси целата преостаната материја, исто така првенствено се составени од водород и хелиум.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|title=Saturn Fact Sheet|last=Williams|first=David R.|date=7 September 2006|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224236/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|archive-date=4 August 2011|accessdate=31 July 2007}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|title=Jupiter Fact Sheet|last=Williams|first=David R.|date=16 November 2004|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926211234/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|archive-date=26 September 2011|accessdate=8 August 2007}}</ref> [[Градиент]] на составот постои во Сончевиот Систем, создаден од топлина и [[Зрачен притисок|светлосен притисок]] од Сонцето; оние објекти кои се поблиску до Сонцето, на кои повеќе влијае топлината и светлосниот притисок, се составени од елементи со високи точки на топење. Објектите подалеку од Сонцето се составени главно од материјали со пониски точки на топење.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/encyclopediaofso0000unse_u6d1/page/615|title=Encyclopedia of the solar system|last=Paul Robert Weissman|last2=Torrence V. Johnson|date=2007|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-088589-3|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofso0000unse_u6d1/page/615 615]}}</ref> Границата во Сончевиот Систем над која тие испарливи материи би можеле да се кондензираат е позната како [[Линија на замрзнување|линија]] на замрзнување и се наоѓа на околу 5 астрономски единици (750×106 kм; 460×106 ми) од Сонцето. Објектите на внатрешниот Сончев Систем се составени главно од карпи,<ref name="Podolak Weizman et al. 1995">{{Наведено списание|last=Podolak|first=M.|last2=Weizman|first2=A.|last3=Marley|first3=M.|date=December 1995|title=Comparative models of Uranus and Neptune|journal=Planetary and Space Science|volume=43|issue=12|pages=1517–1522|bibcode=1995P&SS...43.1517P|doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5|ref={{sfnRef|Podolak Weizman et al.|1995}}}}</ref> колективното име за соединенија со високи точки на топење, како што се [[силикат]]и, [[железо]] или [[никел]], кои останале цврсти во речиси сите услови во [[Протопланетарна маглина|протопланетарната маглина]].<ref name="Podolak Podolak et al. 2000">{{Наведено списание|last=Podolak|first=M.|last2=Podolak|first2=J.I.|last3=Marley|first3=M.S.|date=February 2000|title=Further investigations of random models of Uranus and Neptune|url=https://zenodo.org/record/998024|journal=Planetary and Space Science|volume=48|issue=2–3|pages=143–151|bibcode=2000P&SS...48..143P|doi=10.1016/S0032-0633(99)00088-4|ref={{sfnRef|Podolak Podolak et al.|2000}}}}</ref> Јупитер и Сатурн се составени главно од гасови, астрономски термин за материјали со екстремно ниски точки на топење и висок [[Парен притисок|притисок на пареа]], како што се [[водород]], [[хелиум]] и [[неон]], кои секогаш биле во гасовита фаза во маглината.<ref name="Podolak Podolak et al. 2000" /> Мразовите, како [[вода]], [[метан]], [[амонијак]], [[сулфурводород]] и [[јаглерод диоксид]],<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" /> имаат точка на топење до неколку стотици келвини.<ref name="Podolak Podolak et al. 2000" /> Тие можат да се најдат ледена, течна и гасовита состојба на различни места во Сончевиот Систем, додека во маглината биле или во цврста или гасовита фаза.<ref name="Podolak Podolak et al. 2000" /> Ледените супстанции го сочинуваат поголемиот дел од сателитите на џиновските планети, како и поголемиот дел од Уран и Нептун (т.н. „[[Леден џин|ледени џинови]]“) и бројните мали објекти што лежат надвор од орбитата на Нептун.<ref name="Podolak Weizman et al. 1995" /><ref name="zeilik">{{Наведена книга|title=Astronomy: The Evolving Universe|last=Michael Zellik|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-80090-7|edition=9|page=240|oclc=223304585}}</ref> Заедно, гасовите и мразот се нарекуваат ''испарливи''.<ref name="Placxo">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2JuGDL144BEC&q=inventory%20volatiles%20hydrogen&pg=PA66|title=Astrobiology: a brief introduction|last=Placxo|first=Kevin W.|last2=Gross, Michael|date=2006|publisher=[[JHU Press]]|isbn=978-0-8018-8367-5|page=66}}</ref> === Растојанија и размери === [[Податотека:Planets_and_sun_size_comparison.jpg|мини| Споредба на големината на [[Сонце]]то и [[Планета|планетите]]]] Растојанието од Земјата до Сонцето е {{Convert|1|AU|km mi}}. За споредба, полупречникот на Сонцето е 0.0047 ае (700.000 км; 400.000 ми). Така, Сонцето зафаќа 0,00001% (10 <sup>−5</sup> %) од волуменот на сфера со полупречник како големината на Земјината орбита, додека Земјиниот волумен е приближно еден милионити дел (10 <sup>−6</sup>) од оној на Сонцето. Јупитер, најголемата планета, има 5.2 астрономски единици (780,000,000 км; 480,000,000 ми) од Сонцето и има полупречник од 71,000 километри (0.00047 ае; 44,000 ми), додека најоддалечената планета, Нептун, е 30 астрономски единици (4.5×109 км; 2.8×109 ми) од Сонцето. Со неколку исклучоци, колку е подалеку една планета или појас од Сонцето, толку е поголемо растојанието помеѓу нејзината орбита и орбитата на следниот поблизок објект до Сонцето. На пример, Венера е приближно 0,33 ае подалеку од Сонцето од Меркур, додека Сатурн е 4,3 ае од Јупитер, а Нептун е 10,5 ае од Уран. Направени се обиди да се одреди врската помеѓу овие орбитални растојанија (на пример, [[Закон на Тициус-Боде|законот на Тициус-Боде]]),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|title=Dawn: A Journey to the Beginning of the Solar System|date=2005|work=Space Physics Center: UCLA|archive-url=https://archive.today/20120524184638/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html|archive-date=24 May 2012|accessdate=3 November 2007}}</ref> но таква теорија не е прифатена. Некои [[Историски модели на Сончевиот Систем|модели на Сончевиот Систем]] се обидуваат да ги пренесат релативните размери вклучени во Сончевиот Систем на човечки термини. Некои се мали по размер (и може да бидат механички - наречени орери) - додека други се протегаат низ градовите или регионалните области.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.noao.edu/education/peppercorn/pcmain.html|title=The Thousand-Yard Model &#124;subtitle Earth as a Peppercorn|last=Guy Ottewell|date=1989|work=NOAO Educational Outreach Office|accessdate=10 May 2012}}</ref> [[Шведскиот Сончев Систем|Шведскиот сончев Систем]] е најголемиот постојан модел на Сончевиот Систем во светот, кој се наоѓа во Авичи Арената во [[Стокхолм]], најголемата хемисферична зграда во светот. Сонцето е претставено во 110 метри пречник, Јупитер е поставен на [[Раскружница|кружниот тек]] во близина на ''Скај Сити'', во Стокхолмскиот аеродром Арланда на 40 километри од Авичи Арената, со 7,5 метри во пречник. [[90377 Седна|Седна]] (10 сантиметри во пречник) се наоѓа во Текникенс Хус, научен центар во [[Лулео]], на 912 километри растојание.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://internal.psychology.illinois.edu/~wbrewer/solarmodel.html|title=Tours of Model Solar Systems|publisher=University of Illinois|archive-url=https://web.archive.org/web/20110412124455/http://internal.psychology.illinois.edu/~wbrewer/solarmodel.html|archive-date=12 April 2011|accessdate=10 May 2012}}</ref><ref name="Sedna">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kuriren.nu/arkiv/2005/11/17/Lokalt/1510647/Lule%C3%A5-%C3%A4r-Sedna.aspx|title=Luleå är Sedna. I alla fall om vår sol motsvaras av Globen i Stockholm|publisher=Norrbotten Kuriren (in Swedish)|archive-url=https://web.archive.org/web/20100715074955/http://www.kuriren.nu/arkiv/2005/11/17/Lokalt/1510647/Lule%C3%A5-%C3%A4r-Sedna.aspx|archive-date=15 July 2010|accessdate=10 May 2010}}</ref> Ако растојанието Сонце-Нептун е намалено на 100 метри, тогаш Сонцето би имало околу 3 сантиметри [[пречник]] (приближно две третини од пречникот на топче за голф), џиновските планети би биле сите помали од околу 3 милиметри, а пречникот на Земјата заедно со оној на другите копнени планети би бил помал од [[болва]] (0,3 милиметри) на оваа скала.<ref>See, for example, {{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/audience/foreducators/5-8/features/F_Solar_System_Scale.html|title=Solar System Scale|last=Office of Space Science|date=9 July 2004|work=NASA Educator Features|accessdate=2 April 2013|archive-date=2016-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827184323/http://www.nasa.gov/audience/foreducators/5-8/features/F_Solar_System_Scale.html|url-status=dead}}</ref>{{Панорама|Solar System planets, dual scale.jpg|5000px|{{center|Сончевиот Систем — големината и растојанието се поставени на различни размери.}}}} == Формирање и еволуција == [[Податотека:Protoplanetary-disk.jpg|мини| Уметничка концепција за [[протопланетарен диск]]]] Сончевиот Систем бил формиран пред 4,568 милијарди години од гравитацискиот колапс на регион во голем [[молекуларен облак]].{{refn|Датумот е заснован на најстариот пронајден досега во [[метеорит]], {{val|4568,2|+0,2|-0,4}} милиони години, и се смета дека е датум на формирање на првиот цврст материјал во маглината што се распаѓа.<ref>{{cite journal |last1=Bouvier |first1=A. |last2=Wadhwa |first2=M. |s2cid=56092512 |year=2010 |title=The age of the Solar System redefined by the oldest Pb–Pb age of a meteoritic inclusion |journal=Nature Geoscience |volume=3 |issue=9| pages=637–641 |doi=10.1038/NGEO941 |bibcode=2010NatGe...3..637B}}</ref>|group=lower-alpha}} Овој почетен облак веројатно бил со ширина од неколку светлосни години и веројатно родил неколку ѕвезди.<ref name="Arizona">{{Наведена мрежна страница|url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html|title=Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System|work=University of Arizona|accessdate=27 December 2006}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Како што е типично за молекуларните облаци, тој се состоел претежно од водород, со малку хелиум и мали количини на потешки елементи споени од претходните генерации на ѕвезди. Како што регионот започнал да се развива во она што денес е познато како Сончев Систем, таа предсончева маглина, преку [[Момент на импулсот|зачувувањето на аголниот импулс]] предизвикала тој да ротира побрзо. Центарот, каде што се собирал најголемиот дел од масата, станал сè пожежок од околниот диск.<ref name="Arizona" /> Како што маглината започнала да ротира побрзо, таа започнала да се израмнува во [[протопланетарен диск]] со пречник од приближно 200 астрономски единици (30×109 kм; 19×109 ми)<ref name="Arizona" /> и жешка, густа [[протоѕвезда]] во центарот.<ref>{{Наведено списание|last=Greaves|first=Jane S.|date=7 January 2005|title=Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=307|issue=5706|pages=68–71|bibcode=2005Sci...307...68G|doi=10.1126/science.1101979|pmid=15637266}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=1732&page=21|title=Present Understanding of the Origin of Planetary Systems|date=5 April 2000|publisher=National Academy of Sciences|isbn=978-0-309-04193-5|doi=10.17226/1732|access-date=19 January 2007}}</ref> Планетите настанале со [[Насобирање (астрофизика)|насобирање]] од овој диск,<ref>{{Наведено списание|last=Boss, A.P.|last2=Durisen|first2=R.H.|date=2005|title=Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation|journal=[[The Astrophysical Journal]]|volume=621|issue=2|page=L137|arxiv=astro-ph/0501592|bibcode=2005ApJ...621L.137B|doi=10.1086/429160}}</ref> во кој прашината и гасот гравитациски се привлекувале еден со друг, спојувајќи се за да формираат уште поголеми тела. Стотици протопланети можеби постоеле во раниот Сончев Систем, но тие или се споиле или биле уништени, оставајќи ги планетите, џуџестите планети и останати [[Мало тело во Сончевиот Систем|помали тела]].<ref name="bennett_8.2">{{Наведена книга|title=The cosmic perspective|last=Bennett|first=Jeffrey O.|date=2020|isbn=978-0-134-87436-4|edition=Ninth|location=Hoboken, NJ|chapter=Chapter 8.2}}</ref> [[Податотека:NASA-UltimaThule-Geology-NewHorizons-20190318.jpg|мини|<div style="text-align:center"> Геологијата на контактниот бинарен објект [[486958 Арокот|Арокот]] (наречен ''Ultima Thule''), првиот [[планетезимал]] посетен од вселенско летало, со кометата [[67P/Чурјумов-Герасименко|67P]]. Се смета дека осумте подединици на поголемиот лобус, означени како ''ma'' до ''mh'', биле неговите градбени блокови. Двата лобуси се собрале подоцна. Се верува дека објектите како што е Арокот за возврат формирале протопланети.<ref name="SPC-20190318">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.space.com/new-horizons-ultima-thule-flyby-geologic-frankenstein.html|title=NASA's New Horizons Reveals Geologic 'Frankenstein' That Formed Ultima Thule|last=Bartels|first=Meghan|date=18 March 2019|work=[[Space.com]]|accessdate=18 March 2019}}</ref></div>]] Поради нивните повисоки точки на вриење, единствено металите и силикатите би можеле да постојат во цврста форма во топлиот внатрешен Сончев Систем блиску до [[Сонце]]то, а тие на крајот би ги формирале карпестите планети [[Меркур (планета)|Меркур]], [[Венера (планета)|Венера]], [[Земја (планета)|Земјата]] и [[Марс (планета)|Марс]]. Бидејќи металните елементи сочинувале само многу мал дел од сончевата маглина, копнените планети не можеле да растат многу големи. [[Џиновска планета|Џиновските планети]] ([[Јупитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]] и [[Нептун]]) се формирале подалеку, надвор од ледената линија, точката помеѓу орбитите на Марс и Јупитер каде што материјалот е доволно ладен за испарливите ледени соединенија да останат цврсти. Мразот што ги формирал овие планети бил пообилниен од [[метал]]ите и [[силикат]]ите што ги формирале земјовидните внатрешни планети, овозможувајќи им да пораснат доволно масивни за да заземат големи атмосфери на [[водород]] и [[хелиум]], најлесните и најзастапените елементи. Остатоците што никогаш не станале планети се собрале во региони како што се [[Астероиден појас|Астероидниот појас]], [[Кајперов Појас|Кајперовиот Појас]] и [[Ортов Облак|Ортовиот Облак]]. Во рок од 50 милиони години, притисокот и густината на [[водород]]от во центарот на [[протоѕвезда]]та станале доволно големи за таа да започне со [[Јадрено соединување|термојадрено соединување]].<ref name="Yi2001">{{Наведено списание|last=Sukyoung Yi|last2=Pierre Demarque|last3=Yong-Cheol Kim|last4=Young-Wook Lee|last5=Chang H. Ree|last6=Thibault Lejeune|last7=Sydney Barnes|date=2001|title=Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The ''Y''<sup>2</sup> Isochrones for Solar Mixture|journal=[[Astrophysical Journal Supplement]]|volume=136|issue=2|pages=417–437|arxiv=astro-ph/0104292|bibcode=2001ApJS..136..417Y|doi=10.1086/321795}}</ref> Температурата, брзината на реакцијата, притисокот и густината се зголемиле додека не била постигната [[хидростатичка рамнотежа]] : топлинскиот притисок е еднаков на силата на гравитацијата. Во тој момент, Сонцето станало ѕвезда.<ref>{{Наведено списание|last=A. Chrysostomou|last2=P.W. Lucas|date=2005|title=The Formation of Stars|journal=[[Contemporary Physics]]|volume=46|issue=1|pages=29–40|bibcode=2005ConPh..46...29C|doi=10.1080/0010751042000275277}}</ref> Фазата на главната низа, од почеток до крај, траела околу 10&nbsp;милијарди години за Сонцето, во споредба со околу две милијарди години за сите други фази од преостанатиот живот на Сонцето заедно.<ref name="mnras386_1">{{Наведено списание|last=Schröder, K.-P.|last2=Connon Smith, Robert|date=May 2008|title=Distant future of the Sun and Earth revisited|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=386|issue=1|pages=155–163|arxiv=0801.4031|bibcode=2008MNRAS.386..155S|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x}}</ref> Сончевиот ветер од Сонцето ја создало [[хелиосфера]]та и ги однело преостанатиот гас и прашина од протопланетарниот диск во меѓуѕвездениот простор, завршувајќи го процесот на формирање на планетата. Сонцето станало посветло; на почетокот на својот животен век на главната низа, неговата осветленост изнесувала 70% од она што е денес.<ref>{{Наведено списание|last=Nir J. Shaviv|date=2003|title=Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind|journal=Journal of Geophysical Research|volume=108|issue=A12|page=1437|arxiv=astroph/0306477|bibcode=2003JGRA..108.1437S|doi=10.1029/2003JA009997}}</ref> Сончевиот Систем останал приближно таков како што е познат денес додека водородот во јадрото на Сонцето целосно не се претворило во хелиум, што се случило приближно пред 5&nbsp;милијарди години. Ова го означило крајот на животот во главната низа на Сонцето. Во тоа време, јадрото на Сонцето стапило во допир со водородно соединување што се случува долж обвивката што го опкружува инертниот хелиум, а излезната енергија станала многу поголема од сегашната. Надворешните слоеви на Сонцето се прошириле до приближно 260 пати повеќе од сегашниот пречник, а Сонцето станало [[црвен џин]]. Поради неговата значително зголемена површина, површината на Сонцето станала значително поладна ( {{Convert|2,600|K}} отколку што е на главната низа. Во следниот период се очекува Сонцето да продолжи да се шири, кое ќе резултира со испарување на Меркур, а Земјата би станала непогодно место за живеење. На крајот, јадрото ќе биде доволно жешко за [[јадрено соединување|соединување]] на [[хелиум]]; Сонцето ќе согорува хелиум во дел од времето кога согорувало водород во јадрото. Сонцето не е доволно масивно за да започне со соединување на потешки елементи, а јадрените реакции во јадрото ќе се намалуваат. Неговите надворешни слоеви ќе се оддалечат во вселената, оставајќи [[бело џуџе]], необично густ објект, половина од првобитната маса на Сонцето, но само колку Земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html|title=The Once & Future Sun|last=Pogge, Richard W.|date=1997|work=New Vistas in Astronomy|archive-url=https://web.archive.org/web/20050527094435/http://www-astronomy.mps.ohio-state.edu/Vistas/|archive-date=27 May 2005|accessdate=7 December 2005}}</ref> Исфрлените надворешни слоеви ќе го формираат она што е познато како [[планетарна маглина]], враќајќи дел од материјалот што го формирал Сонцето - но сега збогатен со [[Металичност|потешки елементи]] како јаглерод - во меѓуѕвездената средина. == Сонце == Сонцето е ѕвезда на Сончевиот Систем и убедливо негова најмасивна компонента. Неговата голема маса (332.900 земјишна маса),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric|title=Sun: Facts & Figures|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric|archive-date=2 January 2008|accessdate=14 May 2009}}</ref> која сочинува 99,86% од целата маса во Сончевиот Систем,<ref name="Woolfson00"> {{Наведено списание|last=Woolfson|first=M.|date=2000|title=The origin and evolution of the solar system|journal=[[Astronomy & Geophysics]]|volume=41|issue=1|page=12|bibcode=2000A&G....41a..12W|doi=10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x|doi-access=free}}</ref> произведува температури и густини во неговото [[Сончево јадро|јадро]] доволно високи за да се одржи [[Јадрено соединување|јадреното соединување]] на [[водород]] во [[хелиум]], што ја прави главна ѕвезда од низата.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk|title=Journey from the Center of the Sun|last=Zirker|first=Jack B.|date=2002|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-05781-1|pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/120 120–127]|url-access=registration}}</ref> Ова ослободува огромна количина на [[енергија]], главно зрачена во вселената како [[електромагнетно зрачење]] кое достигнува врв во [[Светлина|видлива светлина]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum|title=Why is visible light visible, but not other parts of the spectrum?|date=2003|publisher=The Straight Dome|accessdate=14 May 2009}}</ref> Сонцето е [[Жолто џуџе|ѕвезда од главната низа од типот Г2]]. Пожешките ѕвезди од главната низа се посјајни. Температурата на Сонцето е средна помеѓу онаа на најжешките и онаа на најстудените ѕвезди. Ѕвездите посјајни и пожешки од Сонцето се ретки, додека значително затемнети и поладни ѕвезди, познати како [[Црвено џуџе|црвени џуџиња]], сочинуваат 85% од ѕвездите на Млечниот Пат.<ref name="sun">{{Наведени вести|url=http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html|title=Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single|last=Than|first=Ker|date=30 January 2006|access-date=1 August 2007|publisher=SPACE.com}}</ref> Сонцето е од т.н. популација I, и има поголемо изобилство на елементи потешки од водородот и хелиумот („[[Металичност|метали]]“ на астрономски јазик) од ѕвездите од постарата популација II.<ref>{{Наведено списание|last=T.S. van Albada|last2=Norman Baker|date=1973|title=On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters|journal=[[The Astrophysical Journal]]|volume=185|pages=477–498|bibcode=1973ApJ...185..477V|doi=10.1086/152434}}</ref> Елементи потешки од водородот и хелиумот биле формирани во јадрата на древните и експлодирачките ѕвезди, така што првата генерација на ѕвезди морала да умре пред универзумот да се збогати со овие атоми. Најстарите ѕвезди содржат малку метали, додека ѕвездите родени подоцна имаат повеќе. Се смета дека оваа висока металност била клучна за развојот на [[планетарен систем]] на Сонцето бидејќи планетите се формираат од насобирање на „метали“.<ref>{{Наведено списание|last=Charles H. Lineweaver|date=9 March 2001|title=An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=151|issue=2|pages=307–313|arxiv=astro-ph/0012399|bibcode=2001Icar..151..307L|citeseerx=10.1.1.254.7940|doi=10.1006/icar.2001.6607}}</ref> == Меѓупланетарен простор== [[Податотека:Heliospheric-current-sheet.gif|лево|мини| Слој на хелиосферската струја]] Огромното мнозинство на Сончевиот Систем се состои од [[вакуум]] познат како [[меѓупланетарен простор]]. Заедно со [[Сончево зрачење|светлината]], Сонцето зрачи континуиран прилив на наелектризирани честички ([[плазма]]) познат како [[сончев ветер]]. Овој прилив на честички се шири нанадвор со приближно 1,5 милиони километри на час,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml|title=Solar Physics: The Solar Wind|date=16 July 2006<!--11:42:58-->|work=Marshall Space Flight Center|accessdate=3 October 2006|archive-date=2015-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813081520/http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml|url-status=dead}}</ref> создавајќи слаба атмосфера која продира во меѓупланетарниот простор до најмалку 100 астрономски единици (15×109 kм; 9.3×109 ми).<ref name="Voyager">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html|title=Voyager Enters Solar System's Final Frontier|work=NASA|accessdate=2 April 2007|archive-date=2020-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html|url-status=dead}}</ref> Активноста на површината на Сонцето, како што се [[Сончев блесок|сончевите блесоци]] и [[Коронално исфрлање|исфрлањето на короналната маса]], ја нарушува хелиосферата, создавајќи вселенско време и предизвикувајќи геомагнетни бури.<ref name="SunFlip">{{Наведена мрежна страница|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm|title=The Sun Does a Flip|last=Phillips|first=Tony|date=15 February 2001|work=NASA–Science News|archive-url=https://web.archive.org/web/20090512121817/https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm|archive-date=12 May 2009|accessdate=4 February 2007}}</ref> Најголемата структура во хелиосферата е [[Слој на хелиосферската струја|слојот на хелиосферската струја]], спирална форма создадена од дејствата на ротирачкото магнетно поле на Сонцето на меѓупланетарната средина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm|title=A Star with two North Poles|date=22 April 2003|work=NASA–Science News|archive-url=https://web.archive.org/web/20090718014855/https://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm|archive-date=18 July 2009}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Riley|first=Pete|date=2002|title=Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations|journal=Journal of Geophysical Research|volume=107|bibcode=2002JGRA..107.1136R|doi=10.1029/2001JA000299|doi-access=free}}</ref> [[Земјино магнетно поле|Земјиното магнетно поле]] спречува [[Земјина атмосфера|нејзината атмосфера]] да биде одземена од сончевиот ветер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/1998/ast08dec98_1/|title=Solar Wind blows some of Earth's atmosphere into space|date=8 December 1998|work=Science@NASA Headline News|accessdate=2021-11-18|archive-date=2022-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408025859/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/1998/ast08dec98_1/|url-status=dead}}</ref> Венера и Марс немаат магнетни полиња и како резултат на тоа сончевиот ветер предизвикува нивната атмосфера постепено да крвари во вселената.<ref>{{Наведено списание|last=Lundin|first=Richard|date=9 March 2001|title=Erosion by the Solar Wind|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=291|issue=5510|page=1909|doi=10.1126/science.1059763|pmid=11245195}}</ref> [[Коронално исфрлање|Исфрлањето на короналната маса]]<nowiki/>и слични настани го пренасочуваат магнетно поле и огромни количества материјал од површината на Сонцето. Интеракцијата на ова магнетно поле и материјалот со инките на магнетното поле на Земјата, наелектризирани честички во горниот дел на атмосферата на Земјата, каде што неговите заемодејства создаваат [[поларна светлина]] што се гледа во близина на магнетните полови. Хелиосферата и планетарните магнетни полиња (за оние планети што ги имаат) делумно го штитат Сончевиот Систем од високоенергетските меѓуѕвездени честички наречени [[Космичко зрачење|космички зраци]]. Густината на космичките зраци во меѓуѕвездената средина и јачината на магнетното поле на Сонцето се менуваат на многу долги временски размери, така што нивото на пенетрација на космичките зраци во Сончевиот Систем варира, иако за тоа колку е непознато.<ref name="Langner_et_al_2005">{{Наведено списание|last=Langner|first=U.W.|last2=M.S. Potgieter|date=2005|title=Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays|journal=[[Advances in Space Research]]|volume=35|issue=12|pages=2084–2090|bibcode=2005AdSpR..35.2084L|doi=10.1016/j.asr.2004.12.005}}</ref> [[Меѓупланетарен простор|Меѓупланетарниот простор]] е дом на најмалку два региони на [[Вселенска прашина|космичка прашина]] слични на дисковите. Првиот, Зодијачки облак од прашина, лежи во внатрешниот Сончев Систем и ја предизвикува [[Зодијачка светлина|зодијачката светлина]]. Најверојатно е формиран од судири во астероидниот појас предизвикани од гравитациските заемодејства со планетите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html|title=Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud|date=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html|archive-date=29 September 2006|accessdate=3 February 2007}}</ref> Вториот облак од прашина се протега од околу 10 астрономски единици (1.5×109 kм; 930×106 ми) до околу 40 астрономски единици (6.0×109 kм; 3.7×109 ми), и веројатно е создаден од слични судири во [[Кајперов Појас|Кајперовиот Појас]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471|title=ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets|date=2003|work=ESA Science and Technology|accessdate=3 February 2007}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Landgraf|first=M.|last2=Liou, J.-C.|last3=Zook, H.A.|last4=Grün, E.|date=May 2002|title=Origins of Solar System Dust beyond Jupiter|url=http://astron.berkeley.edu/~kalas/disksite/library/ladgraf02.pdf|journal=The Astronomical Journal|volume=123|issue=5|pages=2857–2861|arxiv=astro-ph/0201291|bibcode=2002AJ....123.2857L|doi=10.1086/339704|access-date=9 February 2007|archive-date=2016-05-15|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515115002/http://astron.berkeley.edu/~kalas/disksite/library/ladgraf02.pdf|url-status=dead}}</ref> == Внатрешен Сончев Систем == Внатрешниот Сончев Систем е регион кој ги опфаќа копнените планети и астероидниот појас.<ref name="inner">{{Наведена мрежна страница|url=http://nasascience.nasa.gov/planetary-science/exploring-the-inner-solar-system|title=Inner Solar System|publisher=NASA Science (Planets)|archive-url=https://web.archive.org/web/20090511182050/http://nasascience.nasa.gov/planetary-science/exploring-the-inner-solar-system|archive-date=11 May 2009|accessdate=9 May 2009}}</ref> Составени главно од [[силикат]]и и метали, објектите на внатрешниот Сончев Систем се релативно блиску до Сонцето; полупречникот на целиот овој регион е помал од растојанието помеѓу орбитите на Јупитер и Сатурн. Овој регион е исто така во рамките на ледената линија, што е нешто помалку од 5 астрономски единици (750×106 kм; 460×106 ми) од Сонцето. === Внатрешни планети === [[Податотека:Telluric_planets_size_comparison.jpg|мини|Внатрешните планети. Од врвот до дното надесно: [[Земја (планета)|Земјата]], [[Марс (планета)|Марс]], [[Венера (планета)|Венера]] и [[Меркур (планета)|Меркур]] (големини до размер).]] [[Податотека:Solar_system_orrery_inner_planets.gif|мини|Орери ги прикажува движењата на внатрешните четири планети. Малите сфери ја претставуваат позицијата на секоја планета на секои два [[Јулијански ден]]а, почнувајќи од 3 август 2020 година и завршувајќи на 21 јуни 2022 година (Марс во перихел).]] Четирите копнени или внатрешни планети имаат густи, карпести состави, малку или никакви [[Природен сателит|месечини]] и без [[Планетарени прстени|планетарни прстени]]. Тие се составени главно од огноотпорни минерали како што се силикатите {{--}} кои ги формираат нивните кори и обвивки {{--}} и метали како железо и никел кои ги формираат нивните јадра. Три од четирите внатрешни планети (Венера, Земја и Марс) имаат [[Атмосфера|атмосфери]] доволно значителни за да генерираат временски услови; сите имаат ударни кратери и тектонски површински одлики, како што се долините на расцепот и вулканите. Терминот ''внатрешна планета не'' треба да се меша со ''[[долни и горни планети|долна планета]]'', која ги означува оние планети кои се поблиску до Сонцето отколку Земјата (т.е. Меркур и Венера). ==== Меркур ==== {{Главна|Меркур}} [[Меркур (планета)|Меркур]] (0.4 астрономски единици (60×106 kм; 37×106 ми) од Сонцето) е најблиската планета до [[Сонце]]то. Најмалата планета во Сончевиот Систем ({{Земјина маса|0.055}}), Меркур нема природни сателити. Покрај ударните кратери, една необична одлика на површината на Меркур се многубројните набори, или [[Rupes|рупи]], кои ги пресекуваат рамнините и кои веројатно настанале во периодот на почетокот на неговата историја.<ref>Schenk P., Melosh H.J. (1994), ''Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury's Lithosphere'', Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference, 1994LPI....25.1203S</ref> Многу слабата [[атмосфера на Меркур]] се состои од атоми кои се разбиени од неговата површина од сончевиот ветер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nineplanets.org/mercury.html|title=Mercury|last=Bill Arnett|date=2006|work=Nine Planets|accessdate=14 September 2006}}</ref> Неговото релативно големо железно јадро и тенок [[плашт (геологија)|плашт]] сè уште не се соодветно објаснети. Хипотезите вклучуваат дека неговите надворешни слоеви биле соголени од џиновски удар или дека бил спречен целосно да се акредитира поради енергијата на младото Сонце.<ref>{{Наведено списание|last=Benz|first=W.|last2=Slattery|first2=W.L.|last3=Cameron|first3=A.G.W.|year=1988|title=Collisional stripping of Mercury's mantle|url=https://zenodo.org/record/1253898|journal=Icarus|type=Submitted manuscript|volume=74|issue=3|pages=516–528|bibcode=1988Icar...74..516B|doi=10.1016/0019-1035(88)90118-2}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Cameron|first=A.G.W.|year=1985|title=The partial volatilization of Mercury|journal=Icarus|volume=64|issue=2|pages=285–294|bibcode=1985Icar...64..285C|doi=10.1016/0019-1035(85)90091-0}}</ref> ==== Венера ==== {{Главна|Венера }} [[Венера (планета)|Венера]] (0.7 астрономски единици (100×106 kм; 65×106 ми) од Сонцето) е блиску по големина до Земјата ({{Земјина маса|0.815}}) и, како [[Земјата]], има густа силикатна обвивка околу железното јадро, значителна атмосфера и докази за внатрешна геолошка активност. Венера е многу посува од Земјата, а [[атмосфера на Венера|нејзината атмосфера]] е деведесет пати погуста. Венера нема природни сателити. Таа е најжешката планета, со површински температури над 400&nbsp;°C (752&nbsp;°F), најверојатно поради количината на [[стакленички гасови]] во атмосферата. На Венера не е откриен дефинитивен доказ за тековната геолошка активност, но таа нема [[магнетно поле]] што би го спречило исцрпувањето на нејзината значителна атмосфера, што сугерира дека нејзината атмосфера се надополнува со [[Ерупција|вулкански ерупции]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf|title=Climate Change as a Regulator of Tectonics on Venus|last=Paul Rincon|date=1999|work=Johnson Space Center Houston, TX, Institute of Meteoritics, University of New Mexico, Albuquerque, NM|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202807/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf|archive-date=14 June 2007|accessdate=19 November 2006}}</ref> ==== Земја ==== {{Главна|Земја}} [[Земја (планета)|Земјата]] (1 астрономска единица (150×106 kм; 93×106 ми) е најголемата и најгустата од внатрешните планети, единствената за која се знае дека има моментална геолошка активност и единственото место каде што се знае дека постои живот.<ref name="life">{{Наведена мрежна страница|url=https://science.nasa.gov/planetary-science/big-questions/what-are-the-characteristics-of-the-solar-system-that-lead-to-the-origins-of-life-1/|title=What are the characteristics of the Solar System that lead to the origins of life?|publisher=NASA Science (Big Questions)|archive-url=https://web.archive.org/web/20100408055814/http://science.nasa.gov/planetary-science/big-questions/what-are-the-characteristics-of-the-solar-system-that-lead-to-the-origins-of-life-1/|archive-date=8 April 2010|accessdate=30 August 2011}}</ref> Нејзината течна [[хидросфера]] е единствена меѓу копнените планети и таа е единствената планета каде што е забележана [[Тектоника на плочите|тектоника на плочи]]. [[Атмосфера на Земјата|Атмосферата на Земјата]] е радикално различна од онаа на другите планети, бидејќи е изменета од присуството на живот за да содржи 21% слободен [[кислород]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=&mid=107&l=|title=Earth's Atmosphere: Composition and Structure|last=Anne E. Egger|work=VisionLearning.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070221231635/http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?mid=107&l=&c3=|archive-date=21 February 2007|accessdate=26 December 2006}}</ref> Има еден природен сателит, [[Месечина]]та, единствениот голем сателит на копнена планета во Сончевиот Систем. ==== Марс ==== {{Главна|Марс}} [[Марс (планета)|Марс]] (1.5 астрономски единици (220×106 kм; 140×106 ми) од Сонцето) е помал од Земјата и Венера ({{Земјина маса|0.107}}). Има [[атмосфера на Марс|атмосфера]] од претежно [[јаглерод диоксид]] со површински притисок од 6,1 милибари (околу 0,6% од онаа на Земјата).<ref>{{Наведена книга|title=Encyclopaedia of the Solar System|last=David C. Gatling|last2=Conway Leovy|date=2007|editor-last=Lucy-Ann McFadden|pages=301–314|chapter=Mars Atmosphere: History and Surface Interactions|display-editors=etal}}</ref> Неговата површина, наполнета со огромни [[вулкан]]и, како што е [[Олимп (Марс)|Олимп]], и долините на расцепот, како што се [[Маринерски Долини|Маринерските Долини]], покажува геолошка активност која можеби опстојувала дури пред 2 милиони години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.astrobio.net/mars/modern-martian-marvels-volcanoes/|title=Modern Martian Marvels: Volcanoes?|last=David Noever|date=2004|work=NASA Astrobiology Magazine|accessdate=23 July 2006}}</ref> Нејзината црвена боја доаѓа од железниот оксид во нејзината почва.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids|title=Mars: A Kid's Eye View|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20031226145156/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Display=Kids&Object=Mars|archive-date=26 December 2003|accessdate=14 May 2009}}</ref> Марс има два мали природни сателити ([[Дејмос]] и [[Фобос]]) за кои се смета дека се или заробени [[астероид]]и,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/papers/2004/SJK2004.pdf|title=A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness|last=Scott S. Sheppard|last2=David Jewitt|date=2004|work=[[Astronomical Journal]]|accessdate=26 December 2006|last3=Jan Kleyna}}</ref> или исфрлени остатоци од масовен удар во почетокот на историјата на Марс.<ref>{{Наведено списание|last=Pascal Rosenblatt|last2=Sébastien Charnoz|last3=Kevin M. Dunseath|last4=Mariko Terao-Dunseath|last5=Antony Trinh|last6=Ryuki Hyodo|last7=Hidenori Genda|last8=Stéven Toupin|year=2016|title=Accretion of Phobos and Deimos in an extended debris disc stirred by transient moons|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01350105/file/Letter.pdf|journal=Nature Geoscience|volume=9|issue=8|pages=581|bibcode=2016NatGe...9..581R|doi=10.1038/ngeo2742}}</ref> === Астероиден појас === {{Главна|Астероиден појас}} [[Податотека:InnerSolarSystem-en.png|мини|[[Астероиден појас|Астероидниот појас во]] облик на крофна се наоѓа помеѓу орбитите на [[Марс (планета)|Марс]] и [[Јупитер]]. ]] [[Астероид]]ите освен најголемиот, Церера, се класифицирани како [[Мало тело во Сончевиот Систем|мали тела на Сончевиот Систем]] и се составени главно од огноотпорни карпести и метални минерали, со малку мраз.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|title=IAU Planet Definition Committee|date=2006|publisher=International Astronomical Union|archive-url=https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/|archive-date=3 June 2009|accessdate=1 March 2009}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=601|title=Are Kuiper Belt Objects asteroids? Are large Kuiper Belt Objects planets?|publisher=[[Cornell University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090103110110/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=601|archive-date=3 January 2009|accessdate=1 March 2009}}</ref> Тие се со големина од неколку метри до стотици километри. Астероидите помали од еден метар обично се нарекуваат [[метеороид]]и и микрометеороиди (со големина на зрно), во зависност од различни, донекаде произволни дефиниции. Астероидниот појас ја зазема орбитата помеѓу Марс и Јупитер, помеѓу (340×106 и 490×106 kм; 210×106 и 310×106 ми) од [[Сонце]]то. Се смета дека станува збор за остатоци од формирањето на Сончевиот Систем кои не успеале да се спојат поради гравитациското мешање на Јупитер.<ref>{{Наведено списание|last=Petit, J.-M.|last2=Morbidelli, A.|last3=Chambers, J.|date=2001|title=The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt|url=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=153|issue=2|pages=338–347|bibcode=2001Icar..153..338P|doi=10.1006/icar.2001.6702|access-date=22 March 2007|archive-date=2007-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf|url-status=dead}}</ref> Астероидниот појас содржи десетици илјади, можеби и милиони, објекти во пречник над еден километар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esa.int/esaCP/ESAASPF18ZC_index_0.html|title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed|date=2002|work=ESA|accessdate=23 June 2006}}</ref> И покрај ова, вкупната маса на астероидниот појас веројатно нема да биде повеќе од една илјадити дел од масата на Земјата.<ref name="Krasinsky2002">{{Наведено списание|last=Krasinsky|first=G.A.|author-link=Georgij A. Krasinsky|last2=Pitjeva, E.V.|author-link2=Elena V. Pitjeva|last3=Vasilyev, M.V.|last4=Yagudina, E.I.|date=July 2002|title=Hidden Mass in the Asteroid Belt|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=158|issue=1|pages=98–105|bibcode=2002Icar..158...98K|doi=10.1006/icar.2002.6837}}</ref> Астероидниот појас е многу ретко населен; вселенските летала рутински минуваат без инциденти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://solarsystem.nasa.gov/news/12195/cassini-passes-through-asteroid-belt|title=Cassini Passes Through Asteroid Belt|work=NASA|accessdate=2021-03-01}}</ref> ==== Церера ==== {{Главна|Церера (џуџеста планета)}} [[Податотека:PIA22083-Ceres-DwarfPlanet-GravityMapping-20171026.gif|лево|мини| Церера – карта на гравитациски полиња: црвеното е високо; синото е ниско.]] [[Церера (џуџеста планета)|Церера]] (2,77 ае (414 милиони км; 257 милиони милји) е најголемиот астероид, [[протопланета]] и [[џуџеста планета]]. Има [[пречник]] од нешто под 1.000 километри и маса доволно голема за сопствената гравитација да го повлече во сферична форма. Церера се сметала за планета кога била откриена во [[1801]] година и била прекласифицирана во астероид во 1850-тите, бидејќи понатамошните набљудувања откриле дополнителни астероиди. Потоа повторно била рекласифицирана како џуџеста планета во [[2006]] година, кога била создадена [[Дефиниција на планета|дефиницијата]] на [[Меѓународен астрономски сојуз|Меѓународниот астрономски сојуз]] за планета. ==== Групи на астероиди ==== Астероидите во астероидниот појас се поделени во групи и [[Астероидно семејство|семејства]] на астероиди врз основа на нивните орбитални одлики. [[Астероидна месечина|Астероидните месечини]] се астероиди кои кружат околу поголеми астероиди. Тие не се толку јасно истакнати како планетарните месечини, понекогаш се речиси исто толку големи како нивните партнери. Астероидниот појас содржи и [[Активен астероид|комети од главниот појас]], кои можеби биле извор на вода на Земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html|title=Main-Belt Comets May Have Been Source of Earths Water|last=Phil Berardelli|date=2006|work=SpaceDaily|accessdate=23 June 2006}}</ref> [[Јупитеров тројанец|Јупитеровите тројанци]] се наоѓаат во која било од точките L4 или L5 на Јупитер (гравитациски стабилни региони кои водат и следат планета во нејзината орбита); терминот „''тројански''“ се користи и за мали тела во која било друга планетарна или сателитска [[Лагранжова точка]]. Астероидите од [[Семејството Хилда|тоХилда]] се во резонанца 2:3 со Јупитер; односно трипати го обиколуваат Сонцето за секои две орбити на Јупитер.<ref name="Barucci">{{Наведена книга|title=Asteroids III|last=Barucci|first=M. A.|last2=Kruikshank, D.P.|last3=Mottola S.|last4=Lazzarin M.|date=2002|publisher=University of Arizona Press|location=Tucson, Arizona|pages=273–87|chapter=Physical Properties of Trojan and Centaur Asteroids}}</ref> Внатрешниот Сончев Систем, исто така, содржи [[Близуземски тела|астероиди блиску до Земјата]], од кои многу минуваат низ орбитите на внатрешните планети.<ref name="MorbidelliAstIII">{{Наведено списание|last=Morbidelli|first=A.|last2=Bottke|first2=W.F.|last3=Froeschlé|first3=Ch.|last4=Michel|first4=P.|date=January 2002|editor2-last=A. Cellino|editor3-last=P. Paolicchi|editor4-last=R.P. Binzel|title=Origin and Evolution of Near-Earth Objects|url=http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf|journal=Asteroids III|pages=409–422|bibcode=2002aste.book..409M|doi=10.2307/j.ctv1v7zdn4.33}}</ref> Некои од нив се [[Потенцијално опасно тело|потенцијално опасни објекти]]. == Надворешен Сончев Систем == {{Главна|Џиновска планета}} Надворешниот регион на Сончевиот Систем е дом на [[џиновска планета|џиновските планети]] и нивните големи месечини. Во овој регион орбитираат и [[Кентаур (астероид)|кентаурите]] и многу [[Комета|краткопериодни комети.]] Поради нивната поголема оддалеченост од Сонцето, цврстите објекти во надворешниот Сончев Систем содржат поголем дел од испарливи материи, како што се [[вода]], [[амонијак]] и [[метан]] од оние на внатрешниот Сончев Систем, бидејќи пониските температури дозволуваат овие соединенија да останат цврсти.<ref name="bennett_8.2"/> === Надворешни планети === [[Податотека:Size_planets_comparison.jpg|мини| Надворешните планети (во позадина) [[Јупитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]] и [[Нептун]], во споредба со внатрешните планети [[Земја (планета)|Земја]], [[Венера (планета)|Венера]], [[Марс (планета)|Марс]] и [[Меркур (планета)|Меркур]] (во преден план)]] [[Податотека:Solar_system_orrery_outer_planets.gif|мини| Орери ги прикажува движењата на четирите надворешни планети. Малите сфери ја претставуваат позицијата на секоја планета на секои 200 [[Јулијански ден]]ови, почнувајќи од 18 ноември 1877 година и завршувајќи на 3 септември 2042 година (Нептун на перихел).]] Четирите надворешни планети, исто така наречени џиновски планети или [[Јовијански планети]], колективно сочинуваат 99% од масата која кружи околу Сонцето. [[Јупитер]] и [[Сатурн]] се заедно повеќе од 400 пати со поголема од [[Земјина маса|масата на Земјата]] и се состојат претежно од гасовите водород и хелиум, па оттука и нивното именување како [[Гасовит џин|гасовити џинови]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://exoplanets.nasa.gov/what-is-an-exoplanet/planet-types/gas-giant|title=Gas Giant {{!}} Planet Types|work=Exoplanet Exploration: Planets Beyond our Solar System|accessdate=2020-12-22}}</ref> [[Уран]] и [[Нептун]] се многу помалку масивни {{--}} помали од 20 Земјини маси ({{Земјина маса}}) секој {{--}} и се составени првенствено од мраз. Поради овие причини, некои астрономи сугерираат дека припаѓаат на нивната сопствена категорија, [[леден џин|ледени џинови]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/djs/lissauer&stevenson(PPV).pdf|title=Formation of Giant Planets|last=Jack J. Lissauer|last2=David J. Stevenson|date=2006|work=NASA Ames Research Center; California Institute of Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326060004/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/djs/lissauer%26stevenson%28PPV%29.pdf|archive-date=26 March 2009|accessdate=16 January 2006}}</ref> Сите четири џиновски планети имаат [[Планетарени прстени|прстени]], иако од Земјата лесно се забележува само прстенестиот систем на Сатурн. Терминот ''[[долни и горни планети|горна планета]]'' означува планети надвор од [[Земјината орбита]] и на тој начин ги вклучува и надворешните планети и Марс. ==== Јупитер ==== {{Главна|Јупитер}} [[Јупитер]] (5.2 астрономски единици (780×106 kм; 480×106 ми), на {{Земјина маса|318}}, е 2,5 пати поголема од масата на сите други планети собрани заедно. Во голема мера се состои од [[водород]] и [[хелиум]]. Силната внатрешна топлина на Јупитер создава полупостојани одлики во неговата атмосфера, како што се облачните ленти и [[Голема Црвена Дамка|Големата црвена дамка]]. Јупитер има [[Јупитерови месечини|80 познати сателити]]. Четирите најголеми, [[Ганимед (месечина)|Ганимед]], [[Калиста (месечина)|Калиста]], [[Ија (месечина)|Ија]] и [[Европа (месечина)|Европа]], се нарекуваат [[Галилееви месечини]]: тие покажуваат сличности со копнените планети, како што се вулканизмот и внатрешното загревање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22|title=Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies|last=Pappalardo, R T|date=1999|work=Brown University|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930165551/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22|archive-date=30 September 2007|accessdate=16 January 2006}}</ref> Ганимед, најголемиот сателит во Сончевиот Систем, е поголем од Меркур; Калиста е речиси исто толку голем. ==== Сатурн ==== {{Главна|Сатурн }} [[Сатурн (планета)|Сатурн]] (9.5 астрономски единици (1.42×109 kм; 880×106 ми)), се одликува со својот обемен [[Сатурнови прстени|систем на прстени]], има неколку сличности со Јупитер, како што се неговиот атмосферски состав и [[магнетосфера]]. Иако Сатурн има 60% од волуменот на Јупитер, тој е помалку од една третина од обемот, на {{Земјина маса|95}}. Сатурн е единствената планета од Сончевиот Систем која е помалку густа од водата.<ref name="preserve">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.preservearticles.com/201101233659/saturn-the-most-beautiful-planet-of-our-solar-system.html|title=Saturn – The Most Beautiful Planet of our solar system|date=23 January 2011|work=Preserve Articles|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120134152/http://www.preservearticles.com/201101233659/saturn-the-most-beautiful-planet-of-our-solar-system.html|archive-date=20 January 2012|accessdate=24 July 2011}}</ref> Прстените на Сатурн се составени од мали честички мраз и карпи. Сатурн има [[Сатурнови месечини|83 потврдени сателити]] составени главно од мраз. Две од нив, [[Титан (месечина)|Титан]] и [[Енкелад (месечина)|Енкелад]], покажуваат знаци на геолошка активност:<ref>{{Наведено списание|last=Kargel|first=J.S.|date=1994|title=Cryovolcanism on the icy satellites|url=https://zenodo.org/record/1232444|journal=Earth, Moon, and Planets|type=Submitted manuscript|volume=67|issue=1–3|pages=101–113|bibcode=1995EM&P...67..101K|doi=10.1007/BF00613296}}</ref> тие, како и пет други сатурнски месечини ([[Јапет (месечина)|Јапет]], [[Реја (месечина)|Реја]], [[Диона (месечина)|Диона]], [[Тетида (месечина)|Тетида]] и [[Мимант (месечина)|Мимант]]), се доволно големи за да бидат тркалезни. Титан, втората по големина месечина во Сончевиот Систем, е поголема од Меркур и единствениот сателит во Сончевиот Систем со значителна атмосфера. ==== Уран ==== {{Главна|Уран}} [[Уран (планета)|Уран]] (19.2 астрономски единици (2.87×109 kм; 1.78×109 ми), во {{Земјина маса|14}} , е најлесната од надворешните планети. Уникатно меѓу планетите, кружи околу Сонцето на своја страна; нејзиниот[[осен наклон]] е над деведесет степени во однос на [[еклиптика]]та. Има многу постудено јадро од другите џиновски планети и зрачи многу малку топлина во вселената.<ref>{{Наведено списание|last=Hawksett|first=David|last2=Longstaff|first2=Alan|last3=Cooper|first3=Keith|last4=Clark|first4=Stuart|date=2005|title=10 Mysteries of the Solar System|journal=[[Astronomy Now]]|volume=19|issue=8|page=65|bibcode=2005AsNow..19h..65H}}</ref> Уран има [[Уранови месечини|27 познати сателити]], од кои најголеми се [[Титанија (месечина)|Титанија]], [[Оберон]], [[Чадор (месечина)|Амбриел]], [[Ариел (месечина)|Ариел]] и [[Миранда (месечина)|Миранда]].<ref>{{Наведено списание|last=Sheppard|first=S. S.|last2=Jewitt|first2=D.|last3=Kleyna|first3=J.|year=2005|title=An Ultradeep Survey for Irregular Satellites of Uranus: Limits to Completeness|journal=The Astronomical Journal|volume=129|issue=1|pages=518|arxiv=astro-ph/0410059|bibcode=2005AJ....129..518S|doi=10.1086/426329}}</ref> ==== Нептун ==== {{Главна|Нептун }} [[Нептун]] (30.1 астрономски единици (4.50×109 kм; 2.80×109 ми)), иако малку помал од Уран, е помасивен ( {{Земјина маса|17}}) и оттука [[Густина|погуст]]. Зрачи повеќе внатрешна топлина од Уран, но не толку колку Јупитер или Сатурн.<ref>{{Наведено списание|last=Podolak, M.|last2=Reynolds, R.T.|last3=Young, R.|date=1990|title=Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune|url=https://zenodo.org/record/1231394|journal=Geophysical Research Letters|type=Submitted manuscript|volume=17|issue=10|pages=1737–1740|bibcode=1990GeoRL..17.1737P|doi=10.1029/GL017i010p01737}}</ref> Нептун има 14 познати сателити. Најголемиот, [[Тритон (месечина)|Тритон]], е геолошки активен, со [[гејзер]]и од [[течен азот]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full|title=The Plausibility of Boiling Geysers on Triton|last=Duxbury, N.S.|last2=Brown, R.H.|date=1995|work=Beacon eSpace|archive-url=https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full|archive-date=26 April 2009|accessdate=16 January 2006}}</ref> Тритон е единствениот голем сателит со [[Повратно движење|повратно дивжење]]. Нептун е придружен во својата орбита од неколку [[Мала планета|помали планети]], наречени [[Нептунов тројанец|Нептунови тројанци]], кои се во резонанца 1:1 со него. === Кентаури === {{Главна|Кентаур (астероид)}} [[Кентаур (астероид)|Кентаурите]] се ледени тела слични на комети чии орбити имаат големи полуоски поголеми од оние на Јупитер (5.5 астрономски единици (820×106 kм; 510×106 ми)) и помалку од онаа на Нептун (30 астрономски единици (4.5×109 kм; 2.8×109 ми)). Најголемиот познат кентаур, [[10199 Харикло]], има пречник од околу 250 километри. Првиот откриен кентаур, [[2060 Хирон]], исто така е класифициран како комета (95P), бидејќи развива кома исто како и кометите кога се приближуваат до Сонцето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm|title=Chiron biography|last=Patrick Vanouplines|date=1995|work=Vrije Universitiet Brussel|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502122306/http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm|archive-date=2 May 2009|accessdate=23 June 2006}}</ref> == Комети == {{Главна|Комета}} [[Податотека:Comet-Hale-Bopp-29-03-1997_hires_adj.jpg|мини|[[Хејл-Бопова комета]], видена во [[1997]] година]] Кометите се мали тела на Сончевиот Систем, вообичаено со ширина од само неколку километри, составени главно од испарливи мразови. Тие имаат многу ексцентрични орбити, генерално [[перихел]] во орбитите на внатрешните планети и [[афел]] подалеку од Плутон. Кога кометата влегува во внатрешниот Сончев Систем, нејзината близина до Сонцето предизвикува нејзината ледена површина да се [[Сублимација|сублимира]] и [[јон]]изира, создавајќи [[кома]]: долга опашка од гас и прашина често видлива со голо око. Кометите со краток период имаат орбити кои траат помалку од двесте години. Долгорочните комети имаат орбити кои траат илјадници години. Кометите со краток период се смета дека потекнуваат од [[Кајперовиот Појас]], додека долгите комети, како [[Хејл-Бопова комета|Хејл-Боповата]], се смета дека потекнуваат од Ортовиот Облак. Многу групи на комети, како оние од Крејцобата група, настанале од распадот на самохран родител.<ref>{{Наведено списание|last=Sekanina, Zdeněk|date=2001|title=Kreutz sungrazers: the ultimate case of cometary fragmentation and disintegration?|journal=Publications of the Astronomical Institute of the Academy of Sciences of the Czech Republic|volume=89|pages=78–93|bibcode=2001PAICz..89...78S}}</ref> Некои комети со [[Хиперболична траекторија|хиперболични]] орбити може да потекнуваат надвор од Сончевиот Систем, но тешко е да се одредат нивните прецизни орбити.<ref name="hyperbolic">{{Наведено списание|last=Królikowska|first=M.|date=2001|title=A study of the original orbits of ''hyperbolic'' comets|journal=[[Astronomy & Astrophysics]]|volume=376|issue=1|pages=316–324|bibcode=2001A&A...376..316K|doi=10.1051/0004-6361:20010945|doi-access=free}}</ref> Старите комети чии испарливи материи главно биле исфрлени од сончевото затоплување често се категоризираат како астероиди.<ref>{{Наведено списание|last=Whipple|first=Fred L.|date=1992|title=The activities of comets related to their aging and origin|journal=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]]|volume=54|issue=1–3|pages=1–11|bibcode=1992CeMDA..54....1W|doi=10.1007/BF00049540}}</ref> == Заднептунски регион == {{Главна|Заднептунец}} Надвор од орбитата на Нептун се наоѓа областа на „[[Заднептунец|заднептунскиот регион]]“, со [[Кајперов Појас|Кајперовиот Појас]] во облик на крофна, домот на Плутон и неколку други џуџести планети, и преклопен диск од расеани објекти, кој е [[Наклон (орбита)|наведнат кон рамнината]] на Сончевиот Систем и достигнува многу подалеку од Кајперовиот Појас. Целиот регион сè уште е во голема мера неистражен. Се смета дека се состои претежно од илјадници мали светови - најголемиот со пречник од само една петтина од оној на Земјата и маса далеку помала од онаа на Месечината - главно составена од карпи и мраз. Овој регион понекогаш се опишува како „трета зона на Сончевиот Систем“, опфаќајќи го внатрешниот и надворешниот Сончев Систем.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.americanscientist.org/article/journey-to-the-solar-systems-third-zone|title=Journey to the Solar System's Third Zone|last=Alan Stern|authorlink=Alan Stern|date=February 2015|work=American Scientist|accessdate=26 October 2018}}</ref> === Кајперов Појас === {{Главна|Кајперов Појас}} [[Податотека:Kuiper belt plot objects of outer solar system.png|десно|мини|Познати објекти во Кајперовиот Појас<br />{{Легенда-ред|magenta|''[[Сонце]]''}}{{·}}{{Легенда-ред|Lime|[[Јупитеров тројанец]]}}{{·}}{{Легенда-ред|OrangeRed|Џиновска планета}}{{·}}{{Легенда-ред|RoyalBlue|Кајперов Појас}}{{·}}{{Легенда-ред|Gold|[[Расеан Диск]]}}{{·}}{{Легенда-ред|Cyan|[[Нептунов тројанец]]}}]] [[Кајперовиот Појас]] е голем прстен од остатоци сличен на астероидниот појас, но главно се состои од објекти составени првенствено од мраз.<ref name="physical">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/encyclopediasola00mcfa_702|title=Encyclopedia of the Solar System|last=Stephen C. Tegler|date=2007|isbn=9780120885893|editor-last=Lucy-Ann McFadden|pages=[https://archive.org/details/encyclopediasola00mcfa_702/page/n622 605]–620|chapter=Kuiper Belt Objects: Physical Studies|display-editors=etal|url-access=limited}}</ref> Се протега помеѓу 30 и 50 астрономски единици (4.5×109 и 7.5×109 kм; 2.8×109 и 4.6×109 ми) од Сонцето. Тој е составен главно од мали тела на Сончевиот Систем, иако најголемите неколку се веројатно доволно големи за да бидат џуџести планети.<ref name="Grundy2019"/> Се проценува дека има над 100.000 предмети од Кајперовиот Појас со пречник поголем од {{Convert|50|km}}, но вкупната маса на Кајперовиот Појас се смета дека е само десетина или дури стотинка од масата на Земјата.<ref name="Delsanti-Beyond_The_Planets">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf|title=The Solar System Beyond The Planets|last=Audrey Delsanti|last2=David Jewitt|date=2006|work=Institute for Astronomy, University of Hawaii|archive-url=https://web.archive.org/web/20070129151907/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf|archive-date=29 January 2007|accessdate=3 January 2007}}</ref> Многу објекти на Кајперовиот Појас имаат повеќе сателити,<ref>{{Наведено списание|last=Brown|first=M.E.|author-link=Michael E. Brown|last2=Van Dam|first2=M.A.|last3=Bouchez|first3=A.H.|last4=Le Mignant|first4=D.|last5=Campbell|first5=R.D.|last6=Chin|first6=J.C.Y.|last7=Conrad|first7=A.|last8=Hartman|first8=S.K.|last9=Johansson|first9=E.M.|year=2006|title=Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects|url=http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/gab.pdf|journal=The Astrophysical Journal|volume=639|issue=1|pages=L43–L46|arxiv=astro-ph/0510029|bibcode=2006ApJ...639L..43B|doi=10.1086/501524|access-date=19 October 2011|ref={{sfnRef|Brown Van Dam et al.|2006}}}}</ref> и повеќето имаат орбити кои ги носат надвор од рамнината на еклиптиката.<ref name="trojan">{{Наведено списание|last=Chiang|first=E.I.|last2=Jordan|first2=A.B.|last3=Millis|first3=R.L.|last4=Buie|first4=M.W.|last5=Wasserman|first5=L.H.|last6=Elliot|first6=J.L.|last7=Kern|first7=S.D.|last8=Trilling|first8=D.E.|last9=Meech|first9=K.J.|displayauthors=9|date=2003|title=Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances|url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/biblio/pub047.pdf|journal=The Astronomical Journal|volume=126|issue=1|pages=430–443|arxiv=astro-ph/0301458|bibcode=2003AJ....126..430C|doi=10.1086/375207|access-date=15 August 2009}}</ref> Кајперовиот Појас грубо може да се подели на „[[Кубевано|класичен]]“ појас и [[Резонантен заднептунец|резонантен]]. Резонансите се орбити поврзани со онаа на Нептун (на пр. двапати на секои три орбити на Нептун, или еднаш на секои две). Првата резонанца започнува во самата орбита на Нептун. Класичниот појас се состои од објекти кои немаат резонанца со Нептун и се протега од приближно 39.4 до 47.7 астрономски единици (5.89×109 to 7.14×109 kм; 3.66×109 до 4.43×109 ми).<ref>{{Наведено списание|last=M.W. Buie|last2=R.L. Millis|last3=L. H. Wasserman|last4=J.L. Elliot|last5=S.D. Kern|last6=K.B. Clancy|last7=E.I. Chiang|last8=A.B. Jordan|last9=K.J. Meech|date=2005|title=Procedures, Resources and Selected Results of the Deep Ecliptic Survey|journal=[[Earth, Moon, and Planets]]|volume=92|issue=1|pages=113–124|arxiv=astro-ph/0309251|bibcode=2003EM&P...92..113B|doi=10.1023/B:MOON.0000031930.13823.be}}</ref> Членовите на класичниот Кајперовиот Појас се класифицирани како [[кубевано]], по првиот од ваков вид откриен, [[15760 Албион]] (кој претходно ја имал привремената ознака 1992 QB <sub>1</sub>).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf|title=Beyond Neptune, the new frontier of the Solar System|last=E. Dotto1|last2=M. A. Barucci2|date=24 August 2006|accessdate=26 December 2006|last3=M. Fulchignoni|archive-date=2014-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825122005/http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf|url-status=dead}}</ref> ==== Плутон и Харон ==== {{Главна|Плутон|Харон (месечина)}} Џуџестата планета Плутон (со просечна орбита од 39 астрономски единици (5.8×109 kм; 3.6×109 ми)) е најголемиот познат објект во Кајперовиот Појас. Кога била откриена во 1930 година, се сметало дека е деветта планета; ова се променило во 2006 година со усвојувањето на формална [[Дефиниција на планета|дефиниција за планета]]. Плутон има релативно ексцентрична орбита наклонета за 17 степени во однос на еклиптичката рамнина и се движи од 29.7 астрономски единициs (4.44×109 kм; 2.76×109 ми) од Сонцето на [[перихел]] (во орбитата на Нептун) до 49.5 астрономски единици (7.41×109 kм; 4.60×109 ми) кај [[афел]]. Плутон има резонанца 2:3 со Нептун, што значи дека Плутон орбитира двапати околу Сонцето на секои три орбити на Нептун. Објектите на Кајперовиот Појас чии орбити ја делат оваа резонанца се нарекуваат [[плутино]].<ref name="Fajans_et_al_2001">{{Наведено списание|last=Fajans|first=J.|last2=L. Frièdland|date=October 2001|title=Autoresonant (nonstationary) excitation of pendulums, Plutinos, plasmas, and other nonlinear oscillators|url=http://ist-socrates.berkeley.edu/~fajans/pub/pdffiles/AutoPendAJP.pdf|journal=[[American Journal of Physics]]|volume=69|issue=10|pages=1096–1102|bibcode=2001AmJPh..69.1096F|doi=10.1119/1.1389278|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607210435/http://ist-socrates.berkeley.edu/~fajans/pub/pdffiles/AutoPendAJP.pdf|archive-date=7 June 2011|access-date=26 December 2006}}</ref> [[Харон]], најголемата од месечините на Плутон, понекогаш се опишува како дел од бинарниот систем со Плутон, бидејќи двете тела кружат околу барицентарот на гравитација над нивните површини (т.е. изгледа дека „орбитираат едно околу друго“). Надвор од Харон, четири многу помали месечини, Стикс, Никс, [[Кербер (месечина)|Керберос]] и Хидра. ==== Макемаке, Хаумеја, Квавар и Орк==== Покрај [[Плутон]], астрономите генерално се согласуваат дека најмалку четири други објекти од [[Кајперов Појас|Кајперовиот Појас]] се [[Џуџеста планета|џуџести планети]]. [[Макемаке]] (45,79&nbsp;AU просек), иако помал од Плутон, е најголемиот познат објект во [[Кубевано|''класичниот'' Кајперовиот Појас]] (т.е. објект од Кајперовиот Појас кој не е во потврдена [[Резонантен заднептунец|резонанца]] со Нептун). Макемаке е најсветлиот објект во Кајперовиот Појас по Плутон. Неговата орбита е многу понаклонета од онаа на Плутон, на 29°.<ref name="Buie136472">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html|title=Orbit Fit and Astrometric record for 136472|last=Marc W. Buie|authorlink=Marc W. Buie|date=5 April 2008|publisher=SwRI (Space Science Department)|accessdate=15 July 2012}}</ref> Има една позната месечина.<ref name="ParkerA2016">{{Наведено списание|last=Parker|first=A. H.|last2=Buie|first2=M. W.|last3=Grundy|first3=W. M.|last4=Noll|first4=K. S.|date=2016-04-25|title=Discovery of a Makemakean Moon|journal=The Astrophysical Journal|volume=825|issue=1|page=L9|arxiv=1604.07461|bibcode=2016ApJ...825L...9P|doi=10.3847/2041-8205/825/1/L9}}</ref> [[Хаумеја]] (43.13&nbsp;AU просек) е во орбита слична на Макемаке, освен што е во привремена орбитална резонанца 7:12 со Нептун.<ref name="brownlargest">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/kbochap.pdf|title=The largest Kuiper belt objects|last=Michael E. Brown|work=Caltech|accessdate=15 July 2012}}</ref> Името го добила под истото очекување дека ќе се покаже како џуџеста планета. Има две познати месечини, [[Хиијака (месечина)|Хиијака]] и [[Намака (месечина)|Намака]].<ref name="Ragozzine&Brown2009"> {{Наведено списание|last=Ragozzine|first=D.|last2=Brown, M.E.|date=2009|title=Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61|journal=The Astronomical Journal|volume=137|issue=6|pages=4766–4776|arxiv=0903.4213|bibcode=2009AJ....137.4766R|doi=10.1088/0004-6256/137/6/4766}}</ref> [[50000 Квавар|Квавар]] (43.69 ае просек) е втор по големина познат објект во класичниот појас, по Макемаке. Неговата орбита е значително помалку ексцентрична и склона од оние на Макемаке или Хаумеја<ref name="brownlargest2">{{cite web|url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/kbochap.pdf|title=The largest Kuiper belt objects|author=Michael E. Brown|work=Caltech|access-date=15 July 2012}}</ref>. Тој има една позната месечина, Вејвот.<ref name="Fraser-20102">{{Cite journal|last1=Fraser|first1=Wesley C.|last2=Brown|first2=Michael E.|date=May 2010|title=Quaoar: A Rock in the Kuiper Belt|journal=The Astrophysical Journal|volume=714|issue=2|pages=1547–1550|arxiv=1003.5911|bibcode=2010ApJ...714.1547F|doi=10.1088/0004-637X/714/2/1547|s2cid=17386407}}</ref> [[90482 Орк|Орк]] (39.40 ае просек) е во иста 2:3 орбитална резонанца со Нептун и е најголемиот таков објект по самиот Плутон<ref name="brownlargest3">{{cite web|url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/kbochap.pdf|title=The largest Kuiper belt objects|author=Michael E. Brown|work=Caltech|access-date=15 July 2012}}</ref>. Неговата ексцентричност и склоност се слични на Плутон, но перихелот лежи околу 120 ° од оној на Плутон. Има една позната месечина, Вант<ref name="IAUC88122">{{cite web|url=http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08800/08812.html|title=IAUC 8812: Sats OF 2003 AZ_84, (50000), (55637),, (90482)|author=Daniel W. E. Green|date=22 February 2007|publisher=International Astronomical Union Circular|access-date=4 July 2011}}</ref>. === Расеан диск === {{Главна|Расеан Диск}} Се смета дека [[Расеан Диск|расеаниот диск]], кој го преклопува Кајперовиот Појас, но се протега на околу 200 АЕ, е извор на краткопериодични комети. Се смета дека објектите со расфрлани дискови биле исфрлени во непредвидливи орбити од гравитациското влијание на раната надворешна миграција на [[Нептун]]. Повеќето расеани дискови (ТРД) имаат перихел во Кајперовиот Појас, но афел далеку подалеку од него (некои повеќе од 150&nbsp;АU од Сонцето). Орбитите на расеаните дискови се исто така многу наклонети кон еклиптичката рамнина и често се речиси нормални на нго. Некои астрономи сметаат дека расеаниот диск е само уште еден регион на Кајперовиот Појас и ги опишуваат расеаните објекти од дискот како „расфрлани објекти на Кајперовиот Појас“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/big_kbo.html|title=The 1,000 km Scale KBOs|last=David Jewitt|date=2005|work=University of Hawaii|accessdate=16 July 2006}}</ref> Некои астрономи, исто така, ги класифицираат кентаурите како објекти на Кајперовиот Појас расеани навнатре, заедно со нанадвор расеани жители на расеаниот диск.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/Centaurs.html|title=List of Centaurs and Scattered-Disk Objects|work=IAU: Minor Planet Center|accessdate=2 April 2007}}</ref> ==== Ерида и Гонг-гонг ==== {{Главна|Ерида (џуџеста планета)|225088 Гунггунг}} [[Ерида (џуџеста планета)|Ерида]] (67,78 ае просек) е најголемиот познат расфрлан диск, и предизвикал дебата за тоа што претставува планета, бидејќи е 25% повеќе масивен од Плутон<ref name="Brown Schaller 20072">{{cite journal|last1=Brown|first1=Michael E.|author-link=Michael E. Brown|last2=Schaller|first2=Emily L.|date=15 June 2007|title=The Mass of Dwarf Planet Eris|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-06-15_316_5831/page/1585|journal=Science|volume=316|issue=5831|page=1585|bibcode=2007Sci...316.1585B|doi=10.1126/science.1139415|pmid=17569855|s2cid=21468196}}</ref>. Тој е најсилен од познатите џуџести планети. Има една позната месечина, [[Дисномија (месечина)|Дисномија]]. Како и Плутон, неговата орбита е високо ексцентрична, со перихел од 38,2 ае (оддалеченост од сонцето) и афил од 97,6 ае. Гонг-гонг (67,38 ае просек) е во орбита слична на Ерис, освен што е во 3:10 резонанца со Нептун. Има една позната месечина, Xiangliu. == Најоддалечени региони == [[Податотека:Solarmap.png|мини| Од Сонцето до најблиската ѕвезда: Сончевиот Систем на [[логаритамска скала]] во [[Астрономска единица|астрономски единици]] (AU)]] Точката во која завршува Сончевиот Систем и започнува [[меѓуѕвезден простор|меѓуѕвездениот простор]] не е прецизно дефинирана бидејќи неговите надворешни граници се обликувани од две сили, [[сончев ветер|сончевиот ветер]] и [[гравитација на Сонцето|гравитацијата на Сонцето]]. Границата на влијанието на сончевиот ветер е приближно четири пати поголема од растојанието на [[Плутон]] од [[Сонцето]]; оваа ''хелиопауза'', надворешната граница на [[хелиосфера]]та, се смета за почеток на меѓуѕвездениот простор. === Хелиосфера === {{Главна|Хелиосфера}} [[Податотека:NewHeliopause_558121.jpg|лево|мини|Хелиосферата наликува на воден меур во дел од велената раководена од Сонцето, што се простира далеку позади орбитата на Плутон]] Хелиосферата наликува на воден меур во дел од велената раководена од [[Сонцето]], што се простира далеку позади орбитата на [[Плутон]]. Овде сонцето зрачи со својот својот сончев ветер на приближно 400 км/сек, поток од наелектризирани честички, додека не се судри со ветерот на меѓуѕвездениот простор. Судирот се случува при ''завршниот удар'', кој е приближно 80–100&nbsp;AU од Сонцето наспроти ветерот од меѓуѕвездениот простор и приближно 200&nbsp;AU од Сонцето надолу.<ref name="fahr">{{Наведено списание|last=Fahr|first=H. J.|last2=Kausch|first2=T.|last3=Scherer|first3=H.|date=2000|title=A 5-fluid hydrodynamic approach to model the Solar System-interstellar medium interaction|url=http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf|journal=[[Astronomy & Astrophysics]]|volume=357|page=268|bibcode=2000A&A...357..268F|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808135422/http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf|archive-date=8 August 2017|access-date=24 August 2008}} See Figures 1 and 2.</ref> Овде ветрот драматично се забавува, кондензира и станува потурбулентен <ref name="fahr" /> формирајќи голема овална структура. Се смета дека оваа структура изгледа и се однесува многу како опашка на комета, која се протега нанадвор уште 40&nbsp;AU на страната против ветерот, но опашот е повеќе пати од тоа растојание надолу; Доказите од вселенското летало [[Касини (вселенско летало)|Касини]] и Меѓуѕвездените истражувачи на граници сугерираат дека тоа е принудено во облик на меур поради ограничувачкото дејство на меѓуѕвезденото магнетно поле.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/features.cfm?feature=2370&msource=F20091119&tr=y&auid=5615216|title=Cassini's Big Sky: The View from the Center of Our Solar System|date=2009|publisher=NASA/JPL|archive-url=https://web.archive.org/web/20120206132644/http://www.jpl.nasa.gov/news/features.cfm?feature=2370&msource=F20091119&tr=y&auid=5615216|archive-date=6 February 2012|accessdate=20 December 2009}}</ref> Надворешната граница на хелиосферата, ''хелиопаузата'', е точката во која сончевиот ветер конечно завршува и е почеток на меѓуѕвездениот простор.<ref name="Voyager"/> ''[[Војаџер 1]]'' и ''[[Војаџер 2]]'' се изјасниле дека го поминале завршниот шок и влегле во хелиокривот, на 94 и 84&nbsp;AU од Сонцето, соодветно.<ref>{{Наведено списание|last=Stone, E.C.|last2=Cummings, A.C.|last3=McDonald, F.B.|last4=Heikkila, B.C.|last5=Lal, N.|last6=Webber, W.R.|date=September 2005|title=Voyager 1 explores the termination shock region and the heliosheath beyond|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=309|issue=5743|pages=2017–20|bibcode=2005Sci...309.2017S|doi=10.1126/science.1117684|pmid=16179468}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Stone, E.C.|last2=Cummings, A.C.|last3=McDonald, F.B.|last4=Heikkila, B.C.|last5=Lal, N.|last6=Webber, W.R.|date=July 2008|title=An asymmetric solar wind termination shock|journal=Nature|volume=454|issue=7200|pages=71–4|bibcode=2008Natur.454...71S|doi=10.1038/nature07022|pmid=18596802}}</ref> Се известува дека ''Војаџер 1'' ја преминал хелиопаузата во август 2012 година.<ref name="NASA-20130912">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20130912.html|title=NASA Spacecraft Embarks on Historic Journey into Interstellar Space|last=Cook|first=Jia-Rui C.|last2=Agle|first2=D. C.|date=12 September 2013|work=[[NASA]]|accessdate=12 September 2013|last3=Brown|first3=Dwayne|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611233345/https://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20130912.html|url-status=dead}}</ref> Обликот и формата на надворешниот раб на хелиосферата веројатно се под влијание на [[Хидродинамика|динамиката]] на течноста на заемодејствата со меѓуѕвездениот простор, како и [[Сонце|сончевите магнетни полиња]] кои преовладуваат на југ. Надвор од хелиопаузата, на околу 230 ае, се наоѓа [[ударен лак]]. [[Податотека:Oort cloud Sedna orbit mk.svg|мини|Доближување на Сончевиот Систем: {{Список со потточки|внатрешен Сончев Систем и Јупитер |надворешен Сончев Систем и Плутон |орбита на Седна (одделен објект)|внатрешниот дел на Ортовиот Облак}}]] Поради недостаток на податоци, условите во месниот меѓуѕвезден простор не се со сигурност познати. Се очекува дека вселенското летало на [[НАСА]] „''Војаџер''“, додека поминува низ хелиопаузата, ќе пренесе вредни податоци за нивото на зрачење и сончевиот ветер на Земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html|title=Voyager: Interstellar Mission|date=2007|work=NASA Jet Propulsion Laboratory|accessdate=8 May 2008}}</ref> Колку добро хелиосферата го штити Сончевиот Систем од космичките зраци е слабо разбрано. Тим финансиран од НАСА развил концепт на „''[[Визија-мисија]]''“ посветена на испраќање сонда во хелиосферата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newscientist.com/article/mg19325850.900-interstellar-space-and-step-on-it.html|title=Interstellar space, and step on it!|last=Anderson, Mark|date=5 January 2007|work=New Scientist|accessdate=5 February 2007}}</ref> === Одвоени предмети === {{Главна|Одвоено тело|Седноид}} [[90377 Седна|Седна]] (со просечна орбита од 520 ае) е голем, црвеникав објект со џиновска, високо елиптична орбита што ја зема од околу 76 ае во перихел до 940 ае во афел. Мајк Браун, кој го открил објектот во [[2003]] година, тврди дека тој не може да биде дел од [[Расеан Диск|Расеаниот Диск]] или [[Кајперовиот Појас]] бидејќи неговиот [[перихел]] е премногу далечен за да биде погоден од миграцијата на [[Нептун]]. Тој и другите астрономи сметаат дека е прв во една сосема нова популација, понекогаш наречена „''далечни одвоени објекти''“ (ДООб), која исто така може да го вклучи објектот ''2000 CR105'', кој има перихел од 45 ае, [[афел]] од 415 ае, и орбитален период од 3.420 години<ref>{{cite web|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/sedna.html|title=Sedna – 2003 VB<sub>12</sub>|author=David Jewitt|date=2004|work=University of Hawaii|access-date=23 June 2006}}</ref>. Браун ја нарекува оваа популација „''внатрешен Ортов Облак''“ бидејќи можеби се формирал преку сличен процес, иако е далеку поблиску до Сонцето<ref>{{cite web |title=Sedna |author=Mike Brown |date=2004 |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/ |work=Caltech |access-date=2 May 2007}}</ref>. [[90377 Седна|Седна]] е најверојатно [[џуџеста планета]], иако нејзината форма допрва треба да се утврди. Вториот недвосмислено одвоен објект, со перихел подалеку од Седна на приближно 81 ае, е ''2012 VP113'', откриен во [[2012]] година. Неговиот афел е само половина од оној на Седна, на 400–500 ае<ref name="jpldata 2012 VP1133">{{cite web|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2012VP113|title=JPL Small-Body Database Browser: (2012 VP113)|publisher=Jet Propulsion Laboratory|type=2013-10-30 last obs|access-date=26 March 2014}}</ref><ref name="Physorg3">{{cite web|url=http://phys.org/news/2014-03-edge-solar.html|title=A new object at the edge of our Solar System discovered|date=26 March 2014|work=Physorg.com}}</ref> === Ортов Облак === {{Главна|Ортов Облак}} [[Податотека:Kuiper belt - Oort cloud-mk.svg|мини|Шема на хипотетичкиот Ортов Облак, со сферичен надворешен облак и внатрешен облак во облик на диск]] [[Ортов Облак|Ортовиот Облак]] е хипотетички сферичен облак од трилиони ледени објекти за кој се смета дека е извор за сите долготрајни комети и дека го опкружува Сончевиот Систем на околу 50.000&nbsp;AU (околу 1&nbsp;[[светлосна година]] (ly)), а можеби и до 100.000&nbsp;AU (1,87&nbsp;ly). Се смета дека е составен од комети кои биле исфрлени од внатрешниот Сончев Систем со гравитациски заемодејства со надворешните планети. Ортовите облаци се движат многу бавно и можат да бидат вознемирени од ретки настани, како што се судири, гравитациски ефекти на ѕвезда што поминува или галактичка плима, [[Плимна сила|плимата и осеката]] што ја врши [[Млечен Пат|Млечниот Пат]].<ref>{{Наведено списание|date=2001|title=Rapid collisional evolution of comets during the formation of the Oort cloud|journal=Nature|volume=409|issue=6820|pages=589–591|bibcode=2001Natur.409..589S|doi=10.1038/35054508|pmid=11214311}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nineplanets.org/kboc.html|title=The Kuiper Belt and the Oort Cloud|last=Bill Arnett|date=2006|work=Nine Planets|accessdate=23 June 2006}}</ref> === Граници === {{Главна|Вулканоид|Заднептунски планети|Деветта планета}} Голем дел од Сончевиот Систем сè уште е непознат. Се проценува дека гравитациското поле на Сонцето доминира над гравитациските сили на [[Список на најблиски ѕвезди|околните ѕвезди]] до околу две светлосни години (125.000 ае). Спротивно на тоа, помалите проценки за полупречникот на Ортовиот Облак не го ставаат подалеку од 50.000 ае.<ref>{{Наведена книга|title=The Solar System: Third edition|last=T. Encrenaz|last2=JP. Bibring|last3=M. Blanc|last4=MA. Barucci|last5=F. Roques|last6=PH. Zarka|date=2004|publisher=Springer|page=1}}</ref> И покрај откритијата како Седна, регионот помеѓу Кајперовиот Појас и Ортовиот Облак, област од десетици илјади ае во полупречник, сè уште е практично немапирен. Исто така, во тек се студии за регионот помеѓу [[Меркур (планета)|Меркур]] и [[Сонце]]то.<ref>{{Наведено списание|last=Durda D.D.|last2=Stern S.A.|last3=Colwell W.B.|last4=Parker J.W.|last5=Levison H.F.|last6=Hassler D.M.|date=2004|title=A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=148|issue=1|pages=312–315|bibcode=2000Icar..148..312D|doi=10.1006/icar.2000.6520}}</ref> Сè уште може да се откријат објекти во непознатите области на Сончевиот Систем. Во моментов, најоддалечените познати објекти, како што е [[Комета Вест|кометата Вест]], имаат афел околу 70.000 ае од Сонцето, но како што Ортовиот Облак станува се попознат, ова може да се промени. == Галактички контекст == {{Главна|Местоположба на Земјата}} [[Податотека:LocalSpur.png|мини|350x350пкс| Одблиску до Орионовиот Крак, со големи ѕвездени асоцијации (жолта), [[Список на расеани маглини|маглини]] (црвена) и [[Список на темни маглини|темни маглини]] ([[Сива боја|сива]]) околу Месниот Меур.]] Сончевиот Систем се наоѓа во [[Млечен Пат|Млечниот Пат]], [[Пречкеста спирална галаксија|причкеста спирална галаксија]] со пречник од околу 100.000 [[Светлосна година|светлосни години и]] содржи повеќе од 100&nbsp;милијарди ѕвезди. Сонцето се наоѓа во еден од надворешните спирални краци на Млечниот Пат, познат како [[Орионов Крак|Орионовиот Крак]].<ref>{{Наведено списание|last=R. Drimmel|last2=D.N. Spergel|date=2001|title=Three Dimensional Structure of the Milky Way Disk|journal=[[The Astrophysical Journal]]|volume=556|issue=1|pages=181–202|arxiv=astro-ph/0101259|bibcode=2001ApJ...556..181D|doi=10.1086/321556}}</ref> Сонцето се наоѓа на околу 26.660 светлосни години од Галактичкото Средиште,<ref name="distance2">[[GRAVITY Collaboration]]: ''A geometric distance measurement to the Galactic center black hole with 0.3% uncertainty.'' Astronomie & Astrophysics 625, 2019, [[doi:10.1051/0004-6361/201935656]].</ref> и неговата брзина околу центарот на Млечниот Пат е околу 247 км/сек. Оваа револуција е позната како [[галактичка година]] на Сончевиот Систем.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml|title=Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year)|last=Leong|first=Stacy|date=2002|work=The Physics Factbook|accessdate=2 April 2007}}</ref> [[Сончев врв|Сончевиот врв]], насоката на патеката на Сонцето низ меѓуѕвездениот простор, е во близина на соѕвездието [[Херкул (соѕвездие)|Херкул]] во насока на моменталната локација на светлата ѕвезда [[Вега]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt|title=Elementi di Astronomia e Astrofisica per il Corso di Ingegneria Aerospaziale V settimana|last=C. Barbieri|date=2003|work=IdealStars.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20050514103931/http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt|archive-date=14 May 2005|accessdate=12 February 2007}}</ref> Рамнината на еклиптиката лежи под агол од околу 60° во однос на [[Галактичка рамнина|галактичката рамнина]]. Местоположбата на Сончевиот Систем во Млечниот Пат е фактор во [[Еволутивна историја на животот на Земјата|еволутивната историја на животот]] на Земјата. Неговата орбита е блиску до кружна, а орбитите во близина на Сонцето се приближно со иста брзина како онаа на спиралните краци.<ref name="astrobiology" /><ref>{{Наведено списание|last=O. Gerhard|date=2011|title=Pattern speeds in the Milky Way|journal=Mem. S.A.It. Suppl.|volume=18|page=185|arxiv=1003.2489|bibcode=2011MSAIS..18..185G}}</ref> Затоа, Сонцето поминува низ краци многу ретко. Бидејќи спиралните краци се дом на многу поголема концентрација на [[Супернова|супернови]], гравитациски нестабилности и зрачење што би можеле да го нарушат Сончевиот Систем, ова ѝ дало на Земјата долги периоди на стабилност за еволуција на животот.<ref name="astrobiology">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.astrobio.net/news-exclusive/galactic-habitable-zones/|title=Galactic Habitable Zones|last=Leslie Mullen|date=18 May 2001|work=Astrobiology Magazine|accessdate=1 June 2020}}</ref> Сепак, промената на положбата на Сончевиот Систем во однос на другите делови на Млечниот Пат може да ги објасни периодичните [[масовно изумирање|настани]] на исчезнување на Земјата, според [[Хипотеза на Шива|хипотезата]] на Шива или сродните теории. Сончевиот Систем се наоѓа надвор од преполната со ѕвезди околината на Галактичкото Средиште. Во близина на центарот, гравитациските влечења од блиските ѕвезди може да ги вознемират телата во Ортовиот Облак и да испратат многу комети во внатрешниот Сончев Систем, предизвикувајќи судири со потенцијално катастрофални импликации за животот на Земјата. Интензивното зрачење на Галактичкото Средиште, исто така, може да го попречи развојот на сложениот живот.<ref name="astrobiology" /> Дури и на моменталната местоположба на Сончевиот Систем, некои научници шпекулираат дека неодамнешните супернови можеби негативно влијаеле на животот во последните 35.000 години, фрлајќи парчиња од исфрленото ѕвездено јадро кон Сонцето, како зрна радиоактивна прашина и поголеми тела слични на комети.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.physorg.com/news6734.html|title=Supernova Explosion May Have Caused Mammoth Extinction|date=2005|work=Physorg.com|accessdate=2 February 2007}}</ref>{{Панорама|File:Logarithmic scale universe.png|2000px|Логаритамски приказ]] на местоположбата на Сончевиот Систем }} === Небесно соседство === [[Податотека:Local_Interstellar_Clouds_with_motion_arrows.jpg|мини|Надвор од хелиосферата е меѓуѕвездениот простор, кој се состои од различни облаци од гасови. Сончевиот Систем моментално се движи низ Месниот Меѓуѕвезден Облак.]] Сончевиот Систем е опкружен со [[Месен Меѓуѕвезден Облак]], иако не е јасно дали е вграден во него или дали е во регионот каде што облакот комуницира со соседниот [[Г-облак]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html|title=Our Local Galactic Neighborhood|date=5 June 2013|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20131121061128/http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html|archive-date=21 November 2013}}</ref><ref>[http://www.centauri-dreams.org/?p=14203 Into the Interstellar Void], Centauri Dreams, 5 June 2013</ref> Двата простори се [[Меѓуѕвезден облак|меѓуѕвездени облаци]] во регионот познат како [[Месен Меур]] широк 300 светлосни години. [[Список на најблиски ѕвезди|На десет светлосни години од Сонцето]] има релативно малку ѕвезди, а најблиску е тројниот ѕвезден систем [[Алфа Кентаур]], кој е оддалечен околу 4,4 светлосни години и во Г-облакот. Алфа Кентаурите А и Б претставуваат тесно врзан пар ѕвезди слични на Сонцето, додека најблиската до Земјата, малото [[црвено џуџе]] [[Проксима Кентаур]], кружи околу парот поблиску на растојание од 0,2 светлосни години. Во 2016 година, било потврдено дека потенцијално [[Вонсончева планета|населлива вонсончева планета]] кружи околу Проксима Кентаур, наречена Проксима Кентаур б, најблиската потврдена вонсончева планета до Сонцето.<ref name="proxima b discovery paper">{{Наведено списание|last=Anglada-Escudé|first=Guillem|last2=Amado|first2=Pedro J.|last3=Barnes|first3=John|last4=Berdiñas|first4=Zaira M.|last5=Butler|first5=R. Paul|last6=Coleman|first6=Gavin A. L.|last7=de la Cueva|first7=Ignacio|last8=Dreizler|first8=Stefan|last9=Endl|first9=Michael|displayauthors=3|year=2016|title=A terrestrial planet candidate in a temperate orbit around Proxima Centauri|url=https://www.nature.com/articles/nature19106|journal=Nature|volume=536|issue=7617|pages=437–440|arxiv=1609.03449|bibcode=2016Natur.536..437A|doi=10.1038/nature19106|pmid=27558064}}</ref> Следните најблиски познати фусори и непријателски планети до Сонцето се црвеното џуџе [[Барнардова Ѕвезда|Барнардова ѕвезда]] (на 5,9&nbsp;ly), најблиските [[Кафеаво џуџе|кафеави џуџиња]] на бинарниот систем [[Луман 16]] (6,6&nbsp;ly), најблискиот познат непријателски или слободно лебдечки [[Планета|објект со планетарна маса]] со помала од 10 од масата на Јупитер како и црвените џуџиња Волк 359 (7.8&nbsp;ly) и Лаланд 21185 (8.3&nbsp;ly). Следниот најблизок на 8.6&nbsp;ly е [[Сириус]], [[Список на најсјајни ѕвезди|најсветлата ѕвезда]] на ноќното небо на Земјата, со приближно двојно поголема маса на Сонцето, орбитирана од најблиското [[бело џуџе]] до Земјата, Сириус Б. Други системи во рок од десет светлосни години се двојниот црвено-џуџест систем Лујтен 726-8 ( 8.7&nbsp;ly) и осаменото црвено џуџе Рос 154 (9.7&nbsp;ly).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm|title=Stars within 10 light years|work=SolStation|accessdate=2 April 2007|archive-date=2007-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20070216125505/http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm|url-status=dead}}</ref> Најблиската осамена ѕвезда слична на Сонцето до Сончевиот Систем е Тау Цети на 11,9 светлосни години. Има приближно 80% од масата на Сонцето, но само 60% од неговата сјајност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm|title=Tau Ceti|work=SolStation|accessdate=2 April 2007|archive-date=2007-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070103202726/http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm|url-status=dead}}</ref> Најблиската и невидлива група ѕвезди надвор од непосредното небесно соседство е Движечката група ''Голема'' Мечка‎ на приближно 80 светлосни години, која е во рамките на Месниот Меур, како најблиското, како и [[Ѕвездено јато|ѕвезденото јато]] кои лежат на нејзиниот раб. Месниот Меур е шуплина или супермеур во форма на песочен часовник во меѓуѕвездената средина со ширина од околу 300 светлосни години. Меурот е преполн со плазма со висока температура, што сугерира дека е производ на неколку неодамнешни супернови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm|title=Near-Earth Supernovas|work=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20060813160705/https://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm|archive-date=13 August 2006|accessdate=23 July 2006}}</ref> Месниот Меур е мал супермеур во споредба со соседните пошироки [[Гулдов Појас|Гоулдов Појас]] и Редклифски Бран, секоја од илјадници светлосни години во должина, од кои сите се дел од Орионовиот Крак, кој ги содржи повеќето невозможни видливи ѕвезди на [[Млечен Пат|Млечниот Пат.]] Најблиските области за формирање на ѕвезди се [[Јужна Круна (соѕвездие)|Молекуларниот облак Јужна Круна]], облак комплексот ''Rho Ophiuchi'' и Молекуларниот облак Бик, вториот лежи веднаш зад Месниот Меур и е дел од Редклифскиот Бран. Непомогнато видливи објекти во овие региони од илјада светлосни години кон Галактичкото Средиште оддалечен 26 илјади светлосни години се објекти како Шаула и нанадвор во [[Галактичка рамнина|галактичката рамнина]] како што е Елнат. === Споредба со вонсончевни системи === Во споредба со многу други [[Планетарен систем|планетарни системи]], Сончевиот Систем се издвојува по недостаток на планети во внатрешноста на орбитата на Меркур.<ref name="Martin082015">{{Наведено списание|last=Martin|first=Rebecca G.|last2=Livio|first2=Mario|year=2015|title=The Solar System as an Exoplanetary System|journal=The Astrophysical Journal|volume=810|issue=2|pages=105|arxiv=1508.00931|bibcode=2015ApJ...810..105M|doi=10.1088/0004-637X/810/2/105}}</ref><ref>[http://aasnova.org/2015/09/25/how-normal-is-our-solar-system/ How Normal is Our Solar System?], By Susanna Kohler on 25 September 2015</ref> На познатиот Сончев Систем му недостигаат и супер-Земји (Деветтата Планета би можела да биде супер-Земја надвор од познатиот Сончев Систем).<ref name="Martin082015" /> Невообичаено, има само мали карпести планети и големи гасовити џинови; На други места типични се планетите со средна големина - и карпести и гасовити - така што нема „јаз“ како што се гледа помеѓу големината на Земјата и на Нептун (со полупречник 3,8 пати поголем). Исто така, овие супер-земји имаат поблиски орбити од Меркур.<ref name="Martin082015" /> Ова довело до хипотезата дека сите планетарни системи започнуваат со многу блиски планети, и дека обично низа од нивните судири предизвикува консолидација на масата во неколку поголеми планети, но во случај на Сончевиот Систем судирите предизвикале нивно уништување и исфрлање.<ref>[http://www.astrobio.net/news-exclusive/mercury-sole-survivor-of-close-orbiting-planets Mercury Sole Survivor of Close Orbiting Planets], Nola Taylor Redd. 8 June 2015</ref> Орбитите на планетите од Сончевиот Систем се речиси кружни. Во споредба со другите системи, тие имаат помала [[Орбитално занесување|орбитална ексцентричност]]. Иако има обиди да се објасни делумно со пристрасност во методот на откривање на радијална брзина и делумно со долги заемодејства на доста голем број планети, точните причини остануваат неодредени.<ref name="Martin082015" /><ref>{{Наведено списание|last=Goldreich|first=Peter|last2=Lithwick|first2=Yoram|last3=Sari|first3=Re'em|year=2004|title=Final Stages of Planet Formation|journal=The Astrophysical Journal|volume=614|issue=1|pages=497–507|arxiv=astro-ph/0404240|bibcode=2004ApJ...614..497G|doi=10.1086/423612}}</ref> == Визуелно резиме == Овој дел е примерок од телата на Сончевиот Систем, избрани според големината и квалитетот на сликите и подредени по волумен. Некои големи објекти се испуштени, бидејќи тие не се сликани со висок квалитет. {| class="wikitable noresize" style="font-weight: bold; margin-left: auto; margin-right: auto; text-align: center;" |+ Сончев Систем |- style="background: black; | [[File:Sun white.jpg|center|100x100px]] | [[File:Jupiter and its shrunken Great Red Spot.jpg|center|100x100px]] | [[File:Top view of the rings of Saturn by Cassini - October 10, 2013.jpg|center|100x100px]] <!---[[File:Saturn during Equinox.jpg|center|100x100px]]--> <!-- [[File:Saturn (планета) large.jpg|center|100x100px]]--> | [[File:Uranus2.jpg|center|100x100px]] | [[File:Neptune - Voyager 2 (29347980845) flatten crop.jpg|center|100x100px]] | [[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|100x100px]] | [[File:PIA23791-Venus-NewlyProcessedView-20200608.jpg|100x100px]] |- | [[Сонце]]<br><small>(ѕвезда)</small> | [[Јупитер]]<br><small>(планета)</small> | [[Сатурн]]<br><small>(планета)</small> | [[Уран]]<br><small>(планета)</small> | [[Нептун]]<br><small>(планета)</small> | [[Земја]]<br><small>(планета)</small> | [[Венера]]<br><small>(планета)</small> |- style="background: black;" | [[File:OSIRIS Mars true color.jpg|center|100x100px]] | [[File:Ganymede g1 true-edit1.jpg|center|100x100px]] | [[File:Titan in true color.jpg|center|100x100px]] | [[File:Mercury in color - Prockter07-edit1.jpg|center|100x100px]] | [[File:Callisto.jpg|center|100x100px]] | [[File:Io highest resolution true color.jpg|center|100x100px]] | [[File:FullMoon2010.jpg|center|100x100px]] |- | [[Марс]]<br><small>(планета)</small> | [[Ганимед (месечина)|Ганимед]]<br><small>(месечина на Јупитер)</small> | [[Титан (месечина)|Титан]]<br><small>(месечина на Сатурн)</small> | [[Меркур]]<br><small>(планета)</small> | [[Калиста (месечина)|Калиста]]<br><small>(месечина на Јупитер)</small> | [[Ија (месечина)|Ија]]<br><small>(месечина на Јупитер)</small> | [[Месечина]]<br><small>(месечина на Земјата)</small> |- style="background: black;" | [[File:Europa-moon-with-margins.jpg|center|100x100px]] | [[File:Triton moon mosaic Voyager 2 (large).jpg|center|100x100px]] <!--[[File:Triton moon mosaic Voyager 2 (large).jpg|center|100x100px]]--> | [[File:Pluto in True Color - High-Res.jpg|100x100px]] | [[File:Titania (moon) color, edited.jpg|center|100x100px]] | [[File:PIA07763 Rhea full globe5.jpg|center|100x100px]] | [[File:Voyager 2 picture of Oberon.jpg|center|100x100px]] | [[File:Iapetus as seen by the Cassini probe - 20071008.jpg|center|100x100px]] |- | [[Европа (месечина)|Европа]]<br><small>(месечина на Јупитер)</small> | [[Тритон (месечина)|Тритон]]<br><small>(месечина на Нептун)</small> | [[Плутон]]<br><small>(џуџеста планета)</small> | [[Титанија (месечина)|Титанија]]<br><small>(месечина на Уран)</small> | [[Реја (месечина)|Реја]]<br><small>(месечина на Сатурн)</small> | [[Оберон (месечина)|Оберон]]<br><small>(месечина на Уран)</small> | [[Јапет (месечина)|Јапет]]<br><small>(месечина на Сатурн)</small> |- style="background: black;" | [[File:Charon in True Color - High-Res.jpg|center|100x100px]] | [[File:PIA00040_Umbrielx2.47.jpg|center|100x100px]] | [[File:Ariel in monochrome.jpg|center|100x100px]] | [[File:Dione in natural light.jpg|center|100x100px]] | [[File:PIA18317-SaturnMoon-Tethys-Cassini-20150411.jpg|center|100x100px]] | [[File:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691) (cropped).jpg|center|100x100px]] | [[File:Vesta full mosaic.jpg|center|100x100px]] |- | [[Харон (месечина)|Харон]]<br><small>(месечина на Плутон)</small> | [[Умбриел (месечина)|Умбриел]]<br><small>(месечина на Уран)</small> | [[Ариел (месечина)|Ариел]]<br><small>(месечина на Уран)</small> | [[Диона (месечина)|Диона]]<br><small>(месечина на Сатурн)</small> | [[Тетида (месечина)|Тетида]]<br><small>(месечина на Сатурн)</small> | [[Церера (џуџеста планета)|Церера]]<br><small>(џуџеста планета)</small> | [[4 Веста|Веста]]<br><small>(астероид)</small> |- style="background: black;" | [[File:Potw1749a Pallas crop.png|center|100x100px]] | [[File:PIA17202 - Approaching Enceladus.jpg|center|100x100px]] | [[File:Miranda.jpg|center|100x100px]] | [[File:Proteus (Voyager 2).jpg|center|100x100px]] | [[File:Mimas Cassini.jpg|center|100x100px]] | [[File:Hyperion_true.jpg|center|100x100px]] | [[File:Iris_asteroid_eso.jpg|center|100x100px]] |- | [[2 Палада|Палада]]<br><small>(астероид)</small> | [[Енкелад (месечина)|Енкелад]]<br><small>(месечина на Сатурн)</small> | [[Миранда (месечина)|Миранда]]<br><small>(месечина на Уран)</small> | [[Протеј (месечина)|Proteus]]<br><small>(месечина на Нептун)</small> | [[Мимант (месечина)|Мимант]]<br><small>(месечина на Сатурн)</small> | [[Хиперион (месечина)|Хиперион]]<br><small>(месечина на Сатурн)</small> | [[7 Ирида]]<br><small>(астероид)</small> |- style="background: black;" | [[File:Phoebe cassini.jpg|center|100x100px]] | [[File:PIA12714 Janus crop.jpg|center|100x100px]] | [[File:PIA09813 Epimetheus S. polar region.jpg|center|100x100px]] | [[File:Rosetta triumphs at asteroid Lutetia.jpg|center|100x100px]] | [[File:Prometheus 12-26-09a.jpg|center|100x100px]] | [[File:PIA21055 - Pandora Up Close.jpg|center|100x100px]] | [[File:(253) mathilde crop.jpg|center|100x100px]] |- | [[Феба (месечина)|Феба]]<br><small>(месечина на Сатурн)</small> | [[Јанус (месечина)|Јанус]]<br><small>(месечина на Сатурн)</small> | [[Епиметеј (месечина)|Епиметеј]]<br><small>(месечина на Сатурн)</small> | [[21 Лутеција|Лутеција]]<br><small>(астероид)</small> | [[Прометеј (месечина)|Прометеј]]<br><small>(месечина на Сатурн)</small> | [[Пандора (месечина)|Пандора]]<br><small>(месечина на Сатурн)</small> | [[253 Матилда|Матилда]]<br><small>(астероид)</small> |- style="background: black;" | [[File:Leading hemisphere of Helene - 20110618.jpg|center|100x100px]] | [[File:243 Ida large.jpg|center|100x100px]] | [[File:UltimaThule CA06 color 20190516.png|center|100x100px]] | [[File:Phobos_colour_2008.jpg|center|100x100px]] | [[File:Deimos-MRO.jpg|center|100x100px]] | [[File:Comet 67P on 19 September 2014 NavCam mosaic.jpg|center|100x100px]] | [[File:Comet Hartley 2 (super crop).jpg|center|100x100px]] |- | [[Елена (месечина)|Елена]]<br><small>(месечина на Сатурн)</small> | [[243 Ида|Ида]]<br><small>(астероид)</small> | [[486958 Арокот|Арокот]]<br><small>(Kuiper belt object)</small> | [[Фобос (месечина)|Фобос]]<br><small>(месечина на Марс)</small> | [[Дејмос (месечина)|Дејмос]]<br><small>(месечина на Марс)</small> | [[67P/Чурјумов-Герасименко|Чурјумов<br>Герасименко]]<br><small>(комета)</small> | [[103P/Хартли|Хартли2]]<br><small>(комета)</small> |-style="font-weight: normal" | colspan=7| |- |} {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; width:600px;" |- ! Поглед кон Сончевиот Систем на растојание од над 6 милијарди километри од Земјата. |- | style="font-size:88%; text-align: center;" | [[File:PIA00453-SolarSystem-VenusEarthJupiterSaturnUranusNeptune-Voyager1-19960913.jpg|upright=3|center|frameless]] Горе: [[Венера]], [[Земја]] (''[[Бледа Сина Точка]]''), [[Јупитер]]<br /> Долу: [[Сатурн]], [[Уран]], [[Нептун]]<br /> (13 септември 1996) |} == Белешки== {{Reflist|group=lower-alpha}} {{notelist|1}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Spoken Wikipedia|date=2021-05-31|En-Solar System-article.ogg}} {{Sister project links|Solar System|d=Q544|n=Category:Space|s=Category:Planetary astronomy}} * [https://web.archive.org/web/20140426232154/http://logic-law.com/index.php?title=A_Cosmic_History_of_Human_Evolution#Development_of_the_Solar_System Космичка историја на Сончевиот Систем] * [http://www.joshworth.com/a-tediously-accurate-map-of-the-solar-system/ Досадно точна карта на Сончевиот Систем (мапа за лизгање базирана на веб, намалена до Месечината која е 1 пиксел)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160630160808/http://www.joshworth.com/a-tediously-accurate-map-of-the-solar-system/ |date=2016-06-30 }} * [https://solarsystem.nasa.gov/ Истражување на Сончевиот Систем на НАСА] ( [https://web.archive.org/web/20060425235742/http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm Архива]) ** [https://web.archive.org/web/20031216114852/http://www.solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview Профил на Сончевиот Систем на НАСА] * [http://space.jpl.nasa.gov Симулатор на Сончевиот Систем на НАСА] * [https://eyes.nasa.gov/apps/orrery/#/home НАСА Очи на Сончевиот Систем] * [https://web.archive.org/web/20020804202721/http://www.jpl.nasa.gov/solar_system/ Главна страница на NASA/JPL Solar System] == Дополнителна литература == * {{Наведена мрежна страница|url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/our-solar-system-may-have-a-hidden-planet-beyond-neptune-no-not-that-one/ar-AAP3b0l?ocid=msedgntp|title=Our solar system may have a hidden planet beyond Neptune – no, not that one|last=John Loeffler|date=1 Oct 2021|work=MSN}} {{Сончев Систем}} [[Категорија:Планетарни системи со осум потврдени планети]] [[Категорија:Вселенска наука]] [[Категорија:Планетологија]] [[Категорија:Сончев Систем| ]] 5l15gbqyqgvf25ijterwewdu6ornmow 0 8583 5543149 5542664 2026-04-21T22:37:17Z Bjankuloski06 332 /* Семејство */ Правописна исправка, replaced: Алкета → Алкет (3) 5543149 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = Александар I | title = [[Вазал]] на [[Ахеменидско Царство]] | image = Споменик - Александар 1 Филхелен.JPG | caption = Статуа на Александар I на [[Мост на цивилизациите|Мостот на цивилизациите во Македонија]] во Скопје | succession = [[Список на кралеви на Античка Македонија|Крал на Македонија]] | reign = 498–454 п.н.е. | full name = | predecessor = [[Аминта I]] | successor = {{plainlist | * [[Алкет II]] }} | spouse =непознато | issue = [[Алкет II]]<br/>[[Пердика II]]<br /> Филип<br /> Менелај<br /> Аминта <br />Стратоника | royal house =[[Список на кралеви на Античка Македонија|Македонска династија]] | dynasty = [[Аргеади]] | father = [[Аминта I]] | mother =Евридика | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | religion =[[Старогрчка религија]] }} '''Александар I Филхелен''' (498-454 п.н.е) — седмиот [[Античка Македонија|македонски]] крал по ред од лозата на [[Аргеади]]те кој дошол на власт во 498 година п.н.е наследувајки го неговиот татко [[Аминта I]] и владеел до неговата смрт во 454 година п.н.е.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=д-р Стојан Киселиновски и др.|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=19}}</ref> == Животопис == Александар I на власт дошол во едно сложено и тешко време кога се одвивал судирот помеѓу хеленските градови и моќната [[Персија]], период кој во историјата е познат како [[Грчко-персиски војни]]. Александар I бил еден од најзначајните македонски кралеви бидејќи во негово време Македонија се зацврстила како држава користејки го грчко-персискиот судир и се издигнал како еден значаен фактор во регионот. Александар бил свесен за подемот и издигнувањето на неговата држава па затоа сакал Македонија да излезе на меѓународна сцена. Македонија во негово време се протегала на исток до реката [[Струма|Стримон]] на југ до планината [[Олимп]]. Целта на Александар била преземање на главната улога во меѓународните односи во [[Егејско Море]]. Оваа цел односно промоција на кралството тој сметал дека е можна само преку учество на [[Олимписки игри|Олмписките игри]] каде учествувал и го добил прекарот Филхелен („''пријател на Хелените''“)<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfile%2Fllhn φιλέλλην], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>Plato, ''Republic'', [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168%3Abook%3D5%3Asection%3D470e 5.470e], Xenophon ''Agesilaus'', [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0209%3Atext%3DAges.%3Achapter%3D7%3Asection%3D4 7.4] (in Greek)</ref>. Тој впрочем во улога на персиски пратеник посредувал кај Атињаните (во зимата 479 г.п.н.е.), за склучување мир, по што неговиот пријателски однос бил ценет и поради тоа му била изградена златна статуа во Делфи, од страна на Атињаните и добил дозвола за учество на Олимписките игри (во трчање).<ref>{{Наведена книга|title=Годишен Зборник - Македонскиот идентитет во Античкиот период|first=проф. д-р Ванче Стојчев|publisher=Универзитет ,,Гоце Делчев“-Штип|year=2010|isbn=|location=Штип|pages=14}}</ref> ==Грчко-персиски војни== Сите податоци за владеењето на Александар I се поврзани со неговото учество во Грчко-персиските војни, каде Македонија се нашла на средината на овој судир, па колку и да сакал Александар не можел да остане настрана од овој настан на векот како што го нарекол [[Херодот]]. Македонија се наоѓала на патот од [[Босфор]]от до [[Стара Грција]], па секој поход на самите [[Персијци]] морал да минува низ Македонија. Александар бил поврзан со Персијците преку залогот што лично тој им го дал уште за време на владеењето на неговиот татко [[Аминта I]] а со Хелените одржувал добри трговски врски бидејќи Македонија во тоа време била најзначајниот извор за снабдување на дрво, кој бил од суштинска важност за Хелените бидејќи најголем дел од хеленската флота била изградена од македонско дрво. Со доаѓањето на власт на [[Ксеркс I]] (486&nbsp;г.п.н.е), [[Персија]] презела поголеми дејствија против Хелените. Хелените со помош на информациите добиени од Александар I, за борбениот план на Персијците успеале да ги добијат [[Битката кај Платаја]] (август 479 г.п.н.е) и [[Битката кај Микела]]. Иако во [[Битката кај Платаја]], Александар I учествувал од страната на Персија, тој со овој стратешки потег, всушност успеал да ја ослободи Македонија од персиската ависност. Во 480 г.п.н.е. ce случил решавачкиот поход на [[Ксеркс]] (предвден од [[Мардониј]]),<ref name=":0" /> по којшто Александар ги предупредува Хелените за персиската воена сила и правците по кои ќе се движат.<ref>{{Наведена книга|author=Herodotus|title=The Histories|date=1954|publisher=Penguin Group|isbn=9780140449082|page=477|others=Aubrey De Selincourt (trans.)}}</ref> Сепак, и покрај поразот на Персијците, Александар не се откажува веднаш од вазалството. Им дозволил да се повлечат на македонска територија. Дури потоа, следел колежот. Над 43.000 преживеани Персијци биле убиени од војските на Александар во устието на реката Струма. Така, Александар I, не само што ја зацврстил независноста на Македонија, туку тој и ја проширил нејзината територија со освојувањето на [[Крестонија]] и [[Бисалтија]] во долниот тек на реката [[Стримон]] (Струма), со сребрените рудници на [[Круша (планина)|планината Дисорон (Круша)]], а со тоа ги принудил и горномакедонските племиња да ја признаат неговата власт. == Зајакнување на Македонската држава == Експлоатацијата на сребрените рудници му овозможила да започне со ковање на првата македонска монета. Појавата на голем број емисии на пари во негово време, сведочи за развиеноста на стоково-паричните односи во тогашна Македонија и ги илустрира новата сила и просперитетот на зајакнатата македонска држава. Ги удрил темелите на моќта на македонската држава. Особено е заслушен за нејзиното економско и политичко стабилизирање.<ref name=":0" /><gallery widths="390" caption="Монетоковање во периодот на Александар I"> Податотека:KINGS of MACEDON. Alexander I. 498-454 BC. AR Obol (8mm, 0.46 g). Struck circa 460-450 BC. Young male head right, wearing petasos.jpg|Монета на Александар I - Обол (8мм, 0,46гр). Искована во периодот околу 460-450 година г.п.н.е. Податотека:KINGS of MACEDON. Alexander I. 498-454 BC. AR Tetradrachm (13.38 gm, 3h). Struck circa 480-470 BC.jpg|Монета на Александар I - тетрадрахма во периодот по втората персиска инвазија (480-470 г.п.н.е.). Податотека:Oktadrachm of Alexander I 498 – 454 BCE.jpg|Монета на Александар I - сребрена тетрадрахма искована на крајот на неговото владеење, околу 465-460 година г.п.н.е. </gallery>Според податоците, видливо е дека Александар спроведувал вешта политика во односите со тогашните воени сили, а во корист на Кралството Македонија. Грците уште 30 години војувале со Персија. Овој период има подвоеност на териториите на Древна Македонија. Имено, Долна Македонија ја сочинувале широката рамнина околу Солунскиот Залив, на југозапад до планината Олимп, како и долните теченија на реките Бистрица, Мегленица, планините Пирена, Каракамен, долниот тек на реката Вардар, а на исток до Струма. А пак, Горна Македонија ја сочинувале полузависните кнежевства Орестида, Елимеја, Еордаја и Линкестида. ==Семејство== Александар Први бил син на македонскиот крал Аминта Први и неговата жена Евридика. Според Херодот, негови предци се и македонските владетели Пердика Први, Аргеј, Филип Први, Аероп и Алкет Први. Александар имал пет сина и ќерка. Споредконтроверзниот германски историчар Јохан Густав Дројзен, кога кралот починал 454 г. пр.н.е., неговиот најстар син Алкет Втори го презел македонскиот Престол. Според други извори пак,<ref>Borza E. N. - In the Shadow of Olympus (1990), р. 134-135.</ref><ref>Errington R. M. - A History of Macedonia (1990)</ref> Пердика бил најстариот син на Александар и тој бил директниот, последователен наследник на Престолот, а Алкет бил второстепен владетел, на помала област во склоп на Кралството. Тој пак, е познат по тоа што имал проблеми со алкохолот, па бил убиен од Архелај - синот на брат му Пердика Втори.<ref>Platon, „Gorgias“, 471 a-b.</ref> Според понови истражувања тоа се случило кон крајот на владеењето на Пердика. Пердика Втори владеел 35 години (448 - 413). Тој имал уште тројца браќа: Филип, Менелај и Аминта, кои никогаш не станале кралеви, односно врховни владетели. Синот на Менелај е Аминта Втори, а брат му Аминта е татко на Аридеј, кој пак е татко на Аминта Трети. Занимливо е тоа што македонските кралеви Аминта Втори и Аминта Трети владееле еден по друг и историографијата не може да ги разграничи. Пердика Втори имал и сестра Стратоника што ја оженил со тракискиот крал Сеут Втори. == Наводи == {{наводи}} {{start box}} {{succession box | title=[[список на кралеви на Античка Македонија|Кралеви на Македонија]] | before=[[Аминта I]] | after=[[Алкет II]] | years=498 п.н.е.–454 п.н.е. }} {{end box}} {{Кралеви на Античка Македонија}} [[Категорија:Кралеви на Античка Македонија]] [[Категорија:Аргеадска династија]] [[Категорија:Македонци од 6 век п.н.е.]] s9ake8g5o72z7k9pqix4i399gb3dn4j 0 8617 5543187 5502221 2026-04-22T02:53:49Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] (2) 5543187 wikitext text/x-wiki {{спојување|Кралство Македонија}} {{Infobox Former Country |native_name = |conventional_long_name = Античка Македонија |common_name = Македонија |continent = Европа |region = Средоземје |era = [[антика]] |status = |status_text = |empire = |government_type = монархија |year_start = 800-ти п.н.е. |year_end = 146 п.н.е. |year_exile_start = |year_exile_end = |event_start = [[Каран]] митски основач на [[Аргеадска династија]] |date_start = |event_end = Освоена од [[Римска Република|Римската Република]] |date_end = |event1 = [[Аминта III]] ја обединува Македонија |date_event1 = 382 п.н.е. |event2 = |date_event2 = |event3 = |date_event3 = |event4 = |date_event4 = |event_pre = |date_pre = |event_post = |date_post = |p1 = |flag_p2 = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg |s1 = |flag_s1 = Attalos I tetradrachm -241 76003063.jpg |image_s1 = Attalid Dynasty |s2 = Селевкидска Империја |flag_s2 = SeleucosCoin.jpg |s3 = Ptolemaic Kingdom |flag_s3 = Ring with engraved portrait of Ptolemy VI Philometor (3rd–2nd century BCE) - 2009.jpg |s4 = Македонија (римска провинција) |flag_s4 = Spqrstone.jpg |s5 = |flag_s5 = |image_flag = |flag = |flag_type = |image_coat = Vergina Sun WIPO.svg |symbol = |symbol_type = |image_map = Macedonian Kingdom.jpg |image_map_caption = Античка Македонија |capital = [[Ајга]] до 400 п.н.е. и преместен од [[Архелај I]] во [[Пела]] |capital_exile = |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |national_motto = |national_anthem = |common_languages = [[Антички македонски јазик]] |religion = |currency = Статер (воведена валута од Филип II), подоцна римски денар |leader1 = [[Каран]] |leader2 = [[Филип II Македонски]] |leader3 = [[Александар III Македонски]] |leader4 = [[Филип V Македонски]] |year_leader1 = 808 - 778 п.н.е. |year_leader2 = 359 - 336 п.н.е. |year_leader3 = 336 - 323 п.н.е. |year_leader4 = 221 - 179 BC |title_leader = Крал |representative1 = <!--- Name of representative of head of state (eg. colonial governor)---> |representative2 = |representative3 = |representative4 = |year_representative1 = <!--- Years served ---> |year_representative2 = |year_representative3 = |year_representative4 = |title_representative = <!--- Default: "Governor"---> |deputy1 = <!--- Name of prime minister ---> |deputy2 = |deputy3 = |deputy4 = |year_deputy1 = <!--- Years served ---> |year_deputy2 = |year_deputy3 = |year_deputy4 = |title_deputy = <!--- Default: "Prime minister" ---> |legislature = |house1 = |type_house1 = |house2 = |type_house2 = |<!--- Area and population of a given year ---> |stat_year1 = |stat_area1 = |stat_pop1 = <!--- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given ---> |stat_year2 = |stat_area2 = |stat_pop2 = |stat_year3 = |stat_area3 = |stat_pop3 = |stat_year4 = |stat_area4 = |stat_pop4 = |stat_year5 = |stat_area5 = |stat_pop5 = |footnotes = }} [[Податотека:Pella House atrium.jpg|300px|мини|десно|Атриум во Пела]] [[Податотека:Philip II larnax vergina greece.jpg|300 px|мини|десно|Златниот ларнакс и златната гробна круната на Филип II Македонски]] '''Античка Македонија''' чие име тогаш било само '''Македонија''' се наоѓала во централниот дел на [[Балканскиот Полуостров]], на север од најсеверната хеленска (старогрчка) област, односно [[Тесалија]]. Античките автори ја опишуваат како планинска земја, со голем број реки, богати полиња, шуми и езера и со рудни богатства. Етничката, географската и јазичната граница на југ се протегала по северните падини на [[Олимп]] и брегот на реката [[Пенеј]]. Западната граница започнувала од Пинд и продолжувала по Шарпланинскиот масив ([[Јабланица]], [[Кораб]], [[Дешат]] и планината Скард - денес [[Шар Планина]]). Шар Планина била тромеѓата помеѓу Македонија, [[Илирија]] и [[Дарданија]] <ref name="Pro" />. Северната граница, од тука, се спуштала по падините на планината [[Јакупица]], минувала низ современите градови [[Скопје]] и [[Велес]] <ref name="Pro" />, по линијата на [[Сопот]] и [[Новачани]], како и по долината на реката [[Пчиња]] и излегувала на [[Осоговските планини]] сè до [[Рила|Рила Планина]]<ref name="Pro" />. Источната граница одела по источните стрмнини на [[Пирин|Пирин Планина]] сè до устието на реката [[Места|Нестос]] во [[Егејското Море]]. Античките автори приморска Македонија ја нарекувале - ''Долна Македонија'', а планинскиот внатрешен дел - ''Горна Македонија'' <ref name="Pro" />. Античките автори секогаш пишувале и говореле само за Долна и Горна Македонија <ref name="Pro" />. Според Плиниј и Страбон, најстарото географско име на Македонија е ''Ематија''. Ематија на хеленски јазик значи ''песоклива земја''. Хелените за приморска Македонија покрај името Ематија го користеле и поимот ''Тракија'', со кои било именувано македонското крајбрежје. Поимот Тракија за македонското крајбрежје има географско, а не етничко значење <ref name="Pro" />. Постепено името Ематија било потиснато од името Македонија. Освен името Македонија во изворите се среќааваат и облиците ''Makedonida'', ''Makedonitida'', а како етноними се користат, машката форма ''Makedon'' и женските облици ''Makedonissa и Mаkete'' <ref name="Pro" />, како и множината ''Makedones''. Од владеењето на првата македонска династија [[Аргеади]] во VIII в. пр.н.е. започнува ширењето на државната територија, која ги обединува сите етноси (палеобалкански популации со индоевропско потекло) што живееле на територијата на Античка Македонија: Бриги, Пајонци, Пелагонци, Линкести, Енгелани, Дасарети, Орести, Еордаи, Елимеи, Ботиајци, Пиеријци, Алмопи, Мигдонци, Крестонци, Бисалти, Еордејци, Едони и др. За Македонија карактеристични се: македонската басилеја, кралското уредување со наследен владетел и државни институции што владеат според македонски закони, македонски обичаи, обреди, со македонски божества, митови, култови и посебен македонски јазик. Првата кралска престолнина била [[Ајга]] (Вергина), втората престолнина е [[Пела]], која со големите градежни зафати во времето на [[Филип II Македонски]] станува метропола на Балканот. Македонската држава постигнува најголем политички, воен и економски подем во времето на [[Филип II Македонски]], а екуменско значење (споредсвојата големина и моќ) во времето на [[Александар III Македонски]]. По неговата смрт сè до римските освојувања (334–168 г. пр. н.е.) Македонија ја владеат дијадосите и епигоните: Антипатар, Касандар, Филип IV, Александар V(т. н. [[Антипатриди]]), Деметриј I Опсадникот, Пир, Лизимах, Птолемај; по 277 г. пр.н.е. следи последната македонска династија [[Антигониди]]: Антигон I Гонат, Деметриј II, Антигон Досон, Филип V Македонски и Персеј. По паѓањето под римска власт, во 146 г. пр.н.е., Македонија станува римска провинција == Име == [[Податотека:Античка Македонија.JPG|350px|мини|десно|Карта на Античка Македонија]] Според Плиниј и Страбон, најстарото географско име на Македонија е Ематија. Географот Птолемај запишал дека првата македонска престолнина Ајга се наоѓала во Ематија. Со името Ематија се означувала цела приморска, односно [[Долна Македонија]]. Солин запишал една легенда според која ''Amathos'' или ''Emathos'' било име на македонски крал, а според друга легенда, ''Amathos'' бил син на Македон. Првото име на Македонија - Ематија било дадено од хеленските морепловци кога првпат пристигнале во приморска Македонија, Ематија на хеленски јазик значи ''песоклива земја''. Меѓутоа, Хелените за приморска Македонија покрај името Ематија го користеле и поимот ''Тракија'', со кои било именувано македонското крајбрежје. Именувањето на македонското крајбрежје како Тракија придонело во науката да се создаде т.н пантракиска теорија според која племињата во источниот дел на Македонија и воопшто сите Антички Македонци имаат тракиско потекло. Меѓутоа, терминот Тракија за македонското крајбрежје има географско, а не етничко значење <ref name="Pro" />. Постепено името Ематија било потиснато од името Македонија. Освен името Македонија во изворите се среќааваат и облиците ''Makedonida'', ''Makedonitida'', а како етноними се користат, машката форма ''Makedon'' и женските облици ''Makedonissa и Mаkete'' <ref name="Pro" />, како и множината ''Makedones''. За значњето на името Македонија има две толкувања. Според едното, името Македонија доаѓа од хеленското makednos, термин кои само еднаш е употребен кај Хомер. Според другото толкување, името Македонија е старобалканско име, во кое може да се препознае бригискиот збор за земја <ref name="Pro" />. Според некои научници, името Македонци било хеленски превод на нивното изворно име - Кауконци <ref name="Pro" />. Имињата Makedonia и Makedon се хеленска копија, односно [[преведеница]] на домородното име<ref name="Pro" /> . ==Етнички граници== Античка Македонија се наоѓала во централниот дел на Балканскиот Полуостров, на север од најсеверната хеленска (старогрчка) област, односно Тесалија. Во делото Патопис, напишано од Псевдо-Скимнос, се истакнува: ''Над Темпе се наоѓа земјата на Македонците, штп лежи од другата страна на Олимп'' <ref>Делото Патопис е напишано од непознат автор од вториот век од старата ера</ref>. Етничката, географската и јазичната граница на југ се протегала по северните падини на Олимп и брегот на реката Пенеј. На југозапад границата продолжувала до планината Пинд, тука се наоѓало тромеѓата помеѓу Македонија, Епир и Тесалија <ref name="Pro" />. Западната граница започнувала од Пинд и продолжувала по Шарпланинскиот масив (Јабланица, Кораб, Дешат и планината Скард - денес Шар Планина). Шар Планина била тромеѓата помеѓу Македонија, Илирија и Дарданија <ref name="Pro" />. Северната граница, од тука, се спуштала по падините на планината Јакупица, минувала низ современите градови Скопје и Велес<ref name="Pro" />, по линијата на Сопот и Новачани, како и по долината на реката Пчиња и излегувала на Осоговските планини сè до Рила Планина<ref name="Pro" />. Северната граница на Македонија, подоцна била граница помеѓу римските провинции Македонија и Горна Мизија, меѓутоа оваа граница била и граница меѓу две култри: источна (хеленска) и западна (латинска)<ref name="Pro" />. Источната граница одела по источните стрмнини на Пирин Планина сè до устието на реката Нестос во Егејското Море.<ref name="Pro">Историја на Аргеадите, Наде Проева, Скопје, 2004</ref> == Географска положба == Започнувајќи со Херодот, античките автори приморска Македонија ја нарекувале - ''Долна Македонија'', а планинскиот внатрешен дел - ''Горна Македонија'' <ref name="Pro" />. Античките автори секогаш пишувале и говореле само за Долна и Горна Македонија <ref name="Pro" />, а никогаш за западна и источна Македонија <ref name="Pro" /> или источна Панонија <ref name="Pro" />, како што прават некои современи автори. Во историската литература има примери кога некои од македонските области наместо да се вбројат онаму каде што се наоѓале во антиката, се класифицираат според поделбата на источна и западна Македонија, што е научно и историски неточно <ref name="Pro" />. Некои историчари областа Парорбелија ја вбројуваат во источна Македонија иако Страбон истакнал дека оваа област се наоѓала во Македонија, односно на македонска страна. Затоа областите во т.н источни делови на Македонија треба да се распоредат во Горна или Долна Македонија <ref name="Pro" />, во зависност од местоположбата <ref name="Pro" />. == Географска поделба == === Долна Македонија === {{Главна| Долна Македонија}} [[Податотека:Cholomondas Mountain, Chalkidiki, Greece - Dense forest.jpg|350px|мини|десно|Холомонтас]] Долна Македонија се состоела од следните области: [[Пиерија]], [[Ботиаја]], [[Алмопија]], [[Амфакситида]], [[Мигдонија]], [[Антемунт]], [[Ботика]], [[Крусида]], [[Бисалтија]], [[Крестонија]], [[Пиерида]], [[Едонија]] (Едонида), а во политичка смисла и [[Еордеја]] <ref name="Pro" />. * '''Пиерија''' го опфаќала крајбрежниот дел наспроти Халкидик, помеѓу сливовите на реките Пенеј на југ и Халиакмон на север. Областа се наоѓала северно од планината Олимп и источно од [[Пиериски Планини|Пиериските Планини]] (Шапка). * '''Ботиаја''' во римско време била позната како Кампанија. На запад се граничела со Еордеја, на југ со Пиерија, на север се граничела со Алмопија, односно планината Пајак, а на исток била омеѓена со реката Аксиј. * '''Алмопија''' се нарекувала рамнината во грониот тек на реката [[Лудија]] (Колудеј), омеѓена од планините Пајак и Ниџе. Поголеми градови биле Хорма, Апсал и Еуроп. * '''Амфакситида''' е географско име од подоцнежно време, со кое се означувале териториите од двете страни на реката Аксиј. Оваа област ги опфаќала некогашните долнопајонски области источно од Аксиј - Грестонија и Крусида. Поважни градови во оваа област биле: Идомена, Гортинија, Аталанта и Европ. * '''Мигдонија''' своето име го добила според епнимниот херој Мигдон. Оваа област го опфаќала северниот дел на Халкидик. Името Мигдонија честопати се користело како заедничко или збирно име за означување и на областите Крестонија, Бисалтија и Антемунт. * '''Крестонија''' или ''Грестонија'' го добила името епонимниот херој Грастос, син на Македон. Според Херодот, оваа област се наоѓала во горниот тек на реката Ехедор, на север од Мигдонија и северозапад од Бисалтија. Оваа област подоцна била означувана со името Амфакситида. * '''Бисалтија''' се протегала по долниот тек на реката Стримон, источно од планинскиот масив Дисорон (Круша). Поважни градови во оваа област биле Берга, Еупорија, Алор и Трагил. * '''Пиерида''' или Пиерија се нарекувала крајбрежјето источно од устието на реката Стримон, сè до Нестос, каде што се наоѓале тврдините Фарга и Пергам. Поважни градови биле: Ејон, Амфипол, Галепс, Ојсимна, Неапол (Кавала) и Аконтисма. * '''Едонија''' името го добила по епонимниот херој Едон, брат на Мигдон. Областа се наоѓала на север од Пиерида и североисточно од Пангајските планини. Поголеми градови биле: Миркин, Драбеск и Филипи. * '''Еордеја''' ја опфаќала областа околу езерото Бегорис, северно од Елимеја, помеѓу Пиерија и Орестида, јужно од Линкестида. Поважни градови биле: Арниса и Кела. На [[Халкидик]] се наоѓале областите '''Крусида, Ботика и Антемунт'''. Крусида го опфаќала крајбрежјето јужно од Термајскиот Залив (Солунскиот Залив) до кракот Палена. Ботика се наоѓала на средишниот дел на Халкидик. Поважни градови во Ботика биле: Калиндоја, Спартол, Плеума и др. Областа Антемунт се наоѓала источно од Тесалоника. Оваа област според Тукидик во рамките на Македонија била вклучена во VI век п.н. Целиот Халкидик во рамките на македонската држава влегува во времето на [[Филип II Македонски]] и станал неразделен дел од Македонија сè до крајот на антиката. === Горна Македонија === {{Главна|Горна Македонија }} [[Податотека:Ancientbitola.jpg|мини|350п|Хераклеја Линкестис]] Во Горна Македонија, која била именувана и како ''Слободна Македонија'' <ref name="Pro" /><ref>Strab. VII, 326</ref><ref>Caes., Bell. civ III, 7, 9</ref>, влегувале следните области: [[Тимфаја]], [[Параваја]], [[Дасаретија]], [[Орестида]], [[Линкестида]], [[Пелагонија (античка област)|Пелагонија]], [[Дериоп]], [[Пајонија]], [[Парорбелија]], [[Синтика]] и [[Одомантика]] <ref name="Pro" />. * '''Тимфаја''' се наоѓала на границата со Епир. По важни градови биле: Ајгиниј и Гиртона. * '''Параваја''' се протегала во соседство на Тимфаја. Поважни градови биле: Парореја и Ерибоја. * '''Дасаретија''' или Дасаретида се протегала на север од Епир, односно од реките Апсос и Еордаикос. Според Плиниј, оваа област завршувала кај дивите барбари Дарданците. Поважни градови биле: [[Лихнид]], [[Евија]] и [[Ускана]]. * '''Орестида''' ги опфаќала горниот тек на Халиакмон, Костурското и Преспанксото езеро. Поважни градови биле: Аргос Орестикон, Лика и Батина. * '''Линкестида''' го опфаќала јужниот дел на денешна Пелагонија. Поважни градови биле: Хераклеја, Никаја и Бева. * '''Пелагонија''' се нарекувал денешниот северен дел на [[Пелагонија]]. Поважни градови биле: [[Пелагонија (град)|Пелагонија]], Керамија и Колобајса. * '''Дериоп''' се наоѓала во горниот тек на реката Еригон. Тука се наоѓале градовите Стибера, Алкомена и Брианион. * '''Пајонија''' се пртотегала по течениото не реката Аксиј, од Демир Капија до Таорската Клисура на север. Позначајни градови биле: Аргос, Стоби, Антигонеја, еврист, Стена, Билаѕора, Астибос, Добер, Страј, и Баргала. * '''Парорбелија''' се наоѓала јужно од планината Беласица до Демиркаписката Клисура, југоисточно од Рупелската клисура и западно од реката Стримон. Поважни градови биле: Калипол, Ортопол, Гареск и Филипол. * '''Синтика''' се протегала по среднот тек на реката Стримон, на север од Бисалтија. Поважни градови биле: Хераклеја, Поројкопол, Тристол и Нејна. * '''Одомантика''' се наоѓала во северните падини на Пангајските планини, источно од Стримон. Поважни градови биле: Сира, Скотуса и Гаѕор. епонимен херој на Одомантика бил Одомант, брат на Мигдон. == Антички Македонци == {{Главна|Антички Македонци}} === Име на Македонците === Во античко време, имињата на старите народи или племиња биле објаснувани со имиња на легендарни прадедовици и прамајки. Честопати овие легенди биле создавани ''post festum'', со цел да се даде оправдание или легитимитет на некои актуелни економски или политички случувања. Меѓу старите Македонци се создала повеќе легенди за митскиот предок ''Македон''. Македонскиот историчар Марсија запишал една легенда, која е зачувана од Хесихиј. Според оваа легенда Македон бил син на Ѕевс и Тија. Според схолиите (верзии) за легедата, Македон бил син Дион и Ајтија, Диос и Ајтија или Диос и Ајтрија. Според друга легенда, Македон Ликаонов бил крал на Ематија, а земјата го добила името според него. Во една друга легенда, еден од педесетте синови на аркадскиот син Ликаон се викал Македнон, а не Македон. === Тези за етничката припадност на Македонците === [[Податотека:Terrakota Statue eines Makedoniers 3 Jhdt v Chr.jpg|200px|мини|десно|Македонска теракота]] Во науката, прашањето за етничката припадност на античките Македонци е едно од најтешките и најсложените прашања. За потеклото и етногенезата на Античките Македонци се искажани голем број на спротивни и ралични мислења. За етничката припадност на Античките Македонци најмноги се изјасниле историчарите и јазичарите. Историчарите се изјасниле врз основа на наративните извори, а јазичарите врз основа на сочуваните макеодонски глоси (околу 150 на број), како и врз основа на ономастичките податоци. Историчарите искажале повеќе различни тези за етничката припадност на Македонците. Неколку историчари меѓу кои се: О. Абел, К. Белох, ее. Мајер, Ф. Гајер, Г. Хаѕидакис и сите грчки научници ја застапуваат тезата за хеленско потекло на Македонците. Албанските научници, меѓутоа и неколку странски како што се О. Милер и Хрт ја поддржуваат илирската теза, според која Античките Македонци имале илирско потекло. Други научници, меѓу кои биле О. Хас и И. Пудиќ, ја застапуваат бригиската теза, односно за бригиски корени на Македонците. Било искажано мислење дека Македонците биле мешан народ, оваа теза била застапувана од А. Шофман. Една група на научници ја застапува тидејата дека Македонците биле одделен народ, односно дека Македонците не биле Хелени, Илири и Тракијци. Оваа теза ја поддржуваат В. Георгиев, Ј. Борза, Наде Проева и други. Во однос на тезата за хеленското потекло на Античките Македонци, врз основа на наративните извори, се искажани повеќе критики. Павсанија напишал дека Битката кај Хајронеја била пропаст за Хелените. Диодор истакнува дека по смрта на [[Александар III Македонски]] во Азија не бил кренат ниту еден бунта, а се побуникле само Хелените кои без нивна волја биле населени во северното подножје на Хиндукуш и оние во континентална Хелада. Оваа војна е позната како Ламиска војна, а била позната и како Хеленска војна бидејќи Хелените се кренале против туѓинска власт. Полибиј пишува дека Агелај од Наупакт го советувал [[Филип V Македонски]] да запре со уништувањето на Хелените и да не ги прави лесен плен за оние што напаѓаат. Павсанија истакнува дека кралевите од македонската кралска куќа во Египет: {{Цитат|... '''''љубеле да се нарекуваат Македонци, што всушност и биле''''' <ref>Paus. X, 7.</ref>}} Плутарх тврди дека Хелените до крај ја чувствувале власта на Македонците како нешто туѓо и надворешно <ref>Плутарх, Apam 16</ref>. Хеодот кога пишува за македонските кралеви секогаш ги означува со етниконот Македонец. Плутарх запишал дека освен Клеопатра, другите македонски кралеви во Египет не се потрудиле да го научат египетскиот јазик. Во старогрчките наративни извори, Македонците секогаш јасно се одбележуваат со нивното етничко име, а честопати се означуваат и како барбари (оние што брборат, они што говорат неразбирливо или они што не го говорат хеленскиот јазик). Познатиот старогрчки оратор и политичар во еден свој говор протибв Фили истакнал: {{Цитат|'''''... тој не само што не е Хелен, ниту пак има нешто хеленско, туку е барбарин од земја за која не би можел нешто убаво да кажам, еден никаков Македонец, од земја од која човек порано ни роб не би купил...'''''<ref>Демостен, Терат Филипика, 31</ref>}} Некои научници сакаат да го намал значаењето на фактот дека Македонците во сите хеленски извори се означуваат како барбари. Оваа означување на Македонците како луѓе кои не го разбирале хеленскиот јазик, некои научници го толкуваат како резултат од политичкиот судир помеѓу Атина и Македонија, меѓутоа ова толкување не води сметка за изворите кои потекнуваат еден век пред судирот помеѓу Македонија и Атина. Изворите кои потекнуваат од V век п.н, Македонците и нивните кралеви ги нарекуваат барбари и најголеми непријатели на Хелените. Климент Александрисло во едно писмо до жителите на Лариса, македонскиот крал [[Архелај I|Архелај]] го нарекува „варварин“. == Други антички народи во регионот== ==== Пајонци ==== {{Главна|Пајонци}} [[Податотека:PaeoniaPaioniaMap.png|350px|мини|десно|Пајонија]] Во источниот дел на Македонија живееле група на пајонски племиња. За етничката припадност на Пајонците, историчарите и јазичарите имаат различни ставови. Г. Дројзден, К. Белох, Л. Мееркер и Р. Катичиќ (повоздржано) оцениле дека Пајонците се [[грци|хеленско племе]]. Оваа теза ја поддржуваат грчките историчари и истражувачи, меѓу нив се Ј. Сворнос, А. Даскалакис, Ј. Калерис (аматер) и други. Еден дел од историчарите сметаат дека тие се [[Тракијци|тракиски народ]], оваа теза ја поддржува Д. Дечев и поголем број на бугарски историчари. Според едно теза, Пајонците имале [[Илири|илирско потекло]]. ова тврдење го поддржуваат П. Кречмер, Х. Крае, Ј. Русу и повеќе албански историчари. Според некои научници, Пајонците се предхеленски [[Индоевропски јазици|индоевропски народ]], а други сметаат дека Пајонците имаат [[Бриги|бригиски корени]]. [[Фанула Папазоглу]] и [[Наде Проева]] ја застапуват идејата дека Пајонците се сродни со [[Бриги]]те <ref name="Pro" />. Во наративните извори, Пајонците секогаш се набројуваат оделно од Илирите и Тракијците. Страбон еднаш Пајонците ги нарекува Тракијци, меѓутоа кога Страбон пишува за Тракија, името на оваа област го користи во географска, а не во етничка смисла <ref name="Pro" />. За хеленските автори, тракисјки народ биле и Гетите. Пајонската ономастика покажува дека пајонските имиња се разликуваат од тракиските имиња <ref name="Pro" />. Тракиските имиња се сложени: Хептаакент, Мукакент, Кетрипор и слично. Пајонските имиња се едночлени и еднокоренски: Дида, Котис, Манта, Мома, Посис, Сита и др. Овие пајонски имиња ретко се сретнуваат во етничка Тракија <ref name="Pro" />. На територијата на Пајонија се среќаават поголем број на епихорски имиња, пронајдени на антропоморфни типови на стели, кои имаат паралели во бригиската ономастика. Такви имиња се: Бејтис, Котис, Манта, Местил и др. Западно од реката Места, односно на територијата на Пајонија и пајонските племиња, не се среќаваат топоними со типично тракиски завршетоци како што се: ''para, bria i diza.'' Пајонските племиња и Линкестите најдолго време се спротивставувале на централната власт на [[Аргеадска династија|Аргеадската династија]]. Помеѓу Пајонците и Аргедаите се воделе долги борби во текот на кои бил разурнат градот [[Амидон]], а дел од Пајонците заедно со локалната пајонска династија емигрирале на север од Демир Капија. Пајонската група на племиња била составен дел од Бригите и не влегувале во рамките не хеленските племиња. Кај [[Хомер]], Пајонците се бореле на страната на [[Троја]]нците, против [[Ахајци]]те. Пајонците учествувале во процесот на формирање (етногенезата) на Античките Македонци <ref name="Pro" />, процес кој завршил во доцната праисторија. Ј. Шашељ истакнува дека Пајонците тогаш се стопиле со останатите македонски племиња. А. Бенац истакнува дека процесот на претопување на Пајонците со останатите Македонци бил можен поради тоа што Пајонците биле сродни со нив <ref name="Pro" />. Според [[Енциклопедија Британика]] Пеонците биле народ од мешано, тракиско-илирско потекло, и иако подоцна биле освоени од Македонците тие го задржале својот етнички идентитет до околу 400 година од н.е. кога нивната земја поминала од римска под византиска власт.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/438110/Paeonia "Paeonia", Encyclopædia Britannica online.]</ref> ==== Пелагонци ==== {{Главна|Пелагонци}} За етничката припадност на Пелагонците постојат различни погледи. Според една теза тие имале илирско потекло, според друга теза тие биле тракиско племе. А. Даскалакис и други грчки историчари истакнуваат дека тие биле хеленско племе. Ј. Русу истакнува дека Пелагонците биле македонско племе. Според една теза, која ја застапува полскиот научник В. Пајанковски, а е поддржана од некои македонски научници, Пелагонците биле составен дел пајонската група на племиња и имале бригиско потекло <ref name="Pro" />. Материјалната култура, погребните обичаи и ритуалите на Пајонците се еднакви со оние на Пајонците. Наде Проева истакнува дека станува збор за автохтон пајонско-пелагонски етнички агломерат кои одамна бил забележан од белградскиот аргеолог М. Гарашанин. Во Илијадата, се споменува заеднички предок Пелагон или Пелегон. Страбон истакнува дека Пајонците се нарекувале Пелагонци. Полибиј и Ливиј запишале дека Ематија порано се нарекувала Пајонија. Пелагонците се вброени во пајонската група на племиња од страна на Плиниј. Пајонско-пелагонскиот агломерат се разликувал од илирскиот, односно Пајонците и Пелагонците имале различно етничко потекло и различна материјална култура од илисрките племиња <ref name="Pro" />. Пајонско-пелагонскиот агломерат се разликувал и од оној во скопско-кумановската област, која имала трибалски ([[Трибали]]) карактер. Страбон дава податок дека Пајонците на север се граничеле со Дарданците, меѓутоа не се пронајдени такви археолшки докази. Најверојатно, Пајонците во одреден период имале доминација над Трибалите и тогаш се граничеле со Дарданците. ==== Енгелани (Дасарети) ==== {{Главна|Енгелани}} [[Податотека:Ohrid and Prespa lakes topographic map mk.svg|мини|350п|Охридскиот реон, областа на Енгеланите]] Во западниот дел на Античка Македонија живееле [[Енгелани]]те, односно [[Дасарети]]те. За нивното потекло се искажани разлини мислења. Ф. Папазоглу и сите албански научници истакнуваат дека тие имале илирско потекло. Според грчкиот научник М. Хаѕопулос тие биле хеленско племе. Вејс-Вудворд и Наде Проева истакнуваат дека тие биле македонско племе, полскиот научник В. Пајанковски истакнал дека тие биле Бриги. Името на Енгеланите во хеленските извори било прилагодено на хеленскиот (страогрчки) јазик и таму се запишани како Енхелејци. Во сите стари пишани извори Енгелените се спомнуваат оделно од Илирите. Херодот запишал дека [[Кадмо]] стасал кај Енхелејците од [[Теба]], а Аполодор истакнува дека тие војувале против илирските племиња. Во 4 век п.н, Енгелеаните потпаднале под илирска власт и тогаш за првпат во изворите се спомнуваат меѓу илирските племиња. Последен автор кои ги спомнува Енгеланите по име е хеленскиот историограф Полибиј кои работел во Рим. Тој ги спомнува Енгеланите, кога шишуава за борбите помеѓу македонскиот крал Филип V и илирскиот владетел Скердилаида. Борбата се водела во областа Дасаретија во 217 година п.н. По овој настан Енгеланите повеќе не се спомнуваат во изворите. Страбон запишал дека Енгеланите се викале и Дасарети. Односно во римско време, моќта и славата на Енгеланите се намалила, а на нивно место се издигнало името на Дасаретите. Станува збор за група на племиња кои живееле на територијата на западниот дел на Македонија. Во почетокот, кога Енгеланите биле моќни, целата група на племиња се нарекувале Енгелани. Кога моќта на Енгеланите опаднала, на нивно место дошло друго племе познато како Дасарети. Ова племе успеало да се наметне над останатите македонски племиња во западниот дел и оваа област станала позната како Дасаретија. Ономастичките податоци од натписите најдени во овој дел (педесетина имиња што се најдени на натписи во охридско-струшкиот регион), укажуваат дека само четири имиња се илирски <ref name="Pro2" />. Во кичевскиот крај и Полог, од вкупно дваесетина имиња само две се илирски <ref name="Pro2">„Студии за античките Македонци“ (1997), Наде Проева</ref>. Кичевската котлина и Полог до неодамна погрешно се ставаа во провинцијата Горна Мизија <ref name="Pro" />, спротивно од податокот на географот Птолемај дека овој дел влегувал во провинцијата Македонија. Плиниј истакнува дека Дасартеија се протегеала на север од епир сè до дивите барбари Дарданците <ref>Plin. IV, 3.</ref>. Полошката и кичевската котлина влегувале во македонската област Дасаретија. Кон крајот на 20 век, била откриена некроплоа во Синдос (Текелиево) кај Солун. Оваа некропола има капитално значење во дефинирањето на материјалната култура на античките Македонци и определувањето на нивната територија. Во ова некропола биле откриени белези на погребен култ кои не е хеленски и не е илирски. Гробовите и севкупиниот материјал од Синдо, кои се наоѓаат во срцето на Античка Македонија и се датирани од VI век п.н <ref name="Pro2" />, имаат непосредни и единствени слипчности со богатите кнежевски гробници од VI и V век п.н, откриени во [[Требеништа (некропола)|некрополата во селото Требеништа]], односно Горенци, Охридско <ref name="Pro2" />. Во некрополата во Требениште се пронајдени златен накит, бронзени кратери, среберени садови, нараквици, сандали и златни погребни маски. Некрополата во Требениште се наоѓала на територијата на Енгеланите. Материјалната култура откриена во Требенишште е речиси идентична со материјалната култура откриена во некрополата во Синдос <ref name="Pro2" />. Од особено значење се златните маски кои служеле во погребувањето. Во погребниот култ кај Античките Македонци, делови од телото на починатиот се покриени со злато, односно маски, нараквици и сандали, На облеката или на оружјето се закачувале листови од злато, односно апликации. На овој начин биле закопувани првенците на Енгеланите во Охридскиот регион меѓутоа на тој начин биле закопувани и други локални владетели на македонските племиња пред да потпаднат под власт на Аргеадите. Слични погребни макси и златни листови, освен на терироријата на Енгеланите и Синдос (во близна на Солун) се пронајдени и на други наоѓалишта во Македонија: Беранци (Битола), Ајане (денес Грција, во блзиина на Гевгелија. На терироријата на Елада вакви наоди не се откриени. Археолошките наоди од постаро време им овозможуваат на научниците да повлечат јасна граница помеѓу македонските племиња (во кои влегуват и Енгелати) и илирските племиња. Материјалната киултура во долината на реката Девол (територија на енгеланите, односно Дасаретите) се разликувала од културата во долината на реката [[Шкумба]]<ref name="Pro" />, изворно подрачје на Илирите. Племињата кои живееле околу Охридското Езеро, вклучително и енгеланите, имале македонска етничка припадност и не биле Илири <ref name="Pro" />. Енгеласките и Дасартеските имиња се слични со имињата на Бригите. Енгеланите и Дасараетите биле бригиско племе, а по завршувањето на етногенезата на Античките Македонсци станале македонско племе <ref name="Pro2" />. ==== Бриги ==== {{Главна|Бриги}} [[Податотека:Phrygians.jpg|200px|мини|лево|Бриги]] [[Податотека:Thessaloniki area in Antiquity.png|350px|мини|десно|Мигдонија, македонски дом на Бригите]] На територијата на Македонија, Бригите се спомнуваат повеќепати. Најчесто се спомнуваат во прастаро време, меѓутоа во изворите во историско време се спомнуваат и бригиски енклави. Херодот истакнува дека Бригите го нападнале логорот на персиецот Мардониј во Македонија, а подоцна Хердот истакнува дека Бригите биле покорени од Персисците, поради што морале да учествуваат во походот на Ксеркс против Хелените <ref>Херодот, VI, 45; VII, 145</ref>. Според страбон, Бригите живееле кај реката Еригон, а Апијан ги спомнува во заднината на хеленската колонија Епидамнос. Хесихиј споменува град Бригијада. Стефан од Биѕантиј запишал дека Бригите биле македонско племе во сосетство на Илирите. Бригите биле стари жители на Македонија, а Хердот го соопштил и името на единствениот познат бригиски крак - Мида. Според Плиниј и Страбон, пред и по Тројанската војна Бригите делумно се ислелиод Македонија и се населиле во Мала Азија. Според некои научници, во XVII и XVI век п.н. Бригите се поделиле на две групи: анадолски - Големи Фриги или Мајонци (според А. Кемпински) и евроспки - Мали Фриги (пајноска група)<ref name="Pro" /> . Во бригиската група на племиња влегуваат: Пајонци, Пелагонци, Енгелани (Дасарети) и едонскомигдонската група <ref name="Pro2" />. едонскомигдонската група на племиња биле подгрупа на Пајонците и се состоела од едонци, Крестонци и Ситонци. Според традицијата, братот на Мигдон се викал Едон, а Грастос бил негопв син. Тирсе, според кого е наречен градот Тирса, му бил внук. етниконот Тирсенци кај Херодот се однесубва на нив. Тирсенците и Кретонците кај атос, Тукидид ги нарекува Пелазги, односно барбари. Како Пелазги, Тукидид ги набројува и Бисалтите и Едонците. Бригите биле главна компонента во етногенезата на Античките Македоннци. Ова може да се заклучи врз археолошките извори и бригиските епихорски имиња кои се посведочени во Пела, Бероја и Тесалоника, во срцето на Античка Македонија. Меѓу македонскиот и фригискиот јазик постоела сродност <ref name="Pro" />. Македонците и Бригите имале и обичај да даваат боженски имиња на смртни луѓе <ref name="Pro" /><ref name="Pro2" />. ==Старомакедонски јазик== {{Главна|Старомакедонски јазик}} [[Податотека:MidasSehri.TombDetail.jpg|250px|мини|десно|Фригиско писмо]] За јазикот на Античките Макеонци се искажани различни мислења. Според една група на историчари, во која се: О Хофман, Р. Катичиќ, Г. Хаѕидакис, М. Хаѕопулус и речиси сите грчки научници и истражувачи, макеоднскиот јазик бил хеленски. Други научници, меѓу кои: Ф. Бараиќ, Г. Бонфанте и други, го класифицираат како илирски јазик. Дел од научниците како што се: О. Хас и И. Пудиќ, сметаат дека македонскиот јазик бил фригиски. Во последно време сè поголем број на јазичари сметаат дека македонскиот јазик бил одделен јазик. Оваа стојалиште го поддржуваат: В. Пизани, В. Георгиев, И. Руси, П. Шантрен и други. Во голем број на антички извори е посочено дека македонскиот јазик значително се разликувал од хеленскиот. Меѓутоа, досега не е најдена ниту една единствена реченица на македонскиот јазик, целиот зборовен материјал со кои располагаат научниците се состои од т.н ''македонски глоси'', односно македонски зборови кои биле запишани во делата на античките и византиските лексикографи. Најголем број на макеоднски глоси биле запишани од страна на Македонецот Америја кој живеел во III век од нашата ера. Бројот на македонските глоси се проценува на околу 100 - 200. Еден податок од V век п.н кои се однесува на јазикот на Крестонците укажува дека хеленскиот и македонскиот јазик се разликувале. Кога Херодот пишува за жителите на Крестонија ги нарекува Пелазги, а нивниот јазик го нарекува барбарски, истакнувајќи дека: {{Цитат|'''...се разликува од јазикот на сите други кои живееле околу нив...''' <ref>Херодот I, 67</ref>}} Врз основа на овој извор, како и други, некои научници истакнуваат дека Македонците и македонските племиња биле староседелци, кои зборувале на јзик неразбирлив за Хелените. Тукидид во своето дело за Пелопонеската војна кога пишува за настаните на Халкидик истакнува дека Грестонците, Едонците и Бисалтите ги нарекува барбари, односно народ со неразбирлив јазик <ref>Thuc, IV, 109</ref>. Од подоцнежниот период посојат поеќе податоци кои укажуваат дека македонскиот јазик се разликувал од хеленскиот. Во текот на судењето на Филота (330&nbsp;г. п.н), кога бил запрашан на кој јазик ќе се обрати - на македонски или на хеленски - тој решил да говори на хеленски за да го разберат и оние кои не биле Македонци. Во 328&nbsp;г. п.н на гозбата во Мараканда дошло до кавга помеѓу Клејтос и [[Александар III Македонски]], според изворите македонскиот крал својата стража ја повикал на македонски јазик <ref>Плутарх, Александар 51</ref>. Плутарх истакнува дека војсководецот Евмен, кој имал хеленско потекло, од војниците бил поздравуван на македонски јазик. Кога Евмен требало да испрати пратеник кај Македонецот Неоптолем во 321&nbsp;г. п.н, задачата му ја доверил на некојси Ксенија, чиј мајчин јазик бил македонскиот. Куртиј Руф истакнува дека Македонците имале потреба од преведувач за да го разберат хеленскиот јазик <ref>Athen. III, 121; Куртиј Руф VI, 11, 4</ref> Дополнително светло во проучувањето на античкиот македонски јазик фрлаат ономастичките податоци. Во постарите тези преовладувале видувања дека на Балканскиот Полуостров на север од Хелените живееле само Илири и Тракијци, оттука сите имиња кои не можеле да се вбројат во хеленската ономастика биле означувани како илирски или тракиски. Поновите истражувања, особено она на [[Фанула Папазоглу]], покажале дека еден дел од овие имиња кои порано биле класифицирани како тракиски или илирски, во зависност од тоа дали биле посведочени во западниот или источниот дел на Македонија, денес се дефинираат како бригиски. Овие имиња освен во Македонија се среќаваат уште само во Мала Азија, односно Фригија. Сличноста на македонските и бригиските имиња укажуваат дека Бригите, кои во изворите се посочени како македонско племе, биле една од компонетите во етногезата на Античките Македонци. Помеѓу макеодонските глоси и зборовите од старофригискиот јазик постои сродност. Бригите и Македонците имале обичај да даваат боженски имиња на смртници, а тоа не е посведочено и не е обичај помеѓу Хелените и Римјаните. Овој обичај најрано се сретнува во Мала Азија и Македонија. Полибија истакнува дека двајцата пратеници на македонскиот крал Персеј биле испратени кај илирскиот крал Гентиј со предлог за сојуз и пријателство, тие биле придружувани од еден Илир кој требало да посредува со неговото знаење на илирскиот јазик <ref>Polyb. XXXVIII, 8, 28</ref>. Некои научници овој подоток го користат како доказ за разликата помеѓу илирскиот и македонскиот јазик. Ако Македонците биле Илири немало да им треба преведувач, односно човек кој го познава илирскиот јазик. == Религија == === Тези === [[File:Bust of Zeus.jpg|200px|thumb|right|Зевс, грчкиот врховен бог]] Религијата на античките Македонци е малку изучувана. Нивната религија, како и најголемиот дел од античката македонска историја, се изучува како дел од историјата на Хелените, поради вкоренетото убедување дека античките Македонци биле Хелени. Хеленските имиња на божествата кај малозиските народи, како што е случајот и кај античките Македонци, се толкуваат како резултат на хеленизација, меѓутоа хеленските имиња на боговите кај античките Македонци се земаат како доказ хеленските корени на Македонците. Таквиот пристап довел до погрешни и несоодветни толкувања на фактите. Еден дел од научниците го прифаќаат фактот дека античките Македонци имале свој пантеон, меѓутоа тврдат дека тој постоле само во раниот период и дека со текот на времето античките Македонци ги прифатиле олимписките богови. Исто така се изнесува и тезата дека македонскиот пантеон во текот на IV и III век п.н целосно се хеленизирал. Научниците кои ја застапуваат оваа теза ги користат наративните извори ко се напишани на хеленски јазик и главно од хеленски автори, меѓутоа треба да се истакна дека за хеленските автори карактеристично е хеленското толкување (''interpretatio graeca'') на поимите <ref name="Pro2" />, односно имињата на нехелеснките богови, вклучително и на македонските богови. Македонските божества може да се препознаат меѓу македонските глоси и според епитетите на натписите, при што се затскриени зад нивното хеленско име. Македонскиот карактер на божеството честопати се открива и од географските епитети. При изучувањето на религијата на античките Македонци, некои од научниците посебно внимание посветуваат на ликовните претстави од Македонија. Оние научници кои ги изучувале ликовните претстави на боговите во Македонија, истакнуваат дека тие не се изработени според хеленски канони и таква ликовна претстава ја земаат за доказ дека не е можно поистоветување на македонските со хеленските божества <ref name="Pro" />. Како пример го посочуваат вотивната плоча од Стоби на која е претставен богот Диалис, односно Дионис, заедно со полубожествата - дајмони на локалното племе Антани <ref name="Pro" />. === Хеленско толкување === [[File:Pompeii - Temple of Isis - Io and Isis - MAN.jpg|thumb|upright=1.5|Божицата Изида (​​седи десно) се поздравува грчката хероина Ија во Египет, римската слика од Помпеја]] Хеленските автори при создавањето на своите дела честопати ги опишувале обичаите на народите во земјите надвор од хеленскиот етнички свет. Ови автори при создавањето на своите дела не ги запишувале изворните имиња на боговите и обичаите, не ги запишувале ниту изворните имиња на туѓите нехеленски народи. Во оваа пракса не се запишувале ниту државните институции. Хеленските автори наместо да ги запишат изворните имиња, тие ги поврзувале со ним соодветни или приближно соосветни елементи од хеленската култура. Оваа навика на хеленексите автори во науката се нарекува хеленско толкување на податоците, односно ''interpretatio Graeca''. Некои научници истакнуваат дека токму поради хеленско толкување, македонските богови и други појави од македонската историја се облечени во хеленско руво. Како потврда за таквото нивно тврдење го земаат епиграмот од една бронзена статуа посветена во чест на Демостен, каде што пишува ''македонски Арес'': {{Цитат|'''Демостене, да имаше сила рамна на мисла; Арес македонски с’ моќ не ќе совладаше Грк''' <ref>Препев на Е. Колева, Антологија на хеленската лирика, Скопје, 1996, 81</ref>}} Некои научници истакнуваат дека поради ''interpretatio Graeca'', нема ниту едно оригинално име на македонските божества во античките извори. Меѓутоа, макеоднските божества можат да се препознаат меѓу макеоднските глоси или според епитетите на натписите. Македонските научници и историчари при изучувањето на македонските божества ги користтат нивните хеленски имиња ставени во наводници, затоа што во најдобар случај станува збор за означување со имиња на приблиѓно соодветни божества од хеленскиот пантеон. === Македонски пантеон === {{Главна|Македонски пантеон}} [[Податотека:Detail Diana Versailles Louvre Ma589.jpg|250px|мини|десно|Хеленската Артемида]] [[Податотека:Michelangelo Bacchus.jpg|250px|мини|десно|Бахус од Микеланџело]] [[Податотека:Hercules Musei Capitolini MC1265.jpg|250px|мини|десно|Римска претстава на Херакле]] * '''Ѕевс''' — македонски врховен бог на Македонците. Во легендите тој се нарекува Дион или Диос. Некои македонски научници претпоставуваат дека македонскиот врховен бог се викал Дион или Диос <ref name="Pro" />. Кога македонскиот врховен бог се сретнува со името Ѕевс, неговото име е придружено со епитети кои укажуваат на неговиот македонски карактер <ref name="Pro" />. Еден од неговите епитети е ''Hetaireios''. Овој епитет, научниците го поврзуваат со хетајрите, типична македонска институција. Исто така се сретнува и епитетот ''Hyperberetas'' кои го поврзуваат со последниот месец од македонскиот календар - хиперберетај и празникот Хиперберетаи, кога се чествувал македонскиот Ѕевс. Интересен е епитето ''Hyperairetes'' кои е откриен на еден натпис во селото [[Дебреште]]. Натписот се датира од римско време. Самиот епитет не е посведочен во хеленскиот јазик, ниту како епитет на хеленскиот Ѕевс, ниту како збор. Научницте претпоставуваат дека се работи за превод на македонски епитет, чие значење не е познато. * '''Атена''' или македонската Атена има повеќе епитети. Во 171&nbsp;г. п.н во градот Кирос, македонскиот крал Персеј и жртвувал на Атена ''Alkidemos''. Во престолнината на Македонија - Пела била најдена една статуа на оваа божица, таа имала шлем украсен со рогови на бик, од што може да се заклучи дека во најстарите времиња, македонската атена била заштитник на стадата. Роговите на Атена ''Alkidemos' биле остаток од старата зоолатристичка фаза во македонската религија, за оваа фаза има голем број на примери во легендите. друг епитет на македонската Атена е ''Gygaia''. Хесихиј истакнал дека Гигаја била домородна Атена, а Херодот запишал дека Гигаја се викала и сестрата на кралот [[Александар I]], односно станува збор за теофорно име. Обичајот на давање на теофорни, односно боженски имиња на смртни луѓе е посведеочен и кај Бригите. * '''Дионис''' бил едно од најпочитуваните божества кај Македонците. Еврипид, кои своите последни години од својот живот ги поминал на македонскиот двор, ја создал драмата ''Бакхи''. Во оваа драма е прикажан отпорот на Тебанците кон култот на Дионис. Според некои истражувачи Бакхос не е Дионис, туку бригиско-едонско божество на растителноста, кое од север навлегло во Хелада. Оргијастичкиот ритуал и оргијастичкиот карактер на Дионис не е белег на хеленските, туку на малоазиските божества. Според еден податок, облеката на Мајнадите се нарекувала ''Едонска наметака'', а тие се викале ''Едонки''. Во Илијадата се спомнува Ликург Дријантов, крал на Едонците. Овој крал се скарал со боговите и ги избркал доилките на бесниот дионис низ светата Ниса. Оваа епизода се толкува како пренесување на Дионисовиот култ во бојотска Ниса. Хесихиј истакнува дека кај Пајонците, Дионис се викал Диалос. Ова име е посведочено на еден натпис на основата на една статуа која е откриена во Кукуш, а се датира од II век од нашата ера. Култот на ова македонско божество бил особено почитувано од пајонската група на племиња. Хелените ова македонско божество го идентификувале како Дионис, а култот бил толку раширен во Македонија што и бакхантките се нарекувале ''Макети''. Ликовните претстстави на македонскиот Дионис не биле изработени според хеленските канони. * '''Артемида''' била една од најпочитуваните божества во Македонија, како божица на ловот и природата. Таа била женски пандан на Дионис. Името на еден од месеците од македонскиот календар се нарекува ''артемисион''. Врз основа на локалните епитети кои се посведочени, научниците заклучиле дека станува збор за автохтоно македонско божество на кое со хеленското толкување му е дадено хеленско име. Типични епитети за Артемида во Македонија се: ''Blaganitis (Благанска), Gazoreitis (Гаѕорска), Agrotera, Kynagogos, Digaia''. На една теракотна биста од Дебреште оваа божица е претставена со коњски протом на рамото, кучешка глава под него, дијадема и растителни атрибути во косата. Научниците истакнуваат дека станува збор за ''Артемида Енодија''. * '''Котида''' има сличен див култ како и Дионис. Поетот Ајсхил во тетралогијата Ликургеја ја поврзува Котида со Дионис. Страбон запишал дека празниците на Котида се викале ''Котитии'' и дека сличноста на култот произлегува од тоа што Фригите (Бригите) биле преселници од Тракија, односноод Едонија. * '''Бендида''' во изворите е идентификувана со Големата Мајка, Големата Божица, Кибела, Персефона, Селена, Хеката, а најчесто со артемида, со која иконографски е најслична. И двете божици носат кус хитон, наметка од животинска кожа, чизми, фригиска капа икопје. Долината на Стримон била центар на култот на божицата Бандида. Отука нејзиниот култ се проширил источно од реката Нестос, во етничка Тракија и Хелада. Оваа божица била особено почитувана кај Витините, кои од Стримон се преселиле во Мала Азија. * '''Афродита''' во Македонија го носи името ''Zeirene'', a нејзиноти име е сочувано во македонските глоси. За нејзиното име има повеќе различни мислења, според едно од нив имњто на божицата Ѕејрена произлегло од глосата ''zeira'' (наметка), оваа глоса била бригиска, иако некои ја толкуваат како тракиска глоса. Оваа божица се означувала и со атрибутот Ѕеринтијака, овој термин се сретнува и како топоним, но и како име на населението крај Пангајското крејбрежје <ref>Theopomp. fr. 44, fr. 214</ref> * '''Арес''' бил макеоднски бог на војната, меѓутоа податоците за него се скудни. Има податок според кои кај Крестонците Арес се нарекувал ''Кандаон''. Лексикографите запишале дека името на макеоднскиот Арес било ''Таулос'' или ''Таумос''. На натписите во Фригија како епитет на Зевс се среќава ''Таолос'', а во Тесалија епитетот ''Таулиски''. * '''Ма''' е прикажана со сончеви и воени обележја. Со зраковидна круна на главата, но и како хетитско божество на војната со штит, оклоп, меч, копје или либрис. Со текот на времето, сончевиот карактер на божицата бил потиснат и во римско време Ма била божица со војнички карактер. Од оваа божица се најдени само три ликовни претстави и неколку натписи. Во [[Едеса]] постоело светилиште на оваа божица и се најдени повеќе од триесет манумиски натписи. Од трите досега пронајдени вотивни плочи, една е пронајдена во [[Претор]] кај [[Ресен]]. Ма не е посведочена во Хелада. Според некои научници, Ма е старо бригиско, односно македонско божество кое со текот на времето било запоставено, а по походот на [[Александар III Македонски]] на исток било оживеано. * '''Беди''' е уште едно божество кое не е посведочено каи Хелените. Неант од Киѕик опишува еден обред на македонските свештеници. Свештениците во молитвите го повикувале Беди, божество на воздухот и му се молеле за милост кон нив и нивните деца. Климент Александриски запишал дека беди е фригиски збор за вода. Со зборот беди се објаснува и топонимот ''Едеса'' во Македонија, а тоа се гледа и од словенскиот превод ''Воден'', на античката Едеса. Според некои научници беди е макеоднско-фригиска истозначна глоса. * '''Дарон''' — македонско божество кому му се молеле за болните. Во Пела е пронајдена посвета на Дарон. Според јазичарите, името на Дарон значи ''оној што дава утеха, смелост и решителност''. * '''Херакле''' во Македонија се нарекувал ''Arotos'', меѓутоа некои мислат дека вистинскиот облик на неговото име треба да гласи ''Aretos''. Херакле бил родоначалник на македонската кралска куќа и Македонците. Херакле во Македонија има повеќе специфични епитети: ''Propator'' (Прататко), ''Patroios'', ''Kynagidas, Phylakas'' (Чувар), ''Propylaios'' (Стражар на портите), ''Kalinikos'' (Кој носи убава победа). За Херакле се сретнува и топонимот ''Едески''. Во Македонија, Херакле не бил почитуван како херој туку како бог. * '''Аполон''' во Македонија ги носи епитетите ''Oteudan(ik)os'' и ''Eteudan(ik)os''. Овие епитети се посведочени на два натписа со типично македонски имиња, најдени во местото [[Трескавец]], на 1420 метри надморска височина. За првпат на монетите бил прикажан за време на [[Филип II Македонски]]. * '''Хелиј''' е физичка светлина, односно Сонцето во антропоморфен облик. Тој се среќава првенствено на монетите на македонските кралеви. Хелиј, односно Сонецето како домашен македонски бод се споменува неколкупати. Во изворите се сретнува дека македонските кралеви му принесувале жртви. === Култови === ==== Култ кон Сонцето ==== [[Податотека:Ancient Macedonian Symbol.jpg|300п|мини|Македонското сонце]] Култот кон Сонцето бил најважен и најраширен култ кај Македонците. Овој култ во хеленското толкување одогаварал на култот на Хелиј, а не на Аполон. Најстариот податок за овој култ кај Македонците се сретнува кај Херодот <ref>Херодот VIII, 137</ref>. Максим од Тир запишал дека кај пајонските племиња бил раширен култот кон Сонцето. Тој истакнува: {{Цитатник|'''''Пајонците го слават Хелиј носејќи лик на пајонскиот Хелиј во вид на мал диск ставен на длга мотка'''''<ref>МАксим од Тир II, 8</ref>}} Сончевата симболика не одлика за Хелените, меѓутоа кај Македонците сончевата розета е еден од најчестите симболи. Оваа розета се сретнува на македонскиот штит. Розетата ја има на многу други предмети, как што се накиот и оружјето. Најран приказ на сончева розета е прикажан на една бронзена дијадема од IX век п.н, најдена во некрополата во Кутлеш. Сончевата розета ја има и кај пајонските племиња на нивните монети од VI век п.н. Розетата е прикажана и на саркофагот на [[Филип II Македонски]]. Шематизирани прикази н арозета се среќаваат на македонските штитови, честопати придружувани со ѕвезди или полумесечина. Розетата се сретнува и на надгробните споменици од римско време, најчесто по средното течение на реката Вардар, во некогашната [[Пајонија]]. Некои историчари заклучуваат дека, задржувањето на култот на Сонцето во Македонија сè до крајот антиката е специфичност на накаедонската религија, а сончевата розета е македонски симбол. ==== Култ кон Водата ==== [[Податотека:Slaapbol R0017601.JPG|мини|300п|десно|Со режењето на чашката на афионот се добива [[опиум]]]] [[Податотека:Златна погребна маска пронајдена во Требеништа - Охридско и кај Горна Порта.jpg|300px|мини|Златна погребна маска пронајдена во Требеништа - Охридско и кај Горна Порта]] [[Податотека:Alexander craterus.jpg|300px|мини|десно|Александар и Кратер во лов на лав]] Кај Македонците бил практикуван култ кон водата, слично како и кај Бригите (Фригите). Реките биле почитувани како божества и им се принесувале жртви. На обичните луѓе им се давале имиња на обожени реки. На натписите во Македонија се посведочени имиња дадени според македонски реки - [[Стримон]], Нестос, Местос, а се посведочени и имиња од фригиските Марсија и Халис. Во Македонија реката секогаш се претставувала антропоморфно на маонетите, за разлика од монетите во Хелада, каде речните божества секогаш биле прикажани како бикови. На монетите од Амфипол од римско време, Стримон е прикажаан како е испружен врз камења или неговата глава е со венец. На монетите од Хераклеја Синтиска (позната како Хераклеја Стримонска) и македонската колонија Павталија, приказот е ист. На бронезните монети од [[Стоби]], ковани во времето на римскиот цар Трајан, се прикажани олулегнати персонификации на две реки, [[Аксиј]] и [[Црна Река|Еригон]]. Херодот запишал една легенда од која се гледа дека култот на Водата бил маногу стар во Македонија и бил поврзан со првата македонска кралска куќа. Според легендата, Кога [[Пердика I|Пердика]], Аероп и Гаван ја минале реката, таа надошла толку многу што потерата која била испретена по нив не можела да ја мине реката. Македонците и пренесувале жртва на реката како на спасителка <ref>Херодот VIII, 138</ref> ==== Култ кон Сонот ==== Во Тиквешијата се најдени неколку надгробни стели од римскиот приод, на кои е прикажан афион. Во антиката имало убедување дека сонот е привремена смрт, афионот поради своето својство да опива и да успива, станал погребен и култен симбол. Афионот е прикажан и на накит. Во Требениште се најдени прикази на сребрени игли од фибули од типот Штрпци. ==== Култ кон змијата ==== Овој култ е посведочен во Пелагонија, Пајонија и Вергина, каде се најдени теракоти од змии. Змијата во античкиот период била симбол на постојано раѓање и умирање, односно реинкарнација и бесмртност. змијата честопати е прикажана на македонскиот накит и надгробните споменици, како симбол на покоиник кои е хероизиран. ====Погребен култ ==== Особена одлика за погребниот македонски култ се златните погребни макси. Вакви погребни предмети се најдени во Требениште, Охрид, Синдос и други места во Македонија. Начинот на изработка и карактерот на златните маски не се каратктерситика за Хелада. На една маска од Требениште е прикажана пчела. Според верувањата од предхеленскиот приод, пчелата била душата на починатиот. За култот на мртвите се граделе т.н хероони (храмови). Во Пидна е пронајден хероонот што го изградил Филип за погребниот кул на својот татко [[Аминта III]]. Македонскиот крал [[Александар II]] изградил гроб за својот татко, но и храм за неговиот култ <ref>Diod. XVII, 2, 1.</ref>. За починатите биле изработувани и статуи кои биле посветени на некое божество. === Обичаи === ==== Воени обичаи ==== Од воените обичаи на Македонците, два не се посведочени кај Хелените. Првиот укажува дека Македонците не ја одбележувале победата со поставување на трофеј на бојното поле <ref>Paus. IX, 40, 7</ref>. Вториот обичај е лустрација, односно прочистување на војската со минување меѓу две половини на жртвувано куче <ref>Куртиј Руф X, 9, 11-12</ref><ref>Tit. Liv. XL, 6.</ref>. Некои научници истакнуваат дека овој обред во почетокот се извршувал пред секое тргнување на војската во битка, а подоцна само еднаш годишно, пред почетокот на сезоната. Според научниците, овој обред бил магиски ритуал на прочистување пред битка, како заштита од несреќа. Ритуалното прочистување на војската е посведочено само кај Македонците и Хетите <ref name="Pro" />. ==== Македонски танци ==== Хесихиј двапати има запишано за еден македонски танц. Еднаш тој е запишан како ''karpea'', a друг пат како ''kapria'' или ''karpia''. Суштината на овој танц е позната. Во ритам на свиралка со миметичка игра се прикажувало крадење на волови. Некои научници, оваа игра ја поврзуваат со монетите на Ореските на кои се прикажани волови. Танцот е посведочен и кај соседите на Ореските, односно Магнети, што е македонско влијание. Антај го запишал името на еден македонски воен танц кои се играл со мечеви. Танцот бил наречен ''телесија''. ==== Лов ==== Ловот бил ценет од страна на македонската аристократија. Членовите на македонската кралска куќа биле страсни ловци, а имале и свои резервати со дивеч. Аристотел истакнува дека секој Македонец кој немал убиено непријател морал да носи некаков ремен, а ако не успеал да улови диво животно, на гозбите не можел да учествува во лежечка положба. == Македонски календар == {{Главна|Древномакедонски календар}} === Месеци === Во изворите се зачуавни имњата на дванаесте месеци од македонскиот календар. Македонскиот и [[Селевкидски календар|селевкидскиот]] календар се користеле во Мала Азија сè до крајот на антиката, а во некои делови на Месопотамија сè до XI век од нашата ера. Во Египет се користел комбиниран македонско-египетски календар. Во македонскиот календар некоиод месеците се именувани по божества, а на некои имињата им се изведени од името на религиозенпразник во чест на некое божество. === Празници === Во изворите се запишани имињата на неколку македонски празници со религиозна практика. ''Перити'' се славел во четвртиот македонски месец, но не се знае за кое божество. Хесихиј пишува за еден празник по името Ксандики, кога се спроведувало чистење на македонската коњица. === Ери === Во Македонија немало ери, времето се броело според годините на владеење на кралот. По освојувањето на Македонија од страна на Рим, се користела т.н македонска провинциска ера, иста така се користела и т.н актиска ера, која го означува крајот на владеењето на последната македонска династија, Птолемаиди. * ''Селеукидска ера'' почнува во 312/11&nbsp;г. п.н * ''Македонска провинциска ера'' почнува во 148&nbsp;г. п.н * ''Актиска ера'' почнува во 31/0&nbsp;г. п.н == Култура == === Општо === Со остатоци од античкиот период се среќаваме уште со предмети кои датираат од 6 век пред н.е. Такви се на пример пронајдените релјефи во камен од Солун. Тоа се Момче од Солун и Девојче од Солун. Исто така од [[Кожани]] од 4 век пред н.е. среќаваме релјеф на македонско семејство во типична македонска облека Остатоци има и од елементите кои ја сочинуваат државноста на Македонците. Така на пример е монета на [[Александар 1 Филхелен]] (498-454 година п.н.е.). Тој својот епитет "Филхелен" во тоа време го имале само странците во грчките држави, што е најдобра потврда дека Македонците не биле од хеленско потекло. Од матерјалната култура на античките Македонци посебно се значајни археолошките наоѓалишта во [[Требениште]] ([[Охрид]]ско), веќе споменатите остатоци од [[Синдос]] (кај [[Солун]]) и [[Македонски кралски гробници (Кутлеш)|Кралските гробници]] од [[Кутлеш]] ([[Вергина]]. При големиот зафат - систематски ареолошки ископувања, конзервација и реставрација на [[Самуилова тврдина|Самуиловата тврдина]] во [[Охрид]], покрај северниот бедем откриени сè поголем број гробови и гробници со различни гробни конструкции кои припаѓале на жителите на античкиот Лихнид - денешен [[Охрид]]. Хронолошкиот распон на овие погребувања е од V век пр. н.е. до V век после нашата ера. Најголемиот број гробови припаѓаат на хелинистичкиот период (III - II век пр. н.е.) и се богати со разновиден археолошки материјал (украсени керамички садови, железни, бронзени, сребрени и златни предмети), чиишто одлики покажуваат дека исклучително припаѓале на најстариот древномакедонски етнос. Исто така на [[30]] [[септември]] [[2002]] год., откриена е и гробница со седумдесеттина гробни прилози од разновиден материјал ([[керамика]], [[килибар]], [[стаклена паста]], [[железо]], [[бронза]], [[сребро]] и [[злато]]), а меѓу нив најзначајни и најексклузивни се два: златната посмртна маска и златната ракавица со златен прстен. Ова е епохално откритие за македонската, балканската и европската [[археологија]] бидејќи фрла дополнителна научна светлина во разјаснувањето на надалеку прочуената некропола "[[Требеништа (некропола)|Требеништа]]" која се наоѓа кај с. [[Горенци]] во близината на [[Охрид]] и каде што во првата половина на [[20]] век, во [[1918]] година и 1934 година се откриени, исто така, надалеку прочуените четири златни маски (денес две во [[Белград]] и две во [[Софија]]). Временската припадност на оваа гробница и на сите наоди во неа е [[5]] век пр. н.е., и е најстаро [[погребување]] во рамките на [[лихнид]]ската [[некропола]]. === Гробни дарови === Од гробовите на требенишката некропола потекнуваат 825 предмети, од кои 258 се чуваат во Археолошкиот музеј во [[Софија]], 187 во Народниот музеј во [[Белград]] и 380 во [[Завод за заштита на спомениците на културата и Народен музеј во Охрид|Заводот за заштита на спомениците на културата и Народен музеј во Охрид]]. Предметите кои посебно се издвојуваат потекнуваат од гробовите на А и В групата, т.н. кнежевски гробови. Такви се златните погребни маски, златни сандали, нараквици, златен и сребрен накит, масивните бронзени кратери, сребрени пехари и ритони, бронзени шлемови и др. ==== Златни погребни маски ==== Куриозитет претставуваат златните маски, кои се определуваат како култни предмети, односно се поврзуваат со одредени верувања и ритуали во врска со погребувањето, а се откриени во гробовите I, V, VIII и IX, од требенишката некропола. Веројатно дека тие се дело на локални мајстори, а како такви зборуваат за верувањата и ритуалите кај популациите кои ги населувале тие области. На територијата на Р Македонија откриена е уште една маска во Охрид и еден фрагментиран примерок во Петилеп-Беранци. Погребни маски се откриени и во архајската некропола кај [[Синдос]], близу Солун и еден слабо сочуван примерок, од колекцијата Стататос, која се чува во Археолошкиот музеј во [[Атина]], а кој потекнува од халкидичко-долноповардарскиот простор. Заедничка одлика на маските е втиснатата [[орнамент]]иката (меандар и спирала), што според некои научници е карактеристично за грчката уметност од VI век п.н.е., а според други за македонско-илирската уметност. Меѓутоа, во тоа време погребни маски не се познати во грчкиот погребен ритуал. Сличностите на овие погребни маски со микенските маски - портрети се формални, бидејќи [[Микена]] и Требениште ги разделуваат илјада години. Меѓутоа маските од Микена го евоцираат египетскиот обичај на обложуање на телото на покојникот со злато, па веројатно и маските од Требениште припаѓаат на иста инспирација. На маската откриена во гробот I, е претставена пчела. Пчелата се поврзува со јонскиот култ на божицата Мелиса ([[Артемида]]), која има критско, претхеленско појавување. Во [[Египет]] таа претставува еден од првите кралски симболи и во погребниот обреден систем ја претставува душата на дивинизираниот покојник, т.е. ја симболизира неговата моќ. Посредството на [[Крит]] во пренесувањето на овој обичај посочувано е од повеќе научници, а легендата за Кадмо и Хармонија можеби сведочи за доаѓањето на критски и кипарски колонисти во областа на Македонија. На [[Крит]] е потврдено постоењето на обичајот на хероизирање на покојникот. На [[саркофаг]]от од Хагија Тријада е прикажана сцена со претстава на мумифициран покојник со маска, а откриена е и маска во Мулијана на Крит, како и сребрени сандали од Библос. ==== Златни сандали, нараквици и надградник ==== Истото потекло и намена веројатно го имаат и златните "нараквици" и "сандали". Златни "сандали" се откриени во гробовите II, VI, VII, VIII, X и XII. Тие се изработени од златен или позлатен сребрен лим во форма на стапало. Кај повеќето од овие сандали орнаментот е вегетабилен, односно се состои од палмети и розети, а единствено кај "сандалите" од гробот VIII е претставена Горгона и две свинги хералдично поставени. На двете сандали со некаков печат е втисната иста декорација, по трипати на секој примерок. Веројатно улогата на овие сандали е сепукрална, т.е. тие се наменети на покојникот, кому треба да му помогнат и да го штитат на патот до "оној свет". Како такви сандалите имаат хтонско-апотропејско значење. Најстар помен на вакво верување има кај Египќаните во т.н. [[Книга на мртвите]], според која до "оној свет" може да се дојде по два пата, едниот е по вода, а другиот е сувоземен пат, за кој на покојникот му се потребни чевли. Меѓу предметите со култно значење е и надградникот откриен во гробот II. Тој е изработен од златен лим во форма на потковица, на кој е изведена композиција во форма на медалјон. Во центарот на медалјонот се претставени два лава, хералдички поставени. Нивните нозе се поставени врз седум кругови, какви што имаат и на подигнатите нозе. ==== Накит ==== Како бројна категорија наоди меѓу гробните содржини се издвојува накитот. Неговото истакнато место се должи, покрај другото и на фактот дека преку стилско-уметничката анализа на истиот се овозможува да се согледаат патиштата на импортот на луксузната стока, како и да се согледаат влијанијата врз локалното создавање на накитот, но и вкусот на автохтоното население. Од Требенишката некропола потекнува златен, сребрен и бронзен накит, и тоа обетки, белегзии, ѓердани, фибули, игли и др. ==== Метални садови ==== Меѓу движниот археолошки материјал се издвојуваат и неколку примероци од сребрени садови, односно два сребрени рога, откриени во гробовите I и VIII, како и сребрени пехари од гробовите III, V и VIII. Пехарите и ритоните се украсени со златна орнаментална апликација изведена во техника на пресување и исчукување. Двата рога по форма се исти, а единствено се разликуваат во димензиите. Тие на врвот имаат отвор кој служел за пиење и една алка за бесење која укажува на можноста да биле носени закачени на појасот па се претпоставува дека станува збор за војнички садови. Покрај утилитарната намена ритоните имаат и симболичко и култно значење. Во врска со тоа е и принесувањето на ритони како дел од мистично причестие, или симбол на предавањето на власта кај Пајоните, Македонците, но и кај Скитите, а веројатно и другите варвари. При што тие биле симбол на дивинизираниот покојник. Што се однесува до самото потеклото на ритоните, повеќето научници се согласуваат со нивната сириска или иранска провениенција. Сребрените пехари меѓусебно се слични, а единствено малку се разликуваат во орнаментиката. Аналогни се со пехарите од [[Стара Загора]] во [[Тракија]]. Најголем број од научниците се согласуваат дека станува збор за малоазиски импорт, а датирани се во втора половина на V век пр.н.е. Во гробовите I и VIII се откриени бронзени кратери кои меѓусебно се разликуваат по димензиите и по мотивите со кои се украсени, меѓутоа стилски се аналогни. Кај кратерот од гробот I отворот е украсен со вегетабилна орнаментика, перли, плетена лента и ред фини перли. Декорацијата на вратот е со мотив на крава, а биле изведени шест фигури (од кои една денес недостасува) свртени на десно, прицврстени на основата со клинци. На рамото од кратерот изведен е орнамент во облик на заби. Ногата е ѕвонеста, посебно излиена, пластично украсена со палмети, лотосови листови и редови од перли. Особено се впечатливи двете рачки на кратерот од големи листови со пластичен орнамент и редови на перли, потпрени на бисти од Медузи. Кај кратерот од гробот VIII отворот е профилиран и украсен со палмети, под кои се изведени низа од перли и вертикални црти. На вратот се приковани четири коњаници, (по два од секоја страна) свртени на десно, со глава предадена во анфас. Коњите се претставени во галоп. Како и кај кратерот од гробот И и на овој сад рамото е украсено со низа листови во форма на заби. Двете рачки и во овој случај се особено убаво украсени. Тие лежат на крилести Медузи со змиски нозе, кои се потпираат на рамото од садот и завршуваат со змиски глави. Рацете на Медузите се свиени, а дланките се стиснати. На рамениците на Медузите, покриени со наметка, лежи коренот на волутите кој е украсен со крлуштен орнамент. Во гробот VIII откриен е и троножец на кој бил поставен кратерот. Нозете се изведени во облик на лавовски шепи и богато украсени со зооморфни и антропоморфни мотиви. Кратерот од гробот I е датиран во прва половина на V век пр. н.е., а кратерот од гробот VIII во средина на VI век п.н.е. Се смета дека тие се коринтски импорт, но постои и можноста за нивно евбејско, халкидско потекло. ==== Оружје ==== Во машките гробови е откриено офанзивно оружје и тоа: копја, мечеви, ножеви и бодежи. Од копјата се зачувани само врвовите од кои може да се види дека се работи за листовидни копја со пластично ребро. Фрагментите од мечевите овозможиле да се направи приближна реконструкција, при што е утврдено дека некои од нив, поточно оние од гробовите VI и VII, се аналогни на мечевите од Синдос, кои се датирани од 540 година п.н.е. па до почеток на V век п.н.е., а се изработени една до две децении пред самите погребувања. Покрај офанзивното оружје во "кнежевските" гробови се откриени и примероци од дефанзивно оружје со кое биле опремени и така погребани припадниците на аристократскиот сталеж. Тоа се шлемови, кружни бронзени штитови, оклоп и бронзени доколиници – кнемиди. Во "кнежевските" гробови се откриени десет шлемови од кои еден "коринтски", еден "халкидски" и осум кои припаѓаат на македонски тип на шлем. Вакви шлемови на територијата на Р Македонија се откриени и во Букри, Бабино, Делагожда, Речица и Тетово (денес во Минхен), како и еден кој потекнува од непознато наоѓалиште во околината на Охрид (денес во Мајнц). == Историја == === Рана историја === [[Податотека:Coin of Amyntas III-161113.jpg|200px|мини|десно|Дидрахма (статер) на Аминта III]] [[Податотека:Map Peloponnesian War 431 BC-fr.svg|мини|лево|Македонија во време на Пелопонеската војна околу 431 п.н.е.]] [[Антички Македонци|Античките Македонци]] живееле во јужната област на денешна Македонија уште од архаичното време. Првата македонска држава се јавува во [[VIII век п.н.е.|VIII]] или раниот [[VII век п.н.е.]] под водството на [[Аргеади|династијата Аргеади]], кога Македонците мигрирале таму од позападните краишта. Првиот крал за кој има пишани извори е [[Пердика I]]. Според легендата раскажана од [[Херодот]], Пердика заедно со своите браќа, [[Аероп]] и [[Гаван]], работеле кај некој крал од [[Горна Македонија]]. Секој ден за ручек жената на кралот месела [[леб]]. Лебот кој бил наменет за Пердика секогаш бил најголем. Кралот мислел дека Пердика има нешто со неговата жена. Кога требало да им плати за тоа што го сработиле тој ги повикал во својата одаја. Во неа имало само еден прозорец низ кој влегувала сончевата светлина. Кралот им дал една торба и им рекол да соберат од светлината колку што сакаат. Тогаш Пердика го извадил својот меч и со мечот направил еден круг на земјата каде што паѓал зракот. Од таа земја ставил во торбата и му кажал на кралот дека тој ќе направи свое кралство големо колку сонцето. Во времето на кралот [[Александар I]], македонската територија почнала да се шири во земјите населени со македонските <ref name="Pro" /> племиња: [[Еордеја]], [[Ботиаја]], [[Пиерија]], [[Мигдонија]] и [[Алмопија]]. Близу денешниот град [[Воден]], [[Пердика I]] (или поверојатно неговиот син [[Аргеј I]]) ја изградил првата престолнина [[Ајга]] ([[Кутлеш]]). По краток период на [[Персиско царство|персиска]] власт под водство на кралот [[Дариј I]], државата ја вратила својата независност под водство на кралот [[Александар I]] ([[495 п.н.е.|495]]–[[450 п.н.е.]] п.н.е.). Пред [[IV век п.н.е.]] кралството покривало територија по големина еднаква на денешната област [[Македонија]] во [[Грција]]. [[Аминта III]] (околу [[393 п.н.е.|393]]–[[370 п.н.е.|370]] п.н.е.) за првпат ја централизирал власта во Македонија, иако контрастот помеѓу сточарскиот рамничарски регион и изолираната задгрбнина бил голем. Овие се врзувале за кралот со семејни врски. Родовските заедници во задгрбнината ги контролирале приодите низ кои поминувале [[Илирија|илирските]] војски во напад на Македонија северно и северозападно. Аминта имал три сина; првите два, [[Александар II]] и [[Пердика III]] владееле само кратко. Премладиот син на Пердика III бил заменет со третиот син на Аминта, [[Филип II Македонски]] кој се прогласил за крал и подоцна ја завладеал и Грција. === Проширување === [[Податотека:Map Macedonia 336 BC-fr.svg|мини|лево|Античка Македонија по смртта на Филип II]][[Податотека:Map-alexander-empire.png|мини|350px|Карта на македонското царство во времето на [[Александар Македонски]]]] За време на кралот Филип II, ([[359 п.н.е.|359]]–[[336 п.н.е.|336]] п.н.е.) Македонија се проширила на територијата на [[Пајонци]]те, [[Тракијци]]те и [[Илири]]те. Македонија станала политички активна со нејзините односи со јужно-централните грчки полиси, но исто така задржала и некои архаични културни и општествени елементи како централизација на градот околу кралската палата (прво во [[Ајга]], а потоа и во [[Пела]]) послична на [[Микена|микенската]] култура, отколку на хеленските полиси, како и други архаични обичаи, како повеќето жени на Филип како додаток на постоечкиот брак со епирската кралицата [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], мајка на Александар Македонски. Друг архаичен елемент била истрајноста на системот на [[наследност|наследна]] [[монархија]] која значела голема, а понекогаш и апсолутна власт, иако понекогаш кралот бил проверуван и модериран од страна на аристократијата. Затоа меѓусемејните борби за власт не биле реткост. Ова претставувало голем контраст со хеленските полиси јужно каде владеела демократија; [[де факто]] -монархијата на [[тиранин|тираните]], во која наследноста била повеќе амбиција отколку фактички остварлива; и ограничената, највеќе војна и свештеничка моќ на [[спарта]]нската диархија. Истото ова важи за [[феудализам|феудалните]] институции како [[крепосништво]]то, кое веројатно опстојале во Македонија многу години низ историјата. Ваквите институции биле укинати во грчките полиси во времето на [[Солон]]. Синот на Филип, [[Александар Македонски]] ([[336 п.н.е.|336]]–[[323 п.н.е.|323]] п.н.е.) за релативно краток период успеал да ја наметне македонската власт не само врз Грција, туку и врз [[Персиско царство|Персиското царство]], вклучувајќи го и [[Египет]], блискиот, средниот исток и [[Индија]]. Александар ги прифатил политичките системи на освоените земји. Иако царството се распаднало кратко по неговата смрт, неговите освојувања оставиле траен печат во регионите. И покрај распадот на царството во помали кралства раководени од генералите на Александар, Македонија останала многу привлечна територија. За кратко време била владеена од страна на [[Деметриј I Опсадникот]] ([[294 п.н.е.|294]]–[[288 п.н.е.|288]] п.н.е.), но потоа започнала граѓанска војна. [[Антипатар]] и неговиот син [[Касандар]] ја зазеле власта, но ја изгубиле по смррта на Касандар во [[297 п.н.е.]]. Синот на Деметриј I Опсадникот, [[Антигон II]] ([[277 п.н.е.|277]]–[[239 п.н.е.|239]] п.н.е.) успешно го вратил мирот и просперитетот и успешно ја одбранил Македонија од [[Галација|галациската]] инвазија, но изгубил контрола врз многу грчки полиси. Тој сепак воспоставил стабилна монархија и благодарение на него, новата династија [[Антигониди]]. Неговиот наследник [[Антигон II]] ([[239 п.н.е.|239]]–[[221 п.н.е.|221]] п.н.е.) ги искористил овие предности и ја проширил власта на Македонија ширум регионот. === Пропаста на царството === Под водство на кралот [[Филип V]] ([[221 п.н.е.|221]]–[[179 п.н.е.|179]] п.н.е.) и неговиот син [[Персеј]] ([[179 п.н.е.|179]]–[[168 п.н.е.|168]] п.н.е.) Македонија се соочила со експанзионизмот на [[Римска Република|Римската Република]]. За време на [[II век п.н.е.]] и [[I век п.н.е.]] Македонија била во [[Македонско-римски војни|неколку војни]] со Рим. Ова резултирало со пораз на Македонија, отстранувањето на Антигонидите и распадот на македонското кралство. [[Андриск]] успеал накратко да ја врати монархијата во [[149 п.н.е.]], но бил поразен следната година и Македонија потпаднала под директна римска власт како [[Римска провинција Македонија]]. ==Државно уредување== === Монархија === Главна особина на античките Македонци е монархијата, односно кралското уредување. Во поглед на државното уредување постои голема разлика со Хелените, особина на овој народ било полисното уредување. Во науката постојат повеќе различни погледи за карактерот на македонската монархија: * ''Национално кралство'' * ''Монархија од конституциален тип'' * ''Апсолутна монархија'' * ''Договорно кралство'' * ''Воена демократија'' Тезите дека Македонија била кралство од конституционален тип и автократско кралство во науката имаат најмногу приврзаници. Треба да се истакне дека во текот на историјата на античка Македонија постојат три периоди во кои имало неколку вида на монархија: а) периодот на [[Аргеади]]те б) периодот на [[Александар III Македонски]] и б) периодот на [[Антигониди]]те. Секој од овој период има свои особини и одлики. === Крал=== [[Податотека:Filipvtori.jpg|thumb|250px|лево|Монета со ликот на Филип II Македонски]][[Податотека:NBHM-Rezhantsi-Treasure-Silver-tetradrachms-of-PhilipII.jpg|300px|мини|десно]][[Податотека:Coin of Amyntas III-161113.jpg|thumb|300px|Дидрахма ([[статер]]) на Аминта III]] Во периодт на Аргеадите, според Аријан кралот ''не управувал со сила туку според законите.''<ref>Аријан, Анабаса IV, 11.</ref>. Односно за време на владеењето на династијата [[Аргеади]], Македонија била кралство од конституционален тип, а кралот ја немал сета власт во своите раце, тој требало да ги почитува законите на државата и да владее согласно нив. Македонскиот престол го наследувал првородениот син на кралот, Македонските кралеци од династијата на Аргеадите немале право да именуваат свој наследник, меѓутоа можеле да ја покажат својата наклонетост. Македонските првенци го предлагале наследникот, а тој требало да биде прифатен од македонското собрание. Доколу македонското кралство се наоѓало во голема опасност, странска инвазија или слично, за крал не бил поставуван малолетник со старател, туку кралската власт му се давала на член од најтесното семсјтво на Аргеадите, односно чичко или брат. На овој начин на власт дошол [[Филип II Македонски]], по смрта на неговиот брат [[Пердика III]]. Псевдо-Калистен запишал: ''Македонците нека го изберат кралот... Кралот нека ја зачува државата на Аргеадите... Македонците со кралот нека ги извршуваат обредите вообичаени за Аргеадите'' <ref>Ps.-Callist.,C33.</ref>. Овој извор потврдува дека македонското собрание го избирал кралот. Македонските кралеви имале свои титулари кои се состоеле од нивните лични имиња, татковите имиња во генитив (патронимик), како и ознака за етничка припадност (етникон). На пример: Александар Филипов, Македонец. Титулата понекогаш била скратена и го содржела името со татковотго име во генитив или името со етничката припадност: Александар Филипов или Александар Македонецот. Сè до крајот на античката македонска држава, кралот имал свои обележја (инсигнии). Кралевите носеле бела лента чии краеви заврзани на тилот паѓале на вратот. Ваква лента може да се види на октодрахмата на [[Александар I]] и [[Филип II Македонски]]. Оваа лента понекогаш се носела врзана околу македонската капа кавсија. Плутар запишал дека македонската капа била дел од облеката на наследниците на Александар <ref>Види: Плутарх, Споредбени животописи, Антониј 54</ref>. Македонските кралеви исто така носеле метална дијадема и порфирна облека. Првите кралеви од династијата на аргеадите имале религиско магиска функција. Кралот пред секој потфат или на почетокот на гозбите за време на верските празници пренесувал жртва во име на Македонците. Оваа обврска се нарекувала простасија. Македонските кралеви својата магиска моќ требало д а ја докажуваат преку ловот на диви животни, најчесто лавови. Со развојот на македонската држава и општетсво на преден план излегле неговите воени и политички функции. Македонскиот крал имал и судска функција. Во текот на делата за кои следела смртна казна, а за кои судело македонското осбрани, кралот бил обвинител. Македонсиот крал доколку бил отсутен од Македонија назначувал свој заменик кои требало да ги извршува неговите должности во Македонија, тука се мисли пред сè на религиските обреди и обврски. Македонското собрание го прогласувало кралот, односно ја прифаќале неговата власт и ги задржувале своите права: право на апелација, право на донесување одлуки, рамноправност на зборот и др. === Кралица === Македонските жени од кралското семејство имале значајна улога во дипломатските, државните и воените работи. Македонската кралица ја вршела својата должност простасија. Оваа должност ја извршувала [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] во отуство на [[Александар III Македонски]], а кога таа заминала за Епир, во Македонија била заменета од Клеопатра. Македонските кралици биле задолжрни да ги слушаат и барањата на граѓаните. На македонските кралици им се укажувале почести кои биле слични на кралските, им се изработувале статуи, се именувале градови по нивните имиња, им се укажуавле свадбени и погребни почести. Во поглед на улогата и местото на жената во македонското општетво постои голема разлика со хеленското општетсво. Кај Хелените, жената била вечен малолетник и не можела да учествува во политичкиот живот. === Собрание === Македонското собрание во изворите се сретнува под различни имиња: Македонци, мноштво, народ, вооруженици, војници и соборници. Во мирно време, македонското собрание се состоело од народот, а во војна, собранието било составено од војници. Членови на собранието можеле да бидат само оние што имале право да носта оружје, Диодор челеновите на македонското собрание ги нерекува граѓани-војници <ref>Diod. XVII, 109.</ref>. Собранието било свикувано од кралот или од неговиот претставник. Една од најважните функции на собранието е да го прогласи кралот, меѓутоа собранието имало и судска функција. Македонското собрание судело за дела за кои следело смрта казна. === Финансии === Кралот бил заштитник и администратор на македонската ризница и кралските приходи кои му припаѓале на македонскиот народ: даноците од освоените народи исто така оделе за македонскиот народ, а не за кралот. Дури ако кралот не бил одговорен за дадени финансии, тој се чувствувал морално одговорен да интервенира: на пример [[Аријан]] кажува дека при [[бунт]]от на војската на Александар кај [[Опис]] во [[324 п.н.е.]], Александар морал да ги прикаже сметките од неговото наследство при смртта на неговиот татко за да покаже дека нема направено никаква финансиска злоупотреба. Од Ливиј и Полибиј знаеме дека државата се снабдувала со финансии од следниве извори: * '''Рудниците''' за злато и сребро (како [[Пангај]]), на пример, кои биле во сопственост на кралот и од чија руда се правеле парите. Правата за ковање на поситни пари од бронза и сл. потоа се предавале на регионалните власти. * '''Шумите''', чие дрво било високоценето од страна на грците за бродоградба: [[Атина]] склучувала трговски договори со Македонија во [[V п.н.е.]] за увоз на дрво за бродоградба. * Кралските '''поседи''' кои биле земја здобиена по пат на освојување и била исползувана директно или со помош на работната сила на војни затвореници, како и индиретно преку даночен систем. * '''Царина на пристаништата''' која се однесувала на трговијата (давачки за увоз и извоз). Најчестиот извор на приход било давањето под наем: [[Аминта III]] (или можеби Филип II) ги удвоил пригодите на пристаништата со помош на [[Калистрат]], кој избегал во Македонија и донел 20 до 40 [[талан]]и за една година. За да се постигне ова правата на собирањето на пристанишни давачки биле доделувани на оној што ќе наддадел највеќе на лицитација. Ливиј кажува дека рудниците и шумите исто така се давале под наем. Со исклучок на поседите на кралот, земјата во Македонија била бесплатна: сите Македонци биле слободни граѓани и никој не плаќал давачки никому за користење на туѓа земја. Дури и даноците во кризни ситуации кои биле нормални насекаде не постоеле во Македонија. На пример економските кризи на Александар Македонски во [[334 п.н.е.]] и Персеј во [[168 п.н.е.]] не резултирале со воведување на данок, туку кризите се решавале по пат на заеми или покачување на наемнини. Кралот исто така повремено ги ослободувал некои луѓе од какви било давачки како на пример во случајот на семејствата на загинатите борци во [[Битка кај Граник|Битката кај Граник]] во мај 334 год кои биле ослободени од плаќање наемнина за користење на кралски имот, како и други стопански давачки. == Македонски династии == === Аргеадска династија === {{Главна|Аргеадска династија}} Аргеадската династија била династија на кралеви основоположници на Македонското Кралство. Започнувајќи од митолошкиот крал [[Каран]] па до славниот [[Филип II Македонски]] кој успеал да го зајакне Македонското Кралство и да ги обедини македонските племиња, и славниот [[Александар Македонски]] кој ја формирал [[Македонската Империја]]. По неочекуваната смрт на Александар Македонски, започнува периодот на војните на [[дијадоси]]те кои доведуваат до распад на Македонската Империја и формирање на империи наследнички кои биле владеени од династии формирани од генералите во војската на Александар Македонски. === Антипатридска династија === {{Главна|Антипатриди}} Антипатридската династија не опстоила долго време. Во [[294 п.н.е.]] таа била симната од власт од страна на династијата на [[Антигониди]]те, чии членови се покажале како поефективни владетели. Членови на Антипатридската династија: * [[Антипатар]] (околу [[397 п.н.е.]]-[[319 п.н.е.]]) * [[Касандар]] (302-297 п.н.е.) * [[Филип IV]] (297 п.н.е.) * [[Александар V]] (297-294 п.н.е.) * [[Антипатар II]] (296-294, 279 п.н.е.) * [[Состен]] (279-277 п.н.е.) === Антигонидска династија === {{Главна|Антигонидска династија}} Антигонидската династија била династија на македонски кралеви кои воделе потекло од [[Антигон I Едноокиот]], генерал во војската на [[Александар Македонски]]. Династијата е наследничка на [[Антипатриди|Антипатридската династија]], која владеела со [[Мала Азија]] и северна [[Сирија]]. По поразот на војската на Персеј во [[Битката кај Пидна]] во [[168 п.н.е.]], Македонија била поделена на четири републики од страна на Римјаните. Во [[150 п.н.е.]] човек по име [[Андриск]] тврдел дека е син на Персеј и го барал престолот на Македонија како крал ''Филип VI''. Ова била причината за [[Четврта македонско-римска војна|Четвртата македонско-римска војна]] во која Андриск бил поразен од страна на Римјаните и Македонија била припоена кон Рим ([[148 п.н.е.]]). == Поврзано == {{Портал|Античка Македонија|Zlatnosonce.png}} {{portalpar|Антика}} * [[Историја на Македонија]] * [[Антички Македонци]] * [[Античка македонска војска]] * [[Антички македонски календар]] * [[Кралеви на Античка Македонија]] * [[Александар Македонски]] * [[Дијадоси]] * [[Антигониди]] * [[Пајонија]] * [[Пелагонија]] * [[Птолемаиди]] * [[Селевкиди]] == Белешки == <references /> == Извори == * Eugene N. Borza: ''Before Alexander: constructing early Macedonia.'' Claremont, CA: Regina Books, 1999. Pp.&nbsp;89. ISBN 0-941690-96-0 (pb) ** [http://www.trentu.ca/ahc/bmcr2001enb.html Преглед од Konrad H. Kinzl (Trent University)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060218054248/http://www.trentu.ca/ahc/bmcr2001enb.html |date=2006-02-18 }} * Robin Lane Fox, ''Alexander the Great,'' 1973. * Nicholas G. L. Hammond, ''The Macedonian State'', Oxford University Press, [[1989]], ISBN 0-19-814883-6. Pg. 12-13. == Надворешни врски == * [http://www.makedonika.org/processpaid.aspcontentid=ti.2001.pdf HLA genes in Macedonians and the sub-Saharan origin of the Greeks], Генетско истражување (pdf формат) * [https://archive.today/20120524211513/http://www.americanchronicle.com/articles/view/108052 Edouard Selian. The Mystery of the Name "Macedon". American Chronicle, June 2009] [[Категорија:Античка Македонија| ]] [[Категорија:Древни држави|Македонија]] [[Категорија:Поранешни држави во Европа|Македонија]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа|Македонија]] [[Категорија:Велесили]] rpozc9w679gmfy7xm91bya7ololi7pl 0 9780 5543188 5218509 2026-04-22T02:53:59Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] (3) 5543188 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name = Филип III Аридеј | title = [[Крал на Македонија]] | image =Coins of Philip III Arrhidaeus. 323-317 BC.jpg | caption = [[Статер]] на Филип III Аридеј | reign = 323–317_п.н.е | othertitles = | full name = | predecessor = [[Александар III Македонски]] | successor = | dynasty = [[Аргеади]] | father = [[Филип II Македонски|Филип II]] | mother = Филина од [[Лариса]] | spouse = [[Евридика III]] | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | religion = }} [[Податотека:Golden larnax and wreath of Philip II of Macedon at the Vergina museum.jpg|мини|десно|250п|Кралскиот ковчег и дијадема од гробот на Филип III Аридеј во [[Кутлеш]], каде е претставено [[Сонце од Кутлеш|симболот на Македонија]]]] '''Филип III Аридеј''' (~[[359 п.н.е.|359]] — [[25 декември]] [[317 п.н.е.|317 г. п.н.е.]]) — крал на [[Античка Македонија|Македонија]] (од [[10 јуни]] [[323 п.н.е.|323 г. п.н.е.]] до [[25 декември]] [[317 п.н.е.|317 г. п.н.е.]]), син на [[Филип II Македонски]] од Филина од [[Лариса]], [[Тесалија|тесалиска]] танчерка, и полубрат на [[Александар III Македонски|Александар Македонски]]. Првично, името му било Аридеј, а кога дошол на власт се нарекол Филип III Македонски. Според [[Плутарх]], по обидот на [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] да го отруе, сакајќи да го елиминира секој потенцијален соперник на Александар, Аридеј станал умствено неспособен и епилептичен. Заради неговата умствени ограничувања, Аридеј никогаш не претставувал опасност за Александровото наследување на [[Филип II Македонски|Филип II]], иако бил неколку години постар од Александар. И покрај тоа, кога во [[337 п.н.е.|337 г. п.н.е.]] [[сатрап]]от на [[Карија]], [[Пиксодар од Карија|Пиксодар]], ја предложил ќерка си за брак со Филип, кој го понудил Аридеј за маж, Александар го попречил тој план и покрај значителните приговори на Филип. За време на тринаесетте години во кој Алексадар владеел ([[336 п.н.е.|336 г. п.н.е.]] — [[323 п.н.е.|323 г. п.н.е.]]) Филип не врши некакви функции. Кога Алаксандар умрел, Аридеј бил во Вавилон на [[11 јуни]] [[323 п.н.е.|323 г. п.н.е.]] Тука настанала криза за наследството: Аридеј бил најочигледниот кандидат, но бил умствено несоодветен за таа задача. Конфликт настанал помеѓу [[Пердика (регент)|Пердика]], водач на [[Коњички придружници|Коњичките придружници]] и [[Мелеагар (генерал)|Мелеагар]], кој бил командант на [[македонска фаланга|фалангата]]: првиот сакал да види дали [[Роксана]], трудната жена на Александар, ќе роди машко дете, додека вториот велел дека Аридеј е најблискиот жив роднина и затоа треба да биде крал. Дури и во случај Мелеагар да бил убиен, бил смислен компромис: Аридеј ќе станел крал под име Филип и ќе им се придружи на [[Роксана]] и синот ако биде машко. Така и направил и му се придружил на вујко си под име [[Александар IV|Александар]]. Веднаш било решено дека Аридеј треба да кралува, но не и да владее: ова бил [[прерогатив]] на новиот [[регент]] Пердика. Кога вестите за изборот на Аридеј стигнале во Македонија, [[Кинана]], ќерката на Филип II, смислила план да премине во Азија и да му ја понуди својата ќерка [[Евридика II Македонска|Евридика II]] на кралот. Овој потег бил очигледна навреда врз регентот, кого Кинана целосно го заобиколила. За да го спречи ова, Пердика го пратил својот брат [[Алкет]] да ја убие Кинана, но поради реакциите на војската ова не се случило и регентот морал да го прифати бракот. Од тогаш Филип Аридеј бил под влијание на неговата жена која упорно се обидувала да ја докаже моќта на мажот си. Евридика добила можност за време на првата војна на [[дијадоси]]те и така му ја запечатила судбината на Пердика, со тоа што направиле нов договор ([[Договор од Трипарадис]]) во [[Сирија]] во [[320 п.н.е.|320 г. п.н.е.]] Евридика успеала да ги отстрани првите два планирани регенти, [[Пејтон]] и [[Аридеј]], но не можела да го запре премногу моќниот [[Антипатар]]: тој станал новиот регент, а Филип Аридеј и Евридика морале да го следат во Македонија. Регентот Антипатар умрел од природна смрт следната година, не назначувајќи го за наследник својот син [[Касандар]], туку неговиот пријател [[Полиперхон]]. Касандар одбил да ја почитува волјата на татка си и ова ја предизвикало втората дијадоска војна, во која Евридика повторно увидела шанса да го ослободи Филип од контролата на регентот. Шансата дошла во [[317 п.н.е.|317 г. п.н.е.]] кога Касандар го прогонил Полиперхон од Македонија: Евридика веднаш се сојузила со него и го натерала да го номинира нејзиниот маж за новиот регент, со тоа што Касандар би ѝ оставил полна власт во Македонија кога тој е во поход во [[Грција]]. Тогаш [[Евмен]] бил назначен како новиот командант на македонските сили во Азија и на овој начин оттргнувајќи го најсилниот сојузник на Полиперхон, [[Антигон I Едноокиот|Антигон Едноокиот]]. Но сето ова се покажало како ефемерно. Истата година (317 г. п.н.е.) [[Полиперхон]] и [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], во сојуз со кралот на [[Епир]] [[Еакид од Епир|Еакид]], извршил инвазија на Македонија, додека македонските единици одбиле да се борат против синот на Александар, кого напаѓачите го повеле со себе. Филип и Евридика немале друг избор освен да избегаат, но биле фатени во [[Амфипол]] и фрлени во затвор. Бидејќи било утврдено дека Филип е премногу опасен за да живее, зашто многу непријатели на [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] го гледале како корисна алатка против неа, на [[25 декември]] [[317 п.н.е.|317 г. п.н.е.]] таа наредила Филип да се погуби, додека неговата жена, Евридика била присилена да изврши самоубиство. Следната година, кога Касандар ја освоил Македонија и се одмаздил за Филиповата смрт, ги преместил телата на Филип и Евридика со кралска помпа во [[Кутлеш|Еге]] и прославил погребни игри во нивна чест. Во [[1977]] најдена е гробницата на Филип III Аридеј близу [[Кутлеш]]. == Извори == * William Smith (editor), ''Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'', [http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0359.html "Arrhidaeus (1)"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051026153241/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0359.html |date=2005-10-26 }}, [http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/1217.html "Eurydice (3)"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051231205920/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/1217.html |date=2005-12-31 }}, Boston, 1867. == Надворешни врски == * [http://www.livius.org/phi-php/philip/arridaeus.htm Livius.org: Arridaeus] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091124032857/http://www.livius.org/phi-php/philip/arridaeus.htm |date=2009-11-24 }} од Jona Lendering * [http://www.ancientlibrary.com/wcd/Аридеј во Вики класичнен речник: Arrhidaeus]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://worldcoincatalog.com/AC/C2/Greece/AG/GE/PhilipIII/PhilipIII.htm Страна за монетите за време на неговото владеење] * [http://www.archaeology.org/online/features/macedon/ Археолошки извештај за неговата гробница и останки.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101021045403/http://www.archaeology.org/online/features/macedon/ |date=2010-10-21 }} {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Кралеви на Античка Македонија]] [[Категорија:Аргеадска династија]] [[Категорија:Фараони од Аргеадската династија]] [[Категорија:Несигурна година на раѓање]] 0x95q36mxdjvsuk1jyz9wyc8m9dnkkz 0 10044 5543189 5542649 2026-04-22T02:54:06Z Bjankuloski06 332 /* Кариера во времето на Филип и Александар */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543189 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Антипатар | image = KINGS of MACEDON. Alexander III 'the Great'. 336-323 BC.jpg | image_size = 250 | caption = Монети со Александар Македонски, ковница на Амфипол, ковани под Антипатар за Филип III Аридеј, околу 322–320 пр. н. е.<ref>Head of [[Heracles]] left, wearing lion skin headdress / [BASILEWS ALEXANDROS]. [[Zeus]] Aëtophoros seated right; [[Phrygian helmet]] in left field.</ref> | succession = Регент на [[Античка Македонија|Александровото Царство]] | reign = {{circa}} 321/320 – 319 пр. н. е. | predecessor = [[Пердика (намесник)|Пердика]] | successor = [[Полиперхон]] | birth_name = | birth_date = {{circa}} 400&nbsp;BC | death_date = пролет 319 пр. н. е. (возраст {{circa}} 81) | issue = [[Фила (ќерка на Антипатар)|Фила]], [[Евридика Египетска|Евридика]], [[Никеја Македонска|Никеја]], [[Јола]], [[Касандер]], [[Плеистарх (син на Антипатар)|Плеистарх]], [[Филип (син на Антипатар)|Филип]], Никанор, Алексархус, Перилаус | father = Јолаос Македонски<ref>{{наведена книга |last=Grainger |first=John D. |url=https://books.google.com/books?id=_E4IEAAAQBAJ&pg=PT16 |title=Antipater's Dynasty: Alexander the Great's Regent and his Successors |date=2019-02-28 |publisher=Casemate Publishers |isbn=978-1-5267-3089-3 |language=en}}</ref> | succession1 = Регент на Македонија и Грција | reign1 = 334 – 319 пр. н. е. | native_lang1 = | native_lang1_name1 = }} '''Антипатар''' (~ [[397 п.н.е.|397]] — [[319 п.н.е.]]) — [[македон]]ски војсководец и приврзаник на кралевите [[Филип II Македонски|Филип]] и [[Александар Македонски]]. Кога [[Филип II Македонски|Филип II]] бил убиен, Антипатар веднаш застанал во поддршка на [[Александар III Македонски|Александар]] и му помогнал да се зацврсти на престолот. Кога во [[335 п.н.е.]] Александар војувал на [[Дунав]] со [[Трибали]]те, Антипатар го заменувал како намесник во [[Античка Македонија|Македонија]]. Во [[320 п.н.е.]] станал [[регент|намесник]] на целото [[Македонска Империја|Александрова Империја]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=д-р Стојан Киселиновски и др.|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=35}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Личности од Македонија|first=Јован Павловски и други|publisher=МИ-АН|year=2002|isbn=9989-613-28-1|location=Скопје|pages=25}}</ref> == Кариера во времето на Филип и Александар == Сè до [[342 п.н.е.]] не постои документација за Антипатровата кариера. Но таа година тој бил назначен од Филип за регент на [[Македон]] додека тој бил во тригодишните походи против [[Тракија|Тракијците]] и [[скитија|скитските]] племиња, кои ја прошириле македонската власт до [[Хелеспонт]]. Во меѓувреме во [[342 п.н.е.]] тој издејствувал да се заштити од [[Атина|атињаните]]: кога тие пробале да преземат контрола врз [[Евбеја|евбејските]] градови и да ги истераат промакедонските владетели, тој пратил македонска војска за да го спречи овој обид. Есента истата година Антипатар го посетил [[Делфи]], како претставник на Филип во [[Амфиктионска лига|Амфиктионската лига]], религиозна организација во која Македонија била примена во [[346 п.н.е.]] По македонската победа кај [[Битка кај Херонеја|Херонеја]] во [[338 п.н.е.]], Антипатар бил пратен како амбасадор во Атина ([[337 п.н.е.|337]]–[[336 п.н.е.]]) со тоа што на крај успеал да договори мир меѓу двете држави и ги донел коските на паднатите атињани во нивниот град. Најпрвин тој бил голем пријател на младиот Александар и неговата мајка, [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]]; дури се зборувало дека тој бил неговиот вистински татко. По смртта на Филип тој му помогнал на Александар во неговата борба за престолот, во [[336 п.н.е.]]<ref name=":0" /> Антипатар му се придружил на [[Парменион]] во советот кој му го дал на Александар да се ожени и да добие син пред да оди во неговите азиски експедиции, совет кој Александар не го послушал.<ref name=":0" /> При заминувањето на Александар во [[334 п.н.е.]], тој станал регент на Македонија и „Генерал (''стратег'') на Европа“, на која функција служел до [[323 п.н.е.]] [[Персија|Персиската]] флота под водство на [[Мемнон од Родос|Мемнон]] и [[Фарнабаз од Фригија|Фарнабаз]] претставувала голема опасност за Антипатар, со тоа што тие би го завојувале [[Егејско Mоре|Егејот]] а потоа можеби и во Европа. За негова среќа, Мемнон умрел при една опсада и потоа целата флота се растурила во [[333 п.н.е.]], по победата на Александар кај [[Битка кај Ис|Ис]]. Поопасните непријатели биле поблизу до дома. Племињата од [[Тракија]] почнале да дигаат востанија во [[332 п.н.е.]], под водство на [[Мемнон од Тракија]], македонскиот гувернер на тој регион, а потоа следел и бунтот на кралот на [[Спарта]] [[Агис III]]. Спартанците, кои не биле членови на [[Коринтски сојуз|Коринтската лига]] и кои не учествувале во походот на Александар, виделе долгоочекувана шанса да ја наметнат својата власт врз [[Пелопонез]] по ужасниот пораз кај [[Битка кај Левктра|Левктра]] и [[Битка кај Мантинеја|Мантинеја]]. Персијците велукодушно ги финансирале амбициите на Спарта и овозможиле формирање на војска од 20.000 борци. По практичното преземање на контрола врз [[Крит]] Агис се обидел да создаде антимакедонски фронт. Додека атињаните останале неутрални, [[Ахаја|ахајците]], [[Аркадија|аркадијците]] и [[елис]]јаните се сојузиле со него, со исклучок на важниот град [[Мегалополис, Грција|Мегалополис]], со особено антиспартанската престолнина Аркадија. Агис тргнал во [[331 п.н.е.]] во опсада на градот со целата негова војска, предизвикувајќи општа тревога во Македонија. За да нема непријатели во моментот, Антипатар го помилувал Мемнон, па дури и го оставил на својата поранешна функција во Тракија, додека нему му стигнувале огромни финансии пратени од Александар. Ова било возможно со помош на [[Тесалија|тесалиска]] помош и многу платеници кои заедно сочинувале сила двојно поголема од таа на Агис, која лично Антипатар ја довел јужно во [[330 п.н.е.]] за да се судрат со Спартанците. Пролетта таа година двете војски се судриле кај [[Битка кај Мегалополис|Мегалополис]], при што самиот Агис загинал заедно со најдобрите негови војници, но не без загуби и на македонска страна. Сосема поразени, спартанците отишле кај Антипатар да бараат примирје; неговиот одговор ги поставил условите за мир преку Коринтската лига, но спартанските дипломати сакале да се видат директно со Александар, кој ги казнил сојузниците на Спарта со 120 [[талент (мерка за тежина)|таленти]] и влез на Спарта во лигата. == Борба за наследството == Новиот [[регент]] [[Пердика (регент)|Пердика]] му ја доделил [[Грција]] на Антипатар. Антипатар се справил со востанија во [[Атина]], [[Етолија]] и [[Тесалија]] кои ја отпочнале [[Ламиска војна|Ламиската војна]], во која Грците пробале да си ја повратат независноста. Антипатар ги победил во [[Битка кај Кранон|Битката кај Кранон]] во [[322 п.н.е.]], со помошта на Кратер, и го задушил востанието. Како дел од наметнатата олигархија врз [[Атина]] тој барал од [[Демостен]] да се предаде, но овој извршил [[самоубиство]] за да не му падне в раце. Подоцна истата година Антипатар и Кратер завојувале со етолците, кога добиле вест од [[Антигон I Едноокиот]] во [[Анадолија|Мала Азија]] дека Пердика намеравал да се прогласи за владетел на целата империја. Така Антипатар и Кратер склучиле мир со етолците и пошле во поход против Пердика, сојузувајќи се со [[Птоломеј I Сотер]], [[сатрап]]от на [[Египет]]. Антипатар преминал во Азија во [[321 п.н.е.]] Додека сѐ уште бил во [[Сирија]], добил вест дека Пердика е убиен од сопствените војници. Кратер загинал во битка против [[Евмен]] (Диодор xviii. 25-39). == Регент на империјата == Според [[Трипарадиска поделба|Трипарадиската поделба]] ([[321 п.н.е.]]) Антипатар учествувал во новата поделба на Александровата огромна империја. Така, се назначил за врховен регент на империјата и му била доделена Грција како [[правен старател|старател]] на Александровиот син [[Александар IV]] и неговиот брат [[Филип III]]. Тогаш војниците се кренале на бунт, но Антипатар го задушил и му наредил на Антигон да продолжи да војува против Евмен и другите приврзаници на Пердика. Потоа Антипатар се вратил во Македонија, пристигнувајќи во [[320 п.н.е.]] ([[Јустин]] xiii. 6). Накратко потоа, бил погоден од болест која го спречила да продолжи со кариерата, и умрел, оставајќи му го регенството на стариот [[Полиперхон]], прескокнувајќи го неговиот син [[Касандар]], потег кој бил дочекан со немир и незадоволства. == Атентатор на Александар? == Иако расправата за причините на Александровата смрт никогаш се нема разрешено, сите антички извори — дури и оние кои сметале дека не се работи за убиство — велат дека насекаде се слушале гласини дека Антипатар го отрул големиот крал. Накратко по Александровата смрт, Антипатар се нашол во немилост, бидејќи Олимпија му пишала на Александар дека Антипатар правел немири во Македонија, искажувајќи ја својата нелојалност кон власта. Александар го повикал во Вавилон за да одговори на овие тужби, но, искажувајќи го неговиот страв од немири во Грција, го пратил сина си Касандар наместо него. Касандар — според гласините — го наговорил неговиот помлад брат [[Јол]], кој бил пехарник ([[батлер]]) на Александар, да го отруе. [[Плутарх]], кој не верува дека Александар бил убиен, вели дека овие гласини доаѓаат од сигурен извор, [[Хагнотем]], кој го начул Антигон заговарајќи. == Наводи == <references /> == Литература == * Smith, William (editor); ''Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'', [http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0210.html "Antipater"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060101075341/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0210.html |date=2006-01-01 }}, [[Boston]], (1867) * {{1911}} * {{наведена книга|author=Phillips, Graham|title=Alexander the Great: Murder in Babylon|publisher=Virgin Books|year=2004|id=ISBN 1-85227-134-5}} * {{наведена книга|author=Lane Fox, Robin|title=Alessandro il Grande|publisher=Einaudi|year=2004|id=ISBN 88-06-17250-6}} == Надворешни врски == * [http://47.1911encyclopedia.org/A/AN/ANTIPATER.htm Енциклопедија Британика 11-то издание] (1911) * [http://www.livius.org/am-ao/antipater/antipater.html Антипатар] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150427063755/http://www.livius.org/am-ao/antipater/antipater.html |date=2015-04-27 }} од Livius.org (Јона Лендеринг) * [http://www.ancientlibrary.com/wcd/Antipater Вики класичен речник: Antipater] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051026184748/http://www.ancientlibrary.com/wcd/Antipater |date=2005-10-26 }} {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Генерали во војската на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Кралеви на Античка Македонија]] [[Категорија:Александар III Македонски]] [[Категорија:Древномакедонски војсководци]] [[Категорија:Антипатридска династија]] [[Категорија:Регенти на Македонската империја]] [[Категорија:Древномакедонски историчари]] [[Категорија:Македонци од 4 век п.н.е.]] 1tm545zbuczzo631j52tbsexh901lo2 0 10416 5542987 5541330 2026-04-21T18:48:02Z Ehrlich91 24281 5542987 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Маловиште | име2 = Маловишта | слика = Воздушен поглед на Маловиште 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 50 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 1.140 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=1 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=7 | lon_sec=50 | слава = [[Света Ана]] | мрежно место = | карта = Маловиште во Општина Битола.svg }} '''Маловиште''' (познато и како '''Маловишта''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. Селото е единствено кое влегува во рамките на границата на [[Национален парк Пелистер|националниот парк „Пелистер“]] и поседува интересна автентична архитектура, поради што е прогласено за [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]]. Во селото се сретнуваат убави големи куќи градени од камен на традиционален начин, а поседува и стари [[калдрма|калдрмисани]] улички и камени [[мост]]ови. Во средиштето на селото се издигнува [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|црквата „Св. Петка“]], со својот сочуван фрескоживопис, како и извонредниот дрвен иконостас изработен во длабока резба. == Географија и местоположба == [[Податотека:Куќи во Маловиште 2.jpg|мини|300п|лево|Куќи во селото]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во крајниот западен дел од [[Општина Битола]]. Претставува мошне интересна планинска населба, со специфична градежна архитектура, чиј атар се издига до сртот на [[Баба (планина)|планината Баба]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=12 април 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=189}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 1.140 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 23 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]] кај селото [[Кажани]], а до селото може да се стигне и преку магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] со исклучувањето исто така кај Кажани. Селото се наоѓа на северната падина на [[Баба (планина)|Баба]], на спојот на двете долини во горниот слив на [[Шемница]]. Околу Маловиште се издигнуваат страните на долините. На север, селото е отворено кон долината на Шемница. Во минатото, мештаните се снабдувале со вода за пиење од чешмите Св. Ана, Парти, Нанки, Гулан и Шарган. Подалеку од селото избиваат изворите Агаш, Бего, Копањ, Фуна и други.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=237-240|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Рудина, Козји Камен, Стара Бука, Два Гроба, Голема и Мала Чука, Кодро, Чун, Спасовден, Орзо, Вртушка, Св. Ѓорѓи, Св. Атанас и Св. Ана.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на три крака во долините (има облик на трокрака ѕвезда). Мештаните разликуваат три маала: Нѓос, Усус и Петрап.<ref name=":0" /> Најблиско село до Маловиште е [[Кажани]] со кое е поврзано со пат, додека [[Цапари]] е оддалечено околу 5 километри воздушно на североисток. Од [[Подмочани]] и [[Грнчари]] ([[Општина Ресен]]), кои се преку Баба Планина, е оддалечено околу 7 километри воздушна линија на исток.<ref>Мерено преку [[Викимапија]]. Посетено на 13 април 2023.</ref> == Историја == [[Податотека:Воздушен поглед на Маловиште.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на селото]] На местото на Маловиште постоеле живот најрано од [[Железно време|железното доба]], што се забележува со остатоците на помала утврдена населба во месноста [[Маркова Кула (Маловиште)|Маркова Кула]], која се наоѓа кај Вртешка на Баба Планина.<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|36}}</ref> Селото најпрвин е споменато во првата половина на {{римски|17}} век, кога било населено со словенско население. По народното предание, кон крајот на {{римски|18}} век во Маловиште дошле 5-6 влашки семејства. Тие биле по потекло од [[Москополе]], јужна Албанија. Од нив се намножиле влашките родови Сего, Наче, Бело Маче, Фуно, Баба, Анѓеловци, Доловци, Гашевци и други. Подоцна се доселувале и други влашки родови.<ref name=":0" /> Некогаш селото се наоѓало на пониско место од денешното. Денес, таму се наоѓаат месностите Студена Црква и [[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]], кои се во близина на соседното [[Кажани]]. Таму, Маловиште имало малку куќи, но поради страв од Турците мештаните го преместиле селото на денешното место. Земјиштето на денешното село до почетокот на {{римски|18}} век било под бујна букова шума. [[Петар Скок]] наведува дека морало да има Словени во селото, кои станале Власи, што го поткрепува со името на денешниот род Палигора.<ref name=":0" /> [[Густав Вајганд]] запишал дека во Маловиште во {{римски|19}} век имало над 2.000 Власи и во селото во 1880 година било отворено романско училиште. Сепак, мештаните главно биле [[гркомани]],<ref name=":0" /> поради што имало и две грчки училишта, а речиси секој жител зборувал по два-три [[јазик]]а.<ref name="ReferenceA">Александар Матески, „Маловиште“, ''Економија и бизнис'', број 215, мај 2016, стр. 106-107.</ref> До [[Прва светска војна|Првата светска војна]], преку природниот прираст и доселувањето, Маловиште се зголемило на околу 500 влашки куќи. Тогаш селото имало седум маала и во секое маало живеел по еден свештеник. Во селото имало и занаетчиско-трговски работилници, како шест месарници, девет пекарници, шест дуќани за чевли и шест бакалници. Во четврток и недела биле пазарни денови и тогаш доаѓале и мештаните на околните села.<ref name=":0" /> Мажите од Маловиште главно биле [[Печалбар|печалбари]], работејќи во Србија (Белград и Крагуевац), во Романија и во Бугарија. Од 1904 година започнале да заминуваат во Америка. Од ова село имало и околу 40 кираџии и трговци, кои носеле стока од Битола до Маловиште. Поради ова, маловишките Власи значително се збогатиле.<ref name=":0" /> Сепак, во Првата светска војна, линијата на [[Македонски фронт|Солунскиот фронт]] била над селото и тогаш Бугарите ги однеле сите селани во Бугарија. По војната, еден дел од нив останале таму, а другите кои се вратиле во разрушеното село, одма започнале да се иселуваат, најмногу во градовите Битола и Скопје, но и во Србија, Романија и Северна Америка. Во 1950-тите години уште се забележувале разрушени куќи на иселените мештани.<ref name=":0" /> Вкупно 4 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == [[Податотека:Malovište ovčereja.JPG|мини|300п|десно|Жител на селото кој се заминава со [[овчарство]].]] Атарот зафаќа површина од 29,3&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладуваат шумите на површина од 1.675 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 668 хектари, а на обработливото земјиште 153 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото има мешовита земјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|504 |1953|446 |1961|344 |1971|309 |1981|257 |1991|129 |1994|121 |2002|98 |2021|50 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, Маловиште е големо село со 2.300 жители, [[Власи]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Маловиште се води како чисто влашко село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 428 куќа.<ref>{{Битолски Вилает|18}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Маловиште имало 2.160 жители, сите [[Власи]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 550 [[Власи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Маловиште во 1961 година броело 334 жители, од кои 316 биле неопределени и 27 жители Македонци, а во 1994 година бројот се намалил на 121 жители, од кои 102 биле Власи, 18 Македонци и еден Албанец.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Маловиште имало 98 жители, од кои 10 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]] и 87 [[Македонски Власи|Власи]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=18 април 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 50 жители, од кои 2 [[Македонци]], 44 [[Македонски Власи|Власи]] и 4 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Маловиште: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Власи ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | '''1948''' | — | — | — | — | — | — | '''504''' |- style="text-align:center;" | '''1953''' | 143 | 0 | 300 | 2 | 1 | — | '''446''' |- style="text-align:center;" | '''1961''' | 27 | 0 | — | 1 | 316 | — | '''344''' |- style="text-align:center;" | '''1971''' | 31 | 0 | — | 2 | 276 | — | '''309''' |- style="text-align:center;" | '''1981''' | 252 | 0 | 0 | 1 | 4 | — | '''257''' |- style="text-align:center;" | '''1991''' | 18 | 0 | 111 | 0 | 0 | — | '''129''' |- style="text-align:center;" | '''1994''' | 18 | 1 | 102 | 0 | 0 | — | '''121''' |- style="text-align:center;" | '''2002''' | 10 | 1 | 87 | 0 | 0 | — | '''98''' |- style="text-align:center;" | '''2021''' | 2 | 0 | 44 | 0 | 0 | 4 | '''50''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Маловиште е влашко село, населено со вистински Власи.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1951 година, родови во селото: * '''Влашки родови:''' ''Гашовци'' (9 к.), ''Доловци'' (6 к.), ''Анѓеловци'' (4 к.), ''Гучилаш'' (4 к.), ''Стојановци'' (4 к.), ''Љикуши'' (3 к.), ''Тошо'' (3 к.), ''Гага'' (3 к.), ''Тони'' (3 к.), ''Фуно'' (2 к.), ''Баба'' (2 к.), ''Гатa'' (2 к.), ''Бего'' (2 к.), ''Мега'' (2 к.), ''Цигарида'' (2 к.), ''Кушка'' (2 к.), ''Беломаче'' (1 к.), ''Цапо'' (1 к.), ''Шикле'' (1 к.), ''Роме'' (1 к.), ''Чода'' (1 к.), ''Муфо'' (1 к.), ''Зоги'' (1 к.), ''Мушола'' (1 к.), ''Риза'' (1 к.), ''Ибро'' (1 к.), ''Прди'' (1 к.) и ''Тали'' (1 к.). Доселени се на крајот од {{римски|18}} век и почетокот од {{римски|19}} век, главно од [[Москополе]] ([[Албанија]]); ''Палигоровци'' (5 к.), и тие се доселени од [[Москополе]]; ''Грамоштали'' (20 к.), доселени се во првата половина од XIX век од [[Грамошта]] ([[Грција]]); ''Матовци'' (4 к.), доселени се од областа [[Матија]] (Албанија) и по тоа го добиле името; ''Чаја Гора'' (1 к.), доселени се од истоименото село кај [[Лерин]] * '''[[Каракачани|Каракачански]] родови:''' ''Зракополис'' (1 к.), потекнуваат од предок Каракачанин доселен од околината на [[Лариса]], Грција, летно време чувале овци на Пелистер и дошле во Маловиште во 1920-тите; ''Марија'' (1 к.), исто потекло како и претходниот род и ''Дајовци'' (4 к.), доселени се од некое место во Грција. * '''Родови со словенско потекло:''' ''Тасевци'' (1 к.), доселени се од соседното село [[Кажани]], потекнуваат од домазет во влашкиот род Шуна, порано зборувале македонски и ''Цапарци'' (1 к.), основачот на родот дошол како домазет во родот Мара од селото [[Цапари]], и тие порано зборувале македонски. Според истражувањата на Бранислав Русиќ од 1951 година, родови во селото се:<ref>{{Наведена книга|title=Цапарско Поле |last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''Доселеници:''' ''Тошу'' (3 к.), ''Ризи'' (1 к.), ''Баба'' (1 к.), ''Ибро'' (1 к.), ''Таси-Кала'' (1 к.), ''Ропи'' (1 к.), ''Анѓела'' (1 к.), ''Бего'' (2 к.), ''Матаќина'' (1 к.), ''Трпе'' (1 к.), ''Мера'' (1 к.), ''Цапо'' (1 к.), ''Бахто'' (1 к.), ''Никуша'' (3 к.), ''Шикла'' (1 к.), ''Чапра'' (1 к.), ''Фуна'' (1 к.), ''Кушка'' (2 к.), ''Симчевци'' (3 к.), ''Машулаи'' или ''Мушула'' (1 к.), ''Батаља'' (1 к.), ''Ќитан'' (1 к.), ''Чода'' (1 к.), ''Ќерана-Табла'' (1 к.), ''Парде'' или ''Перде'' (1 к.), ''Зоќе'' (1 к.) и ''Друма'' (1 к.), сите се стари доселеници со непознато потекло; ''Нелата'' (2 к.), доселени се од селото [[Мечово]] во [[Епир (област)|Епир]] во XVIII век; ''Дурака'' (3 к.), имаат исто место на потекло како и претходниот род; ''Нашка'', ''Гачи'' и ''Белимаче'' (10 к.), доселени се во XVIII век од раселениот град [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Кара-Батак'' (1 к.), доселени се околу 1821 година од [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Белчевци'' или ''Палигора'' (4 к.), доселени се околу 1831 година од [[Невеска]] во [[Грција]]; ''Првољати'' (2 к.), доселени се од [[Периволи]] во [[Грција]]; ''Мати'' (2 к.), доселени се околу 1831 година од некое место во областа [[Матија (општина)|Матија]] во [[Албанија]]; ''Тршка'' (2 к.), доселени се во исто време со претходниот род од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]]; ''Гага'' (3 к.), и тие се доселени од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]], околу 1850 година. Таму имале роднини; ''Тали'' (1 к.), доселени се во 1850 година од [[Прилеп]]; ''Муфа'' (1 к.), доселени се околу 1860 година од селото [[Арменско]] кај [[Лерин]] во [[Грција]]; ''Мавро'' (1 к.), доселени се околу 1870 година од селото [[Маврово (Костурско)|Маврово]] кај [[Костур (град)|Костур]] во [[Грција]]; ''Мути'' (2 к.), доселени се околу 1875 година од [[Пљаса (Горица)|Пљаса]] во [[Албанија]]; ''Грамошталани'' (22 к.), доселени се околу 1876 година од селото [[Ротино]]. А таму се доселиле од [[Грамошта]] во [[Грција]] околу 1851 година; ''Бошејковци'' или ''Стојановци'' (4 к.), доселени се околу 1885 година од селото [[Гопеш]]; ''Цигарида'' (2 к.), доселени се околу 1890 година од селото [[Гопеш]]; ''Тоновци'' (2 к.), доселени се во 1903 година од селото [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]], а таму од селото [[Гопеш]]; ''Воја'' (1 к.), доселени се околу 1903 година од селото [[Магарево]] и ''Чагора'' (1 к.), доселени се околу 1903 година од селото [[Чагор]]. === Иселеништво === До 1951 година, се знаело за следниве иселеници од влашките родови: од родот Палигоровци се иселиле девет семејства (четири во Битола, две во Крагуевац, две во Ниш и едно во Скопје), од родот Шиклевци се иселило по едно семејство во Корча, Бугарија и Северна Америка, од родот Муфа едно семејство отишло во Романија, од ропот Цапо се иселиле осум семејства во Битола, Грција, Бугарија и Романија, од родот Зоги едно семејство заминало во Северна Америка, од родот Тони едно семејство живее во Бугарија, од родот Беломаче по едно семејство заминало во Романија, Грција и Турција, од родот Симче две семејства преминале во Битола, од родот Мушола заминале три семејства (две во Битола и едно во Бугарија), од родот Кушка едно семејство живее во Северна Америка, од родот Риза по едно семејство заминале во Скопје и Крагуевац, од родот Ибро по едно семејство заминале во Крагуевац и Бугарија, од родот Прди се иселиле три семејства (две во Бугарија и едно во Австралија), од родот Грамосли едно семејство заминало во Северна Америка, од родот Доловци по едно семејство се иселило во Ресен и Битола, од родот Гашовци по едно семејство се наоѓа во Битола, Прилеп и Бугарија, од родот Матовци по едно семејство живее во Крагуевац и Романија, од родот Баба се иселиле три семејства (две во Битола и едно во Белград), од родот Љикуша се иселиле по едно семејство во Битола и Лајковац во Србија, од родот Тошо едно семејство живее во Грција, од родот Бего едно семејство живее во Северна Америка, од родот Гага по едно семејство има во Смедеревска Паланка, Белград и Северна Америка, од родот Мера по едно семејство живее во Грција и Северна Америка, од родот Муфа едно семејство се наоѓа во Романија.<ref name=":0" /> Потполно иселени влашки родови се: ''Чомовци'', ''Дундовци'', ''Барџевци'', ''Сего'', ''Наче'', ''Дамчо'' и ''Гуде'' кои живеат во Србија; ''Чупона'' се иселиле во Битола (2 к.) и во селото [[Крани]] (1 к.), ''Хаџи Вана'' се иселиле во Битола (1 к.), не се знае каде се иселиле ''Шуна'' и ''Наче'' (1 к.) се иселиле во Битола.<ref name=":0" /> Од Маловиште има доста иселеници во [[Крагуевац]].<ref name=":0" /> Од каракачанскиот род ''Дајовски'' три семејства се иселиле, од кои две во Битола и едно во Северна Америка. Други иселеници се: ''Нашовци'' (5 к.), живеат во [[Цапари]], ''Граматискоски'' (1 к.), како домазет во 1954 година заминал во преспанското село [[Сопотско]], ''Поп Симовци'' живеат во [[Охрид]], ''Тодоровиќи'', ''Диниќи'' и ''Пауновиќи'' (вкупно 6 к.) живеат во Баточина, Србија, од родот Тасески се иселиле четири семејства, од кои три во Битола и едно во Крагуевац.<ref name=":0" /> Од иселениците од Маловиште потекнува [[Павле Савиќ]], некогашен претседател на Српската академија на науките и уметностите.<ref name=":0" /> == Општествени установи == * Месна заедница == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Маловиште било село во нахијата Ѓават-Кол во Битолската Каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе биле придодадени поранешните општини, [[Општина Бистрица|Бистрица]], [[Општина Кукуречани|Кукуречани]] и [[Општина Цапари|Цапари]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Цапари. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Дихово. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Кажани, во која покрај селото Маловиште се наоѓале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Лера, Рамна, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Кажани, во која влегувале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Маловиште и Лера. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0208 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во месната заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=21 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == {{Инфокутија Културно добро на Македонија |назив=Рурална споменична целина „Маловиште“ |слика=[[Податотека:Поглед на Маловиште.jpg|300п]] |слика_големина= |друг_назив= |адреса= |месност= |општина=Битола |категорија=Значајно културно наследство |поткатегорија |автор= |број= |установа=[[Народен музеј - Битола|НУ Завод за заштита на спомениците на културата и музеј - Битола]] |класа= |вид= |група= |создадено= |прогласено=3 април 2019 }} ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|36}}</ref> * [[Маркова Кула (Маловиште)|Маркова Кула]] — населба од железно време; и * [[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]] — населба од [[Среден век|средниот век]]. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|Црква „Св. Петка“]] — главна селска црква, изградена во [[1856]] година на темели од постара црква; * [[Црква „Св. Ана“ - Маловиште|Црква „Св. Ана“]] — главна манастирска црква, сместена на надморска висина од 1.400 метри, позната по светата вода; * [[Црква „Вознесение Христово“ - Маловиште|Црква „Вознесение Христово“]] — помала црква, сместена на 2.000 метри, под врвот наречен Пирамида; * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — мала црква, се наоѓа на северната страна од приодот кон селото; и * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште|Црква „Св. Атанасиј Велики“]] — мала црква, јужно од последната куќа во селото. ;Споменици на културата * Рурална споменична целина „Маловиште“ - самото село и неговиот состав е прогласен за споменик на културата во 2019 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=65 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> * [[Куќа на Ванку на Папе]] - прогласена во 1990 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=67 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> ;Споменици * Биста на [[Константин Белимаче]] <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Маловишки манастир 12.jpg|Воздушен поглед на манастирот Податотека:Crkva sv.Ana selo Maloviste.JPG|Манастирската црква „Св. Ана“ Податотека:Црква „Св. Петка“ - Маловиште.jpg|Главната селска црква „Св. Петка“ Податотека:Crkva Sv.Spas - Sveto Voznesenie Gospodovo selo Maloviste.JPG|Црквата „Св. Спас“ (Свето Вознесение Господово) Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 6.jpg|Црквата „Св. Атанасиј“ Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 13.jpg|Црквата „Св. Ѓорѓи Податотека:Биста на Константин Белимаче во Маловиште.jpg|Биста на [[Константин Белимаче]] </gallery> == Личности == * [[Константин Белимачев]] (1848 - 1932) — истакнат [[Власи|влашки]] писател<ref>{{наведени вести|url=http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=2516&stID=37093|title=ЕТНОФЕСТИВАЛ ВО МАЛОВИШТА Тридневен празник на влашката култура|publisher=Дневник|accessdate=2011-02-10}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Ѓорѓи Чупона]] (1930 - 2009) — [[Македонија|македонски]] [[математичар]], [[универзитет]]ски [[професор]] и академик на [[МАНУ]] *[[Ташко Стојановски]] (1922 - 1945) — учесник во [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|НОБ]] *[[Кочо Долоски]] (1923 - 1945) — учесник во НОБ *[[Вангел Мачовски]] (1914 - 1945) — учесник во НОБ *[[Дору Белимаче]] (1910 — 1938) — романски фашист, деец на [[Железна гарда|Железната гарда]] * [[Стефан Барџик]] (? - 1903) — влашки војвода на [[ВМОРО]] *[[Јанко Мариовски]] (? - 1944) — македонски [[Народноослободителна војска на Македонија|партизан и деец на НОВМ]] *[[Никола Палигора]] (р. 28 октомври 1935) — македонски стопанственик; '''По потекло од Маловиште''' * [[Симона Халеп]] — романска тенисерка со влашко потекло. Освојувачка на [[Отворено тениско првенство на Франција|Ролан Гарос]] и [[Вимблдон]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|title=Шампионката на Вимблдон Симона Халеп е Влаинка која има потекло од битолско Маловишта|date=2019-07-14|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621222253/https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sdk.mk/index.php/sportski-prikazni/vlashkoto-mi-e-najsilno-veli-vimbldonskata-shampionka-simona-halep-vlainka-od-bitolsko-malovishta/|title=ВЛАШКОТО МИ Е НАЈСИЛНО, ВЕЛИ ВИМБЛДОНСКАТА ШАМПИОНКА СИМОНА ХАЛЕП, МАКЕДОНСКА ВЛАИНКА ОД БИТОЛСКО МАЛОВИШТА|date=2019-07-14|work=Сакам Да Кажам|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09}}</ref> == Култура и спорт == *[[Етнофестивал „Маловишта“]] - традиционален етно фестивал. Организиран е како смотра на влашката традиција и влашката култура.<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=A353C5AB63560244BF1BE1F90D406355|title=Етнофестивал „Маловишта 2008“|last=|first=|date=24 јули 2008|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Утрински Весник}}</ref> *[[Василичарски карневал (Маловиште)|Василичарски карневал]] - одржуван е секоја година на [[Василица]].<ref>{{наведени вести|url=http://sky.mk/republika/12192-%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%A6%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D0%B8-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5.html|title=Василичарски карневали и во битолските села Цапари и Маловиште|last=|first=|date=13 јануари 2012|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=скај.мк}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Цапарско Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Malovište}} {{Општина Битола}} {{КНМ-Битола}} [[Категорија:Маловиште| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] nlipqip8dreeqlx3o26zg92ce0o5qyk 5542998 5542987 2026-04-21T19:26:17Z Ehrlich91 24281 5542998 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Маловиште | име2 = Маловишта | слика = Воздушен поглед на Маловиште 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 50 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 1.140 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=1 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=7 | lon_sec=50 | слава = [[Света Ана]] | мрежно место = | карта = Маловиште во Општина Битола.svg }} '''Маловиште''' (познато и како '''Маловишта''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. Селото е единствено кое влегува во рамките на границата на [[Национален парк Пелистер|националниот парк „Пелистер“]] и поседува интересна автентична архитектура, поради што е прогласено за [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]]. Во селото се сретнуваат убави големи куќи градени од камен на традиционален начин, а поседува и стари [[калдрма|калдрмисани]] улички и камени [[мост]]ови. Во средиштето на селото се издигнува [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|црквата „Св. Петка“]], со својот сочуван фрескоживопис, како и извонредниот дрвен иконостас изработен во длабока резба. == Географија и местоположба == [[Податотека:Куќи во Маловиште 2.jpg|мини|300п|лево|Куќи во селото]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во крајниот западен дел од [[Општина Битола]]. Претставува мошне интересна планинска населба, со специфична градежна архитектура, чиј атар се издига до сртот на [[Баба (планина)|планината Баба]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=12 април 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=189}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 1.140 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 23 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]] кај селото [[Кажани]], а до селото може да се стигне и преку магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] со исклучувањето исто така кај Кажани. Селото се наоѓа на северната падина на [[Баба (планина)|Баба]], на спојот на двете долини во горниот слив на [[Шемница]]. Околу Маловиште се издигнуваат страните на долините. На север, селото е отворено кон долината на Шемница. Во минатото, мештаните се снабдувале со вода за пиење од чешмите Св. Ана, Парти, Нанки, Гулан и Шарган. Подалеку од селото избиваат изворите Агаш, Бего, Копањ, Фуна и други.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=237-240|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Рудина, Козји Камен, Стара Бука, Два Гроба, Голема и Мала Чука, Кодро, Чун, Спасовден, Орзо, Вртушка, Св. Ѓорѓи, Св. Атанас и Св. Ана.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на три крака во долините (има облик на трокрака ѕвезда). Мештаните разликуваат три маала: Нѓос, Усус и Петрап.<ref name=":0" /> Најблиско село до Маловиште е [[Кажани]] со кое е поврзано со пат, додека [[Цапари]] е оддалечено околу 5 километри воздушно на североисток. Од [[Подмочани]] и [[Грнчари]] ([[Општина Ресен]]), кои се преку Баба Планина, е оддалечено околу 7 километри воздушна линија на исток.<ref>Мерено преку [[Викимапија]]. Посетено на 13 април 2023.</ref> == Историја == [[Податотека:Воздушен поглед на Маловиште.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на селото]] На местото на Маловиште постоеле живот најрано од [[Железно време|железното доба]], што се забележува со остатоците на помала утврдена населба во месноста [[Маркова Кула (Маловиште)|Маркова Кула]], која се наоѓа кај Вртешка на Баба Планина.<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|36}}</ref> Селото најпрвин е споменато во првата половина на {{римски|17}} век, кога било населено со словенско население. По народното предание, кон крајот на {{римски|18}} век во Маловиште дошле 5-6 влашки семејства. Тие биле по потекло од [[Москополе]], јужна Албанија. Од нив се намножиле влашките родови Сего, Наче, Бело Маче, Фуно, Баба, Анѓеловци, Доловци, Гашевци и други. Подоцна се доселувале и други влашки родови.<ref name=":0" /> Некогаш селото се наоѓало на пониско место од денешното. Денес, таму се наоѓаат месностите Студена Црква и [[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]], кои се во близина на соседното [[Кажани]]. Таму, Маловиште имало малку куќи, но поради страв од Турците мештаните го преместиле селото на денешното место. Земјиштето на денешното село до почетокот на {{римски|18}} век било под бујна букова шума. [[Петар Скок]] наведува дека морало да има Словени во селото, кои станале Власи, што го поткрепува со името на денешниот род Палигора.<ref name=":0" /> [[Густав Вајганд]] запишал дека во Маловиште во {{римски|19}} век имало над 2.000 Власи и во селото во 1880 година било отворено романско училиште. Сепак, мештаните главно биле [[гркомани]],<ref name=":0" /> поради што имало и две грчки училишта, а речиси секој жител зборувал по два-три [[јазик]]а.<ref name="ReferenceA">Александар Матески, „Маловиште“, ''Економија и бизнис'', број 215, мај 2016, стр. 106-107.</ref> До [[Прва светска војна|Првата светска војна]], преку природниот прираст и доселувањето, Маловиште се зголемило на околу 500 влашки куќи. Тогаш селото имало седум маала и во секое маало живеел по еден свештеник. Во селото имало и занаетчиско-трговски работилници, како шест месарници, девет пекарници, шест дуќани за чевли и шест бакалници. Во четврток и недела биле пазарни денови и тогаш доаѓале и мештаните на околните села.<ref name=":0" /> Мажите од Маловиште главно биле [[Печалбар|печалбари]], работејќи во Србија (Белград и Крагуевац), во Романија и во Бугарија. Од 1904 година започнале да заминуваат во Америка. Од ова село имало и околу 40 кираџии и трговци, кои носеле стока од Битола до Маловиште. Поради ова, маловишките Власи значително се збогатиле.<ref name=":0" /> Сепак, во Првата светска војна, линијата на [[Македонски фронт|Солунскиот фронт]] била над селото и тогаш Бугарите ги однеле сите селани во Бугарија. По војната, еден дел од нив останале таму, а другите кои се вратиле во разрушеното село, одма започнале да се иселуваат, најмногу во градовите Битола и Скопје, но и во Србија, Романија и Северна Америка. Во 1950-тите години уште се забележувале разрушени куќи на иселените мештани.<ref name=":0" /> Вкупно 4 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == [[Податотека:Malovište ovčereja.JPG|мини|300п|десно|Жител на селото кој се заминава со [[овчарство]].]] Атарот зафаќа површина од 29,3&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладуваат шумите на површина од 1.675 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 668 хектари, а на обработливото земјиште 153 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото има мешовита земјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|504 |1953|446 |1961|344 |1971|309 |1981|257 |1991|129 |1994|121 |2002|98 |2021|50 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, Маловиште е големо село со 2.300 жители, [[Власи]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Маловиште се води како чисто влашко село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 428 куќа.<ref>{{Битолски Вилает|18}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Маловиште имало 2.160 жители, сите [[Власи]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 550 [[Власи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Маловиште во 1961 година броело 334 жители, од кои 316 биле неопределени и 27 жители Македонци, а во 1994 година бројот се намалил на 121 жители, од кои 102 биле Власи, 18 Македонци и еден Албанец.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Маловиште имало 98 жители, од кои 10 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]] и 87 [[Македонски Власи|Власи]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=18 април 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 50 жители, од кои 2 [[Македонци]], 44 [[Македонски Власи|Власи]] и 4 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Маловиште: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Власи ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | '''1948''' | — | — | — | — | — | — | '''504''' |- style="text-align:center;" | '''1953''' | 143 | 0 | 300 | 2 | 1 | — | '''446''' |- style="text-align:center;" | '''1961''' | 27 | 0 | — | 1 | 316 | — | '''344''' |- style="text-align:center;" | '''1971''' | 31 | 0 | — | 2 | 276 | — | '''309''' |- style="text-align:center;" | '''1981''' | 252 | 0 | 0 | 1 | 4 | — | '''257''' |- style="text-align:center;" | '''1991''' | 18 | 0 | 111 | 0 | 0 | — | '''129''' |- style="text-align:center;" | '''1994''' | 18 | 1 | 102 | 0 | 0 | — | '''121''' |- style="text-align:center;" | '''2002''' | 10 | 1 | 87 | 0 | 0 | — | '''98''' |- style="text-align:center;" | '''2021''' | 2 | 0 | 44 | 0 | 0 | 4 | '''50''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Маловиште е влашко село, населено со вистински Власи.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1951 година, родови во селото: * '''Влашки родови:''' ''Гашовци'' (9 к.), ''Доловци'' (6 к.), ''Анѓеловци'' (4 к.), ''Гучилаш'' (4 к.), ''Стојановци'' (4 к.), ''Љикуши'' (3 к.), ''Тошо'' (3 к.), ''Гага'' (3 к.), ''Тони'' (3 к.), ''Фуно'' (2 к.), ''Баба'' (2 к.), ''Гатa'' (2 к.), ''Бего'' (2 к.), ''Мега'' (2 к.), ''Цигарида'' (2 к.), ''Кушка'' (2 к.), ''Беломаче'' (1 к.), ''Цапо'' (1 к.), ''Шикле'' (1 к.), ''Роме'' (1 к.), ''Чода'' (1 к.), ''Муфо'' (1 к.), ''Зоги'' (1 к.), ''Мушола'' (1 к.), ''Риза'' (1 к.), ''Ибро'' (1 к.), ''Прди'' (1 к.) и ''Тали'' (1 к.). Доселени се на крајот од {{римски|18}} век и почетокот од {{римски|19}} век, главно од [[Москополе]] ([[Албанија]]); ''Палигоровци'' (5 к.), и тие се доселени од [[Москополе]]; ''Грамоштали'' (20 к.), доселени се во првата половина од XIX век од [[Грамошта]] ([[Грција]]); ''Матовци'' (4 к.), доселени се од областа [[Матија]] (Албанија) и по тоа го добиле името; ''Чаја Гора'' (1 к.), доселени се од истоименото село кај [[Лерин]] * '''[[Каракачани|Каракачански]] родови:''' ''Зракополис'' (1 к.), потекнуваат од предок Каракачанин доселен од околината на [[Лариса]], Грција, летно време чувале овци на Пелистер и дошле во Маловиште во 1920-тите; ''Марија'' (1 к.), исто потекло како и претходниот род и ''Дајовци'' (4 к.), доселени се од некое место во Грција. * '''Родови со словенско потекло:''' ''Тасевци'' (1 к.), доселени се од соседното село [[Кажани]], потекнуваат од домазет во влашкиот род Шуна, порано зборувале македонски и ''Цапарци'' (1 к.), основачот на родот дошол како домазет во родот Мара од селото [[Цапари]], и тие порано зборувале македонски. Според истражувањата на Бранислав Русиќ од 1951 година, родови во селото се:<ref>{{Наведена книга|title=Цапарско Поле |last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''Доселеници:''' ''Тошу'' (3 к.), ''Ризи'' (1 к.), ''Баба'' (1 к.), ''Ибро'' (1 к.), ''Таси-Кала'' (1 к.), ''Ропи'' (1 к.), ''Анѓела'' (1 к.), ''Бего'' (2 к.), ''Матаќина'' (1 к.), ''Трпе'' (1 к.), ''Мера'' (1 к.), ''Цапо'' (1 к.), ''Бахто'' (1 к.), ''Никуша'' (3 к.), ''Шикла'' (1 к.), ''Чапра'' (1 к.), ''Фуна'' (1 к.), ''Кушка'' (2 к.), ''Симчевци'' (3 к.), ''Машулаи'' или ''Мушула'' (1 к.), ''Батаља'' (1 к.), ''Ќитан'' (1 к.), ''Чода'' (1 к.), ''Ќерана-Табла'' (1 к.), ''Парде'' или ''Перде'' (1 к.), ''Зоќе'' (1 к.) и ''Друма'' (1 к.), сите се стари доселеници со непознато потекло; ''Нелата'' (2 к.), доселени се од селото [[Мечово]] во [[Епир (област)|Епир]] во XVIII век; ''Дурака'' (3 к.), имаат исто место на потекло како и претходниот род; ''Нашка'', ''Гачи'' и ''Белимаче'' (10 к.), доселени се во XVIII век од раселениот град [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Кара-Батак'' (1 к.), доселени се околу 1821 година од [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Белчевци'' или ''Палигора'' (4 к.), доселени се околу 1831 година од [[Невеска]] во [[Грција]]; ''Првољати'' (2 к.), доселени се од [[Периволи]] во [[Грција]]; ''Мати'' (2 к.), доселени се околу 1831 година од некое место во областа [[Матија (општина)|Матија]] во [[Албанија]]; ''Тршка'' (2 к.), доселени се во исто време со претходниот род од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]]; ''Гага'' (3 к.), и тие се доселени од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]], околу 1850 година. Таму имале роднини; ''Тали'' (1 к.), доселени се во 1850 година од [[Прилеп]]; ''Муфа'' (1 к.), доселени се околу 1860 година од селото [[Арменско]] кај [[Лерин]] во [[Грција]]; ''Мавро'' (1 к.), доселени се околу 1870 година од селото [[Маврово (Костурско)|Маврово]] кај [[Костур (град)|Костур]] во [[Грција]]; ''Мути'' (2 к.), доселени се околу 1875 година од [[Пљаса (Горица)|Пљаса]] во [[Албанија]]; ''Грамошталани'' (22 к.), доселени се околу 1876 година од селото [[Ротино]]. А таму се доселиле од [[Грамошта]] во [[Грција]] околу 1851 година; ''Бошејковци'' или ''Стојановци'' (4 к.), доселени се околу 1885 година од селото [[Гопеш]]; ''Цигарида'' (2 к.), доселени се околу 1890 година од селото [[Гопеш]]; ''Тоновци'' (2 к.), доселени се во 1903 година од селото [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]], а таму од селото [[Гопеш]]; ''Воја'' (1 к.), доселени се околу 1903 година од селото [[Магарево]] и ''Чагора'' (1 к.), доселени се околу 1903 година од селото [[Чагор]]. === Иселеништво === До 1951 година, се знаело за следниве иселеници од влашките родови: од родот Палигоровци се иселиле девет семејства (четири во Битола, две во Крагуевац, две во Ниш и едно во Скопје), од родот Шиклевци се иселило по едно семејство во Корча, Бугарија и Северна Америка, од родот Муфа едно семејство отишло во Романија, од ропот Цапо се иселиле осум семејства во Битола, Грција, Бугарија и Романија, од родот Зоги едно семејство заминало во Северна Америка, од родот Тони едно семејство живее во Бугарија, од родот Беломаче по едно семејство заминало во Романија, Грција и Турција, од родот Симче две семејства преминале во Битола, од родот Мушола заминале три семејства (две во Битола и едно во Бугарија), од родот Кушка едно семејство живее во Северна Америка, од родот Риза по едно семејство заминале во Скопје и Крагуевац, од родот Ибро по едно семејство заминале во Крагуевац и Бугарија, од родот Прди се иселиле три семејства (две во Бугарија и едно во Австралија), од родот Грамосли едно семејство заминало во Северна Америка, од родот Доловци по едно семејство се иселило во Ресен и Битола, од родот Гашовци по едно семејство се наоѓа во Битола, Прилеп и Бугарија, од родот Матовци по едно семејство живее во Крагуевац и Романија, од родот Баба се иселиле три семејства (две во Битола и едно во Белград), од родот Љикуша се иселиле по едно семејство во Битола и Лајковац во Србија, од родот Тошо едно семејство живее во Грција, од родот Бего едно семејство живее во Северна Америка, од родот Гага по едно семејство има во Смедеревска Паланка, Белград и Северна Америка, од родот Мера по едно семејство живее во Грција и Северна Америка, од родот Муфа едно семејство се наоѓа во Романија.<ref name=":0" /> Потполно иселени влашки родови се: ''Чомовци'', ''Дундовци'', ''Барџевци'', ''Сего'', ''Наче'', ''Дамчо'' и ''Гуде'' кои живеат во Србија; ''Чупона'' се иселиле во Битола (2 к.) и во селото [[Крани]] (1 к.), ''Хаџи Вана'' се иселиле во Битола (1 к.), не се знае каде се иселиле ''Шуна'' и ''Наче'' (1 к.) се иселиле во Битола.<ref name=":0" /> Од Маловиште има доста иселеници во [[Крагуевац]].<ref name=":0" /> Од каракачанскиот род ''Дајовски'' три семејства се иселиле, од кои две во Битола и едно во Северна Америка. Други иселеници се: ''Нашовци'' (5 к.), живеат во [[Цапари]], ''Граматискоски'' (1 к.), како домазет во 1954 година заминал во преспанското село [[Сопотско]], ''Поп Симовци'' живеат во [[Охрид]], ''Тодоровиќи'', ''Диниќи'' и ''Пауновиќи'' (вкупно 6 к.) живеат во Баточина, Србија, од родот Тасески се иселиле четири семејства, од кои три во Битола и едно во Крагуевац.<ref name=":0" /> Од иселениците од Маловиште потекнува [[Павле Савиќ]], некогашен претседател на Српската академија на науките и уметностите.<ref name=":0" /> == Општествени установи == * Месна заедница == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Маловиште било село во нахијата Ѓават-Кол во Битолската Каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе биле придодадени поранешните општини, [[Општина Бистрица|Бистрица]], [[Општина Кукуречани|Кукуречани]] и [[Општина Цапари|Цапари]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Цапари. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Дихово. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Кажани, во која покрај селото Маловиште се наоѓале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Лера, Рамна, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Кажани, во која влегувале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Маловиште и Лера. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0208 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во месната заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=21 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == {{Инфокутија Културно добро на Македонија |назив=Рурална споменична целина „Маловиште“ |слика=[[Податотека:Поглед на Маловиште.jpg|300п]] |слика_големина= |друг_назив= |адреса= |месност= |општина=Битола |категорија=Значајно културно наследство |поткатегорија |автор= |број= |установа=[[Народен музеј - Битола|НУ Завод за заштита на спомениците на културата и музеј - Битола]] |класа= |вид= |група= |создадено= |прогласено=3 април 2019 }} ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|36}}</ref> * [[Маркова Кула (Маловиште)|Маркова Кула]] — населба од железно време; и * [[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]] — населба од [[Среден век|средниот век]]. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|Црква „Св. Петка“]] — главна селска црква, изградена во [[1856]] година на темели од постара црква; * [[Црква „Св. Ана“ - Маловиште|Црква „Св. Ана“]] — главна манастирска црква, сместена на надморска висина од 1.400 метри, позната по светата вода; * [[Црква „Вознесение Христово“ - Маловиште|Црква „Вознесение Христово“]] — помала црква, сместена на 2.000 метри, под врвот наречен Пирамида; * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — мала црква, се наоѓа на северната страна од приодот кон селото; и * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште|Црква „Св. Атанасиј Велики“]] — мала црква, јужно од последната куќа во селото. ;Споменици на културата * Рурална споменична целина „Маловиште“ - самото село и неговиот состав е прогласен за споменик на културата во 2019 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=65 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> * [[Куќа на Ванку на Папе]] - прогласена во 1990 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=67 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> ;Споменици * Биста на [[Константин Белимаче]] ;Реки<ref name="Реки во Македонија">{{РекиМак|страница=81}}</ref> * [[Шемница]] (низ селото наречена '''Маловишка Река''') — притока на Црна Река {{clear}} <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Маловишки манастир 12.jpg|Воздушен поглед на манастирот Податотека:Crkva sv.Ana selo Maloviste.JPG|Манастирската црква „Св. Ана“ Податотека:Црква „Св. Петка“ - Маловиште.jpg|Главната селска црква „Св. Петка“ Податотека:Crkva Sv.Spas - Sveto Voznesenie Gospodovo selo Maloviste.JPG|Црквата „Св. Спас“ (Свето Вознесение Господово) Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 6.jpg|Црквата „Св. Атанасиј“ Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 13.jpg|Црквата „Св. Ѓорѓи Податотека:Биста на Константин Белимаче во Маловиште.jpg|Биста на [[Константин Белимаче]] </gallery> == Личности == * [[Константин Белимачев]] (1848 - 1932) — истакнат [[Власи|влашки]] писател<ref>{{наведени вести|url=http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=2516&stID=37093|title=ЕТНОФЕСТИВАЛ ВО МАЛОВИШТА Тридневен празник на влашката култура|publisher=Дневник|accessdate=2011-02-10}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Ѓорѓи Чупона]] (1930 - 2009) — [[Македонија|македонски]] [[математичар]], [[универзитет]]ски [[професор]] и академик на [[МАНУ]] *[[Ташко Стојановски]] (1922 - 1945) — учесник во [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|НОБ]] *[[Кочо Долоски]] (1923 - 1945) — учесник во НОБ *[[Вангел Мачовски]] (1914 - 1945) — учесник во НОБ *[[Дору Белимаче]] (1910 — 1938) — романски фашист, деец на [[Железна гарда|Железната гарда]] * [[Стефан Барџик]] (? - 1903) — влашки војвода на [[ВМОРО]] *[[Јанко Мариовски]] (? - 1944) — македонски [[Народноослободителна војска на Македонија|партизан и деец на НОВМ]] *[[Никола Палигора]] (р. 28 октомври 1935) — македонски стопанственик; '''По потекло од Маловиште''' * [[Симона Халеп]] — романска тенисерка со влашко потекло. Освојувачка на [[Отворено тениско првенство на Франција|Ролан Гарос]] и [[Вимблдон]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|title=Шампионката на Вимблдон Симона Халеп е Влаинка која има потекло од битолско Маловишта|date=2019-07-14|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621222253/https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sdk.mk/index.php/sportski-prikazni/vlashkoto-mi-e-najsilno-veli-vimbldonskata-shampionka-simona-halep-vlainka-od-bitolsko-malovishta/|title=ВЛАШКОТО МИ Е НАЈСИЛНО, ВЕЛИ ВИМБЛДОНСКАТА ШАМПИОНКА СИМОНА ХАЛЕП, МАКЕДОНСКА ВЛАИНКА ОД БИТОЛСКО МАЛОВИШТА|date=2019-07-14|work=Сакам Да Кажам|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09}}</ref> == Култура и спорт == *[[Етнофестивал „Маловишта“]] - традиционален етно фестивал. Организиран е како смотра на влашката традиција и влашката култура.<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=A353C5AB63560244BF1BE1F90D406355|title=Етнофестивал „Маловишта 2008“|last=|first=|date=24 јули 2008|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Утрински Весник}}</ref> *[[Василичарски карневал (Маловиште)|Василичарски карневал]] - одржуван е секоја година на [[Василица]].<ref>{{наведени вести|url=http://sky.mk/republika/12192-%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%A6%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D0%B8-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5.html|title=Василичарски карневали и во битолските села Цапари и Маловиште|last=|first=|date=13 јануари 2012|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=скај.мк}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Цапарско Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Malovište}} {{Општина Битола}} {{КНМ-Битола}} [[Категорија:Маловиште| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] dkbbhe560un11zmfbgrtwjtpakvamq8 5542999 5542998 2026-04-21T19:29:40Z Ehrlich91 24281 5542999 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Маловиште | име2 = Маловишта | слика = Воздушен поглед на Маловиште 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 50 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 1.140 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=1 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=7 | lon_sec=50 | слава = [[Света Ана]] | мрежно место = | карта = Маловиште во Општина Битола.svg }} '''Маловиште''' (познато и како '''Маловишта''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. Селото е единствено кое влегува во рамките на границата на [[Национален парк Пелистер|националниот парк „Пелистер“]] и поседува интересна автентична архитектура, поради што е прогласено за [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]]. Во селото се сретнуваат убави големи куќи градени од камен на традиционален начин, а поседува и стари [[калдрма|калдрмисани]] улички и камени [[мост]]ови. Во средиштето на селото се издигнува [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|црквата „Св. Петка“]], со својот сочуван фрескоживопис, како и извонредниот дрвен иконостас изработен во длабока резба. == Географија и местоположба == [[Податотека:Куќи во Маловиште 2.jpg|мини|300п|лево|Куќи во селото]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во крајниот западен дел од [[Општина Битола]]. Претставува мошне интересна планинска населба, со специфична градежна архитектура, чиј атар се издига до сртот на [[Баба (планина)|планината Баба]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=12 април 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=189}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 1.140 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 23 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]] кај селото [[Кажани]], а до селото може да се стигне и преку магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] со исклучувањето исто така кај Кажани. Селото се наоѓа на северната падина на [[Баба (планина)|Баба]], на спојот на двете долини во горниот слив на [[Шемница]]. Околу Маловиште се издигнуваат страните на долините. На север, селото е отворено кон долината на Шемница. Во минатото, мештаните се снабдувале со вода за пиење од чешмите Св. Ана, Парти, Нанки, Гулан и Шарган. Подалеку од селото избиваат изворите Агаш, Бего, Копањ, Фуна и други.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=237-240|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Рудина, Козји Камен, Стара Бука, Два Гроба, Голема и Мала Чука, Кодро, Чун, Спасовден, Орзо, Вртушка, Св. Ѓорѓи, Св. Атанас и Св. Ана.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на три крака во долините (има облик на трокрака ѕвезда). Мештаните разликуваат три маала: Нѓос, Усус и Петрап.<ref name=":0" /> Најблиско село до Маловиште е [[Кажани]] со кое е поврзано со пат, додека [[Цапари]] е оддалечено околу 5 километри воздушно на североисток. Од [[Подмочани]] и [[Грнчари]] ([[Општина Ресен]]), кои се преку Баба Планина, е оддалечено околу 7 километри воздушна линија на исток.<ref>Мерено преку [[Викимапија]]. Посетено на 13 април 2023.</ref> == Историја == [[Податотека:Воздушен поглед на Маловиште.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на селото]] На местото на Маловиште постоеле живот најрано од [[Железно време|железното доба]], што се забележува со остатоците на помала утврдена населба во месноста [[Маркова Кула (Маловиште)|Маркова Кула]], која се наоѓа кај Вртешка на Баба Планина.<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|36}}</ref> Селото најпрвин е споменато во првата половина на {{римски|17}} век, кога било населено со словенско население. По народното предание, кон крајот на {{римски|18}} век во Маловиште дошле 5-6 влашки семејства. Тие биле по потекло од [[Москополе]], јужна Албанија. Од нив се намножиле влашките родови Сего, Наче, Бело Маче, Фуно, Баба, Анѓеловци, Доловци, Гашевци и други. Подоцна се доселувале и други влашки родови.<ref name=":0" /> Некогаш селото се наоѓало на пониско место од денешното. Денес, таму се наоѓаат месностите Студена Црква и [[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]], кои се во близина на соседното [[Кажани]]. Таму, Маловиште имало малку куќи, но поради страв од Турците мештаните го преместиле селото на денешното место. Земјиштето на денешното село до почетокот на {{римски|18}} век било под бујна букова шума. [[Петар Скок]] наведува дека морало да има Словени во селото, кои станале Власи, што го поткрепува со името на денешниот род Палигора.<ref name=":0" /> [[Густав Вајганд]] запишал дека во Маловиште во {{римски|19}} век имало над 2.000 Власи и во селото во 1880 година било отворено романско училиште. Сепак, мештаните главно биле [[гркомани]],<ref name=":0" /> поради што имало и две грчки училишта, а речиси секој жител зборувал по два-три [[јазик]]а.<ref name="ReferenceA">Александар Матески, „Маловиште“, ''Економија и бизнис'', број 215, мај 2016, стр. 106-107.</ref> До [[Прва светска војна|Првата светска војна]], преку природниот прираст и доселувањето, Маловиште се зголемило на околу 500 влашки куќи. Тогаш селото имало седум маала и во секое маало живеел по еден свештеник. Во селото имало и занаетчиско-трговски работилници, како шест месарници, девет пекарници, шест дуќани за чевли и шест бакалници. Во четврток и недела биле пазарни денови и тогаш доаѓале и мештаните на околните села.<ref name=":0" /> Мажите од Маловиште главно биле [[Печалбар|печалбари]], работејќи во Србија (Белград и Крагуевац), во Романија и во Бугарија. Од 1904 година започнале да заминуваат во Америка. Од ова село имало и околу 40 кираџии и трговци, кои носеле стока од Битола до Маловиште. Поради ова, маловишките Власи значително се збогатиле.<ref name=":0" /> Сепак, во Првата светска војна, линијата на [[Македонски фронт|Солунскиот фронт]] била над селото и тогаш Бугарите ги однеле сите селани во Бугарија. По војната, еден дел од нив останале таму, а другите кои се вратиле во разрушеното село, одма започнале да се иселуваат, најмногу во градовите Битола и Скопје, но и во Србија, Романија и Северна Америка. Во 1950-тите години уште се забележувале разрушени куќи на иселените мештани.<ref name=":0" /> Вкупно 4 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == [[Податотека:Malovište ovčereja.JPG|мини|300п|десно|Жител на селото кој се заминава со [[овчарство]].]] Атарот зафаќа површина од 29,3&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладуваат шумите на површина од 1.675 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 668 хектари, а на обработливото земјиште 153 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото има мешовита земјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|504 |1953|446 |1961|344 |1971|309 |1981|257 |1991|129 |1994|121 |2002|98 |2021|50 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, Маловиште е големо село со 2.300 жители, [[Власи]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Маловиште се води како чисто влашко село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 428 куќа.<ref>{{Битолски Вилает|18}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Маловиште имало 2.160 жители, сите [[Власи]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 550 [[Власи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Маловиште во 1961 година броело 334 жители, од кои 316 биле неопределени и 27 жители Македонци, а во 1994 година бројот се намалил на 121 жители, од кои 102 биле Власи, 18 Македонци и еден Албанец.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Маловиште имало 98 жители, од кои 10 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]] и 87 [[Македонски Власи|Власи]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=18 април 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 50 жители, од кои 2 [[Македонци]], 44 [[Македонски Власи|Власи]] и 4 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Маловиште: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Власи ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | '''1948''' | — | — | — | — | — | — | '''504''' |- style="text-align:center;" | '''1953''' | 143 | 0 | 300 | 2 | 1 | — | '''446''' |- style="text-align:center;" | '''1961''' | 27 | 0 | — | 1 | 316 | — | '''344''' |- style="text-align:center;" | '''1971''' | 31 | 0 | — | 2 | 276 | — | '''309''' |- style="text-align:center;" | '''1981''' | 252 | 0 | 0 | 1 | 4 | — | '''257''' |- style="text-align:center;" | '''1991''' | 18 | 0 | 111 | 0 | 0 | — | '''129''' |- style="text-align:center;" | '''1994''' | 18 | 1 | 102 | 0 | 0 | — | '''121''' |- style="text-align:center;" | '''2002''' | 10 | 1 | 87 | 0 | 0 | — | '''98''' |- style="text-align:center;" | '''2021''' | 2 | 0 | 44 | 0 | 0 | 4 | '''50''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Маловиште е влашко село, населено со вистински Власи.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1951 година, родови во селото: * '''Влашки родови:''' ''Гашовци'' (9 к.), ''Доловци'' (6 к.), ''Анѓеловци'' (4 к.), ''Гучилаш'' (4 к.), ''Стојановци'' (4 к.), ''Љикуши'' (3 к.), ''Тошо'' (3 к.), ''Гага'' (3 к.), ''Тони'' (3 к.), ''Фуно'' (2 к.), ''Баба'' (2 к.), ''Гатa'' (2 к.), ''Бего'' (2 к.), ''Мега'' (2 к.), ''Цигарида'' (2 к.), ''Кушка'' (2 к.), ''Беломаче'' (1 к.), ''Цапо'' (1 к.), ''Шикле'' (1 к.), ''Роме'' (1 к.), ''Чода'' (1 к.), ''Муфо'' (1 к.), ''Зоги'' (1 к.), ''Мушола'' (1 к.), ''Риза'' (1 к.), ''Ибро'' (1 к.), ''Прди'' (1 к.) и ''Тали'' (1 к.). Доселени се на крајот од {{римски|18}} век и почетокот од {{римски|19}} век, главно од [[Москополе]] ([[Албанија]]); ''Палигоровци'' (5 к.), и тие се доселени од [[Москополе]]; ''Грамоштали'' (20 к.), доселени се во првата половина од XIX век од [[Грамошта]] ([[Грција]]); ''Матовци'' (4 к.), доселени се од областа [[Матија]] (Албанија) и по тоа го добиле името; ''Чаја Гора'' (1 к.), доселени се од истоименото село кај [[Лерин]] * '''[[Каракачани|Каракачански]] родови:''' ''Зракополис'' (1 к.), потекнуваат од предок Каракачанин доселен од околината на [[Лариса]], Грција, летно време чувале овци на Пелистер и дошле во Маловиште во 1920-тите; ''Марија'' (1 к.), исто потекло како и претходниот род и ''Дајовци'' (4 к.), доселени се од некое место во Грција. * '''Родови со словенско потекло:''' ''Тасевци'' (1 к.), доселени се од соседното село [[Кажани]], потекнуваат од домазет во влашкиот род Шуна, порано зборувале македонски и ''Цапарци'' (1 к.), основачот на родот дошол како домазет во родот Мара од селото [[Цапари]], и тие порано зборувале македонски. Според истражувањата на Бранислав Русиќ од 1951 година, родови во селото се:<ref>{{Наведена книга|title=Цапарско Поле |last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''Доселеници:''' ''Тошу'' (3 к.), ''Ризи'' (1 к.), ''Баба'' (1 к.), ''Ибро'' (1 к.), ''Таси-Кала'' (1 к.), ''Ропи'' (1 к.), ''Анѓела'' (1 к.), ''Бего'' (2 к.), ''Матаќина'' (1 к.), ''Трпе'' (1 к.), ''Мера'' (1 к.), ''Цапо'' (1 к.), ''Бахто'' (1 к.), ''Никуша'' (3 к.), ''Шикла'' (1 к.), ''Чапра'' (1 к.), ''Фуна'' (1 к.), ''Кушка'' (2 к.), ''Симчевци'' (3 к.), ''Машулаи'' или ''Мушула'' (1 к.), ''Батаља'' (1 к.), ''Ќитан'' (1 к.), ''Чода'' (1 к.), ''Ќерана-Табла'' (1 к.), ''Парде'' или ''Перде'' (1 к.), ''Зоќе'' (1 к.) и ''Друма'' (1 к.), сите се стари доселеници со непознато потекло; ''Нелата'' (2 к.), доселени се од селото [[Мечово]] во [[Епир (област)|Епир]] во XVIII век; ''Дурака'' (3 к.), имаат исто место на потекло како и претходниот род; ''Нашка'', ''Гачи'' и ''Белимаче'' (10 к.), доселени се во XVIII век од раселениот град [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Кара-Батак'' (1 к.), доселени се околу 1821 година од [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Белчевци'' или ''Палигора'' (4 к.), доселени се околу 1831 година од [[Невеска]] во [[Грција]]; ''Првољати'' (2 к.), доселени се од [[Периволи]] во [[Грција]]; ''Мати'' (2 к.), доселени се околу 1831 година од некое место во областа [[Матија (општина)|Матија]] во [[Албанија]]; ''Тршка'' (2 к.), доселени се во исто време со претходниот род од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]]; ''Гага'' (3 к.), и тие се доселени од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]], околу 1850 година. Таму имале роднини; ''Тали'' (1 к.), доселени се во 1850 година од [[Прилеп]]; ''Муфа'' (1 к.), доселени се околу 1860 година од селото [[Арменско]] кај [[Лерин]] во [[Грција]]; ''Мавро'' (1 к.), доселени се околу 1870 година од селото [[Маврово (Костурско)|Маврово]] кај [[Костур (град)|Костур]] во [[Грција]]; ''Мути'' (2 к.), доселени се околу 1875 година од [[Пљаса (Горица)|Пљаса]] во [[Албанија]]; ''Грамошталани'' (22 к.), доселени се околу 1876 година од селото [[Ротино]]. А таму се доселиле од [[Грамошта]] во [[Грција]] околу 1851 година; ''Бошејковци'' или ''Стојановци'' (4 к.), доселени се околу 1885 година од селото [[Гопеш]]; ''Цигарида'' (2 к.), доселени се околу 1890 година од селото [[Гопеш]]; ''Тоновци'' (2 к.), доселени се во 1903 година од селото [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]], а таму од селото [[Гопеш]]; ''Воја'' (1 к.), доселени се околу 1903 година од селото [[Магарево]] и ''Чагора'' (1 к.), доселени се околу 1903 година од селото [[Чагор]]. === Иселеништво === До 1951 година, се знаело за следниве иселеници од влашките родови: од родот Палигоровци се иселиле девет семејства (четири во Битола, две во Крагуевац, две во Ниш и едно во Скопје), од родот Шиклевци се иселило по едно семејство во Корча, Бугарија и Северна Америка, од родот Муфа едно семејство отишло во Романија, од ропот Цапо се иселиле осум семејства во Битола, Грција, Бугарија и Романија, од родот Зоги едно семејство заминало во Северна Америка, од родот Тони едно семејство живее во Бугарија, од родот Беломаче по едно семејство заминало во Романија, Грција и Турција, од родот Симче две семејства преминале во Битола, од родот Мушола заминале три семејства (две во Битола и едно во Бугарија), од родот Кушка едно семејство живее во Северна Америка, од родот Риза по едно семејство заминале во Скопје и Крагуевац, од родот Ибро по едно семејство заминале во Крагуевац и Бугарија, од родот Прди се иселиле три семејства (две во Бугарија и едно во Австралија), од родот Грамосли едно семејство заминало во Северна Америка, од родот Доловци по едно семејство се иселило во Ресен и Битола, од родот Гашовци по едно семејство се наоѓа во Битола, Прилеп и Бугарија, од родот Матовци по едно семејство живее во Крагуевац и Романија, од родот Баба се иселиле три семејства (две во Битола и едно во Белград), од родот Љикуша се иселиле по едно семејство во Битола и Лајковац во Србија, од родот Тошо едно семејство живее во Грција, од родот Бего едно семејство живее во Северна Америка, од родот Гага по едно семејство има во Смедеревска Паланка, Белград и Северна Америка, од родот Мера по едно семејство живее во Грција и Северна Америка, од родот Муфа едно семејство се наоѓа во Романија.<ref name=":0" /> Потполно иселени влашки родови се: ''Чомовци'', ''Дундовци'', ''Барџевци'', ''Сего'', ''Наче'', ''Дамчо'' и ''Гуде'' кои живеат во Србија; ''Чупона'' се иселиле во Битола (2 к.) и во селото [[Крани]] (1 к.), ''Хаџи Вана'' се иселиле во Битола (1 к.), не се знае каде се иселиле ''Шуна'' и ''Наче'' (1 к.) се иселиле во Битола.<ref name=":0" /> Од Маловиште има доста иселеници во [[Крагуевац]].<ref name=":0" /> Од каракачанскиот род ''Дајовски'' три семејства се иселиле, од кои две во Битола и едно во Северна Америка. Други иселеници се: ''Нашовци'' (5 к.), живеат во [[Цапари]], ''Граматискоски'' (1 к.), како домазет во 1954 година заминал во преспанското село [[Сопотско]], ''Поп Симовци'' живеат во [[Охрид]], ''Тодоровиќи'', ''Диниќи'' и ''Пауновиќи'' (вкупно 6 к.) живеат во Баточина, Србија, од родот Тасески се иселиле четири семејства, од кои три во Битола и едно во Крагуевац.<ref name=":0" /> Од иселениците од Маловиште потекнува [[Павле Савиќ]], некогашен претседател на Српската академија на науките и уметностите.<ref name=":0" /> == Општествени установи == * Месна заедница == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Маловиште било село во нахијата Ѓават-Кол во Битолската Каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе биле придодадени поранешните општини, [[Општина Бистрица|Бистрица]], [[Општина Кукуречани|Кукуречани]] и [[Општина Цапари|Цапари]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Цапари. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Дихово. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Кажани, во која покрај селото Маловиште се наоѓале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Лера, Рамна, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Кажани, во која влегувале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Маловиште и Лера. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0208 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во месната заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=21 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == {{Инфокутија Културно добро на Македонија |назив=Рурална споменична целина „Маловиште“ |слика=[[Податотека:Поглед на Маловиште.jpg|300п]] |слика_големина= |друг_назив= |адреса= |месност= |општина=Битола |категорија=Значајно културно наследство |поткатегорија |автор= |број= |установа=[[Народен музеј - Битола|НУ Завод за заштита на спомениците на културата и музеј - Битола]] |класа= |вид= |група= |создадено= |прогласено=3 април 2019 }} ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|36}}</ref> * [[Маркова Кула (Маловиште)|Маркова Кула]] — населба од железно време; и * [[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]] — населба од [[Среден век|средниот век]]. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|Црква „Св. Петка“]] — главна селска црква, изградена во [[1856]] година на темели од постара црква; * [[Црква „Св. Ана“ - Маловиште|Црква „Св. Ана“]] — главна манастирска црква, сместена на надморска висина од 1.400 метри, позната по светата вода; * [[Црква „Вознесение Христово“ - Маловиште|Црква „Вознесение Христово“]] — помала црква, сместена на 2.000 метри, под врвот наречен Пирамида; * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — мала црква, се наоѓа на северната страна од приодот кон селото; и * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште|Црква „Св. Атанасиј Велики“]] — мала црква, јужно од последната куќа во селото. ;Споменици на културата * Рурална споменична целина „Маловиште“ - самото село и неговиот состав е прогласен за споменик на културата во 2019 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=65 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> * [[Куќа на Ванку на Папе]] - прогласена во 1990 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=67 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> ;Споменици * Биста на [[Константин Белимаче]] ;Реки<ref name="Реки во Македонија">{{РекиМак|страница=81}}</ref> * [[Шемница]] (низ селото наречена '''Маловишка Река''') — притока на Црна Река {{clear}} <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Маловишки манастир 12.jpg|Воздушен поглед на манастирот Податотека:Crkva sv.Ana selo Maloviste.JPG|Манастирската црква „Св. Ана“ Податотека:Црква „Св. Петка“ - Маловиште.jpg|Главната селска црква „Св. Петка“ Податотека:Crkva Sv.Spas - Sveto Voznesenie Gospodovo selo Maloviste.JPG|Црквата „Св. Спас“ (Свето Вознесение Господово) Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 6.jpg|Црквата „Св. Атанасиј“ Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 13.jpg|Црквата „Св. Ѓорѓи Податотека:Биста на Константин Белимаче во Маловиште.jpg|Биста на [[Константин Белимаче]] </gallery> == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * [[Света Ана]] — селска слава. == Личности == ;Родени во или по потекло од Маловиште * [[Константин Белимаче]] (1848-1932) — истакнат [[Власи|влашки]] писател;<ref>{{наведени вести|url=http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=2516&stID=37093|title=ЕТНОФЕСТИВАЛ ВО МАЛОВИШТА Тридневен празник на влашката култура|publisher=Дневник|accessdate=2011-02-10}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Ѓорѓи Чупона]] (1930-2009) — [[Македонија|македонски]] [[математичар]], [[универзитет]]ски [[професор]] и академик на [[МАНУ]]; * [[Ташко Стојановски]] (1922-1945) — учесник во [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|НОБ]]; * [[Кочо Долоски]] (1923-1945) — учесник во НОБ; * [[Вангел Мачовски]] (1914-1945) — учесник во НОБ; * [[Дору Белимаче]] (1910—1938) — романски фашист, деец на [[Железна гарда|Железната гарда]]; * [[Стефан Барџик]] (?-1903) — влашки војвода на [[ВМОРО]]; * [[Јанко Мариовски]] (?-1944) — македонски [[Народноослободителна војска на Македонија|партизан и деец на НОВМ]]; и * [[Никола Палигора]] (р. 1935) — македонски стопанственик; и * [[Симона Халеп]] — романска тенисерка со влашко потекло, освојувачка на [[Отворено тениско првенство на Франција|Ролан Гарос]] и [[Вимблдон]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|title=Шампионката на Вимблдон Симона Халеп е Влаинка која има потекло од битолско Маловишта|date=2019-07-14|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621222253/https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sdk.mk/index.php/sportski-prikazni/vlashkoto-mi-e-najsilno-veli-vimbldonskata-shampionka-simona-halep-vlainka-od-bitolsko-malovishta/|title=ВЛАШКОТО МИ Е НАЈСИЛНО, ВЕЛИ ВИМБЛДОНСКАТА ШАМПИОНКА СИМОНА ХАЛЕП, МАКЕДОНСКА ВЛАИНКА ОД БИТОЛСКО МАЛОВИШТА|date=2019-07-14|work=Сакам Да Кажам|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09}}</ref> == Култура и спорт == * [[Етнофестивал „Маловишта“]] — традиционален етно фестивал. Организиран е како смотра на влашката традиција и влашката култура.<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=A353C5AB63560244BF1BE1F90D406355|title=Етнофестивал „Маловишта 2008“|last=|first=|date=24 јули 2008|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Утрински Весник}}</ref> * [[Василичарски карневал (Маловиште)|Василичарски карневал]] - одржуван е секоја година на [[Василица]].<ref>{{наведени вести|url=http://sky.mk/republika/12192-%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%A6%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D0%B8-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5.html|title=Василичарски карневали и во битолските села Цапари и Маловиште|last=|first=|date=13 јануари 2012|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=скај.мк}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:| Податотека:| Податотека:| Податотека:| </gallery> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Цапарско Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Malovište}} {{Општина Битола}} {{КНМ-Битола}} [[Категорија:Маловиште| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] cduqrqwnypxupvn3qyoyw7ejt1iajht 5543000 5542999 2026-04-21T19:35:27Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5543000 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Маловиште | име2 = Маловишта | слика = Воздушен поглед на Маловиште 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 50 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 1.140 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=1 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=7 | lon_sec=50 | слава = [[Света Ана]] | мрежно место = | карта = Маловиште во Општина Битола.svg }} '''Маловиште''' (познато и како '''Маловишта''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. Селото е единствено кое влегува во рамките на границата на [[Национален парк Пелистер|националниот парк „Пелистер“]] и поседува интересна автентична архитектура, поради што е прогласено за [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]]. Во селото се сретнуваат убави големи куќи градени од камен на традиционален начин, а поседува и стари [[калдрма|калдрмисани]] улички и камени [[мост]]ови. Во средиштето на селото се издигнува [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|црквата „Св. Петка“]], со својот сочуван фрескоживопис, како и извонредниот дрвен иконостас изработен во длабока резба. == Географија и местоположба == [[Податотека:Куќи во Маловиште 2.jpg|мини|300п|лево|Куќи во селото]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во крајниот западен дел од [[Општина Битола]]. Претставува мошне интересна планинска населба, со специфична градежна архитектура, чиј атар се издига до сртот на [[Баба (планина)|планината Баба]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=12 април 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=189}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 1.140 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 23 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]] кај селото [[Кажани]], а до селото може да се стигне и преку магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] со исклучувањето исто така кај Кажани. Селото се наоѓа на северната падина на [[Баба (планина)|Баба]], на спојот на двете долини во горниот слив на [[Шемница]]. Околу Маловиште се издигнуваат страните на долините. На север, селото е отворено кон долината на Шемница. Во минатото, мештаните се снабдувале со вода за пиење од чешмите Св. Ана, Парти, Нанки, Гулан и Шарган. Подалеку од селото избиваат изворите Агаш, Бего, Копањ, Фуна и други.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=237-240|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Рудина, Козји Камен, Стара Бука, Два Гроба, Голема и Мала Чука, Кодро, Чун, Спасовден, Орзо, Вртушка, Св. Ѓорѓи, Св. Атанас и Св. Ана.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на три крака во долините (има облик на трокрака ѕвезда). Мештаните разликуваат три маала: Нѓос, Усус и Петрап.<ref name=":0" /> Најблиско село до Маловиште е [[Кажани]] со кое е поврзано со пат, додека [[Цапари]] е оддалечено околу 5 километри воздушно на североисток. Од [[Подмочани]] и [[Грнчари]] ([[Општина Ресен]]), кои се преку Баба Планина, е оддалечено околу 7 километри воздушна линија на исток.<ref>Мерено преку [[Викимапија]]. Посетено на 13 април 2023.</ref> == Историја == [[Податотека:Воздушен поглед на Маловиште.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на селото]] На местото на Маловиште постоеле живот најрано од [[Железно време|железното доба]], што се забележува со остатоците на помала утврдена населба во месноста [[Маркова Кула (Маловиште)|Маркова Кула]], која се наоѓа кај Вртешка на Баба Планина.<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|36}}</ref> Селото најпрвин е споменато во првата половина на {{римски|17}} век, кога било населено со словенско население. По народното предание, кон крајот на {{римски|18}} век во Маловиште дошле 5-6 влашки семејства. Тие биле по потекло од [[Москополе]], јужна Албанија. Од нив се намножиле влашките родови Сего, Наче, Бело Маче, Фуно, Баба, Анѓеловци, Доловци, Гашевци и други. Подоцна се доселувале и други влашки родови.<ref name=":0" /> Некогаш селото се наоѓало на пониско место од денешното. Денес, таму се наоѓаат месностите Студена Црква и [[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]], кои се во близина на соседното [[Кажани]]. Таму, Маловиште имало малку куќи, но поради страв од Турците мештаните го преместиле селото на денешното место. Земјиштето на денешното село до почетокот на {{римски|18}} век било под бујна букова шума. [[Петар Скок]] наведува дека морало да има Словени во селото, кои станале Власи, што го поткрепува со името на денешниот род Палигора.<ref name=":0" /> [[Густав Вајганд]] запишал дека во Маловиште во {{римски|19}} век имало над 2.000 Власи и во селото во 1880 година било отворено романско училиште. Сепак, мештаните главно биле [[гркомани]],<ref name=":0" /> поради што имало и две грчки училишта, а речиси секој жител зборувал по два-три [[јазик]]а.<ref name="ReferenceA">Александар Матески, „Маловиште“, ''Економија и бизнис'', број 215, мај 2016, стр. 106-107.</ref> До [[Прва светска војна|Првата светска војна]], преку природниот прираст и доселувањето, Маловиште се зголемило на околу 500 влашки куќи. Тогаш селото имало седум маала и во секое маало живеел по еден свештеник. Во селото имало и занаетчиско-трговски работилници, како шест месарници, девет пекарници, шест дуќани за чевли и шест бакалници. Во четврток и недела биле пазарни денови и тогаш доаѓале и мештаните на околните села.<ref name=":0" /> Мажите од Маловиште главно биле [[Печалбар|печалбари]], работејќи во Србија (Белград и Крагуевац), во Романија и во Бугарија. Од 1904 година започнале да заминуваат во Америка. Од ова село имало и околу 40 кираџии и трговци, кои носеле стока од Битола до Маловиште. Поради ова, маловишките Власи значително се збогатиле.<ref name=":0" /> Сепак, во Првата светска војна, линијата на [[Македонски фронт|Солунскиот фронт]] била над селото и тогаш Бугарите ги однеле сите селани во Бугарија. По војната, еден дел од нив останале таму, а другите кои се вратиле во разрушеното село, одма започнале да се иселуваат, најмногу во градовите Битола и Скопје, но и во Србија, Романија и Северна Америка. Во 1950-тите години уште се забележувале разрушени куќи на иселените мештани.<ref name=":0" /> Вкупно 4 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == [[Податотека:Malovište ovčereja.JPG|мини|300п|десно|Жител на селото кој се заминава со [[овчарство]].]] Атарот зафаќа површина од 29,3&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладуваат шумите на површина од 1.675 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 668 хектари, а на обработливото земјиште 153 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото има мешовита земјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|504 |1953|446 |1961|344 |1971|309 |1981|257 |1991|129 |1994|121 |2002|98 |2021|50 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, Маловиште е големо село со 2.300 жители, [[Власи]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Маловиште се води како чисто влашко село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 428 куќа.<ref>{{Битолски Вилает|18}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Маловиште имало 2.160 жители, сите [[Власи]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 550 [[Власи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Маловиште во 1961 година броело 334 жители, од кои 316 биле неопределени и 27 жители Македонци, а во 1994 година бројот се намалил на 121 жители, од кои 102 биле Власи, 18 Македонци и еден Албанец.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Маловиште имало 98 жители, од кои 10 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]] и 87 [[Македонски Власи|Власи]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=18 април 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 50 жители, од кои 2 [[Македонци]], 44 [[Македонски Власи|Власи]] и 4 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Маловиште: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Власи ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | '''1948''' | — | — | — | — | — | — | '''504''' |- style="text-align:center;" | '''1953''' | 143 | 0 | 300 | 2 | 1 | — | '''446''' |- style="text-align:center;" | '''1961''' | 27 | 0 | — | 1 | 316 | — | '''344''' |- style="text-align:center;" | '''1971''' | 31 | 0 | — | 2 | 276 | — | '''309''' |- style="text-align:center;" | '''1981''' | 252 | 0 | 0 | 1 | 4 | — | '''257''' |- style="text-align:center;" | '''1991''' | 18 | 0 | 111 | 0 | 0 | — | '''129''' |- style="text-align:center;" | '''1994''' | 18 | 1 | 102 | 0 | 0 | — | '''121''' |- style="text-align:center;" | '''2002''' | 10 | 1 | 87 | 0 | 0 | — | '''98''' |- style="text-align:center;" | '''2021''' | 2 | 0 | 44 | 0 | 0 | 4 | '''50''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Маловиште е влашко село, населено со вистински Власи.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1951 година, родови во селото: * '''Влашки родови:''' ''Гашовци'' (9 к.), ''Доловци'' (6 к.), ''Анѓеловци'' (4 к.), ''Гучилаш'' (4 к.), ''Стојановци'' (4 к.), ''Љикуши'' (3 к.), ''Тошо'' (3 к.), ''Гага'' (3 к.), ''Тони'' (3 к.), ''Фуно'' (2 к.), ''Баба'' (2 к.), ''Гатa'' (2 к.), ''Бего'' (2 к.), ''Мега'' (2 к.), ''Цигарида'' (2 к.), ''Кушка'' (2 к.), ''Беломаче'' (1 к.), ''Цапо'' (1 к.), ''Шикле'' (1 к.), ''Роме'' (1 к.), ''Чода'' (1 к.), ''Муфо'' (1 к.), ''Зоги'' (1 к.), ''Мушола'' (1 к.), ''Риза'' (1 к.), ''Ибро'' (1 к.), ''Прди'' (1 к.) и ''Тали'' (1 к.). Доселени се на крајот од {{римски|18}} век и почетокот од {{римски|19}} век, главно од [[Москополе]] ([[Албанија]]); ''Палигоровци'' (5 к.), и тие се доселени од [[Москополе]]; ''Грамоштали'' (20 к.), доселени се во првата половина од XIX век од [[Грамошта]] ([[Грција]]); ''Матовци'' (4 к.), доселени се од областа [[Матија]] (Албанија) и по тоа го добиле името; ''Чаја Гора'' (1 к.), доселени се од истоименото село кај [[Лерин]] * '''[[Каракачани|Каракачански]] родови:''' ''Зракополис'' (1 к.), потекнуваат од предок Каракачанин доселен од околината на [[Лариса]], Грција, летно време чувале овци на Пелистер и дошле во Маловиште во 1920-тите; ''Марија'' (1 к.), исто потекло како и претходниот род и ''Дајовци'' (4 к.), доселени се од некое место во Грција. * '''Родови со словенско потекло:''' ''Тасевци'' (1 к.), доселени се од соседното село [[Кажани]], потекнуваат од домазет во влашкиот род Шуна, порано зборувале македонски и ''Цапарци'' (1 к.), основачот на родот дошол како домазет во родот Мара од селото [[Цапари]], и тие порано зборувале македонски. Според истражувањата на Бранислав Русиќ од 1951 година, родови во селото се:<ref>{{Наведена книга|title=Цапарско Поле |last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''Доселеници:''' ''Тошу'' (3 к.), ''Ризи'' (1 к.), ''Баба'' (1 к.), ''Ибро'' (1 к.), ''Таси-Кала'' (1 к.), ''Ропи'' (1 к.), ''Анѓела'' (1 к.), ''Бего'' (2 к.), ''Матаќина'' (1 к.), ''Трпе'' (1 к.), ''Мера'' (1 к.), ''Цапо'' (1 к.), ''Бахто'' (1 к.), ''Никуша'' (3 к.), ''Шикла'' (1 к.), ''Чапра'' (1 к.), ''Фуна'' (1 к.), ''Кушка'' (2 к.), ''Симчевци'' (3 к.), ''Машулаи'' или ''Мушула'' (1 к.), ''Батаља'' (1 к.), ''Ќитан'' (1 к.), ''Чода'' (1 к.), ''Ќерана-Табла'' (1 к.), ''Парде'' или ''Перде'' (1 к.), ''Зоќе'' (1 к.) и ''Друма'' (1 к.), сите се стари доселеници со непознато потекло; ''Нелата'' (2 к.), доселени се од селото [[Мечово]] во [[Епир (област)|Епир]] во XVIII век; ''Дурака'' (3 к.), имаат исто место на потекло како и претходниот род; ''Нашка'', ''Гачи'' и ''Белимаче'' (10 к.), доселени се во XVIII век од раселениот град [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Кара-Батак'' (1 к.), доселени се околу 1821 година од [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Белчевци'' или ''Палигора'' (4 к.), доселени се околу 1831 година од [[Невеска]] во [[Грција]]; ''Првољати'' (2 к.), доселени се од [[Периволи]] во [[Грција]]; ''Мати'' (2 к.), доселени се околу 1831 година од некое место во областа [[Матија (општина)|Матија]] во [[Албанија]]; ''Тршка'' (2 к.), доселени се во исто време со претходниот род од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]]; ''Гага'' (3 к.), и тие се доселени од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]], околу 1850 година. Таму имале роднини; ''Тали'' (1 к.), доселени се во 1850 година од [[Прилеп]]; ''Муфа'' (1 к.), доселени се околу 1860 година од селото [[Арменско]] кај [[Лерин]] во [[Грција]]; ''Мавро'' (1 к.), доселени се околу 1870 година од селото [[Маврово (Костурско)|Маврово]] кај [[Костур (град)|Костур]] во [[Грција]]; ''Мути'' (2 к.), доселени се околу 1875 година од [[Пљаса (Горица)|Пљаса]] во [[Албанија]]; ''Грамошталани'' (22 к.), доселени се околу 1876 година од селото [[Ротино]]. А таму се доселиле од [[Грамошта]] во [[Грција]] околу 1851 година; ''Бошејковци'' или ''Стојановци'' (4 к.), доселени се околу 1885 година од селото [[Гопеш]]; ''Цигарида'' (2 к.), доселени се околу 1890 година од селото [[Гопеш]]; ''Тоновци'' (2 к.), доселени се во 1903 година од селото [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]], а таму од селото [[Гопеш]]; ''Воја'' (1 к.), доселени се околу 1903 година од селото [[Магарево]] и ''Чагора'' (1 к.), доселени се околу 1903 година од селото [[Чагор]]. === Иселеништво === До 1951 година, се знаело за следниве иселеници од влашките родови: од родот Палигоровци се иселиле девет семејства (четири во Битола, две во Крагуевац, две во Ниш и едно во Скопје), од родот Шиклевци се иселило по едно семејство во Корча, Бугарија и Северна Америка, од родот Муфа едно семејство отишло во Романија, од ропот Цапо се иселиле осум семејства во Битола, Грција, Бугарија и Романија, од родот Зоги едно семејство заминало во Северна Америка, од родот Тони едно семејство живее во Бугарија, од родот Беломаче по едно семејство заминало во Романија, Грција и Турција, од родот Симче две семејства преминале во Битола, од родот Мушола заминале три семејства (две во Битола и едно во Бугарија), од родот Кушка едно семејство живее во Северна Америка, од родот Риза по едно семејство заминале во Скопје и Крагуевац, од родот Ибро по едно семејство заминале во Крагуевац и Бугарија, од родот Прди се иселиле три семејства (две во Бугарија и едно во Австралија), од родот Грамосли едно семејство заминало во Северна Америка, од родот Доловци по едно семејство се иселило во Ресен и Битола, од родот Гашовци по едно семејство се наоѓа во Битола, Прилеп и Бугарија, од родот Матовци по едно семејство живее во Крагуевац и Романија, од родот Баба се иселиле три семејства (две во Битола и едно во Белград), од родот Љикуша се иселиле по едно семејство во Битола и Лајковац во Србија, од родот Тошо едно семејство живее во Грција, од родот Бего едно семејство живее во Северна Америка, од родот Гага по едно семејство има во Смедеревска Паланка, Белград и Северна Америка, од родот Мера по едно семејство живее во Грција и Северна Америка, од родот Муфа едно семејство се наоѓа во Романија.<ref name=":0" /> Потполно иселени влашки родови се: ''Чомовци'', ''Дундовци'', ''Барџевци'', ''Сего'', ''Наче'', ''Дамчо'' и ''Гуде'' кои живеат во Србија; ''Чупона'' се иселиле во Битола (2 к.) и во селото [[Крани]] (1 к.), ''Хаџи Вана'' се иселиле во Битола (1 к.), не се знае каде се иселиле ''Шуна'' и ''Наче'' (1 к.) се иселиле во Битола.<ref name=":0" /> Од Маловиште има доста иселеници во [[Крагуевац]].<ref name=":0" /> Од каракачанскиот род ''Дајовски'' три семејства се иселиле, од кои две во Битола и едно во Северна Америка. Други иселеници се: ''Нашовци'' (5 к.), живеат во [[Цапари]], ''Граматискоски'' (1 к.), како домазет во 1954 година заминал во преспанското село [[Сопотско]], ''Поп Симовци'' живеат во [[Охрид]], ''Тодоровиќи'', ''Диниќи'' и ''Пауновиќи'' (вкупно 6 к.) живеат во Баточина, Србија, од родот Тасески се иселиле четири семејства, од кои три во Битола и едно во Крагуевац.<ref name=":0" /> Од иселениците од Маловиште потекнува [[Павле Савиќ]], некогашен претседател на Српската академија на науките и уметностите.<ref name=":0" /> == Општествени установи == * Месна заедница == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Маловиште било село во нахијата Ѓават-Кол во Битолската Каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе биле придодадени поранешните општини, [[Општина Бистрица|Бистрица]], [[Општина Кукуречани|Кукуречани]] и [[Општина Цапари|Цапари]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Цапари. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Дихово. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Кажани, во која покрај селото Маловиште се наоѓале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Лера, Рамна, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Кажани, во која влегувале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Маловиште и Лера. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0208 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во месната заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=21 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == {{Инфокутија Културно добро на Македонија |назив=Рурална споменична целина „Маловиште“ |слика=[[Податотека:Поглед на Маловиште.jpg|300п]] |слика_големина= |друг_назив= |адреса= |месност= |општина=Битола |категорија=Значајно културно наследство |поткатегорија |автор= |број= |установа=[[Народен музеј - Битола|НУ Завод за заштита на спомениците на културата и музеј - Битола]] |класа= |вид= |група= |создадено= |прогласено=3 април 2019 }} ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|36}}</ref> * [[Маркова Кула (Маловиште)|Маркова Кула]] — населба од железно време; и * [[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]] — населба од [[Среден век|средниот век]]. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|Црква „Св. Петка“]] — главна селска црква, изградена во [[1856]] година на темели од постара црква; * [[Црква „Св. Ана“ - Маловиште|Црква „Св. Ана“]] — главна манастирска црква, сместена на надморска висина од 1.400 метри, позната по светата вода; * [[Црква „Вознесение Христово“ - Маловиште|Црква „Вознесение Христово“]] — помала црква, сместена на 2.000 метри, под врвот наречен Пирамида; * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — мала црква, се наоѓа на северната страна од приодот кон селото; и * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште|Црква „Св. Атанасиј Велики“]] — мала црква, јужно од последната куќа во селото. ;Споменици на културата * Рурална споменична целина „Маловиште“ - самото село и неговиот состав е прогласен за споменик на културата во 2019 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=65 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> * [[Куќа на Ванку на Папе]] - прогласена во 1990 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=67 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> ;Споменици * Биста на [[Константин Белимаче]] ;Реки<ref name="Реки во Македонија">{{РекиМак|страница=81}}</ref> * [[Шемница]] (низ селото наречена '''Маловишка Река''') — притока на Црна Река {{clear}} <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Маловишки манастир 12.jpg|Воздушен поглед на манастирот Податотека:Crkva sv.Ana selo Maloviste.JPG|Манастирската црква „Св. Ана“ Податотека:Црква „Св. Петка“ - Маловиште.jpg|Главната селска црква „Св. Петка“ Податотека:Crkva Sv.Spas - Sveto Voznesenie Gospodovo selo Maloviste.JPG|Црквата „Св. Спас“ (Свето Вознесение Господово) Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 6.jpg|Црквата „Св. Атанасиј“ Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 13.jpg|Црквата „Св. Ѓорѓи Податотека:Биста на Константин Белимаче во Маловиште.jpg|Биста на [[Константин Белимаче]] </gallery> == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * [[Света Ана]] — селска слава. == Личности == ;Родени во или по потекло од Маловиште * [[Константин Белимаче]] (1848-1932) — истакнат [[Власи|влашки]] писател;<ref>{{наведени вести|url=http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=2516&stID=37093|title=ЕТНОФЕСТИВАЛ ВО МАЛОВИШТА Тридневен празник на влашката култура|publisher=Дневник|accessdate=2011-02-10}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Ѓорѓи Чупона]] (1930-2009) — [[Македонија|македонски]] [[математичар]], [[универзитет]]ски [[професор]] и академик на [[МАНУ]]; * [[Ташко Стојановски]] (1922-1945) — учесник во [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|НОБ]]; * [[Кочо Долоски]] (1923-1945) — учесник во НОБ; * [[Вангел Мачовски]] (1914-1945) — учесник во НОБ; * [[Дору Белимаче]] (1910—1938) — романски фашист, деец на [[Железна гарда|Железната гарда]]; * [[Стефан Барџик]] (?-1903) — влашки војвода на [[ВМОРО]]; * [[Јанко Мариовски]] (?-1944) — македонски [[Народноослободителна војска на Македонија|партизан и деец на НОВМ]]; и * [[Никола Палигора]] (р. 1935) — македонски стопанственик; и * [[Симона Халеп]] — романска тенисерка со влашко потекло, освојувачка на [[Отворено тениско првенство на Франција|Ролан Гарос]] и [[Вимблдон]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|title=Шампионката на Вимблдон Симона Халеп е Влаинка која има потекло од битолско Маловишта|date=2019-07-14|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621222253/https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sdk.mk/index.php/sportski-prikazni/vlashkoto-mi-e-najsilno-veli-vimbldonskata-shampionka-simona-halep-vlainka-od-bitolsko-malovishta/|title=ВЛАШКОТО МИ Е НАЈСИЛНО, ВЕЛИ ВИМБЛДОНСКАТА ШАМПИОНКА СИМОНА ХАЛЕП, МАКЕДОНСКА ВЛАИНКА ОД БИТОЛСКО МАЛОВИШТА|date=2019-07-14|work=Сакам Да Кажам|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09}}</ref> == Култура и спорт == * [[Етнофестивал „Маловишта“]] — традиционален етно фестивал. Организиран е како смотра на влашката традиција и влашката култура.<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=A353C5AB63560244BF1BE1F90D406355|title=Етнофестивал „Маловишта 2008“|last=|first=|date=24 јули 2008|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Утрински Весник}}</ref> * [[Василичарски карневал (Маловиште)|Василичарски карневал]] - одржуван е секоја година на [[Василица]].<ref>{{наведени вести|url=http://sky.mk/republika/12192-%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%A6%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D0%B8-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5.html|title=Василичарски карневали и во битолските села Цапари и Маловиште|last=|first=|date=13 јануари 2012|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=скај.мк}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Куќи во Маловиште.jpg|Куќи во селото Податотека:Сокак во Маловиште.jpg|Сокак во селото Податотека:Традиционална куќа во Маловиште.jpg|Традиционална куќа Податотека:Чешма во Маловиште 2.jpg|Натписна плоча на чешмата Податотека:Чешма во Маловиште.jpg|Селска чешма </gallery> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Цапарско Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Malovište}} {{Општина Битола}} {{КНМ-Битола}} [[Категорија:Маловиште| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] 5graqqktxvawxf9mv46qzjzuze844ki 5543001 5543000 2026-04-21T19:36:42Z Ehrlich91 24281 5543001 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Маловиште | име2 = Маловишта | слика = Воздушен поглед на Маловиште 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 50 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 1.140 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=1 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=7 | lon_sec=50 | слава = [[Света Ана]] | мрежно место = | карта = Маловиште во Општина Битола.svg }} '''Маловиште''' (познато и како '''Маловишта''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. Селото е единствено кое влегува во рамките на границата на [[Национален парк Пелистер|националниот парк „Пелистер“]] и поседува интересна автентична архитектура, поради што е прогласено за [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]]. Во селото се сретнуваат убави големи куќи градени од камен на традиционален начин, а поседува и стари [[калдрма|калдрмисани]] улички и камени [[мост]]ови. Во средиштето на селото се издигнува [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|црквата „Св. Петка“]], со својот сочуван фрескоживопис, како и извонредниот дрвен иконостас изработен во длабока резба. == Географија и местоположба == [[Податотека:Куќи во Маловиште 2.jpg|мини|300п|лево|Куќи во селото]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во крајниот западен дел од [[Општина Битола]]. Претставува мошне интересна планинска населба, со специфична градежна архитектура, чиј атар се издига до сртот на [[Баба (планина)|планината Баба]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=12 април 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=189}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 1.140 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 23 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]] кај селото [[Кажани]], а до селото може да се стигне и преку магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] со исклучувањето исто така кај Кажани. Селото се наоѓа на северната падина на [[Баба (планина)|Баба]], на спојот на двете долини во горниот слив на [[Шемница]]. Околу Маловиште се издигнуваат страните на долините. На север, селото е отворено кон долината на Шемница. Во минатото, мештаните се снабдувале со вода за пиење од чешмите Св. Ана, Парти, Нанки, Гулан и Шарган. Подалеку од селото избиваат изворите Агаш, Бего, Копањ, Фуна и други.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=237-240|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Рудина, Козји Камен, Стара Бука, Два Гроба, Голема и Мала Чука, Кодро, Чун, Спасовден, Орзо, Вртушка, Св. Ѓорѓи, Св. Атанас и Св. Ана.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на три крака во долините (има облик на трокрака ѕвезда). Мештаните разликуваат три маала: Нѓос, Усус и Петрап.<ref name=":0" /> Најблиско село до Маловиште е [[Кажани]] со кое е поврзано со пат, додека [[Цапари]] е оддалечено околу 5 километри воздушно на североисток. Од [[Подмочани]] и [[Грнчари]] ([[Општина Ресен]]), кои се преку Баба Планина, е оддалечено околу 7 километри воздушна линија на исток.<ref>Мерено преку [[Викимапија]]. Посетено на 13 април 2023.</ref> <gallery mode="packed" heights="150px" caption="Потоци низ селото"> Податотека:Река низ Маловиште 2.jpg| Податотека:Река низ Маловиште 3.jpg| Податотека:Река низ Маловиште 4.jpg| Податотека:Река низ Маловиште 5.jpg| Податотека:Река низ Маловиште.jpg| </gallery> == Историја == [[Податотека:Воздушен поглед на Маловиште.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на селото]] На местото на Маловиште постоеле живот најрано од [[Железно време|железното доба]], што се забележува со остатоците на помала утврдена населба во месноста [[Маркова Кула (Маловиште)|Маркова Кула]], која се наоѓа кај Вртешка на Баба Планина.<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|36}}</ref> Селото најпрвин е споменато во првата половина на {{римски|17}} век, кога било населено со словенско население. По народното предание, кон крајот на {{римски|18}} век во Маловиште дошле 5-6 влашки семејства. Тие биле по потекло од [[Москополе]], јужна Албанија. Од нив се намножиле влашките родови Сего, Наче, Бело Маче, Фуно, Баба, Анѓеловци, Доловци, Гашевци и други. Подоцна се доселувале и други влашки родови.<ref name=":0" /> Некогаш селото се наоѓало на пониско место од денешното. Денес, таму се наоѓаат месностите Студена Црква и [[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]], кои се во близина на соседното [[Кажани]]. Таму, Маловиште имало малку куќи, но поради страв од Турците мештаните го преместиле селото на денешното место. Земјиштето на денешното село до почетокот на {{римски|18}} век било под бујна букова шума. [[Петар Скок]] наведува дека морало да има Словени во селото, кои станале Власи, што го поткрепува со името на денешниот род Палигора.<ref name=":0" /> [[Густав Вајганд]] запишал дека во Маловиште во {{римски|19}} век имало над 2.000 Власи и во селото во 1880 година било отворено романско училиште. Сепак, мештаните главно биле [[гркомани]],<ref name=":0" /> поради што имало и две грчки училишта, а речиси секој жител зборувал по два-три [[јазик]]а.<ref name="ReferenceA">Александар Матески, „Маловиште“, ''Економија и бизнис'', број 215, мај 2016, стр. 106-107.</ref> До [[Прва светска војна|Првата светска војна]], преку природниот прираст и доселувањето, Маловиште се зголемило на околу 500 влашки куќи. Тогаш селото имало седум маала и во секое маало живеел по еден свештеник. Во селото имало и занаетчиско-трговски работилници, како шест месарници, девет пекарници, шест дуќани за чевли и шест бакалници. Во четврток и недела биле пазарни денови и тогаш доаѓале и мештаните на околните села.<ref name=":0" /> Мажите од Маловиште главно биле [[Печалбар|печалбари]], работејќи во Србија (Белград и Крагуевац), во Романија и во Бугарија. Од 1904 година започнале да заминуваат во Америка. Од ова село имало и околу 40 кираџии и трговци, кои носеле стока од Битола до Маловиште. Поради ова, маловишките Власи значително се збогатиле.<ref name=":0" /> Сепак, во Првата светска војна, линијата на [[Македонски фронт|Солунскиот фронт]] била над селото и тогаш Бугарите ги однеле сите селани во Бугарија. По војната, еден дел од нив останале таму, а другите кои се вратиле во разрушеното село, одма започнале да се иселуваат, најмногу во градовите Битола и Скопје, но и во Србија, Романија и Северна Америка. Во 1950-тите години уште се забележувале разрушени куќи на иселените мештани.<ref name=":0" /> Вкупно 4 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == [[Податотека:Malovište ovčereja.JPG|мини|300п|десно|Жител на селото кој се заминава со [[овчарство]].]] Атарот зафаќа површина од 29,3&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладуваат шумите на површина од 1.675 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 668 хектари, а на обработливото земјиште 153 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото има мешовита земјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|504 |1953|446 |1961|344 |1971|309 |1981|257 |1991|129 |1994|121 |2002|98 |2021|50 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, Маловиште е големо село со 2.300 жители, [[Власи]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Маловиште се води како чисто влашко село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 428 куќа.<ref>{{Битолски Вилает|18}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Маловиште имало 2.160 жители, сите [[Власи]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 550 [[Власи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Маловиште во 1961 година броело 334 жители, од кои 316 биле неопределени и 27 жители Македонци, а во 1994 година бројот се намалил на 121 жители, од кои 102 биле Власи, 18 Македонци и еден Албанец.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Маловиште имало 98 жители, од кои 10 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]] и 87 [[Македонски Власи|Власи]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=18 април 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 50 жители, од кои 2 [[Македонци]], 44 [[Македонски Власи|Власи]] и 4 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Маловиште: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Власи ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | '''1948''' | — | — | — | — | — | — | '''504''' |- style="text-align:center;" | '''1953''' | 143 | 0 | 300 | 2 | 1 | — | '''446''' |- style="text-align:center;" | '''1961''' | 27 | 0 | — | 1 | 316 | — | '''344''' |- style="text-align:center;" | '''1971''' | 31 | 0 | — | 2 | 276 | — | '''309''' |- style="text-align:center;" | '''1981''' | 252 | 0 | 0 | 1 | 4 | — | '''257''' |- style="text-align:center;" | '''1991''' | 18 | 0 | 111 | 0 | 0 | — | '''129''' |- style="text-align:center;" | '''1994''' | 18 | 1 | 102 | 0 | 0 | — | '''121''' |- style="text-align:center;" | '''2002''' | 10 | 1 | 87 | 0 | 0 | — | '''98''' |- style="text-align:center;" | '''2021''' | 2 | 0 | 44 | 0 | 0 | 4 | '''50''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Маловиште е влашко село, населено со вистински Власи.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1951 година, родови во селото: * '''Влашки родови:''' ''Гашовци'' (9 к.), ''Доловци'' (6 к.), ''Анѓеловци'' (4 к.), ''Гучилаш'' (4 к.), ''Стојановци'' (4 к.), ''Љикуши'' (3 к.), ''Тошо'' (3 к.), ''Гага'' (3 к.), ''Тони'' (3 к.), ''Фуно'' (2 к.), ''Баба'' (2 к.), ''Гатa'' (2 к.), ''Бего'' (2 к.), ''Мега'' (2 к.), ''Цигарида'' (2 к.), ''Кушка'' (2 к.), ''Беломаче'' (1 к.), ''Цапо'' (1 к.), ''Шикле'' (1 к.), ''Роме'' (1 к.), ''Чода'' (1 к.), ''Муфо'' (1 к.), ''Зоги'' (1 к.), ''Мушола'' (1 к.), ''Риза'' (1 к.), ''Ибро'' (1 к.), ''Прди'' (1 к.) и ''Тали'' (1 к.). Доселени се на крајот од {{римски|18}} век и почетокот од {{римски|19}} век, главно од [[Москополе]] ([[Албанија]]); ''Палигоровци'' (5 к.), и тие се доселени од [[Москополе]]; ''Грамоштали'' (20 к.), доселени се во првата половина од XIX век од [[Грамошта]] ([[Грција]]); ''Матовци'' (4 к.), доселени се од областа [[Матија]] (Албанија) и по тоа го добиле името; ''Чаја Гора'' (1 к.), доселени се од истоименото село кај [[Лерин]] * '''[[Каракачани|Каракачански]] родови:''' ''Зракополис'' (1 к.), потекнуваат од предок Каракачанин доселен од околината на [[Лариса]], Грција, летно време чувале овци на Пелистер и дошле во Маловиште во 1920-тите; ''Марија'' (1 к.), исто потекло како и претходниот род и ''Дајовци'' (4 к.), доселени се од некое место во Грција. * '''Родови со словенско потекло:''' ''Тасевци'' (1 к.), доселени се од соседното село [[Кажани]], потекнуваат од домазет во влашкиот род Шуна, порано зборувале македонски и ''Цапарци'' (1 к.), основачот на родот дошол како домазет во родот Мара од селото [[Цапари]], и тие порано зборувале македонски. Според истражувањата на Бранислав Русиќ од 1951 година, родови во селото се:<ref>{{Наведена книга|title=Цапарско Поле |last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''Доселеници:''' ''Тошу'' (3 к.), ''Ризи'' (1 к.), ''Баба'' (1 к.), ''Ибро'' (1 к.), ''Таси-Кала'' (1 к.), ''Ропи'' (1 к.), ''Анѓела'' (1 к.), ''Бего'' (2 к.), ''Матаќина'' (1 к.), ''Трпе'' (1 к.), ''Мера'' (1 к.), ''Цапо'' (1 к.), ''Бахто'' (1 к.), ''Никуша'' (3 к.), ''Шикла'' (1 к.), ''Чапра'' (1 к.), ''Фуна'' (1 к.), ''Кушка'' (2 к.), ''Симчевци'' (3 к.), ''Машулаи'' или ''Мушула'' (1 к.), ''Батаља'' (1 к.), ''Ќитан'' (1 к.), ''Чода'' (1 к.), ''Ќерана-Табла'' (1 к.), ''Парде'' или ''Перде'' (1 к.), ''Зоќе'' (1 к.) и ''Друма'' (1 к.), сите се стари доселеници со непознато потекло; ''Нелата'' (2 к.), доселени се од селото [[Мечово]] во [[Епир (област)|Епир]] во XVIII век; ''Дурака'' (3 к.), имаат исто место на потекло како и претходниот род; ''Нашка'', ''Гачи'' и ''Белимаче'' (10 к.), доселени се во XVIII век од раселениот град [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Кара-Батак'' (1 к.), доселени се околу 1821 година од [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Белчевци'' или ''Палигора'' (4 к.), доселени се околу 1831 година од [[Невеска]] во [[Грција]]; ''Првољати'' (2 к.), доселени се од [[Периволи]] во [[Грција]]; ''Мати'' (2 к.), доселени се околу 1831 година од некое место во областа [[Матија (општина)|Матија]] во [[Албанија]]; ''Тршка'' (2 к.), доселени се во исто време со претходниот род од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]]; ''Гага'' (3 к.), и тие се доселени од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]], околу 1850 година. Таму имале роднини; ''Тали'' (1 к.), доселени се во 1850 година од [[Прилеп]]; ''Муфа'' (1 к.), доселени се околу 1860 година од селото [[Арменско]] кај [[Лерин]] во [[Грција]]; ''Мавро'' (1 к.), доселени се околу 1870 година од селото [[Маврово (Костурско)|Маврово]] кај [[Костур (град)|Костур]] во [[Грција]]; ''Мути'' (2 к.), доселени се околу 1875 година од [[Пљаса (Горица)|Пљаса]] во [[Албанија]]; ''Грамошталани'' (22 к.), доселени се околу 1876 година од селото [[Ротино]]. А таму се доселиле од [[Грамошта]] во [[Грција]] околу 1851 година; ''Бошејковци'' или ''Стојановци'' (4 к.), доселени се околу 1885 година од селото [[Гопеш]]; ''Цигарида'' (2 к.), доселени се околу 1890 година од селото [[Гопеш]]; ''Тоновци'' (2 к.), доселени се во 1903 година од селото [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]], а таму од селото [[Гопеш]]; ''Воја'' (1 к.), доселени се околу 1903 година од селото [[Магарево]] и ''Чагора'' (1 к.), доселени се околу 1903 година од селото [[Чагор]]. === Иселеништво === До 1951 година, се знаело за следниве иселеници од влашките родови: од родот Палигоровци се иселиле девет семејства (четири во Битола, две во Крагуевац, две во Ниш и едно во Скопје), од родот Шиклевци се иселило по едно семејство во Корча, Бугарија и Северна Америка, од родот Муфа едно семејство отишло во Романија, од ропот Цапо се иселиле осум семејства во Битола, Грција, Бугарија и Романија, од родот Зоги едно семејство заминало во Северна Америка, од родот Тони едно семејство живее во Бугарија, од родот Беломаче по едно семејство заминало во Романија, Грција и Турција, од родот Симче две семејства преминале во Битола, од родот Мушола заминале три семејства (две во Битола и едно во Бугарија), од родот Кушка едно семејство живее во Северна Америка, од родот Риза по едно семејство заминале во Скопје и Крагуевац, од родот Ибро по едно семејство заминале во Крагуевац и Бугарија, од родот Прди се иселиле три семејства (две во Бугарија и едно во Австралија), од родот Грамосли едно семејство заминало во Северна Америка, од родот Доловци по едно семејство се иселило во Ресен и Битола, од родот Гашовци по едно семејство се наоѓа во Битола, Прилеп и Бугарија, од родот Матовци по едно семејство живее во Крагуевац и Романија, од родот Баба се иселиле три семејства (две во Битола и едно во Белград), од родот Љикуша се иселиле по едно семејство во Битола и Лајковац во Србија, од родот Тошо едно семејство живее во Грција, од родот Бего едно семејство живее во Северна Америка, од родот Гага по едно семејство има во Смедеревска Паланка, Белград и Северна Америка, од родот Мера по едно семејство живее во Грција и Северна Америка, од родот Муфа едно семејство се наоѓа во Романија.<ref name=":0" /> Потполно иселени влашки родови се: ''Чомовци'', ''Дундовци'', ''Барџевци'', ''Сего'', ''Наче'', ''Дамчо'' и ''Гуде'' кои живеат во Србија; ''Чупона'' се иселиле во Битола (2 к.) и во селото [[Крани]] (1 к.), ''Хаџи Вана'' се иселиле во Битола (1 к.), не се знае каде се иселиле ''Шуна'' и ''Наче'' (1 к.) се иселиле во Битола.<ref name=":0" /> Од Маловиште има доста иселеници во [[Крагуевац]].<ref name=":0" /> Од каракачанскиот род ''Дајовски'' три семејства се иселиле, од кои две во Битола и едно во Северна Америка. Други иселеници се: ''Нашовци'' (5 к.), живеат во [[Цапари]], ''Граматискоски'' (1 к.), како домазет во 1954 година заминал во преспанското село [[Сопотско]], ''Поп Симовци'' живеат во [[Охрид]], ''Тодоровиќи'', ''Диниќи'' и ''Пауновиќи'' (вкупно 6 к.) живеат во Баточина, Србија, од родот Тасески се иселиле четири семејства, од кои три во Битола и едно во Крагуевац.<ref name=":0" /> Од иселениците од Маловиште потекнува [[Павле Савиќ]], некогашен претседател на Српската академија на науките и уметностите.<ref name=":0" /> == Општествени установи == * Месна заедница == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Маловиште било село во нахијата Ѓават-Кол во Битолската Каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе биле придодадени поранешните општини, [[Општина Бистрица|Бистрица]], [[Општина Кукуречани|Кукуречани]] и [[Општина Цапари|Цапари]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Цапари. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Дихово. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Кажани, во која покрај селото Маловиште се наоѓале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Лера, Рамна, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Кажани, во која влегувале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Маловиште и Лера. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0208 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во месната заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=21 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == {{Инфокутија Културно добро на Македонија |назив=Рурална споменична целина „Маловиште“ |слика=[[Податотека:Поглед на Маловиште.jpg|300п]] |слика_големина= |друг_назив= |адреса= |месност= |општина=Битола |категорија=Значајно културно наследство |поткатегорија |автор= |број= |установа=[[Народен музеј - Битола|НУ Завод за заштита на спомениците на културата и музеј - Битола]] |класа= |вид= |група= |создадено= |прогласено=3 април 2019 }} ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|36}}</ref> * [[Маркова Кула (Маловиште)|Маркова Кула]] — населба од железно време; и * [[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]] — населба од [[Среден век|средниот век]]. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|Црква „Св. Петка“]] — главна селска црква, изградена во [[1856]] година на темели од постара црква; * [[Црква „Св. Ана“ - Маловиште|Црква „Св. Ана“]] — главна манастирска црква, сместена на надморска висина од 1.400 метри, позната по светата вода; * [[Црква „Вознесение Христово“ - Маловиште|Црква „Вознесение Христово“]] — помала црква, сместена на 2.000 метри, под врвот наречен Пирамида; * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — мала црква, се наоѓа на северната страна од приодот кон селото; и * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште|Црква „Св. Атанасиј Велики“]] — мала црква, јужно од последната куќа во селото. ;Споменици на културата * Рурална споменична целина „Маловиште“ - самото село и неговиот состав е прогласен за споменик на културата во 2019 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=65 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> * [[Куќа на Ванку на Папе]] - прогласена во 1990 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=67 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> ;Споменици * Биста на [[Константин Белимаче]] ;Реки<ref name="Реки во Македонија">{{РекиМак|страница=81}}</ref> * [[Шемница]] (низ селото наречена '''Маловишка Река''') — притока на Црна Река {{clear}} <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Маловишки манастир 12.jpg|Воздушен поглед на манастирот Податотека:Crkva sv.Ana selo Maloviste.JPG|Манастирската црква „Св. Ана“ Податотека:Црква „Св. Петка“ - Маловиште.jpg|Главната селска црква „Св. Петка“ Податотека:Crkva Sv.Spas - Sveto Voznesenie Gospodovo selo Maloviste.JPG|Црквата „Св. Спас“ (Свето Вознесение Господово) Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 6.jpg|Црквата „Св. Атанасиј“ Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 13.jpg|Црквата „Св. Ѓорѓи Податотека:Биста на Константин Белимаче во Маловиште.jpg|Биста на [[Константин Белимаче]] </gallery> == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * [[Света Ана]] — селска слава. == Личности == ;Родени во или по потекло од Маловиште * [[Константин Белимаче]] (1848-1932) — истакнат [[Власи|влашки]] писател;<ref>{{наведени вести|url=http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=2516&stID=37093|title=ЕТНОФЕСТИВАЛ ВО МАЛОВИШТА Тридневен празник на влашката култура|publisher=Дневник|accessdate=2011-02-10}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Ѓорѓи Чупона]] (1930-2009) — [[Македонија|македонски]] [[математичар]], [[универзитет]]ски [[професор]] и академик на [[МАНУ]]; * [[Ташко Стојановски]] (1922-1945) — учесник во [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|НОБ]]; * [[Кочо Долоски]] (1923-1945) — учесник во НОБ; * [[Вангел Мачовски]] (1914-1945) — учесник во НОБ; * [[Дору Белимаче]] (1910—1938) — романски фашист, деец на [[Железна гарда|Железната гарда]]; * [[Стефан Барџик]] (?-1903) — влашки војвода на [[ВМОРО]]; * [[Јанко Мариовски]] (?-1944) — македонски [[Народноослободителна војска на Македонија|партизан и деец на НОВМ]]; и * [[Никола Палигора]] (р. 1935) — македонски стопанственик; и * [[Симона Халеп]] — романска тенисерка со влашко потекло, освојувачка на [[Отворено тениско првенство на Франција|Ролан Гарос]] и [[Вимблдон]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|title=Шампионката на Вимблдон Симона Халеп е Влаинка која има потекло од битолско Маловишта|date=2019-07-14|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621222253/https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sdk.mk/index.php/sportski-prikazni/vlashkoto-mi-e-najsilno-veli-vimbldonskata-shampionka-simona-halep-vlainka-od-bitolsko-malovishta/|title=ВЛАШКОТО МИ Е НАЈСИЛНО, ВЕЛИ ВИМБЛДОНСКАТА ШАМПИОНКА СИМОНА ХАЛЕП, МАКЕДОНСКА ВЛАИНКА ОД БИТОЛСКО МАЛОВИШТА|date=2019-07-14|work=Сакам Да Кажам|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09}}</ref> == Култура и спорт == * [[Етнофестивал „Маловишта“]] — традиционален етно фестивал. Организиран е како смотра на влашката традиција и влашката култура.<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=A353C5AB63560244BF1BE1F90D406355|title=Етнофестивал „Маловишта 2008“|last=|first=|date=24 јули 2008|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Утрински Весник}}</ref> * [[Василичарски карневал (Маловиште)|Василичарски карневал]] - одржуван е секоја година на [[Василица]].<ref>{{наведени вести|url=http://sky.mk/republika/12192-%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%A6%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D0%B8-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5.html|title=Василичарски карневали и во битолските села Цапари и Маловиште|last=|first=|date=13 јануари 2012|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=скај.мк}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Куќи во Маловиште.jpg|Куќи во селото Податотека:Сокак во Маловиште.jpg|Сокак во селото Податотека:Традиционална куќа во Маловиште.jpg|Традиционална куќа Податотека:Чешма во Маловиште 2.jpg|Натписна плоча на чешмата Податотека:Чешма во Маловиште.jpg|Селска чешма </gallery> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Цапарско Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Malovište}} {{Општина Битола}} {{КНМ-Битола}} [[Категорија:Маловиште| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] l8vh54u8s9xvd6vwzi0mzfq8g8eyh4j 5543004 5543001 2026-04-21T19:42:10Z Ehrlich91 24281 5543004 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Маловиште | име2 = Маловишта | слика = Воздушен поглед на Маловиште 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 50 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 1.140 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=1 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=7 | lon_sec=50 | слава = [[Света Ана]] | мрежно место = | карта = Маловиште во Општина Битола.svg }} '''Маловиште''' (познато и како '''Маловишта''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. Селото е единствено кое влегува во рамките на границата на [[Национален парк Пелистер|националниот парк „Пелистер“]] и поседува интересна автентична архитектура, поради што е прогласено за [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]]. Во селото се сретнуваат убави големи куќи градени од камен на традиционален начин, а поседува и стари [[калдрма|калдрмисани]] улички и камени [[мост]]ови. Во средиштето на селото се издигнува [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|црквата „Св. Петка“]], со својот сочуван фрескоживопис, како и извонредниот дрвен иконостас изработен во длабока резба. Маловиште кон крајот на {{римски|19}} век имало 3.000 жители, било доста големо и во него имало дуќани, фурни и се одржувал пазарен ден за соседните села. Селаните правеле јаглен, продавале дрва, имало голем број трговци и друг вид на занаетчии.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=177|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-21-04|archive-date=2026-21-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=177|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Куќи во Маловиште 2.jpg|мини|300п|лево|Куќи во селото]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во крајниот западен дел од [[Општина Битола]]. Претставува мошне интересна планинска населба, со специфична градежна архитектура, чиј атар се издига до сртот на [[Баба (планина)|планината Баба]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=12 април 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=189}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 1.140 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 23 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]] кај селото [[Кажани]], а до селото може да се стигне и преку магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] со исклучувањето исто така кај Кажани. Селото се наоѓа на северната падина на [[Баба (планина)|Баба]], на спојот на двете долини во горниот слив на [[Шемница]]. Околу Маловиште се издигнуваат страните на долините. На север, селото е отворено кон долината на Шемница. Во минатото, мештаните се снабдувале со вода за пиење од чешмите Св. Ана, Парти, Нанки, Гулан и Шарган. Подалеку од селото избиваат изворите Агаш, Бего, Копањ, Фуна и други.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=237-240|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Рудина, Козји Камен, Стара Бука, Два Гроба, Голема и Мала Чука, Кодро, Чун, Спасовден, Орзо, Вртушка, Св. Ѓорѓи, Св. Атанас и Св. Ана.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на три крака во долините (има облик на трокрака ѕвезда). Мештаните разликуваат три маала: Нѓос, Усус и Петрап.<ref name=":0" /> Најблиско село до Маловиште е [[Кажани]] со кое е поврзано со пат, додека [[Цапари]] е оддалечено околу 5 километри воздушно на североисток. Од [[Подмочани]] и [[Грнчари]] ([[Општина Ресен]]), кои се преку Баба Планина, е оддалечено околу 7 километри воздушна линија на исток.<ref>Мерено преку [[Викимапија]]. Посетено на 13 април 2023.</ref> <gallery mode="packed" heights="150px" caption="Потоци низ селото"> Податотека:Река низ Маловиште 2.jpg| Податотека:Река низ Маловиште 3.jpg| Податотека:Река низ Маловиште 4.jpg| Податотека:Река низ Маловиште 5.jpg| Податотека:Река низ Маловиште.jpg| </gallery> == Историја == [[Податотека:Воздушен поглед на Маловиште.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на селото]] На местото на Маловиште постоеле живот најрано од [[Железно време|железното доба]], што се забележува со остатоците на помала утврдена населба во месноста [[Маркова Кула (Маловиште)|Маркова Кула]], која се наоѓа кај Вртешка на Баба Планина.<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|36}}</ref> Селото најпрвин е споменато во првата половина на {{римски|17}} век, кога било населено со словенско население. По народното предание, кон крајот на {{римски|18}} век во Маловиште дошле 5-6 влашки семејства. Тие биле по потекло од [[Москополе]], јужна Албанија. Од нив се намножиле влашките родови Сего, Наче, Бело Маче, Фуно, Баба, Анѓеловци, Доловци, Гашевци и други. Подоцна се доселувале и други влашки родови.<ref name=":0" /> Некогаш селото се наоѓало на пониско место од денешното. Денес, таму се наоѓаат месностите Студена Црква и [[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]], кои се во близина на соседното [[Кажани]]. Таму, Маловиште имало малку куќи, но поради страв од Турците мештаните го преместиле селото на денешното место. Земјиштето на денешното село до почетокот на {{римски|18}} век било под бујна букова шума. [[Петар Скок]] наведува дека морало да има Словени во селото, кои станале Власи, што го поткрепува со името на денешниот род Палигора.<ref name=":0" /> [[Густав Вајганд]] запишал дека во Маловиште во {{римски|19}} век имало над 2.000 Власи и во селото во 1880 година било отворено романско училиште. Сепак, мештаните главно биле [[гркомани]],<ref name=":0" /> поради што имало и две грчки училишта, а речиси секој жител зборувал по два-три [[јазик]]а.<ref name="ReferenceA">Александар Матески, „Маловиште“, ''Економија и бизнис'', број 215, мај 2016, стр. 106-107.</ref> До [[Прва светска војна|Првата светска војна]], преку природниот прираст и доселувањето, Маловиште се зголемило на околу 500 влашки куќи. Тогаш селото имало седум маала и во секое маало живеел по еден свештеник. Во селото имало и занаетчиско-трговски работилници, како шест месарници, девет пекарници, шест дуќани за чевли и шест бакалници. Во четврток и недела биле пазарни денови и тогаш доаѓале и мештаните на околните села.<ref name=":0" /> Мажите од Маловиште главно биле [[Печалбар|печалбари]], работејќи во Србија (Белград и Крагуевац), во Романија и во Бугарија. Од 1904 година започнале да заминуваат во Америка. Од ова село имало и околу 40 кираџии и трговци, кои носеле стока од Битола до Маловиште. Поради ова, маловишките Власи значително се збогатиле.<ref name=":0" /> Сепак, во Првата светска војна, линијата на [[Македонски фронт|Солунскиот фронт]] била над селото и тогаш Бугарите ги однеле сите селани во Бугарија. По војната, еден дел од нив останале таму, а другите кои се вратиле во разрушеното село, одма започнале да се иселуваат, најмногу во градовите Битола и Скопје, но и во Србија, Романија и Северна Америка. Во 1950-тите години уште се забележувале разрушени куќи на иселените мештани.<ref name=":0" /> Вкупно 4 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == [[Податотека:Malovište ovčereja.JPG|мини|300п|десно|Жител на селото кој се заминава со [[овчарство]].]] Атарот зафаќа површина од 29,3&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладуваат шумите на површина од 1.675 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 668 хектари, а на обработливото земјиште 153 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото има мешовита земјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|504 |1953|446 |1961|344 |1971|309 |1981|257 |1991|129 |1994|121 |2002|98 |2021|50 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, Маловиште е големо село со 2.300 жители, [[Власи]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Маловиште се води како чисто влашко село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 428 куќа.<ref>{{Битолски Вилает|18}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Маловиште имало 2.160 жители, сите [[Власи]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 550 [[Власи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Маловиште во 1961 година броело 334 жители, од кои 316 биле неопределени и 27 жители Македонци, а во 1994 година бројот се намалил на 121 жители, од кои 102 биле Власи, 18 Македонци и еден Албанец.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Маловиште имало 98 жители, од кои 10 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]] и 87 [[Македонски Власи|Власи]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=18 април 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 50 жители, од кои 2 [[Македонци]], 44 [[Македонски Власи|Власи]] и 4 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Маловиште: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Власи ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | '''1948''' | — | — | — | — | — | — | '''504''' |- style="text-align:center;" | '''1953''' | 143 | 0 | 300 | 2 | 1 | — | '''446''' |- style="text-align:center;" | '''1961''' | 27 | 0 | — | 1 | 316 | — | '''344''' |- style="text-align:center;" | '''1971''' | 31 | 0 | — | 2 | 276 | — | '''309''' |- style="text-align:center;" | '''1981''' | 252 | 0 | 0 | 1 | 4 | — | '''257''' |- style="text-align:center;" | '''1991''' | 18 | 0 | 111 | 0 | 0 | — | '''129''' |- style="text-align:center;" | '''1994''' | 18 | 1 | 102 | 0 | 0 | — | '''121''' |- style="text-align:center;" | '''2002''' | 10 | 1 | 87 | 0 | 0 | — | '''98''' |- style="text-align:center;" | '''2021''' | 2 | 0 | 44 | 0 | 0 | 4 | '''50''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Маловиште е влашко село, населено со вистински Власи.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1951 година, родови во селото: * '''Влашки родови:''' ''Гашовци'' (9 к.), ''Доловци'' (6 к.), ''Анѓеловци'' (4 к.), ''Гучилаш'' (4 к.), ''Стојановци'' (4 к.), ''Љикуши'' (3 к.), ''Тошо'' (3 к.), ''Гага'' (3 к.), ''Тони'' (3 к.), ''Фуно'' (2 к.), ''Баба'' (2 к.), ''Гатa'' (2 к.), ''Бего'' (2 к.), ''Мега'' (2 к.), ''Цигарида'' (2 к.), ''Кушка'' (2 к.), ''Беломаче'' (1 к.), ''Цапо'' (1 к.), ''Шикле'' (1 к.), ''Роме'' (1 к.), ''Чода'' (1 к.), ''Муфо'' (1 к.), ''Зоги'' (1 к.), ''Мушола'' (1 к.), ''Риза'' (1 к.), ''Ибро'' (1 к.), ''Прди'' (1 к.) и ''Тали'' (1 к.). Доселени се на крајот од {{римски|18}} век и почетокот од {{римски|19}} век, главно од [[Москополе]] ([[Албанија]]); ''Палигоровци'' (5 к.), и тие се доселени од [[Москополе]]; ''Грамоштали'' (20 к.), доселени се во првата половина од XIX век од [[Грамошта]] ([[Грција]]); ''Матовци'' (4 к.), доселени се од областа [[Матија]] (Албанија) и по тоа го добиле името; ''Чаја Гора'' (1 к.), доселени се од истоименото село кај [[Лерин]] * '''[[Каракачани|Каракачански]] родови:''' ''Зракополис'' (1 к.), потекнуваат од предок Каракачанин доселен од околината на [[Лариса]], Грција, летно време чувале овци на Пелистер и дошле во Маловиште во 1920-тите; ''Марија'' (1 к.), исто потекло како и претходниот род и ''Дајовци'' (4 к.), доселени се од некое место во Грција. * '''Родови со словенско потекло:''' ''Тасевци'' (1 к.), доселени се од соседното село [[Кажани]], потекнуваат од домазет во влашкиот род Шуна, порано зборувале македонски и ''Цапарци'' (1 к.), основачот на родот дошол како домазет во родот Мара од селото [[Цапари]], и тие порано зборувале македонски. Според истражувањата на Бранислав Русиќ од 1951 година, родови во селото се:<ref>{{Наведена книга|title=Цапарско Поле |last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''Доселеници:''' ''Тошу'' (3 к.), ''Ризи'' (1 к.), ''Баба'' (1 к.), ''Ибро'' (1 к.), ''Таси-Кала'' (1 к.), ''Ропи'' (1 к.), ''Анѓела'' (1 к.), ''Бего'' (2 к.), ''Матаќина'' (1 к.), ''Трпе'' (1 к.), ''Мера'' (1 к.), ''Цапо'' (1 к.), ''Бахто'' (1 к.), ''Никуша'' (3 к.), ''Шикла'' (1 к.), ''Чапра'' (1 к.), ''Фуна'' (1 к.), ''Кушка'' (2 к.), ''Симчевци'' (3 к.), ''Машулаи'' или ''Мушула'' (1 к.), ''Батаља'' (1 к.), ''Ќитан'' (1 к.), ''Чода'' (1 к.), ''Ќерана-Табла'' (1 к.), ''Парде'' или ''Перде'' (1 к.), ''Зоќе'' (1 к.) и ''Друма'' (1 к.), сите се стари доселеници со непознато потекло; ''Нелата'' (2 к.), доселени се од селото [[Мечово]] во [[Епир (област)|Епир]] во XVIII век; ''Дурака'' (3 к.), имаат исто место на потекло како и претходниот род; ''Нашка'', ''Гачи'' и ''Белимаче'' (10 к.), доселени се во XVIII век од раселениот град [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Кара-Батак'' (1 к.), доселени се околу 1821 година од [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Белчевци'' или ''Палигора'' (4 к.), доселени се околу 1831 година од [[Невеска]] во [[Грција]]; ''Првољати'' (2 к.), доселени се од [[Периволи]] во [[Грција]]; ''Мати'' (2 к.), доселени се околу 1831 година од некое место во областа [[Матија (општина)|Матија]] во [[Албанија]]; ''Тршка'' (2 к.), доселени се во исто време со претходниот род од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]]; ''Гага'' (3 к.), и тие се доселени од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]], околу 1850 година. Таму имале роднини; ''Тали'' (1 к.), доселени се во 1850 година од [[Прилеп]]; ''Муфа'' (1 к.), доселени се околу 1860 година од селото [[Арменско]] кај [[Лерин]] во [[Грција]]; ''Мавро'' (1 к.), доселени се околу 1870 година од селото [[Маврово (Костурско)|Маврово]] кај [[Костур (град)|Костур]] во [[Грција]]; ''Мути'' (2 к.), доселени се околу 1875 година од [[Пљаса (Горица)|Пљаса]] во [[Албанија]]; ''Грамошталани'' (22 к.), доселени се околу 1876 година од селото [[Ротино]]. А таму се доселиле од [[Грамошта]] во [[Грција]] околу 1851 година; ''Бошејковци'' или ''Стојановци'' (4 к.), доселени се околу 1885 година од селото [[Гопеш]]; ''Цигарида'' (2 к.), доселени се околу 1890 година од селото [[Гопеш]]; ''Тоновци'' (2 к.), доселени се во 1903 година од селото [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]], а таму од селото [[Гопеш]]; ''Воја'' (1 к.), доселени се околу 1903 година од селото [[Магарево]] и ''Чагора'' (1 к.), доселени се околу 1903 година од селото [[Чагор]]. === Иселеништво === До 1951 година, се знаело за следниве иселеници од влашките родови: од родот Палигоровци се иселиле девет семејства (четири во Битола, две во Крагуевац, две во Ниш и едно во Скопје), од родот Шиклевци се иселило по едно семејство во Корча, Бугарија и Северна Америка, од родот Муфа едно семејство отишло во Романија, од ропот Цапо се иселиле осум семејства во Битола, Грција, Бугарија и Романија, од родот Зоги едно семејство заминало во Северна Америка, од родот Тони едно семејство живее во Бугарија, од родот Беломаче по едно семејство заминало во Романија, Грција и Турција, од родот Симче две семејства преминале во Битола, од родот Мушола заминале три семејства (две во Битола и едно во Бугарија), од родот Кушка едно семејство живее во Северна Америка, од родот Риза по едно семејство заминале во Скопје и Крагуевац, од родот Ибро по едно семејство заминале во Крагуевац и Бугарија, од родот Прди се иселиле три семејства (две во Бугарија и едно во Австралија), од родот Грамосли едно семејство заминало во Северна Америка, од родот Доловци по едно семејство се иселило во Ресен и Битола, од родот Гашовци по едно семејство се наоѓа во Битола, Прилеп и Бугарија, од родот Матовци по едно семејство живее во Крагуевац и Романија, од родот Баба се иселиле три семејства (две во Битола и едно во Белград), од родот Љикуша се иселиле по едно семејство во Битола и Лајковац во Србија, од родот Тошо едно семејство живее во Грција, од родот Бего едно семејство живее во Северна Америка, од родот Гага по едно семејство има во Смедеревска Паланка, Белград и Северна Америка, од родот Мера по едно семејство живее во Грција и Северна Америка, од родот Муфа едно семејство се наоѓа во Романија.<ref name=":0" /> Потполно иселени влашки родови се: ''Чомовци'', ''Дундовци'', ''Барџевци'', ''Сего'', ''Наче'', ''Дамчо'' и ''Гуде'' кои живеат во Србија; ''Чупона'' се иселиле во Битола (2 к.) и во селото [[Крани]] (1 к.), ''Хаџи Вана'' се иселиле во Битола (1 к.), не се знае каде се иселиле ''Шуна'' и ''Наче'' (1 к.) се иселиле во Битола.<ref name=":0" /> Од Маловиште има доста иселеници во [[Крагуевац]].<ref name=":0" /> Од каракачанскиот род ''Дајовски'' три семејства се иселиле, од кои две во Битола и едно во Северна Америка. Други иселеници се: ''Нашовци'' (5 к.), живеат во [[Цапари]], ''Граматискоски'' (1 к.), како домазет во 1954 година заминал во преспанското село [[Сопотско]], ''Поп Симовци'' живеат во [[Охрид]], ''Тодоровиќи'', ''Диниќи'' и ''Пауновиќи'' (вкупно 6 к.) живеат во Баточина, Србија, од родот Тасески се иселиле четири семејства, од кои три во Битола и едно во Крагуевац.<ref name=":0" /> Од иселениците од Маловиште потекнува [[Павле Савиќ]], некогашен претседател на Српската академија на науките и уметностите.<ref name=":0" /> == Општествени установи == * Месна заедница == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Маловиште било село во нахијата Ѓават-Кол во Битолската Каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе биле придодадени поранешните општини, [[Општина Бистрица|Бистрица]], [[Општина Кукуречани|Кукуречани]] и [[Општина Цапари|Цапари]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Цапари. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Дихово. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Кажани, во која покрај селото Маловиште се наоѓале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Лера, Рамна, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Кажани, во која влегувале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Маловиште и Лера. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0208 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во месната заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=21 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == {{Инфокутија Културно добро на Македонија |назив=Рурална споменична целина „Маловиште“ |слика=[[Податотека:Поглед на Маловиште.jpg|300п]] |слика_големина= |друг_назив= |адреса= |месност= |општина=Битола |категорија=Значајно културно наследство |поткатегорија |автор= |број= |установа=[[Народен музеј - Битола|НУ Завод за заштита на спомениците на културата и музеј - Битола]] |класа= |вид= |група= |создадено= |прогласено=3 април 2019 }} ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|36}}</ref> * [[Маркова Кула (Маловиште)|Маркова Кула]] — населба од железно време; и * [[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]] — населба од [[Среден век|средниот век]]. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|Црква „Св. Петка“]] — главна селска црква, изградена во [[1856]] година на темели од постара црква; * [[Црква „Св. Ана“ - Маловиште|Црква „Св. Ана“]] — главна манастирска црква, сместена на надморска висина од 1.400 метри, позната по светата вода; * [[Црква „Вознесение Христово“ - Маловиште|Црква „Вознесение Христово“]] — помала црква, сместена на 2.000 метри, под врвот наречен Пирамида; * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — мала црква, се наоѓа на северната страна од приодот кон селото; и * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште|Црква „Св. Атанасиј Велики“]] — мала црква, јужно од последната куќа во селото. ;Споменици на културата * Рурална споменична целина „Маловиште“ - самото село и неговиот состав е прогласен за споменик на културата во 2019 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=65 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> * [[Куќа на Ванку на Папе]] - прогласена во 1990 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=67 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> ;Споменици * Биста на [[Константин Белимаче]] ;Реки<ref name="Реки во Македонија">{{РекиМак|страница=81}}</ref> * [[Шемница]] (низ селото наречена '''Маловишка Река''') — притока на Црна Река {{clear}} <gallery mode="packed" heights="150п"> Податотека:Маловишки манастир 12.jpg|Воздушен поглед на манастирот Податотека:Crkva sv.Ana selo Maloviste.JPG|Манастирската црква „Св. Ана“ Податотека:Црква „Св. Петка“ - Маловиште.jpg|Главната селска црква „Св. Петка“ Податотека:Crkva Sv.Spas - Sveto Voznesenie Gospodovo selo Maloviste.JPG|Црквата „Св. Спас“ (Свето Вознесение Господово) Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 6.jpg|Црквата „Св. Атанасиј“ Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 13.jpg|Црквата „Св. Ѓорѓи Податотека:Биста на Константин Белимаче во Маловиште.jpg|Биста на [[Константин Белимаче]] </gallery> == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * [[Света Ана]] — селска слава. == Личности == ;Родени во или по потекло од Маловиште * [[Константин Белимаче]] (1848-1932) — истакнат [[Власи|влашки]] писател;<ref>{{наведени вести|url=http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=2516&stID=37093|title=ЕТНОФЕСТИВАЛ ВО МАЛОВИШТА Тридневен празник на влашката култура|publisher=Дневник|accessdate=2011-02-10}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Ѓорѓи Чупона]] (1930-2009) — [[Македонија|македонски]] [[математичар]], [[универзитет]]ски [[професор]] и академик на [[МАНУ]]; * [[Ташко Стојановски]] (1922-1945) — учесник во [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|НОБ]]; * [[Кочо Долоски]] (1923-1945) — учесник во НОБ; * [[Вангел Мачовски]] (1914-1945) — учесник во НОБ; * [[Дору Белимаче]] (1910—1938) — романски фашист, деец на [[Железна гарда|Железната гарда]]; * [[Стефан Барџик]] (?-1903) — влашки војвода на [[ВМОРО]]; * [[Јанко Мариовски]] (?-1944) — македонски [[Народноослободителна војска на Македонија|партизан и деец на НОВМ]]; и * [[Никола Палигора]] (р. 1935) — македонски стопанственик; и * [[Симона Халеп]] — романска тенисерка со влашко потекло, освојувачка на [[Отворено тениско првенство на Франција|Ролан Гарос]] и [[Вимблдон]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|title=Шампионката на Вимблдон Симона Халеп е Влаинка која има потекло од битолско Маловишта|date=2019-07-14|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621222253/https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sdk.mk/index.php/sportski-prikazni/vlashkoto-mi-e-najsilno-veli-vimbldonskata-shampionka-simona-halep-vlainka-od-bitolsko-malovishta/|title=ВЛАШКОТО МИ Е НАЈСИЛНО, ВЕЛИ ВИМБЛДОНСКАТА ШАМПИОНКА СИМОНА ХАЛЕП, МАКЕДОНСКА ВЛАИНКА ОД БИТОЛСКО МАЛОВИШТА|date=2019-07-14|work=Сакам Да Кажам|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09}}</ref> == Култура и спорт == * [[Етнофестивал „Маловишта“]] — традиционален етно фестивал. Организиран е како смотра на влашката традиција и влашката култура.<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=A353C5AB63560244BF1BE1F90D406355|title=Етнофестивал „Маловишта 2008“|last=|first=|date=24 јули 2008|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Утрински Весник}}</ref> * [[Василичарски карневал (Маловиште)|Василичарски карневал]] - одржуван е секоја година на [[Василица]].<ref>{{наведени вести|url=http://sky.mk/republika/12192-%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%A6%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D0%B8-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5.html|title=Василичарски карневали и во битолските села Цапари и Маловиште|last=|first=|date=13 јануари 2012|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=скај.мк}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Куќи во Маловиште.jpg|Куќи во селото Податотека:Сокак во Маловиште.jpg|Сокак во селото Податотека:Традиционална куќа во Маловиште.jpg|Традиционална куќа Податотека:Чешма во Маловиште 2.jpg|Натписна плоча на чешмата Податотека:Чешма во Маловиште.jpg|Селска чешма </gallery> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Цапарско Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Malovište}} {{Општина Битола}} {{КНМ-Битола}} [[Категорија:Маловиште| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] 11xnxxedsdt3shku5jtc8a7luol7121 0 10520 5543009 5346851 2026-04-21T19:48:13Z Рист3817 132452 5543009 wikitext text/x-wiki ''Оваа статија се однесува на селото во [[Општина Богданци]]. За други географски поими, видете ја статијата [[Ѓавато]].'' {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ѓавато | слика = Викиекспедиција Бојмија 168.jpg | големина на слика = 300п | опис = Влезот во селото | регион = {{грб|Вардарски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Богданци}} | област = [[Бојмија]] | население = 389 | година = 2002 | поштенски број = 1484 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 60 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=11 | lat_sec=44 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=32 | lon_sec=12 | слава = | мрежно место = | карта = Ѓавато во Општина Богданци.svg }} '''Ѓавато''' (понекогаш се среќава и како '''Ѓавото''') — село во [[Општина Богданци]], во областа [[Бојмија]], во околината на градот [[Богданци]]. == Потекло на името == Името на селото Ѓавато е добиена од именка од [[грчки јазик|грчко]] потекло, со значење, „премин“. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во областа [[Бојмија]], во западниот дел на територијата на [[Општина Богданци]], непосредно на левиот брег на реката [[Вардар]], чиј атар се допира со територијата на [[Општина Гевгелија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=15 јули 2017|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=118}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 60 метри. Од градот [[Гевгелија]] е оддалечено 9 километри.<ref name="енциклопедија" /> Атарот зафаќа површина од 13,8&nbsp;км<sup>2</sup>. На него обработливото земјиште зазема површина од 405,7 [[хектар]]и, на шумите отпаѓаат 592,1 хектар, а на пасиштата отпаѓаат 174,6 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Во атарот на селото се наоѓаат пумпи на [[Хидросистем Ѓавато|хидросистемот „Ѓавато“]], кој функционира од [[2002]] година како резултат на напорите за спас на [[Дојранско Езеро|Дојранското Езеро]]. == Историја == Подрачјето на Ѓавато е населено уште од [[доцна антика|доцната антика]], за што сведочи [[Рамниште (Ѓавато)|Рамниште]] (на работ на селото) и и утврдената населба на наоѓалиштето [[Мамино (Ѓавато)|Мамино]] 4&nbsp;км на север.<ref name="АрхеоКарта" /> Во {{римски|19}} век, Ѓавато било македонско село во рамките на Гевгелиската каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Кон крајот [[XIX век]], кога Македонија била во состав на [[Отоманското Царство]], во селото се бележи револуционерна дејност на [[ВМРО]]. На [[31 август]] [[1905]], легендарниот гевгелиски комита [[Леонид Јанков]] со уште двајца свои другари бил предаден и опколен од триилјадна турска восјка кај местото Ѓуров Дол во селото Ѓавато, по што си го одземал животот. На почетокот на [[XX век]] селото потпаѓа под црковно-пропагандното влијание на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]]. Селото било срамнето со земја при [[Валандовски земјотрес (1931)|Валандовскиот земјотрес]] во 1931 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.porta3.mk/razurnuvachkiot-zemjotres-vo-valandovo-od-1931-godina/|title=Разурнувачкиот земјотрес во Валандово од 1931 година|last=Порта3|date=2017-12-21|work=Порта3 - градежништво, архитектура и екологија|accessdate=2021-10-08}}</ref> == Стопанство == Во селото најзастапено е [[полјоделство]]то.<ref name="енциклопедија" /> Во селото функционираат продавници и земјоделска задруга. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|528 |1953|532 |1961|554 |1971|512 |1981|509 |1991|508 |1994|485 |2002|438 |2021|389 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Ѓавато имало 320 жители, сите [[Македонци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 151.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Ѓавато имало 416 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 194-195.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 400 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е средно по големина, без некои големи промени во населението. Така, во 1961 година селото броело 554 жители, а во 1994 година 485 жители, од кои 481 [[Македонци|Македонец]] и 2 [[Срби]].<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Ѓавато имало 438 жители, од кои 407 [[Македонци]], 21 [[Срби]]н, 6 [[Турци]] и 4 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=15 јули 2017}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 389 жители, од кои 350 [[Македонци]], 14 [[Македонски Срби|Срби]], 8 останати и 9 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|320|416|528|532|554|512|509|508|485|438|389}} == Општествени установи == * Подрачно основно училиште * Амбуланта * Дом на културата * Младински дом == Самоуправа и политика == [[Податотека:Marko bejkov, Gavtoto e vo dobri rci.jpg|безрамка|450x450пкс]] Селото влегува во рамките на [[Општина Богданци]], една од малкуте општини кои не биле изменети со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Богданци. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната општина Богданци, во која влегувале градот Богданци и селото Ѓавато. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Богданци, во која покрај селото Ѓавато се наоѓале градот Богданци и селата Богородица, Селемли и Стојаково. Во периодот 1955-1965, селото се наоѓало во некогашната општина Богданци. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Гевгелија. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 377 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 328 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — главна селска црква, подигната во [[1834]] година, а обновена во [[1893]] година од [[Андон Китанов]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|108}}</ref> * [[Мамино (Ѓавато)|Мамино]] — утврдена населба од доцнантичко време * [[Молникот (Ѓавато)|Молникот]] — населба од средниот век * [[Рамниште (Ѓавато)|Рамниште]] — населба од доцнантичко време * [[Селиште (Ѓавато)|Селиште]] — сакрален објект од средниот век ;Реки * [[Вардар]] — селото е сместено на самиот нејзин лев брег <!--== Редовни настани ==--> == Личности == '''Личности родени во Ѓавато:''' * [[Руска Делова]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * Марко Бејков — топ дог '''Починати во Ѓавато:''' * [[Леонид Јанков]] (1878-1905) — револуционер, војвода на [[МРО]] <!--== Култура и спорт == == Иселеништво ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="160"> Податотека:Викиекспедиција Бојмија 169.jpg|Запустен индустриски објект во селото Податотека:Викиекспедиција Бојмија 170.jpg|На влезот во селото Податотека:Викиекспедиција Бојмија 171.jpg|Срушен камен објект Податотека:Викиекспедиција Бојмија 172.jpg|Споменик на војводата [[Леонид Јанков]] Податотека:Викиекспедиција Бојмија 173.jpg|Издвоена камбанарија во селото Податотека:Marko bejkov, Gavtoto e vo dobri rci.jpg </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Ǵavato, Bogdanci}} {{Општина Богданци}} [[Категорија:Ѓавато (Гевгелиско)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Богдански села]] [[Категорија:Села во Општина Богданци]] m3a6wjzzq8vwljvbmu2vlecg7erul8o 5543044 5543009 2026-04-21T20:22:51Z Рист3817 132452 5543044 wikitext text/x-wiki ''Оваа статија се однесува на селото во [[Општина Богданци]]. За други географски поими, видете ја статијата [[Ѓавато]].'' {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ѓавато | слика = Викиекспедиција Бојмија 168.jpg | големина на слика = 300п | опис = Влезот во селото | регион = {{грб|Вардарски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Богданци}} | област = [[Бојмија]] | население = 389 | година = 2002 | поштенски број = 1484 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 60 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=11 | lat_sec=44 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=32 | lon_sec=12 | слава = | мрежно место = | карта = Ѓавато во Општина Богданци.svg }} '''Ѓавато''' (понекогаш се среќава и како '''Ѓавото''') — село во [[Општина Богданци]], во областа [[Бојмија]], во околината на градот [[Богданци]]. == Потекло на името == Името на селото Ѓавато е добиена од именка од [[грчки јазик|грчко]] потекло, со значење, „премин“. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во областа [[Бојмија]], во западниот дел на територијата на [[Општина Богданци]], непосредно на левиот брег на реката [[Вардар]], чиј атар се допира со територијата на [[Општина Гевгелија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=15 јули 2017|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=118}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 60 метри. Од градот [[Гевгелија]] е оддалечено 9 километри.<ref name="енциклопедија" /> Атарот зафаќа површина од 13,8&nbsp;км<sup>2</sup>. На него обработливото земјиште зазема површина од 405,7 [[хектар]]и, на шумите отпаѓаат 592,1 хектар, а на пасиштата отпаѓаат 174,6 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Во атарот на селото се наоѓаат пумпи на [[Хидросистем Ѓавато|хидросистемот „Ѓавато“]], кој функционира од [[2002]] година како резултат на напорите за спас на [[Дојранско Езеро|Дојранското Езеро]]. == Историја == Подрачјето на Ѓавато е населено уште од [[доцна антика|доцната антика]], за што сведочи [[Рамниште (Ѓавато)|Рамниште]] (на работ на селото) и и утврдената населба на наоѓалиштето [[Мамино (Ѓавато)|Мамино]] 4&nbsp;км на север.<ref name="АрхеоКарта" /> Во {{римски|19}} век, Ѓавато било македонско село во рамките на Гевгелиската каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Кон крајот [[XIX век]], кога Македонија била во состав на [[Отоманското Царство]], во селото се бележи револуционерна дејност на [[ВМРО]]. На [[31 август]] [[1905]], легендарниот гевгелиски комита [[Леонид Јанков]] со уште двајца свои другари бил предаден и опколен од триилјадна турска восјка кај местото Ѓуров Дол во селото Ѓавато, по што си го одземал животот. На почетокот на [[XX век]] селото потпаѓа под црковно-пропагандното влијание на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]]. Селото било срамнето со земја при [[Валандовски земјотрес (1931)|Валандовскиот земјотрес]] во 1931 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.porta3.mk/razurnuvachkiot-zemjotres-vo-valandovo-od-1931-godina/|title=Разурнувачкиот земјотрес во Валандово од 1931 година|last=Порта3|date=2017-12-21|work=Порта3 - градежништво, архитектура и екологија|accessdate=2021-10-08}}</ref> == Стопанство == Во селото најзастапено е [[полјоделство]]то.<ref name="енциклопедија" /> Во селото функционираат продавници и земјоделска задруга. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|528 |1953|532 |1961|554 |1971|512 |1981|509 |1991|508 |1994|485 |2002|438 |2021|389 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Ѓавато имало 320 жители, сите [[Македонци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 151.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Ѓавато имало 416 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 194-195.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 400 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е средно по големина, без некои големи промени во населението. Така, во 1961 година селото броело 554 жители, а во 1994 година 485 жители, од кои 481 [[Македонци|Македонец]] и 2 [[Срби]].<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Ѓавато имало 438 жители, од кои 407 [[Македонци]], 21 [[Срби]]н, 6 [[Турци]] и 4 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=15 јули 2017}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 389 жители, од кои 350 [[Македонци]], 14 [[Македонски Срби|Срби]], 8 останати и 9 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|320|416|528|532|554|512|509|508|485|438|389}} == Општествени установи == * Подрачно основно училиште * Амбуланта * Дом на културата * Младински дом == Самоуправа и политика == Селото влегува во рамките на [[Општина Богданци]], една од малкуте општини кои не биле изменети со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Богданци. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната општина Богданци, во која влегувале градот Богданци и селото Ѓавато. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Богданци, во која покрај селото Ѓавато се наоѓале градот Богданци и селата Богородица, Селемли и Стојаково. Во периодот 1955-1965, селото се наоѓало во некогашната општина Богданци. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Гевгелија. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 377 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 328 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — главна селска црква, подигната во [[1834]] година, а обновена во [[1893]] година од [[Андон Китанов]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|108}}</ref> * [[Мамино (Ѓавато)|Мамино]] — утврдена населба од доцнантичко време * [[Молникот (Ѓавато)|Молникот]] — населба од средниот век * [[Рамниште (Ѓавато)|Рамниште]] — населба од доцнантичко време * [[Селиште (Ѓавато)|Селиште]] — сакрален објект од средниот век ;Реки * [[Вардар]] — селото е сместено на самиот нејзин лев брег <!--== Редовни настани ==--> == Личности == '''Личности родени во Ѓавато:''' * [[Руска Делова]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] '''Починати во Ѓавато:''' * [[Леонид Јанков]] (1878-1905) — револуционер, војвода на [[МРО]] <!--== Култура и спорт == == Иселеништво ==--> == Галерија == == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Ǵavato, Bogdanci}} {{Општина Богданци}} [[Категорија:Ѓавато (Гевгелиско)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Богдански села]] [[Категорија:Села во Општина Богданци]] cjli9yw9ktd2hfzmuzv0gcz4gw5zey3 5543058 5543044 2026-04-21T20:36:28Z ~2026-24535-63 132455 Отповикана преработката [[Special:Diff/5543044|5543044]] на [[Special:Contributions/Рист3817|Рист3817]] ([[User talk:Рист3817|разговор]]) 5543058 wikitext text/x-wiki ''Оваа статија се однесува на селото во [[Општина Богданци]]. За други географски поими, видете ја статијата [[Ѓавато]].'' {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ѓавато | слика = Викиекспедиција Бојмија 168.jpg | големина на слика = 300п | опис = Влезот во селото | регион = {{грб|Вардарски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Богданци}} | област = [[Бојмија]] | население = 389 | година = 2002 | поштенски број = 1484 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 60 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=11 | lat_sec=44 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=32 | lon_sec=12 | слава = | мрежно место = | карта = Ѓавато во Општина Богданци.svg }} '''Ѓавато''' (понекогаш се среќава и како '''Ѓавото''') — село во [[Општина Богданци]], во областа [[Бојмија]], во околината на градот [[Богданци]]. == Потекло на името == Името на селото Ѓавато е добиена од именка од [[грчки јазик|грчко]] потекло, со значење, „премин“. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во областа [[Бојмија]], во западниот дел на територијата на [[Општина Богданци]], непосредно на левиот брег на реката [[Вардар]], чиј атар се допира со територијата на [[Општина Гевгелија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=15 јули 2017|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=118}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 60 метри. Од градот [[Гевгелија]] е оддалечено 9 километри.<ref name="енциклопедија" /> Атарот зафаќа површина од 13,8&nbsp;км<sup>2</sup>. На него обработливото земјиште зазема површина од 405,7 [[хектар]]и, на шумите отпаѓаат 592,1 хектар, а на пасиштата отпаѓаат 174,6 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Во атарот на селото се наоѓаат пумпи на [[Хидросистем Ѓавато|хидросистемот „Ѓавато“]], кој функционира од [[2002]] година како резултат на напорите за спас на [[Дојранско Езеро|Дојранското Езеро]]. == Историја == Подрачјето на Ѓавато е населено уште од [[доцна антика|доцната антика]], за што сведочи [[Рамниште (Ѓавато)|Рамниште]] (на работ на селото) и и утврдената населба на наоѓалиштето [[Мамино (Ѓавато)|Мамино]] 4&nbsp;км на север.<ref name="АрхеоКарта" /> Во {{римски|19}} век, Ѓавато било македонско село во рамките на Гевгелиската каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Кон крајот [[XIX век]], кога Македонија била во состав на [[Отоманското Царство]], во селото се бележи револуционерна дејност на [[ВМРО]]. На [[31 август]] [[1905]], легендарниот гевгелиски комита [[Леонид Јанков]] со уште двајца свои другари бил предаден и опколен од триилјадна турска восјка кај местото Ѓуров Дол во селото Ѓавато, по што си го одземал животот. На почетокот на [[XX век]] селото потпаѓа под црковно-пропагандното влијание на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]]. Селото било срамнето со земја при [[Валандовски земјотрес (1931)|Валандовскиот земјотрес]] во 1931 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.porta3.mk/razurnuvachkiot-zemjotres-vo-valandovo-od-1931-godina/|title=Разурнувачкиот земјотрес во Валандово од 1931 година|last=Порта3|date=2017-12-21|work=Порта3 - градежништво, архитектура и екологија|accessdate=2021-10-08}}</ref> == Стопанство == Во селото најзастапено е [[полјоделство]]то.<ref name="енциклопедија" /> Во селото функционираат продавници и земјоделска задруга. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|528 |1953|532 |1961|554 |1971|512 |1981|509 |1991|508 |1994|485 |2002|438 |2021|389 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Ѓавато имало 320 жители, сите [[Македонци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 151.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Ѓавато имало 416 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 194-195.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 400 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е средно по големина, без некои големи промени во населението. Така, во 1961 година селото броело 554 жители, а во 1994 година 485 жители, од кои 481 [[Македонци|Македонец]] и 2 [[Срби]].<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Ѓавато имало 438 жители, од кои 407 [[Македонци]], 21 [[Срби]]н, 6 [[Турци]] и 4 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=15 јули 2017}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 389 жители, од кои 350 [[Македонци]], 14 [[Македонски Срби|Срби]], 8 останати и 9 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|320|416|528|532|554|512|509|508|485|438|389}} == Општествени установи == * Подрачно основно училиште * Амбуланта * Дом на културата * Младински дом == Самоуправа и политика == Селото влегува во рамките на [[Општина Богданци]], една од малкуте општини кои не биле изменети со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Богданци. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната општина Богданци, во која влегувале градот Богданци и селото Ѓавато. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Богданци, во која покрај селото Ѓавато се наоѓале градот Богданци и селата Богородица, Селемли и Стојаково. Во периодот 1955-1965, селото се наоѓало во некогашната општина Богданци. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Гевгелија. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 377 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 328 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — главна селска црква, подигната во [[1834]] година, а обновена во [[1893]] година од [[Андон Китанов]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|108}}</ref> * [[Мамино (Ѓавато)|Мамино]] — утврдена населба од доцнантичко време * [[Молникот (Ѓавато)|Молникот]] — населба од средниот век * [[Рамниште (Ѓавато)|Рамниште]] — населба од доцнантичко време * [[Селиште (Ѓавато)|Селиште]] — сакрален објект од средниот век ;Реки * [[Вардар]] — селото е сместено на самиот нејзин лев брег <!--== Редовни настани ==--> == Личности == '''Личности родени во Ѓавато:''' * [[Руска Делова]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] '''Починати во Ѓавато:''' * [[Леонид Јанков]] (1878-1905) — револуционер, војвода на [[МРО]] <!--== Култура и спорт == == Иселеништво ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="160"> Податотека:Викиекспедиција Бојмија 169.jpg|Запустен индустриски објект во селото Податотека:Викиекспедиција Бојмија 170.jpg|На влезот во селото Податотека:Викиекспедиција Бојмија 171.jpg|Срушен камен објект Податотека:Викиекспедиција Бојмија 172.jpg|Споменик на војводата [[Леонид Јанков]] Податотека:Викиекспедиција Бојмија 173.jpg|Издвоена камбанарија во селото Податотека:Marko bejkov, Gavtoto e vo dobri rci.jpg </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Ǵavato, Bogdanci}} {{Општина Богданци}} [[Категорија:Ѓавато (Гевгелиско)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Богдански села]] [[Категорија:Села во Општина Богданци]] 0uju2260jz4ctslctrx9n4r7pn25hfi 5543084 5543058 2026-04-21T21:04:05Z Рист3817 132452 Greska slika cice 5543084 wikitext text/x-wiki ''Оваа статија се однесува на селото во [[Општина Богданци]]. За други географски поими, видете ја статијата [[Ѓавато]].'' {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ѓавато | слика = Викиекспедиција Бојмија 168.jpg | големина на слика = 300п | опис = Влезот во селото | регион = {{грб|Вардарски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Богданци}} | област = [[Бојмија]] | население = 389 | година = 2002 | поштенски број = 1484 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 60 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=11 | lat_sec=44 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=32 | lon_sec=12 | слава = | мрежно место = | карта = Ѓавато во Општина Богданци.svg }} '''Ѓавато''' (понекогаш се среќава и како '''Ѓавото''') — село во [[Општина Богданци]], во областа [[Бојмија]], во околината на градот [[Богданци]]. == Потекло на името == Името на селото Ѓавато е добиена од именка од [[грчки јазик|грчко]] потекло, со значење, „премин“. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во областа [[Бојмија]], во западниот дел на територијата на [[Општина Богданци]], непосредно на левиот брег на реката [[Вардар]], чиј атар се допира со територијата на [[Општина Гевгелија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=15 јули 2017|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=118}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 60 метри. Од градот [[Гевгелија]] е оддалечено 9 километри.<ref name="енциклопедија" /> Атарот зафаќа површина од 13,8&nbsp;км<sup>2</sup>. На него обработливото земјиште зазема површина од 405,7 [[хектар]]и, на шумите отпаѓаат 592,1 хектар, а на пасиштата отпаѓаат 174,6 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Во атарот на селото се наоѓаат пумпи на [[Хидросистем Ѓавато|хидросистемот „Ѓавато“]], кој функционира од [[2002]] година како резултат на напорите за спас на [[Дојранско Езеро|Дојранското Езеро]]. == Историја == Подрачјето на Ѓавато е населено уште од [[доцна антика|доцната антика]], за што сведочи [[Рамниште (Ѓавато)|Рамниште]] (на работ на селото) и и утврдената населба на наоѓалиштето [[Мамино (Ѓавато)|Мамино]] 4&nbsp;км на север.<ref name="АрхеоКарта" /> Во {{римски|19}} век, Ѓавато било македонско село во рамките на Гевгелиската каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Кон крајот [[XIX век]], кога Македонија била во состав на [[Отоманското Царство]], во селото се бележи револуционерна дејност на [[ВМРО]]. На [[31 август]] [[1905]], легендарниот гевгелиски комита [[Леонид Јанков]] со уште двајца свои другари бил предаден и опколен од триилјадна турска восјка кај местото Ѓуров Дол во селото Ѓавато, по што си го одземал животот. На почетокот на [[XX век]] селото потпаѓа под црковно-пропагандното влијание на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]]. Селото било срамнето со земја при [[Валандовски земјотрес (1931)|Валандовскиот земјотрес]] во 1931 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.porta3.mk/razurnuvachkiot-zemjotres-vo-valandovo-od-1931-godina/|title=Разурнувачкиот земјотрес во Валандово од 1931 година|last=Порта3|date=2017-12-21|work=Порта3 - градежништво, архитектура и екологија|accessdate=2021-10-08}}</ref> == Стопанство == Во селото најзастапено е [[полјоделство]]то.<ref name="енциклопедија" /> Во селото функционираат продавници и земјоделска задруга. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|528 |1953|532 |1961|554 |1971|512 |1981|509 |1991|508 |1994|485 |2002|438 |2021|389 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Ѓавато имало 320 жители, сите [[Македонци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 151.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Ѓавато имало 416 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 194-195.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 400 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е средно по големина, без некои големи промени во населението. Така, во 1961 година селото броело 554 жители, а во 1994 година 485 жители, од кои 481 [[Македонци|Македонец]] и 2 [[Срби]].<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Ѓавато имало 438 жители, од кои 407 [[Македонци]], 21 [[Срби]]н, 6 [[Турци]] и 4 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=15 јули 2017}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 389 жители, од кои 350 [[Македонци]], 14 [[Македонски Срби|Срби]], 8 останати и 9 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|320|416|528|532|554|512|509|508|485|438|389}} == Општествени установи == * Подрачно основно училиште * Амбуланта * Дом на културата * Младински дом == Самоуправа и политика == Селото влегува во рамките на [[Општина Богданци]], една од малкуте општини кои не биле изменети со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Богданци. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната општина Богданци, во која влегувале градот Богданци и селото Ѓавато. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Богданци, во која покрај селото Ѓавато се наоѓале градот Богданци и селата Богородица, Селемли и Стојаково. Во периодот 1955-1965, селото се наоѓало во некогашната општина Богданци. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Гевгелија. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 377 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 328 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — главна селска црква, подигната во [[1834]] година, а обновена во [[1893]] година од [[Андон Китанов]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|108}}</ref> * [[Мамино (Ѓавато)|Мамино]] — утврдена населба од доцнантичко време * [[Молникот (Ѓавато)|Молникот]] — населба од средниот век * [[Рамниште (Ѓавато)|Рамниште]] — населба од доцнантичко време * [[Селиште (Ѓавато)|Селиште]] — сакрален објект од средниот век ;Реки * [[Вардар]] — селото е сместено на самиот нејзин лев брег <!--== Редовни настани ==--> == Личности == '''Личности родени во Ѓавато:''' * [[Руска Делова]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] '''Починати во Ѓавато:''' * [[Леонид Јанков]] (1878-1905) — револуционер, војвода на [[МРО]] <!--== Култура и спорт == == Иселеништво ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="160"> Податотека:Викиекспедиција Бојмија 169.jpg|Запустен индустриски објект во селото Податотека:Викиекспедиција Бојмија 170.jpg|На влезот во селото Податотека:Викиекспедиција Бојмија 171.jpg|Срушен камен објект Податотека:Викиекспедиција Бојмија 172.jpg|Споменик на војводата [[Леонид Јанков]] Податотека:Викиекспедиција Бојмија 173.jpg|Издвоена камбанарија во селото </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Ǵavato, Bogdanci}} {{Општина Богданци}} [[Категорија:Ѓавато (Гевгелиско)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Богдански села]] [[Категорија:Села во Општина Богданци]] 316jjnzhyyrpdfhjyywjglo62cc2p78 5543274 5543084 2026-04-22T08:13:45Z Gurther 105215 Одбиени последните 4 промени (од [[Специјална:Придонеси/Рист3817|Рист3817]] и [[Специјална:Придонеси/~2026-24535-63|~2026-24535-63]]) и ја поврати преработката 5346851 на Forbidden History 5543274 wikitext text/x-wiki ''Оваа статија се однесува на селото во [[Општина Богданци]]. За други географски поими, видете ја статијата [[Ѓавато]].'' {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ѓавато | слика = Викиекспедиција Бојмија 168.jpg | големина на слика = 300п | опис = Влезот во селото | регион = {{грб|Вардарски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Богданци}} | област = [[Бојмија]] | население = 389 | година = 2002 | поштенски број = 1484 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 60 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=11 | lat_sec=44 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=32 | lon_sec=12 | слава = | мрежно место = | карта = Ѓавато во Општина Богданци.svg }} '''Ѓавато''' (понекогаш се среќава и како '''Ѓавото''') — село во [[Општина Богданци]], во областа [[Бојмија]], во околината на градот [[Богданци]]. == Потекло на името == Името на селото Ѓавато е добиена од именка од [[грчки јазик|грчко]] потекло, со значење, „премин“. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во областа [[Бојмија]], во западниот дел на територијата на [[Општина Богданци]], непосредно на левиот брег на реката [[Вардар]], чиј атар се допира со територијата на [[Општина Гевгелија]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=15 јули 2017|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=118}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 60 метри. Од градот [[Гевгелија]] е оддалечено 9 километри.<ref name="енциклопедија" /> Атарот зафаќа површина од 13,8&nbsp;км<sup>2</sup>. На него обработливото земјиште зазема површина од 405,7 [[хектар]]и, на шумите отпаѓаат 592,1 хектар, а на пасиштата отпаѓаат 174,6 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Во атарот на селото се наоѓаат пумпи на [[Хидросистем Ѓавато|хидросистемот „Ѓавато“]], кој функционира од [[2002]] година како резултат на напорите за спас на [[Дојранско Езеро|Дојранското Езеро]]. == Историја == Подрачјето на Ѓавато е населено уште од [[доцна антика|доцната антика]], за што сведочи [[Рамниште (Ѓавато)|Рамниште]] (на работ на селото) и и утврдената населба на наоѓалиштето [[Мамино (Ѓавато)|Мамино]] 4&nbsp;км на север.<ref name="АрхеоКарта" /> Во {{римски|19}} век, Ѓавато било македонско село во рамките на Гевгелиската каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Кон крајот [[XIX век]], кога Македонија била во состав на [[Отоманското Царство]], во селото се бележи револуционерна дејност на [[ВМРО]]. На [[31 август]] [[1905]], легендарниот гевгелиски комита [[Леонид Јанков]] со уште двајца свои другари бил предаден и опколен од триилјадна турска восјка кај местото Ѓуров Дол во селото Ѓавато, по што си го одземал животот. На почетокот на [[XX век]] селото потпаѓа под црковно-пропагандното влијание на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]]. Селото било срамнето со земја при [[Валандовски земјотрес (1931)|Валандовскиот земјотрес]] во 1931 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.porta3.mk/razurnuvachkiot-zemjotres-vo-valandovo-od-1931-godina/|title=Разурнувачкиот земјотрес во Валандово од 1931 година|last=Порта3|date=2017-12-21|work=Порта3 - градежништво, архитектура и екологија|accessdate=2021-10-08}}</ref> == Стопанство == Во селото најзастапено е [[полјоделство]]то.<ref name="енциклопедија" /> Во селото функционираат продавници и земјоделска задруга. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|528 |1953|532 |1961|554 |1971|512 |1981|509 |1991|508 |1994|485 |2002|438 |2021|389 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Ѓавато имало 320 жители, сите [[Македонци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 151.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Ѓавато имало 416 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 194-195.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 400 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е средно по големина, без некои големи промени во населението. Така, во 1961 година селото броело 554 жители, а во 1994 година 485 жители, од кои 481 [[Македонци|Македонец]] и 2 [[Срби]].<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Ѓавато имало 438 жители, од кои 407 [[Македонци]], 21 [[Срби]]н, 6 [[Турци]] и 4 останати.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=15 јули 2017}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 389 жители, од кои 350 [[Македонци]], 14 [[Македонски Срби|Срби]], 8 останати и 9 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|320|416|528|532|554|512|509|508|485|438|389}} == Општествени установи == * Подрачно основно училиште * Амбуланта * Дом на културата * Младински дом == Самоуправа и политика == [[Податотека:Викиекспедиција Бојмија 176.jpg|мини|300п|десно|Главната селска црква „Успение на Пресвета Богородица“]] Селото влегува во рамките на [[Општина Богданци]], една од малкуте општини кои не биле изменети со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Богданци. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната општина Богданци, во која влегувале градот Богданци и селото Ѓавато. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Богданци, во која покрај селото Ѓавато се наоѓале градот Богданци и селата Богородица, Селемли и Стојаково. Во периодот 1955-1965, селото се наоѓало во некогашната општина Богданци. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Гевгелија. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 377 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 328 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — главна селска црква, подигната во [[1834]] година, а обновена во [[1893]] година од [[Андон Китанов]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|108}}</ref> * [[Мамино (Ѓавато)|Мамино]] — утврдена населба од доцнантичко време * [[Молникот (Ѓавато)|Молникот]] — населба од средниот век * [[Рамниште (Ѓавато)|Рамниште]] — населба од доцнантичко време * [[Селиште (Ѓавато)|Селиште]] — сакрален објект од средниот век ;Реки * [[Вардар]] — селото е сместено на самиот нејзин лев брег <!--== Редовни настани ==--> == Личности == '''Личности родени во Ѓавато:''' * [[Руска Делова]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] '''Починати во Ѓавато:''' * [[Леонид Јанков]] (1878-1905) — револуционер, војвода на [[МРО]] <!--== Култура и спорт == == Иселеништво ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="160px"> Податотека:Викиекспедиција Бојмија 169.jpg|Запустен индустриски објект во селото Податотека:Викиекспедиција Бојмија 170.jpg|На влезот во селото Податотека:Викиекспедиција Бојмија 171.jpg|Срушен камен објект Податотека:Викиекспедиција Бојмија 172.jpg|Споменик на војводата [[Леонид Јанков]] Податотека:Викиекспедиција Бојмија 173.jpg|Издвоена камбанарија во селото </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Ǵavato, Bogdanci}} {{Општина Богданци}} [[Категорија:Ѓавато (Гевгелиско)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Богдански села]] [[Категорија:Села во Општина Богданци]] k2vfpwlaa69eqwrhpbmfxp36dndqoh2 0 11377 5543183 5472497 2026-04-22T02:14:04Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543183 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Сланско | слика = Поглед на село Сланско 01.jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед на селото Сланско | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Македонски Брод}} | област = [[Порече]] | население = 96 | година = 2002 | поштенски број = 6530 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 750 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=29 | lat_sec=17 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=13 | lon_sec=39 | слава = [[Илинден]]<br/>[[Свети Никола]] | мрежно место = | карта = Сланско во Општина Македонски Брод.svg }} '''Сланско''' — село во [[Општина Македонски Брод]], во областа [[Порече]], во околината на градот [[Македонски Брод]]. == Потекло на името == Се верува дека името на селото потекнува по извор на солена вода во близина на селото. == Географија и местоположба == [[Податотека:Slansko-Rayovtsi.jpg|мини|300п|лево|Маалото Рајовци]] Селото се наоѓа во областа [[Порече]], во крајниот јужен дел на територијата на [[Општина Македонски Брод]], на северозападните падини на [[Бушева Планина]], од десната страна на реката [[Треска (река)|Треска]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=2 ноември 2017|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|page=273}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 750 метри. Од градот [[Македонски Брод]] е оддалечено 4,5 километри.<ref name="енциклопедија" /> Атарот зафаќа површина од 17,3&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладуваат шумите на површина од 1.243 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 212 хектари, а на обработливото земјиште 175 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото тече [[Сланштица]], мала планинска река со притоки од длабоки долови. Сланско има три нееднакви маала, Горно Маало, Мурговци и Рајовци. Двете маала (Горно Маало и Мурговци) ги поврзува главниот селски пат, додека третото маало (Рајовци) е од другата страна на реката. Селото е поврзано со асфалтен пат од градот [[Македонски Брод]], кој подоцна продолжува до селото [[Дреново (Порече)|Дреново]]. Соседни села на селото Сланско се: [[Дреново (Порече)|Дреново]] од југ, [[Латово]], [[Пласница]] и [[Преглово]] од запад, [[Суводол (Порече)|Суводол]] од север, [[Дебреште]] и [[Кошино]] од исток и југоисток. Селото исто така граничи и со градот [[Македонски Брод]] од север. == Историја == [[Податотека:Gjur-guli-piper.jpg|мини|десно|300п|Групен фотопортрет на [[Ѓурчин Наумов]] (лево), [[Питу Гули]] (во средината) и [[Јордан Пиперката]] (десно).]] Селото се споменува во турските пописни дефтери од 1467/68 година, како дел од Кичевската нахија (Nahiye-I Kirçova) и имало 40 семејства, 2 неженети и 1 вдовица, сите христијани.<ref>Турски документи за историјата на македонскиот народ кн.4, Методија Соколоски, д-р Александар Стојановски, Скопје 1971, стр.247</ref> Во {{римски|19}} век, Сланско било село во Прилепската каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]], иако географски припаѓало на [[Порече]]. Вкупно 17 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == Селото има полјоделско-шумарска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|599 |1953|612 |1961|579 |1971|406 |1981|303 |1991|245 |1994|218 |2002|169 |2021|96 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Сланско имало 560 жители, сите [[Македонци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 258.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Сланско имало 600 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 156-157.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. ''Сванско'' се води како чисто македонско село во Прилепската каза на Битолскиот санџак со 70 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|22}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото преминало од средно во мало, населено со македонско население. Така, во 1961 година Сланско броело 579 жители, а во 1994 година 218 жители.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Сланско имало 169 жители, сите [[Македонци]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=2 ноември 2017}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 96 жители, од кои 94 [[Македонци]] и 2 [[Македонски Албанци|Албанци]]. {{Пописи|560|600|599|612|579|406|303|245|218|169|96}} === Родови === Сланско е македонско православно село. Селото е многу старо, доказ за тоа се и староседелските родови во селото. Населението верува дека потекнува од тројца, а секој брат основал посебно маало во селото.<ref>{{Наведени вести|url=https://kicevo.mk/kicevska-kotlina-seoska-naselja-i-stanovnistvo/|title=Кичевска Котлина: Сеоска насеља и становништво - Јован Ф. Трифуноски - Кичево|date=2018-05-16|work=Кичево|access-date=2018-09-24|language=mk-MK|archive-date=2019-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321234819/https://kicevo.mk/kicevska-kotlina-seoska-naselja-i-stanovnistvo/|url-status=dead}}</ref> Родови во селото се: * Во Горно Маало се родовите: ''Докузовци'', ''Божиновци'', ''Јосифовци'', ''Којовци'' и ''Шундевци'', сите заедно имаат 53 куќи; * Во Мурговско Маало се родовите: ''Ѓермановци'', ''Најдовци'', ''Стефановци'' и ''Тошаревци'', сите заедно имаат 35 куќи; * Во Рајовско Маало се родовите: ''Котевци'', ''Таневци'', ''Лапевци'' и ''Рајовци'', сите заедно имаат 13 куќи. Сите родови во селото се староседелски. <!--== Општествени установи ==--> == Самоуправа и политика == [[Податотека:Споменици во Сланско.jpg|мини|300п|десно|Споменици за Илинденското востание и НОБ во селото]] Селото влегува во рамките на [[Општина Македонски Брод]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе била придодадена поранешната [[Општина Самоков]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Македонски Брод. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Брод, во која влегувале селата Брод, Девич, Дреново, Латово, Сланско, Суви Дол и Требино. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Брод, во која покрај селото Сланско се наоѓале селата Брод, Девич, Дреново, Грешница, Латово, Суво Дол и Требино. Во периодот 1955-1957, селото било дел од тогашната општина Брод. Во периодот 1957-1965, селото се наоѓало во некогашната општина Брод. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Брод. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0229 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=16 октомври 2017|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 113 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=51&ps=325|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529205527/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=51&ps=325|archive-date=2020-05-29|dead-url=|accessdate=16 октомври 2017|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 105 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati-prvkrug.sec.mk/mk-MK/1/r/all/51/330|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505180229/https://rezultati-prvkrug.sec.mk/mk-MK/1/r/all/51/330|archive-date=5 мај 2019|dead-url=|accessdate=5 мај 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Црква „Св. Никола“ во село Сланско.jpg|мини|300п|десно|Главната селска црква „Св. Никола“]] ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Сланско|Црква „Св. Никола“]] — главна селска црква * [[Црква „Св. Илија“ - Сланско|Црква „Св. Илија“]] — гробјанска црква ;Реки * [[Сланска Река]] — мала река покрај селото == Редовни настани == * [[Илинден]] (2 август) — селска слава * [[Свети Никола]] (19 декември) — селска слава == Личности == === Илинденци === * [[Ѓурчин Наумов-Пљакот]], [[Војвода]] [[Илинденски]] * [[Милан Стефаноски]] *[[Георги Апостолов]] *[[Гино Андреев]] *[[Дамјан Здравев]] *[[Секула Здравев]] *[[Диме Влечков]] *[[Димитрија Кочов]] *[[Димитрија Толев]] *[[Иван Смилев]] *[[Илија Апостолов]] *[[Илија Тодоров]] *[[Китан Котев]] *[[Кузман Тодоров]] *[[Лазар Бошков]] *[[Мишко Фиданов]] *[[Никола Влечков]] *[[Никола Димев]] *[[Петар Дуков]] *[[Цветан Алексов]] *[[Симеон Мицев]] *[[Цветан Велев Меро]] === '''Загинати во Балканските војни / Првата светска војна''' === * Ванѓел Велјаноски * Ванѓел Димоски * Аго Бегоски * Блаже Бошкоски * Блаже Филипоски * Борис Котески * Дамјан Јовески * Дамјан Тоцески * Димко Огненоски * Диме Танески * Мисајле Шошкеноски * Јован Пајдоски * Јошко Најдоски * Мисајле Смилески * Милутин Лешкоски * Милан Здравески * Павле Мишкоски * Петре Здравески * Најдо Димоски * Никола Димоски * Никола Стојкоски * Раде Стојоски * Ристе Којоски * Раде Смилески * Раде Апостолски * Tpпкo Котески * Тодор Шашкоски * Томче Талески * Тирчо Котески * Цветан Трајчески === Борци во НОБ === [[Податотека:Споменик на НОБ во Сланско 2.jpg|мини|300п|десно|Загинатите борци од селото за време на [[НОБ]]]] * [[Раде Блажески|Раде Ѓ. Блажески]] ([[1924]] - [[1944]]) * [[Мица Блажеска (Сланско)|Мица Блажеска]] (1908- ) * [[Светозар Велјаноски|Светозар А. Велјаноски]] ([[1920]] - [[1944]]) * [[Дафиле Јосифоски|Дафиле С. Јосифоски]] ([[1910]] - [[1944]]) * [[Јордан Јосифоски|Јордан С. Јосифоски]] ([[1924]] - [[1944]]) * [[Милан Костадиноски|Милан K. Костадиноски]] ([[1914]] - [[1944]]) * [[Панто Мицкоски|Панто С. Мицкоски]] ([[1913]] - [[1944]]) * [[Душан Стојаноски|Душан Д. Стојаноски]] ([[1920]] - [[1945]]) * [[Аце Тодороски|Аце М. Тодороски]] ([[1924]] - [[1944]]) * [[Стојо Цветаноски]] (1910-1944) * [[Генадија Лешко|Генадија И. Лешко]] (? - [[1953]]) * [[Стојан Смилески|Стојан Д. Смилески]] ([[1924]] - [[1991]]) * [[Лешко Г. Раде]] ([[1923]]) * [[Ристе Ристески|Ристе Ѓ. Ристески]] (1918-2010) === Културни дејци === * [[Илија Сланштанец]], македонски [[писател]] и [[историчар]]. <!--== Култура и спорт == == Иселеништво ==--> == Иселеништво == Со текот на годините огромен број од населението на селото се има отселено.Највише иселеници има во [[Дреново (Порече)|Дреново]](32 куќи) и [[Софија]](30 куќи) други иселеници се наоѓаат во: [[Скопје]],[[Кичево]],[[Македонски Брод]],[[Прилеп]],[[Белград]],[[Крушево]]<ref>{{Наведени вести|url=https://docs.google.com/file/d/0B3ma9plMXxAENEg4OXUyM0tWbUk/edit|title=36 Битољско-прилепска котлина, Ј. Трифуноски.pdf|work=Google Docs|access-date=2018-09-24}}</ref> и на многу други места.Иселеници од постаро време има и во некои Битолско-Прилепски села<ref>{{Наведени вести|url=https://docs.google.com/file/d/0B3ma9plMXxAENEg4OXUyM0tWbUk/edit|title=36 Битољско-прилепска котлина, Ј. Трифуноски.pdf|work=Google Docs|access-date=2018-09-24}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="130px"> Податотека:Поглед на село Сланско 02.jpg|Поглед на Сланско Податотека:Споменик во чест на Илинденското востание во Сланско 2.jpg|Спомен-плоча за илинденскиот период Податотека:Споменик на НОБ во Сланско.jpg|Споменик за борците во [[НОБ]] Податотека:Стара куќа во село Сланско.jpg|Стара куќа во селото Податотека:Споменик во чест на Илинденското востание во Сланско.jpg|Споменик за [[Илинденско востание|Илинденското востание]] во селото Податотека:Поглед на село Сланско.jpg|Дел од селото </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Slansko}} {{Општина Македонски Брод}} [[Категорија:Сланско| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Поречки села]] [[Категорија:Села во Општина Македонски Брод]] [[Категорија:Села со слава Илинден во Македонија]] nvotr6rqq0gda9xoz645hg6nmdoolhr 0 11635 5543260 5495454 2026-04-22T06:04:59Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543260 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика=Sopishte.JPG | опис= Поглед на село Сопиште од месноста Марково Крувче на Водно | име=Сопиште | општина={{општинскигрб|Општина Сопиште}} | регион={{грб|Скопски Регион}} | област = [[Каршијак]] | население=2.276 | година=2002 | поштенски број= | надморска височина=420 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=57 | lat_sec=16 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=25 | lon_sec=39 | мрежно место= | карта = Сопиште во Општина Сопиште.svg }} '''Сопиште''' — [[село]] и административно седиште на [[Општина Сопиште|истоимената]] општина, во областа [[Каршијак]], под јужните падини на планината [[Водно]]. Сопиште е физички споено со градот [[Скопје]], но не е негов составен дел поради неговиот рурален статус. == Географија и местоположба == [[File:Sopishte-pogled-od-jug.JPG|thumb|лево|250px|Поглед на селото Сопиште]] Селото Сопиште е сместено во јужниот дел на Скопската Котлина во областа [[Каршијак]], во сливот на [[Маркова Река]]. Tоа е центар на истоимената општина и практично е приградска населба на [[Скопје]]. Сопиште е ридско село расположено на југоисточната падина на планината [[Водно]] на [[надморска височина]] од 540 метри<ref>Панов Митко. „Енциклопедија на селата во Република Македонија“. Патрија, Скопје, 1998. стр.278</ref>. Сопиште е оддалечено 7 километри од центарот на [[Скопје]]. Низ Сопиште минува патот кој води од [[Скопје]] преку [[Нова Брезница]] за [[Поречје]]. Атарот зафаќа површина од 9,9&nbsp;км<sup>2</sup>, од кои на обработливото земјиште отпаѓаат 652&nbsp;ха, а на пасиштата 269&nbsp;ха. == Историја == Селото Сопиште е доста стара населба во скопската област. Тоа се споменува во поменикот на манастирот Свети Георги - Горг Скоропостижник во [[Скопје]] во [[1300]] година под името ''Сопиштехъ'', како село кое е подарено на манастирот од средновековниот крал Милутин<ref name="ReferenceA">Трифуноски Ф. Јован. „Слив Маркове Реке - антропогеографска проматрања“. Филозофски факултет на Универзитетот Скопје, 1958&nbsp;г. стр.128</ref>. Потоа селото Сопиште се споменува и во поменикот на манастирот во [[Манастир „Успение на Пресвета Богородица“ - Матка|Матка]] од 1560-1570 година<ref name="ReferenceA"/>. Македонскиот просветител [[Јордан Хаџи-Константинов - Џинот]] во својот напис „Јужна страна скопска“ објавен во „Цариградски весник“ на 1 мај [[1855]] година за Сопиште запишал дека е плодовито село со многу древности и писма и во него живеат добри селани кои имаат чудотворен црковен храм посветен на светиот [[великомаченик]] Мина кој накажал многу нечестиви, а дарил исцеление на многу добри луѓе<ref name="ReferenceB">Хаџи Константинов, Јордан - Џинот. ''Избрани страници'' - приредил Блаже Конески - Скопје, Мисла, 1987&nbsp;г. стр.80</ref>. За црквата зпишал дека е древна и ѕидана од српските цареви<ref name="ReferenceB"/>. Во {{Римски|19}} век, селото е дел од нахијата ''Каршијак'' во [[Скопска каза|Скопската каза]] во [[Отоманското Царство]]. Како едно од поголемите места на патот [[Скопје]] - [[Порече]] - [[Кичево]] во Сопиште постоел главниот ан, во кој патниците престојувале, преноќувале и одморале, а во анот постоеле големи дрвени „жлебови“ за вино во кои секој засебно можело да собере по 200 товари грозје<ref name="ReferenceC">Трифуноски Ф. Јован. „Слив Маркове Реке - антропогеографска проматрања“. Филозофски факултет на Универзитетот Скопје, 1958&nbsp;г. стр.129</ref>. На почетокот на XIX век, најдобрата селска земја започнале да ја присвојуваат [[Турци]] и [[Албанци]], при што во Сопиште се основале 3 чифлизи на Сулишовци, Садиковци и Афуз-бег од [[Скопје]]<ref name="ReferenceC" />. Сулишовци и Садиковци од селото [[Седларево]] биле Албанци и живееле во Сопиште, правејќи големи злодела врз жителите- [[Македонци]] како уцени, убиства, кражби<ref name="ReferenceC" />. Во [[1908]] година со појавата на [[Македонци|македонските комитски чети]] на [[ВМРО]] и донесувањето на „Хуриетот“ овие 2 албански семејства, плашејќи се од одмазда за своите злодела избегале во [[Скопје]], а земјата ја распродале на селаните<ref name="ReferenceC" />. Истовремено земјата ја продал и Афуз-бег. Кон крајот на XIX век, во бурната [[1878]] година Сопиште било ограбено и опљачкано од „Дебрани“ (Албанци)<ref name=":0">Трифуноски Ф. Јован. „Слив Маркове Реке - антропогеографска проматрања“. Филозофски факултет на Универзитетот Скопје, 1958 год</ref>. Кон крајот на векот Сопиште и пошироката област била посетена од македонскиот револуционер [[Ѓорче Петров]]. Според неговите записи од 1896 година селото Сопиште броело 40 македонски куќи сместени во подножјето на [[Водно]] на патот за [[Кичево]] и на 1 ½ час растојание од [[Скопје]]<ref name="ReferenceD">Петров, Гьорче. ''Материали по изучванието на Македония''. Печатница Вълковъ, София. стр.524</ref>. Во тоа време во непосредната близина на селото постоеле ѕидините на старата црква Свети Спас и стариот ан ''Ветрило'' кој некогаш бил главен ан на кичевскиот пат<ref name="ReferenceD" />. Токму меаната на овој ан, која служела како база на српските чети при преминувањето во [[Порече]], во февруари 1907 година била запалена од војводата [[Васил Аџаларски]]. Во {{Римски|19}} век, селото е дел од нахијата Каршијак во [[Скопска каза|Скопската каза]] во [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. [[File:Sv.Mino-vo-Sopiste.JPG|thumb|250px|Глетка на дел од селото Сопиште со црквата Св. Мино]] ===Потекло и значење на името=== Околу потеклото на името на селото Сопиште јазичарот П.Скок сметал дека е изведено од глаголот (ст. слов.) ''сопсти'', но не во значење на пеење туку на задишување<ref name="ReferenceA"/>. Според тоа Сопиште означува тешко пристапно место во ридски предел до кое треба да се задиши човек додека да дојде<ref name="ReferenceC"/>. == Стопанство == [[Податотека:Sopiški ovci.jpg|мини|десно|Овци како пасат кај Сопиште|257x257пкс]] Поради поволната местоположба Сопиште отсекогаш имало развиен стопанско - економски живот. Според записите на [[Ѓорче Петров]] од 1896 година, жителите на Сопиште се занимавале и издржувале со земјоделство, сточарство и овоштарство<ref name="ReferenceD"/>. Со оглед на тоа дека селото Сопиште се наоѓало на патот [[Скопје]] - [[Кичево]] во него во тоа време имало и неколку запустени анови, кои порано работеле многу успешно<ref>Петров, Гьорче. ''Материали по изучванието на Македония''. Печатница Вълковъ, София. стр.370</ref>. Населението на селото Сопиште и денес се занимава со земјоделство и сточарство, особено со одгледување на градинарски култури (зелен и црвен пипер, домат, компир, кромид) и лозаро-овоштарство поради идеалните услови на ридските предели кои го опкружуваат Сопиште, а во помала мера и со одгледување на житни култури. Од сточарството најразвиено е козарството како и одгледување на домашни птици - живинарство. Голем дел од населението на Сопиште се занимава и со други секундарни и терциерни стопански дејности во градот [[Скопје]], а во самото село работат и неколу фабрички производствени погони. Крај селото се гради елитна населба [[Сончев Град]], која ќе биде поврзана со селото со пат, а чија врска со [[Скопје]] ќе биде преку [[тунел под Водно|тунел низ планината Водно]]. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|690 |1953|793 |1961|976 |1971|2141 |1981|3761 |1991|5548 |1994|5554 |2002|5325 |2021|2276 }} Според опширните [[Османлиско Царство|османлиски]] [[дефтер]]и за населението на [[Скопска Каза|Скопската Каза]] од 1832/33 година, селото било со [[Христијанство|христијанско]] население и имало 24 [[Христијанство|христијански]] домаќинства . На овој попис биле забележани 92 мажи христијани, со 12 новороденчиња. Исто така имало и 1 [[Ислам|муслиманско]] домаќинство, со еден маж муслиман. Се проценува дека селото во тој период имало 210 жители.<ref>{{Наведена книга|title=Османлиски документи за историјата на Македонија - пописи од XIX век на христијанското население - Скопски Санџак, каза Скопје.|publisher=д-р Емил Крстески|year=2021|location=Скопје}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Османлиски документи за историјата на Македонија - пописи од XIX век на муслиманското население - Скопски Санџак, каза Скопје.|publisher=д-р Емил Крстески|year=2020|location=Скопје}}</ref> [[Стефан Верковиќ]] во 1857 го бележи со 220 жители.<ref>{{Наведена книга|title=Топографическо-этнографическій очеркъ Македоніи|last=Верковиќ|first=Стефан|year=1889|location=Санкт Петербург}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] во 1931 година, селото имало 550 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во [[1961]] година селото Сопиште имало 976 жители, од кои 940 [[Македонци]], 2 [[Албанци]], 1 [[Турци|Турчин]], 11 [[Срби]] и 22 останати. Сопиште е големо село, коешто во [[1971]] година има 2.141 жител, а во [[1994]] година 5.554 жители, од кои 5.390 [[Македонци]], 4 [[Албанци]], 73 [[Власи]], 38 [[Срби]], 25 [[Роми]] и 24 други. Според пописот од [[2002]] година, селото Сопиште брои 5.325 жители, од кои 5.255 [[Македонци]], 1 [[Турци|Турчин]], 11 [[Власи]], 39 [[Срби]] и 19 останати. Според конечните резултати од пописот во 2002 година, наведено е дека селото има население од 5.325 жители. Според Законот за Град Скопје<ref>[http://www.slvesnik.com.mk/Issues/9D37AEDC6F890F40A8795ED71D0C72A9.pdf Службен весник 55/2004]</ref>, каде се утврдени границите на скопските општини, дел од селото Сопиште потпаднало под Општина Кисела Вода и населението на селото се намалило од 5325<ref>[http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaXI.pdf Попис на населението, 2002]</ref> на 1365<ref>[http://opstinasopiste.gov.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=50&Itemid=57 Општина Сопиште: население]</ref>. Тоа влијаело врз вкупното население на Општина Сопиште, и така од вкупното првично општинско население од 9 522 жители, паднало на 5.656 жители. Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 2.276 жители, од кои 2.093 [[Македонци]], 17 [[Македонски Албанци|Албанци]], 1 [[Македонски Турци|Турчин]], 1 [[Македонски Роми|Ром]], 7 [[Македонски Власи|Власи]], 20 [[Македонски Срби|Срби]], 18 останати и 119 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> На табелата е прикажан националниот состав на населението низ сите пописни години:<ref>Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година). [http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 База на податоци МАКСтат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211210163915/http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 |date=2021-12-10 }}. Државен завод за статистика.</ref> {| class="wikitable" !Година !Македонци !Албанци !Турци !Роми !Власи !Срби !Бошњаци !{{крат|Ост.|Останати}} !{{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} !Вкупно |- |1948 |— |— |— |— |— |— |— |— |— |'''690''' |- |1953 |750 |— |— |29 |— |8 |... |6 |— |'''793''' |- |1961 |940 |2 |1 |... |... |11 |... |22 |— |'''976''' |- |1971 |2.101 |5 |— |1 |... |28 |... |6 |— |'''2.141''' |- |1981 |3.676 |— |— |25 |— |36 |... |24 |— |'''3.761''' |- |1991 |5.386 |2 |— |11 |73 |38 |... |38 |— |'''5.548''' |- |1994 |5.390 |4 |— |25 |73 |38 |... |24 |— |'''5.554''' |- |2002 |5.255 |— |1 |— |11 |39 |— |19 |— |'''5.325''' |- |2021 |2.093 |17 |1 |1 |7 |20 |— |18 |119 |'''2.276''' |} === Родови === Сопиште е македонско православно село, во селото има староседелски родови и доселенички. Според истражувањата од 1950 година, родови во селото * '''Староседелци:''' ''Пометковци (9 к.)'' еден дел од нив се викаат ''Јовевци'', ''Крковци (3 к.), Анчовци (1 к.), Ристовци (4 к.) и Стојчевци (4 к.)'' порано биле еден род- ''Мегленовци'', ''Јанкуловци (7 к.)'' еден дел се викаат ''Митревци''. Еден дел има и "Миновци" * '''Непознато потекло:''' ''Стаменковци (1 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Богдановци (7 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; ''Таневци (11 к.)'' доселени се од околината на [[Штип]]. Овде живеат од самиот почеток на XIX век. Го знаат следното родословие: Блаже (жив на 63&nbsp;г. во 1950 година) Панче-Цветан-Јовче-Тане, кој се доселил во селото; ''Белевци (7 к.)'' доселени се од околината на [[Прилеп]]. Овде живеат од кога и претходниот род; ''Тасевци (7 к.)'' доселени се, но не знаат од каде; ''Бабунци (4 к.)'' доселени се од селото [[Богомила]] кај [[Велес]]. Овде живеат од кога и претходните доселени родови. Од [[Богомила]] се иселиле двајца браќа, едниот дошол во Сопиште, а другиот се населил во [[Драчево]]; ''Дуаревци (1 к.)'' доселени се од некое место на [[Мокра|Мокра Планина]]. Некои велат дека се од [[Јаболци]]; ''Осинчани (3 к.)'' доселени се од селото [[Осинчани]].<ref name=":0" /> == Општествени установи == Во селото Сопиште работи деветгодишно основно училиште. == Самоуправа и политика == [[Податотека:Zgradata-na-Opstina-Sopiste.JPG|мини|десно|Зградата на [[Општина Сопиште]].]] Селото Сопиште е седиште на истоимената општина создадена во 1996 година, на сметка на намалената [[Општина Кисела Вода]]. == Културни и природни знаменитости == ;Цркви * [[Црква „Св. Мина“ - Сопиште|Црква „Св. Мина“]] * [[Црква „Св. Јован“ - Сопиште|Црква „Св. Јован“]] * [[Црква „Св. Никола“ - Сопиште|Црква „Св. Никола“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="Коцо">{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче |authorlink=Димче Коцо |title=Археолошка карта на Република Македонија|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|location=Скопје|date=1996|page=386|volume=II|isbn=9989649286}}</ref> * [[Кукловец (Сопиште)|Кукловец]] — некропола од римско време <!-- == Редовни настани == == Личности == == Култура и спорт == == Иселеништво ==--> == Личности == Личности родени во Сопиште: * [[Благоја Митревски]] (1921-1945) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во [[НОВ]] * [[Божин Стојановски]] (1926-1945) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во [[НОВ]] * [[Тихомир Божиновски]] (1922-1945) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во [[НОВ]] * [[Тодор Петрушевски]] (1921-1945) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во [[НОВ]] * [[Трајан Мицевски]] (1920-1945) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во [[НОВ]] == Поврзано == * [[Каршијак]] * [[Општина Сопиште]] * [[Скопје]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Sopište}} * [https://maps.google.com/maps?q=%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D0%BFj%D0%B5,+%D0%A1%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5,+%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0&hl=mk&ie=UTF8&sll=41.863849,21.30835&sspn=0.277671,0.676346&oq=%D0%A1%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5,+%D0%A1&t=h&hnear=Sopishte,+Macedonia+(FYROM)&z=14 Сателитска снимка на Сопиште] на Карти на Гугл * [http://opstinasopiste.gov.mk/ Општина Сопиште] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140715223802/http://opstinasopiste.gov.mk/ |date=2014-07-15 }} {{Општина Сопиште}} {{Скопски села}} [[Категорија:Сопиште| ]] f0cnzg06bs74ijlxfbt9xfohcg7uka6 14 11855 5543112 3011008 2026-04-21T22:11:26Z Bjankuloski06 332 5543112 wikitext text/x-wiki {{Ризница-врска|Portals}} [[Категорија:Именски простори на Википедија]] 3sptj4gqm0jqttrv9x8i1bgmz7axizt 0 12062 5543190 5412899 2026-04-22T02:54:20Z Bjankuloski06 332 /* Историја */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543190 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Збажди | име2 = Зб’жди | слика = Поглед на селото Збажди (1).jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед на селото Збажди | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Малесија]] | население = 10 | година = 2002 | поштенски број = 6338 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 1.060 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=21 | lat_sec=00 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=40 | lon_sec=22 | слава = | мрежно место = | карта = Збажди во Општина Струга.svg }} '''Збажди''' (се среќава и како '''Зб’жди''') — село во областа [[Малесија]], во [[Општина Струга]], сместено високо на падините на планината [[Караорман]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед на селото Збажди.jpg|мини|лево|300п|Поглед кон селото од [[Локов]]]] Селото се наоѓа во областа [[Малесија]], во северниот дел на територијата на [[Општина Струга]], на западните падини на планината [[Караорман]], а чиј атар се допира со подрачјето на [[Општина Дебрца]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=14 октомври 2018|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|page=129}}</ref> Селото е планинско, на надморска височина од 1.060 метри. Од градот [[Струга]], селото е оддалечено 27 километри.<ref name="енциклопедија" /> Помеѓу селата Збажди и [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]] тече [[Збошка Река]], која во текот на летниот период неретко пресушува. Се влева во [[Црн Дрим]] кај селото [[Глобочица]].<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=31}}</ref> == Историја == Според одредени извори, западно од денешното село се наоѓа месноста Закаменска, од каде потекнува [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], жената на [[Филип II]] и мајката на [[Александар Македонски]]. Во {{римски|19}} век, Збажди било село во рамките на [[Охридска каза|Охридската каза]] на [[Отоманското Царство]]. Во 1944 година, во селото била основана [[Прва косовско-метохиска ударна бригада|Првата косовско-метохиска ударна бригада]]. == Стопанство == [[Податотека:Поранешна земјоделска задруга помеѓу селата Збажди и ’Ржаново.jpg|мини|десно|300п|Поранешната земјоделска задруга помеѓу селата Збажди и [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]]]] Во селото во минатото постоела огромна земјоделска задруга во која се чувале овците од [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]]. Задругата била сместена на патот помеѓу селата Збажди и [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]]. Атарот е мошне голем и зафаќа простор од 50,7&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладуваат шумите на површина од 2.686,5 [[хектар]]и, потоа следат пасиштата на површина од 1.600 хектари, а на обработливото земјиште отпаѓаат 646,3 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото има мешовита земјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|463 |1953|505 |1961|449 |1971|92 |1981|41 |1991|16 |1994|15 |2002|10 |2021|10 }} Според податоците од 1873 година, селото имало 40 домаќинства и 96 жители мажи.<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995. стр. 104-105.</ref> Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Збажди имало 550 жители.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 253.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Збажди имало 640 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 164-165.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Од Збажди се иселил значителен број од неговото население. Така, во 1961 година селото броело 449 жители, додека во 1994 година бројот се намалил на само 15 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Збажди имало 10 жители, сите [[Македонци]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=14 октомври 2018}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 10 жители, од кои 4 [[Македонци]] и 6 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|550|640|463|505|449|92|41|16|15|10|10}} === Родови === Збажди е чисто македонско село. Според истражувањата во периодот од 1948 до 1950 година, родови во селото биле: * '''Со непознато потекло се:''' ''Дамјановци со Дапчиновци (20 к.), Мавнивиловци (1 к.), Грујевци (9 к.) и Богојевци (3 к.)'' овие родови потекнуваат од четири браќа, некои мислат дека потекнуваат од [[Закамен]]; ''Стојковци со Тримовц и (12 к.) и Карадаковци (6 к.)'' потекнуваат од ист предок; ''Марковци (4 к.), Беровци (2 к.) и Трајчевци (4 к.)'' мислат дека порано биле еден род почетокот од XIX век. * '''Со познато потекло се:''' ''Петковци (13 к.), Шаламановци (1 к.) и Радичовци (1 к.)'' доселени се од некое село [[Кукуричани Дебар|Кукуричани]] во [[Дебар (округ)|Долен Дебар]] во Албанија. Од таму се иселиле поради насилство. Селанинот Мијајле Радичоски заедно со Недан Мојсоски биле селски војводи во [[Илинденско востание|Илинденското Востание]]; ''Близнаковци или Петревци (3 к.)'' доселени се на почетокот од XIX век од соседното село [[Локов]]. Таму живееле двајца браќа близнаци по што го добиле името; ''Иловци (1 к.)'' доселени се од раселеното село [[Славила]] кое постоело кај селото [[Селци]]; ''Каларенци или Каларен (1 к.)'' и ''Крстановци (1 к.)'' доселени се од селото [[Радожда]] крај [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]; ''Аџиоски Фидан (1 к.)'' порано живеел во селото. Бил [[Роми|Ром]]. Бил доселен од [[Локов]], а имал роднини во [[’Ржаново (Струшко)|Ржаново]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Малесија. |last=Русиќ|first= Бранислав|publisher=Годишен зборник на Филозофскиот факултет на универзитетот во Скопје. Историско-филолошки оддел. кн. 6|others=|year=1953|isbn=|location=|pages=}}</ref> <!--== Општествени установи ==--> == Самоуправа и политика == [[Податотека:Поглед на селото Збажди (2).jpg|мини|десно|300п|Поглед кон селото од [[Локов]], како и патот кој води до него]] Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Луково]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1957 до 1965 година, додека во периодот 1955-1957 селото припаѓало на тогашната општина Луково. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Караорман, во која покрај селото Збажди, се наоѓале и селата Богојца, Брчево, Глобочица, Локов, Мислодежда, Поум, Присовјани и ’Ржаново. Во периодот 1950-1952 година, селото Збажди било дел од некогашната општина Присовјани, во која влегувале селата Глобочица, Збажди и Присовјани. === Избирачко место === Селото е опфатено во избирачкото место бр. 1892 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во основното училиште во селото [[Присовјани]], а во кое влегуваат населените места [[Буринец]], [[Локов]], Присовјани, [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]], [[Селци]] и Збажди.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=14 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 22 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922071344/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|archive-date=2020-09-22|dead-url=|accessdate=14 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Референдум во Македонија (2018)|референдумот во 2018 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 19 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|title=Референдум 2018|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610174853/https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|archive-date=2020-06-10|dead-url=|accessdate=14 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Света Богородица, Збажди 2016 04.jpg|мини|300п|десно|Главната селска црква „[[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Збажди|Успение на Пресвета Богородица]]“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> * [[Добра Вода (Збажди)|Добра Вода]] — топилница од средниот век; и * [[Црквиште (Збажди)|Црквиште]] — сакрален објект од средниот век. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> * [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Збажди|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — главна селска црква ;Реки<ref name="РекиМак" /> * [[Збошка Река]] — помала река, притока на [[Црн Дрим]] == Редовни настани == * [[Голема Богородица]] (28 август) — селска слава == Личности == '''Родени во Збажди''' * [[Сиљан Илов Грујоски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва том I, дел II.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher=Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * [[Танаско Дамјаноски|Танаско Илов Дамјаноски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1" /> * [[Ангеле Јованов Дуковски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1" /> * [[Кипро Илиев Илиевски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва том II, дел I.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher= Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * [[Сиљан Јованов Крстаноски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|author3=Филип Петровски|publisher=Државен архив на Република Македонија|others=|year=2016|isbn=|location=|pages=}}</ref> * [[Иван Мирчески]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва том III, дел I.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher=Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2017|isbn=|location= Скопје|pages=}}</ref> * [[Ристо Китанов Петрески]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва том III, дел II.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher=Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * [[Михаил Радичоски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":2" /> * [[Петко Стојанов Стојаноски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":3">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел I.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher= Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * [[Танаско Стојанов Стојаноски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":3" /> * [[Миле Трпчески]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":3" /> * [[Таса Богоевска|Таса Исак Богоевска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Љуба Бошеска|Љуба Јованова Бошеска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Мара Гулевска|Мара Дамјановска Гулевска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Ника Груевска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Алтана Дамјаноска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Наумка Димовска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Будимка Дојчиноска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] '''Потекло од Збажди''' Таткото на познатиот македонски пијанист [[Симон Трпчески]], Ѓоко, потекнува од селото Збажди. Поради тоа, првиот албум на Трпчески снимен во Македонија, бил посветен на ова село. <!--== Култура и спорт ==--> == Иселеништво == Иселеништвото од ова село било масовно, така селото е пред целосно изумирање. Постари иселеници до 1950 година има во [[Ресен]], [[Битола]], [[Охрид]], [[Белчишта]], [[Волино]], [[Царев Двор]]. А надвор од Македонија во [[Србија]] ([[Јабука]], [[Белград]], [[Суботица]], [[Нови Сад]]), [[Бугарија]] ([[Ботевград]]), [[Хрватска]] ([[Сплит]], [[Копривница]]), [[Германија]], [[Австрија]], [[Аргентина]], [[Чешка]].<ref name=":0" /> Иселувањето продолжило и после 1960-тите помасовно. Во тој период населението се иселувало во [[Охрид]] и [[Струга]], а помалку во [[Скопје]]. == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Малесија]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Zbaždi}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Збажди| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] es47wc3imuddtfzqltyhho4a546z1nm 5543191 5543190 2026-04-22T02:57:54Z Bjankuloski06 332 Молосија е во Епир, и не е исто со Малесија 5543191 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Збажди | име2 = Зб’жди | слика = Поглед на селото Збажди (1).jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед на селото Збажди | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Малесија]] | население = 10 | година = 2002 | поштенски број = 6338 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 1.060 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=21 | lat_sec=00 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=40 | lon_sec=22 | слава = | мрежно место = | карта = Збажди во Општина Струга.svg }} '''Збажди''' (се среќава и како '''Зб’жди''') — село во областа [[Малесија]], во [[Општина Струга]], сместено високо на падините на планината [[Караорман]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед на селото Збажди.jpg|мини|лево|300п|Поглед кон селото од [[Локов]]]] Селото се наоѓа во областа [[Малесија]], во северниот дел на територијата на [[Општина Струга]], на западните падини на планината [[Караорман]], а чиј атар се допира со подрачјето на [[Општина Дебрца]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=14 октомври 2018|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|page=129}}</ref> Селото е планинско, на надморска височина од 1.060 метри. Од градот [[Струга]], селото е оддалечено 27 километри.<ref name="енциклопедија" /> Помеѓу селата Збажди и [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]] тече [[Збошка Река]], која во текот на летниот период неретко пресушува. Се влева во [[Црн Дрим]] кај селото [[Глобочица]].<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=31}}</ref> == Историја == Во {{римски|19}} век, Збажди било село во рамките на [[Охридска каза|Охридската каза]] на [[Отоманското Царство]]. Во 1944 година, во селото била основана [[Прва косовско-метохиска ударна бригада|Првата косовско-метохиска ударна бригада]]. == Стопанство == [[Податотека:Поранешна земјоделска задруга помеѓу селата Збажди и ’Ржаново.jpg|мини|десно|300п|Поранешната земјоделска задруга помеѓу селата Збажди и [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]]]] Во селото во минатото постоела огромна земјоделска задруга во која се чувале овците од [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]]. Задругата била сместена на патот помеѓу селата Збажди и [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]]. Атарот е мошне голем и зафаќа простор од 50,7&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладуваат шумите на површина од 2.686,5 [[хектар]]и, потоа следат пасиштата на површина од 1.600 хектари, а на обработливото земјиште отпаѓаат 646,3 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото има мешовита земјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|463 |1953|505 |1961|449 |1971|92 |1981|41 |1991|16 |1994|15 |2002|10 |2021|10 }} Според податоците од 1873 година, селото имало 40 домаќинства и 96 жители мажи.<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995. стр. 104-105.</ref> Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Збажди имало 550 жители.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 253.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Збажди имало 640 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 164-165.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Од Збажди се иселил значителен број од неговото население. Така, во 1961 година селото броело 449 жители, додека во 1994 година бројот се намалил на само 15 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Збажди имало 10 жители, сите [[Македонци]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=14 октомври 2018}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 10 жители, од кои 4 [[Македонци]] и 6 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|550|640|463|505|449|92|41|16|15|10|10}} === Родови === Збажди е чисто македонско село. Според истражувањата во периодот од 1948 до 1950 година, родови во селото биле: * '''Со непознато потекло се:''' ''Дамјановци со Дапчиновци (20 к.), Мавнивиловци (1 к.), Грујевци (9 к.) и Богојевци (3 к.)'' овие родови потекнуваат од четири браќа, некои мислат дека потекнуваат од [[Закамен]]; ''Стојковци со Тримовц и (12 к.) и Карадаковци (6 к.)'' потекнуваат од ист предок; ''Марковци (4 к.), Беровци (2 к.) и Трајчевци (4 к.)'' мислат дека порано биле еден род почетокот од XIX век. * '''Со познато потекло се:''' ''Петковци (13 к.), Шаламановци (1 к.) и Радичовци (1 к.)'' доселени се од некое село [[Кукуричани Дебар|Кукуричани]] во [[Дебар (округ)|Долен Дебар]] во Албанија. Од таму се иселиле поради насилство. Селанинот Мијајле Радичоски заедно со Недан Мојсоски биле селски војводи во [[Илинденско востание|Илинденското Востание]]; ''Близнаковци или Петревци (3 к.)'' доселени се на почетокот од XIX век од соседното село [[Локов]]. Таму живееле двајца браќа близнаци по што го добиле името; ''Иловци (1 к.)'' доселени се од раселеното село [[Славила]] кое постоело кај селото [[Селци]]; ''Каларенци или Каларен (1 к.)'' и ''Крстановци (1 к.)'' доселени се од селото [[Радожда]] крај [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]; ''Аџиоски Фидан (1 к.)'' порано живеел во селото. Бил [[Роми|Ром]]. Бил доселен од [[Локов]], а имал роднини во [[’Ржаново (Струшко)|Ржаново]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Малесија. |last=Русиќ|first= Бранислав|publisher=Годишен зборник на Филозофскиот факултет на универзитетот во Скопје. Историско-филолошки оддел. кн. 6|others=|year=1953|isbn=|location=|pages=}}</ref> <!--== Општествени установи ==--> == Самоуправа и политика == [[Податотека:Поглед на селото Збажди (2).jpg|мини|десно|300п|Поглед кон селото од [[Локов]], како и патот кој води до него]] Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Луково]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1957 до 1965 година, додека во периодот 1955-1957 селото припаѓало на тогашната општина Луково. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Караорман, во која покрај селото Збажди, се наоѓале и селата Богојца, Брчево, Глобочица, Локов, Мислодежда, Поум, Присовјани и ’Ржаново. Во периодот 1950-1952 година, селото Збажди било дел од некогашната општина Присовјани, во која влегувале селата Глобочица, Збажди и Присовјани. === Избирачко место === Селото е опфатено во избирачкото место бр. 1892 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во основното училиште во селото [[Присовјани]], а во кое влегуваат населените места [[Буринец]], [[Локов]], Присовјани, [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]], [[Селци]] и Збажди.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=14 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 22 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922071344/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|archive-date=2020-09-22|dead-url=|accessdate=14 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Референдум во Македонија (2018)|референдумот во 2018 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 19 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|title=Референдум 2018|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610174853/https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|archive-date=2020-06-10|dead-url=|accessdate=14 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Света Богородица, Збажди 2016 04.jpg|мини|300п|десно|Главната селска црква „[[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Збажди|Успение на Пресвета Богородица]]“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> * [[Добра Вода (Збажди)|Добра Вода]] — топилница од средниот век; и * [[Црквиште (Збажди)|Црквиште]] — сакрален објект од средниот век. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> * [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Збажди|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — главна селска црква ;Реки<ref name="РекиМак" /> * [[Збошка Река]] — помала река, притока на [[Црн Дрим]] == Редовни настани == * [[Голема Богородица]] (28 август) — селска слава == Личности == '''Родени во Збажди''' * [[Сиљан Илов Грујоски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва том I, дел II.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher=Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * [[Танаско Дамјаноски|Танаско Илов Дамјаноски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1" /> * [[Ангеле Јованов Дуковски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1" /> * [[Кипро Илиев Илиевски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва том II, дел I.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher= Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * [[Сиљан Јованов Крстаноски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|author3=Филип Петровски|publisher=Државен архив на Република Македонија|others=|year=2016|isbn=|location=|pages=}}</ref> * [[Иван Мирчески]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва том III, дел I.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher=Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2017|isbn=|location= Скопје|pages=}}</ref> * [[Ристо Китанов Петрески]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва том III, дел II.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher=Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * [[Михаил Радичоски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":2" /> * [[Петко Стојанов Стојаноски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":3">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел I.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher= Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * [[Танаско Стојанов Стојаноски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":3" /> * [[Миле Трпчески]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":3" /> * [[Таса Богоевска|Таса Исак Богоевска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Љуба Бошеска|Љуба Јованова Бошеска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Мара Гулевска|Мара Дамјановска Гулевска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Ника Груевска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Алтана Дамјаноска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Наумка Димовска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Будимка Дојчиноска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] '''Потекло од Збажди''' Таткото на познатиот македонски пијанист [[Симон Трпчески]], Ѓоко, потекнува од селото Збажди. Поради тоа, првиот албум на Трпчески снимен во Македонија, бил посветен на ова село. <!--== Култура и спорт ==--> == Иселеништво == Иселеништвото од ова село било масовно, така селото е пред целосно изумирање. Постари иселеници до 1950 година има во [[Ресен]], [[Битола]], [[Охрид]], [[Белчишта]], [[Волино]], [[Царев Двор]]. А надвор од Македонија во [[Србија]] ([[Јабука]], [[Белград]], [[Суботица]], [[Нови Сад]]), [[Бугарија]] ([[Ботевград]]), [[Хрватска]] ([[Сплит]], [[Копривница]]), [[Германија]], [[Австрија]], [[Аргентина]], [[Чешка]].<ref name=":0" /> Иселувањето продолжило и после 1960-тите помасовно. Во тој период населението се иселувало во [[Охрид]] и [[Струга]], а помалку во [[Скопје]]. == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Малесија]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Zbaždi}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Збажди| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] g9jh9mda92sz21yu06ppigcggxhjyjc 1 12150 5543221 700954 2026-04-22T03:17:20Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Список со македонски музичари]] на [[Разговор:Список на македонски музичари]] 700954 wikitext text/x-wiki {{Страница за разговор}}try 9i18ixxeqqzmu85xkyj4ujsdufv8y3e 0 12213 5542940 5408478 2026-04-21T16:49:59Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5542940 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Верски објект |building_name=Света Богородица Перивлепта |image= Црквата Св. Богородица Перивлепта, Охрид.jpg |caption= Црквата Пресвета Богородица-Привлептос во [[Охрид]] |location=[[Охрид]], [[Македонија]] |geo= |religious_affiliation= [[православие]] |district= |consecration_year= |status= |leadership= |website= |architect= |architecture_type=[[црква]] |architecture_style=византиска архитектура |facade_direction= |year_completed= |construction_cost= |capacity= |length= |width= |width_nave= |height_max= |dome_quantity= |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |minaret_quantity= |minaret_height= |spire_quantity= |spire_height= |materials= }} '''Пресвета Богородица Перивлепта''' ('''Пресвета Богородица Севидна''') — црква наоѓа во градот [[Охрид]], изградена пред [[1295]] година. Фресконатписот во [[нартекс]]от, покрај други личности, ги споменува [[Прогон Згур]] и годината на „подигањето“, односно [[живопис]]от на црквата, [[1295]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ohrid.org.mk/mk/crkvi/sv_bogorod.htm |title=архивска копија |accessdate=2010-01-30 |archive-date=2010-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006055711/http://www.ohrid.org.mk/mk/crkvi/sv_bogorod.htm |url-status=dead }}</ref> == Историја == [[Податотека:Paintings in the Church of the Theotokos Peribleptos of Ohrid 0228.jpg|мини|лево|Фреска на [[Св. Климент Охридски]] од црквата]] Подоцнежните историски податоци зборуваат за големиот углед што го имала црквата во текот на [[15 век]], особено кога регионот се наоѓал во составот на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]. [[Девол]]скиот [[епископ]] Григориј ја соѕидал и ја живописал ([[1364]]-[[1365]]) северната [[капела]] (посветена на [[Григориј Богослов]]), а потоа била соѕидана јужната [[капела]] (посветена на [[Свети Никола]]) и отворениот [[трем]] околу црквата каде што се насликани [[портрет]]ите на некои [[ктитор]]и и на други современи историски личности. По уривањето на [[манастир]]ската [[Црква „Св. Климент и Пантелејмон“ - Охрид|црква Свети Пантелејмон]], во црквата Богородица Перивлепта се пренесени моштите на [[Свети Климент]] (па затоа е наречена ''Климентова црква''), а истовремено таа станала и седиште на [[охридска архиепископија|охридските архиепископи]] и на „музејот на архиескопијата“ со својот печат (засега најстар на Балканот). == Архитектура == [[Податотека:Олтар-Богородица Перивлепта.jpg|thumb|мини|Фрескоживопис во олтарниот дел на црквата]] Црквата има основа на [[византиски стил|византиските]] куполни цркви со впишан [[крст]] во правоаголен простор. Куполата во [[наос]]от се потпира врз четири слободни [[столб]]а, а слепа [[купола|слепата купола]] во [[нартекс]]от на четири [[пиластер|пиластри]]. Ѕидана е од [[камен]], [[бигор]] и [[тула|тули,]] а со нивна комбинација се подигнати различни декоративни површини ([[меандер]], [[шаховско поле]], [[рибина коска]]). Овој начин на [[ѕидарство|ѕидање]] се заснова врз традицијата пренесена од византиската метропола, но црквата Богородица Привлептос, како и некои други во [[Македонија]], укажуваат и на непосредни врски со градителството од 13 век во [[Епир]]. ===Камбанарија=== Камбанаријата била изградена во 1923 година како дар од светски познатиот научник [[Михајло Пупин]]. [[Ѕвоно]]то за камбанаријата, тешко 3 [[тон]]и, било излиено во [[Љубљана]]. Со [[теснолинејка|чајничето]] пристигнало на Железничката станица во Охрид, а оттаму до црквата било пренесено со кола што ја влечеле 12 [[ѕевгар]]и [[вол]]ови. На ѕвоното била изгравирана [[икона]] со ликот на [[Св. Климент Охридски]] (второто име на црквата). Камбанаријата била свечено пуштена во употреба на 7 јули 1923 година.<ref>{{нмс | author=Валентина Нелоска | title=Камбанаријата во Севидна раскажува за Пупин | url= https://tvm.mk/news/ohrid/kambanerija-perivlepta-raskazuva-pupin/| work= | publisher=ТВМ телевизија | date=7 мај 2011 | accessdate=21 април 2026}}</ref> Објектот е висок и масивен, поставен на северната страна од црковниот двор. Изграден е со комбинација од [[камен]] и [[тула]], што визуелно се вклопува во [[византиска архитектура|византискиот стил]] на самата црква. Во 2015 година биле извршени реставраторски зафати на објкетот со кои биле опфатени промена на покривната конструкција и на покривниот покривач, како и превентивни мерки за санација на неговите [[фасада|фасади]].<ref>{{нмс | author= | title=Конзервација и реставрација на камбанаријата во манастирскиот комплекс „Св. Богородица Севидна“ во Охрид| url= https://www.porta3.mk/konzervacija-i-restavracija-na-kambanarijata-vo-manastirskiot-kompleks-sv-bogorodica-perivlepta-vo-ohrid/| work= | publisher=Порта 3 | date=24 март 2015 | accessdate=21 април 2026}}</ref> == Значење за историјата на уметноста == Извонредните [[уметност|уметнички]] вредности на фреско-декорацијата и ризницата од [[икона|икони]] на оваа црква заземаат истакнато место во науката. Врз основа на откриените потписи се знае дека фреските во [[1295]] ги извеле сликарите [[Михаил Астрапа]] и [[Евтихиј]]. Тоа се проминентни личности на ликовното творештво од крајот на [[13 век]] и првите децении на [[14 век]] на [[Балкан]]от, а нивните дела по уметничкиот квалитет се рамни на современите остварувања во византиската културна метропола. == Извор == * {{ЕнцЈуг}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Church of the Theotokos Peribleptos (Ohrid)}} {{Цркви во Охрид}} {{КНМ-Охрид}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Пресвета Богородица, Охрид}} [[Категорија:Катедрали во Македонија]] [[Категорија:Цркви во Охрид]] [[Категорија:Цркви во Општина Охрид]] [[Категорија:Цркви на Македонската православна црква]] pejhhivh7t1rar2kf8mk03chb2h2gom 0 14584 5543078 5522058 2026-04-21T20:56:56Z Buli 2648 /* Основање на комисијата */ 5543078 wikitext text/x-wiki {{Infobox |above = {{EU-institution in official languages |name = Европска комисија |width = |font-size = 90 |bg = Европейската комисия |cs = Evropské komise |da = Europa- Kommissionen |nl = Europese Commissie |et = Euroopa Komisjoni |fi = Euroopan komission |fr = Commission européenne |de = Europäischen Kommission |el = Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου |hu = Európai Bizottság |ga = gCoimisiún Eorpach |it = Commissione europea |lv = Eiropas Komisijas |lt = Europos Komisijos |mt = Kummissjoni Ewropea |pl = Komisji Europejskiej |pt = Comissão Europeia |ro = Comisiei Europene |sk = Európskej komisie |sl = Evropske komisije |es = Comisión Europea |sv = Europeiska kommissionen }} |image = |caption = [[Берлајмонт]], |headerstyle = background:#ccf; |labelstyle = background:#ddf; |datastyle = |label1 = Status |data1 = Европска институција |label2 = улога |data2 = Извршно тело |label3 = основано |data3 = 1958 |header4 = College |label5 = Current college |data5 = [[Комисија на Баросо]] |label6 = [[Претседател на Европската комисија|Претседател]] |data6 = [[Хосе Мануел Баросо]] |label7 = [[Заменик-претседател на Европската комисија|Заменик-претседател]] |data7 = [[Кетрин Аштон]] |label8 = [[Заменик-претседател на Европската комисија|Заменик-претседател]] |data8 = [[Вивиан Ридинг]]<br />[[Јоакин Алмунија]]<br />[[Сим Калас]]<br />[[Нели Кроес]]<br />[[Антонио Тахани]]<br />[[Марош Шефковиќ]] |label9 = Вкупен број |data9 = 28 |header10 = Администрација |label11 = Јазици |data11 = [[англиски]]<br />[[француски]]<br />[[германија]] |label12 = Персонал |data12 = 25,019<ref>[http://ec.europa.eu/civil_service/docs/bs_dg_category_en.pdf EC.europa.eu]</ref> |label13 = Секции |data13 = |label14 = Место |data14 = [[Брисел]], [[Белгија]]<br />[[Луксембург]] }} {{ЕУ теми}} '''Европската комисија''' има 28 члена - по еден од сите земји-членки на [[Европска Унија|Европската Унија]]. Сега, мандатот на комисијата е пет години, исто како и мандатот на [[Европски парламент|Европскиот парламент]]. Пред да го именуваат претседателот на комисијата, земјите-членки го консултираат парламентот, а парламентот ја одобрува целата комисија, пред истата да биде формално именувана. [[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|Европска комисија]] При извршувањето на должностите, членовите на комисијата се обврзани да бидат целосно независни од своите национални влади и да дејствуваат само во интерес на Унијата. Само парламентот има право на укор на комисијата. Секој член на комисијата има конкретна одговорност за една или за повеќе области, меѓутоа одлуките се донесуваат врз основа на колективна одговорност. Комисијата е, пред сè, чувар на договорите. Комисијата е непристрасен орган, кој се грижи за правилната примена на одредбите од договорите и на одлуките засновани на договорите. Комисијата може да иницира судска постапка против која било земја-членка и доколку е неопходно, да го упати случајот до Судот на правдата. Исто така, таа може да казни поединци или претпријатија, кога тие ги прекршуваат правилата на конкуренција на Унијата. Комисијата е и катализатор на Унијата. Таа го има единственото право да иницира законодавство и може да влијае на секоја фаза од процесот што води во насока на донесување нов „Европски закон“. Во областа на меѓувладината соработка, во однос на изнесувањето на предлозите, комисијата ги има истите права како и одделни земји или членки. И, конечно, комисијата е извршниот орган на Унијата. Тоа подразбира утврдување на правилата за спроведување на одредени членови од Договорот и за реализирање на одобрените буџетски средства наменети за активностите на Унијата. Најголем дел од средствата се обезбедуваат од главните фондови: Европскиот земјоделски фонд за насоки и гаранции, Европскиот социјален фонд, Европскиот фонд за регионален развој и Кохезиониот фонд. При реализацијата на своите извршни должности, комисијата често треба да бара мислење од комитетите на високи претставници од земјите-членки. Административниот персонал на комисијата е главно сместен во [[Брисел]] (каде што се наоѓа седиштето на комисијата), а помал дел во Луксембург. Го сочинуваат приближно 15.000 службеници поделени во различни директорати - општи и сервисни служби. Износот на оперативните трошоци на Комисијата и на другите институции не надминува 5% од вкупниот буџет на Унијата. ==Историја== Европската комисија потекнува од една од петте клучни институции создадени во наднационалниот систем на Европската Заедница, по предлог на Роберт Шуман, француски министер за надворешни работи, на 9 мај 1950 година. Со потекло од 1951 година како Висок орган за Европската заедница за јаглен и челик, Комисијата била подложена на бројни измени во власта и составот под различни претседатели, вклучувајќи 3 заедници.<ref name="ENA commission history">{{cite web|title = European Commission|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/european_commission-en-281a3c0c-839a-48fd-b69c-bc2588c780ec.html|year=2016}}</ref> ===Основање на комисијата=== Првата комисија потекнува од 1951 година како 9-ти член на Високиот орган под надлежност на претседателот Жан Моне (види власт на Моне). Високиот орган бил наднационален административен извршен орган на новата Европска заедница за јаглен и челик (ЕЗЈИ), и за првпат дојде на функција на 10 август 1952 година во Луксембург. Во 1958 година Договорот од Рим основал две нови заедници според ЕЗЈИ : Европска економска заедница (ЕЗ) и Европската заедница за атомска енергија (евроатом). Меѓутоа нивните извршни тела биле наречени комесари, а не Високи органи.<ref name="ENA commission history"/> Причината за промената на името била новата врска помѓу извршните органи и Советот. Некои држави како Франција изразија резервираност во текот на власта на високиот орган и посакаа да го ограничат давањето поголема моќ на Советот, отколку на нивните извршни органи.<ref name="ENA Council history">{{cite web|publisher =CVCE|title=Council of the European Union|url=http://www.cvce.eu/obj/the_council_of_the_european_union-en-de23700c-e50a-4e0e-a7de-80665e4caf9f.html|year=2016}}</ref> Луј Арман ја водел првата комисија за Евроатом. Валтер Хал Штајн ја водел првата комисија за Европска економска заедница, која го одржа првиот формален состанок на 16 јануари 1958 годона во Замокот на долината на Војвотката. Комисијата ја постигнала согласноста за спорниот договор за цената на житарките и оставила позитивен впечаток на третата земја кога за првпат се појавила на меѓународната сцена на Рундата на Кенеди на преговорите на општиот договор за цена и трговија (ОДЦТ).<ref name="LSE Chair">{{cite web |last=Ludlow |first=N |year=2006 |publisher=[[London School of Economics]] |title=De-commissioning the Empty Chair Crisis: the Community institutions and the crisis of 1965–6 |url=http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |access-date=24 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Халштајн започнал засилување за Европското право и почнал да има значајно влијание врз националното законодавство. На почетокот не се обрнувало многу внимание на неговата администрација, но со помош на Европскиот суд за правда, Комисијата го зацврстила својот авторитет доволно цврсто за да би можела следната Комисија да биде сфатена посериозно.<ref>{{наведена книга |last1=Eppink |first1=Derk-Jan |author-link=Derk Jan Eppink |translator=Ian Connerty |title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission |publisher=Lannoo |edition=1 |location=Tielt, Belgium |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 221–2] |isbn=978-90-209-7022-7 |url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 }}</ref> Меѓутоа, во 1965 година натрупувањето на разликите меѓу француската влада на Шарл де Гол и другите земји-членки (околу влезот на Обединетото Кралство, непосредните избори на Европскиот парламент, планот на Фуше и буџетот),ја предизвика кризата ͈празен стол", наводно преку предлог за заедничката земјотелска политика. Институционалната криза била решена наредната година, тоа го чинело Етјен Хирш неговото претседателство во Евроатомот, а подоцна и претседателството на Валтер Халштајн во ЕЕЗ, иако бил сметан како најдинамичен водач до Жак Делор.<ref name="LSE Chair"/> {{Структурна еволуција на Европската комисија}} ===Почетоците на развојот=== Трите тела, колективни именувани Европски извршители постоеле од први јули 1967 година каде со Договорот за спојување биле споени во единствена администрација за време на претседателот Жан Реј.<ref name="ENA commission history"/> Поради спојувањето Комисијата на Реј, привремено се зголемила на 14 членки, иако сите идни Комисии се намалиле на 9 членки следејќи ја формулата по еден член за помалите држави и 2 за поголемите.<ref name="ENA composition">{{cite web |title=Composition |publisher=CVCE |url=http://www.cvce.eu/obj/composition_of_the_european_commission-en-4b39ad5f-6376-44e4-8144-07e1f84647aa.html|date=31 August 2016 }}</ref> Комисијата на Реј ја довршил Заедницата за царинска унија во 1968 година и се залагал за помоќен избран Европски парламент.<ref name="Meet Rey">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Rey Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/rey/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Иако Реј бил првиот претседател на споената заедница, Халштајн се смета за прв претседател на модерната комисија.<ref name="ENA commission history"/> Следела комисијата Малфати и Мансхолт, кој равотеле на монетарната соработка и на првото проширување на север во 1973 година.<ref name="Meet Mansholt">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Mansholt Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/mansholt/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref><ref name="Meet Malfatti">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Malfatti Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/malfatti/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Со ова проширување, комисијата на Ортоли пораснала на 13 членови (Обедениетото Кралство како најголема земја доби два комесари), која се занимавала со зголемување на заедницата за време на економската и меѓународна нестабилност во тоа време.<ref name="ENA composition"/><ref name="Meet Ortoli">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Ortoli Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/ortoli/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународното претставување започна кога претседателот Рој Џенкинс како прв претседеател присуствувал на самитот Г8 во име на Заедницата.<ref>{{cite web|url=http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |title=EU and the G8 |access-date=25 September 2007 |publisher=European Commission |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226165606/http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |archive-date=26 February 2007}}</ref> По Комисијата на Џенкинс, Комисијата на Гастон Торн го надгледувала проширувањето на југ, во прилог започна рабтата на Единствениот Европски акт.<ref name="Meet Thorn">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Thorn Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/thorn/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> ===Жак Делор=== Една од најистакнатите комисии била онаа која била предводена од Жак Делор. Потоа претседателите не успеале да го достигнат истото ниво на лична претпознатливост. Делор бил виден како водич кој и дал на Комисијата смисла за насока и динамичност.<ref>{{cite web |publisher=Burson-Marsteller |title=The new Commission&nbsp;– some initial thoughts |year=2004 |url=http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |access-date=17 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923001700/http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |archive-date=23 September 2006}}</ref> Делор и неговиот тим се сметаат како татковци на основањето на еврото.<ref name="Meet Delors">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Delors Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/delors/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународниот трибун Хералд на крајот на вториот мандат на Делор во 1992 година запиша: ͈Господинот Делор ја извади Европската заедница од мртвите. Пристигна кога европесимизмот беше најлош. Иако беше малку познат како поранешен француски министер за финасии воведе живот и надеж во европската заедница и во потиштената бриселска комисија. Во неговиот прв мандат од 1985-1988 година ја собра Европа на Единствениот пазар и кога беше назначен за втор мандат започна да ги повикува Европејците кон далеку поамбициозните цели на економската, монетарната и политичка унија.<ref name="IHT Delors quote">{{cite web|last=Merritt|first=Giles|title =A Bit More Delors Could Revamp the Commission|work=International Herald Tribune|date=21 January 1992|url=http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|access-date=17 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080121053056/http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|archive-date=21 January 2008}}</ref> ===Жак Сантер=== Наследник на Делор бил Жак Сантер. Комплетната Комисија на Сантер била принудена од страна на Европскиот Парламент во 1999г., како резултат на измама и корупција со централна улога на Едит Кресон. Тие измами биле откриени од страна на внатрешниот ревизор Пол ван Бутинен.<ref>{{наведена книга|author=Paul van Buitenen|title=Blowing the Whistle: Fraud in the European Commission|publisher=Politicos Pub|year=2000|isbn=978-1-902301-46-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/experts/default_en.htm |title=Second report on Reform of the Commission. Analysis of current practice and proposals for tackling mismanagement, irregularities, and fraud. Committee of Independent Experts, 1999 |publisher=European Parliament }}</ref> За првпат комисијата била натерана колективно да даде оставка и претставува промена на власта врз парламентот.<ref>{{cite web|last=Topan|first=Angelina|title=The resignation of the Santer-Commission: the impact of 'trust' and 'reputation'|date=30 September 2002|publisher=European Integration Online Papers|url=http://eiop.or.at/eiop/pdf/2002-014.pdf|access-date=12 June 2007 }}</ref> Сепак, комисијата на Сантер ја извршила работата за Договорот од Амстердам и за еврото.<ref name="Meet Santer">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Santer Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/santer/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Како одговор на скандалот била создадена Европската канцеларија за спречување на измама. ===Роман Проди=== По Сантер, Функцијата ја презел Романо Проди. Договорот од Амстердам ја зголеми моќта на комисијата, и од страна на печатот Проди бил наречен како нешто слично на премиер.<ref>{{cite web|last=James|first=Barry|title=Prodi to Have Wide, New Powers as Head of the European Commission|work=International Herald Tribune|date=16 April 1999|url=http://www.iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|access-date=17 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017203411/http://iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|archive-date=17 October 2007}}</ref><ref>{{наведен нестручен часопис|last=Rossant |first=John |title=Commentary: Romano Prodi: Europe's First Prime Minister? (int'l edition) |magazine=[[Business Week]] |date=27 September 1999 |url=http://www.businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |access-date=17 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023012122/http://businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |archive-date=23 October 2007}}</ref> Силите повторно се зајакнале со Договорот од Ница од 2010 г., кој на претседателот му дал поголемо овластување над составот на нивната комисија.<ref name="ENA commission history"/> ===Хосе Мануел Баросо=== Во 2004 година Хосе Мануел Баросо станал претседател. Парламентот повторно се потврдил во преговори за предложеното членство на Комисијата на Баросо. Поради тоа, Баросо бил принуден да направи измена во составот пред да ја земе должноста.<ref>{{cite web|last=Tobais|first=Troll|title=We have to democratise procedures|date=2 November 2004|publisher=Café Babel|url=http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|access-date=12 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20051129143940/http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|archive-date=29 November 2005}}</ref> Комисијата на Баросо била првиот полн состав во проширувањето на 25 членови во 2004 година. На крајот бројот на комисери се зголемил на 30. Како резултат на зголемувањето на бројот на земјите, со Договорот од Амстердам се намалил бројот на комисери на еден по земја, наместо по 2 за поголемите земји.<ref name="ENA composition"/> Наводите за измама и корупција биле повторно собрани во 2004 година од страна на поранешниот главен ревизор Жил Муи.<ref>{{cite news |title = Auditor blames politicians for EC waste and corruption |date=8 August 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182952/http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |url-status=dead |archive-date=24 September 2015 |newspaper= The Sunday Herald |first=Ian |last=Fraser}}</ref> Офицерот на комисијата Гвидо Страк објавил наводна измама и злоупотреба во неговиот оддел во 2002-2004 година за ОЛАФ и бил отпуштен.<ref>{{cite web |url = http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |title = Guido Strack – the downfall of a whistleblower |date = 6 October 2011 |publisher = VoxEurop |first = Sebastien |last = Beck |accessdate = 2021-02-04 |archive-date = 2013-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131227115236/http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |url-status = dead }}</ref> Во 2008г. Рол Ван Вутенен (поранешен ревизор познат од сканадлот од комисијата на Санадер) наводно со Европската канцеларија за спречување на измама (ОЛАФ) со недостаток од независност и ефикасност.<ref>{{cite web |url=http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |title=Paul van Buitenen: Alleged irregularities in OLAF |publisher=Eur-law.eu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330084358/http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |archive-date=30 March 2012}}</ref> Мандатот на првата Комисија на Баросо истекол на 31 октомври 2009 година. Според Договорот од Ница првата комисија требала да биде назначена по бројот на земјите-членки кој го достигнал бројот 27, а треба да се намали, помалку од бројката на земјите членки. Точниот број на комесарите се одлучувал со едноставно гласање на Европскиот совет и членството се ротирало под еднакво помеѓу земјите. По приемот на Романија и Бугарија во јануари 2007 година, стапи на сила за наредната комисија.<ref>See the attached Protocol, Article 4</ref> Со Договорот од Лисабон кој стапи на сила од 2003 година мандитирал со намалување на бројот на комесари на дветретини од земјите членки од 2014 година, освен ако Советот не одлучи поинаку. Членството би требало да ротира еднакво и ниедна членка да нема повеќе од еден комесар. Сепак, договорт бил одбиен од гласачите на Ирска во 2008 година со една главна грижа губење на нивниот комесар. Оттука, била дадена гаранција за повторување на гласањето дека Советот ќе ја користи својата моќ за измена на бројот на комесарите. Сепак, според договорите сè уште бројот требал да биде помал од вкупниот број на членови, со што било предложено дека земјата-членка што добива комесар ќе ја функционира Висок претставник - таканаречен 26+1 формула.<ref>{{cite news|last=Smyth|first=Jamie|title=Rejection may undermine EU's effectiveness, warns Swedish premier|work=The Irish Times|date=5 September 2009|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|access-date=15 September 2009|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224173619/http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://euobserver.com/843/27360 Czechs prepare for possible second Irish No], ''EUobserver'', 8 January 2009</ref> Оваа гаранција (кога може да го најде својот следен пат во следната измена на договорот веројатно во Договорот за пристапување) придонесе за Ирска одобрување на договот на вториот референдум во 2009 година. Исто така, Лисабон ги комбинира мислењата на Европскиот комесар со Високиот претставник на Советот за заедничка надворешна и безбедносна политика. Исто така, и заменик претседателот на Комисијата ќе претседава со советот на Европската Унија на состаноците за надворешни работи како Комисија за надворешни односи и обврски.<ref name="Europa web portal">{{cite web |title=The Union's institutions: Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |access-date=6 July 2007 |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819052953/http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Council of the European Union |title=Brussels European Council 21/22 June 2007: Presidency Conclusions |date=20 June 2007 |url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/94932.pdf |access-date=22 June 2007}}</ref> Договорот дополнително предвидува дека најблиските Европски избори треба да бидат земени предвид при именувањето на Комисијата, иако претседателот сè уште е предложен од страна на Европскиот совет ; Европскиот парламент ќе ја избира Комисијата, наместо да одобри како по Договорот од Ница.<ref name="Europa web portal"/><ref name="Article 17:7 TEU">[[s:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title III: Provisions on the Institutions#Article 17|Treaty on European Union: Article 17:7]]</ref> ==Овластување и функции== Уште од почетокот Комисијата била основана да функционира како независен наднационален орган одвоен од владата, и е опишан како единствено платено тело да размислува европски.<ref name="Day">{{cite web|title=Interview with European Commission Secretary-General Catherine Day|publisher=EurActiv|date=25 September 2006|url=http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|access-date=17 June 2007|archive-date=2017-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224073529/http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|url-status=dead}}</ref> Членовите се предложени од владите на земјите-членки од секоја по една, од нив се очекува да делуваат незвисно –неутрално под други влијанија како на пример владата која ги поставила. Ова стои во контраст со Советот која ја претставува владата, европскиот парламент, кој ги претставува граѓаните, економски-социалниот комитет, кој го претставува организираното граѓанско општество.<ref name="Europa Institutions">{{cite web|title=Institutions of the EU: The European Commission|publisher=[[Europa (web portal)|Europa]]|url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007}}</ref> Преку членот 17 од Договорот на Европската Унија, Комисијата има неколку одговорности: развивање на среднорочните стратегии, нацрт закони и арбитража во законодавниот процес претставување на ЕУ во трговски преговори, правење правила и преговори на пример во политиката на конкуренцијата, подготвување на буџетот на европската унија и набљудување на спроведувањето договори и законодавство.<ref>Hix, Simon (1999) "The political system of the European Union" MacMillan, Basingstoke. p32</ref> ===Извршна власт=== Пред да стапи на сила со Договорот од Лисабон, извршната власт во ЕУ припаѓа на Советот и ѝ доделува на комисијата овластувања која таа притоа ги извршува. Меѓутоа, Советот може да ги повлече овие овластувања, извршувајќи ги непосредно, или да ги наметне условите за нивните потреби.<ref>{{cite web|title=Executive body|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/executive_body-en-1ea2c754-b3fe-42ea-b6ab-44f07291d9ee.html|date=15 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Implementing powers of the Council of the European Union|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/implementing_powers_of_the_council_of_the_european_union-en-5d4d07d9-bba1-467e-93c2-8241444be9a2.html|year=2016}}</ref> Моќта е повеќе ограничена од повеќето национални власти, во делот поради којшто комисијата нема овластување во областа на надворешната политика-ова овластување припаѓа на Европскиот совет, кој сто некој анализи го класифицираат како втор извршен огран на ЕУ.<ref name="dragoman"/> Со оглед на тоа што со Договорот од Лисабон Европскиот совет станал формална установа со овластувања да ја постапува комисијата, може да се каже дека тие две тела поседуваат извршни моќи на Унијата (Европскиот совет исто така поседува поединечни национални овластувања). Меѓутоа, комисијата е таа која моментално ја поседува извршната власт на Европската Унија.<ref name="dragoman">{{cite web |last=Stark |first=Christine |publisher=Dragoman |title=Evolution of the European Council: The implications of a permanent seat |date=4 September 2002 |url=http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |access-date=10 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325005346/http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Bermann|first=George|title=Executive Power in the New European Constitution|year=2004|url=http://www.jeanmonnetprogram.org/archive/papers/04/040501-13.rtf|format=RTF|publisher=New York University|access-date=18 June 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата се налик на владите од типот на некогашниот белгиски премиер Гиј Верховстад кој предложил измена на нејзиното име во Европска влада, нарекувајќи го сегашното име на Унијата смешно.<ref>{{наведена книга |last=Verhofstadt |first=Guy |title=The United States of Europe |publisher=Federal Trust |year=2006 |location=London |page=69 |isbn=1-903403-86-3}}</ref> ===Законодаван иницијатива=== Комисијата се разликува од другите институции во тоа што само таа ја поседува законодавната иницијатива во Европската унија, што значи дека единствено комисијата може да поднесе формални предлози на законодавните акти нацрт-законот не може формално да доаѓаат од законодавната гранка. Со Договорот од Лисабон ниеден законодавен акт не е дозволен во полето на заедничка и надворешна безбедносна политика. Комисијата го дели ова право со советот, но таа нема овластувања на полициската и судската соработка во врска со кривичните работи. Во самата комисија, Советот и Парламентот може да побараат законодавни акти во најголем број на случаи, комисијата иницира на основа на овие предлози, овој монопол е установен со идејата да се обезбеди координативно и складно обликување на правниот систем на ЕУ.<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Right of initiative|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708112656/http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|archive-date=8 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=The Commission's right of initiative|url=http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|archive-date=25 October 2007}}</ref> Овој монопол е предизвинкан од некој кој тврдат дека Собранието исто така треба да има право, повеќето национални парламенти кое го имаат правото во некои погледи.<ref>{{cite web|last=Murray |first=Alasdair |title=Reform now or languish later |publisher=Centre for European Reform |date=30 September 2002 |url=http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151215/http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |archive-date=28 September 2007 }}</ref> Меѓутоа, Советот и Парламентот можеле да побараат од комисијата да направат нацрт-закон, иако комисијата има право да одбие да го стори тоа<ref>Peterson, John and Michael Shackelton (2006) "Institutions of European Union" p152.</ref> како што се случи во 2008 година во интернационалната колективна конвенција.<ref>Anne-Cécile Robert (March 2009) "Et la crise sociale a rattrapé le Parlement européen", ''[[Le Monde diplomatique]]''. p. 6–7</ref> Според Договорот од Лисабон граѓаните на ЕУ имаат право да побараат од комисијата да донесуваат закони на една област преку петиција која изнесува 1.000.000 потписи, но тоа не е обврзувачки.<ref>{{cite web|last=Wallis|first=Diana|author-link=Diana Wallis|last2=Picard|first2=Severine|title=The Citizens' Right of Initiative in the European Constitution: A Second Chance for Democracy|url=http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|access-date=18 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060306034741/http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|archive-date=6 March 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата да предлага закони обично биле средочени на економската регулатива. Предложила голем број прописи засновани на претпазливиот принцип. Ова значи дека превентивната регулација презема иницијатива доколку, постои опасност на околината или човековото здравје: во борба против климатските промени или ограничувањата на генетските измени на организмите. Ова е спротивно на одмерувањето на регулативата во однос на нејзините последици во економијата. На овој начин комисијата произвела построга регулатива во однос на другите. Големината на европскиот пазар допридонесе за законодавствата на ЕУ на светскиот пазар.<ref>{{cite news|work=The Economist|date=20 September 2007|title=Brussels rules OK|url=http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9832900|access-date=22 October 2007}}</ref> Во скоро време омисијата започнала создавање на Европското кривично право. Во 2006 година токсичен отпад е исфрлен на [[Брег на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата Коска]] од европски брод, тоа ја наведе комисијата да се посвети на законите против токсичниот отпад. Во тоа време некои држави од ЕУ не ни имале транспорт на токсичен отпад во своето кривично право, тоа ги навело комесарите Франко Фратини и Ставрос Димас да ја предложат идејата за еколошките злосторства. Нивното право да предлагаат кривични закони било оспорувано на Европскиот суд на правдата, но судот ова право го поддржа. До 2007 година единствени други кривични предлози кои биле предложени во областа на кривичното право биле Директивата во врска со правата на интелектуалната сопственост<ref name="E!Sharp0507 Legal">{{cite news|last=Charter|first=David|title=A new legal environment|work=E!Sharp|pages=23–5|publisher=People Power Process|year=2007}}</ref> и измена на рамковната одлука за борба против тероризмот во 2002 година, која забранила какви било дела поврзани со тероризмот, регрутација (посебно преку интернет) и обука.<ref>{{cite web|publisher=European Commission|date=6 November 2007|title=Counter‑terrorism&nbsp;– EU steps up a gear|url=http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|access-date=21 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213232626/http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|archive-date =13 December 2007}}</ref> ===Спроведување=== Кога пописот е одобрен од советот и парламентот, комисијата има одговорност да го обезбеди неговото спроведување. Ова се прави преку земјите-членки или преку агенциите. Придонесувањето на неопходните мерки, комисијата и од комитетите составени од претставниците на земјите-членки и јавното и правното лоби,<ref>[http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea La Lobbycracia Europea] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722053744/http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea |date=2011-07-22 }}&nbsp;– Aparicio Caicedo, analyst, Gertrude Ryan Law Observeratory, opinion piece in Legal Today magazine.</ref> (процес кој е познат во жаргонот ͈Комитологија").<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Comitology|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629121630/http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|archive-date=29 June 2007}}</ref> Понатаму, комисијата е одговорна за спорведување на буџетот на ЕУ ; обезбедување, заедно со европскиот ревизиски суд, дека фондовите на ЕУ се правилно потрошени. Особено, комисијата има обврски да ги обезбеди договорите и правните пописи кој потенцијално се преземени од земјите-членки или од други институции пред спорот на Европскиот суд. Во оваа улога комсијата е позната како чувар на договори.<ref name="oispex">{{cite web|publisher=Europa (web portal) |title=The European Commission |url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007 }}</ref> Конечно комисијата обезбедува претставување на комисијата во надворешното претставување заедно со земјите-членки на заедничката надворешна и безбедносна политика, кои ја претставуваат Унијата во тела како што е светската трговска организација. Исто така, вообичаено е претседателот на комисијата да присуствува на Г8 состаноците.<ref name="oispex"/> ==Состав== Комисијата составена од комесари, вкупно 27 члена, вклучувајќи ги претседателот и потпретседателот. Иако, секој член е именуван од нациналната влада по една на држава, не ја претставуваат својата држава во комисијата<ref name="bbc examine">{{cite news|last=Lungescu|first=Oana|work=BBC News|title =Examining the EU executive|date=23 July 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201095441/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|url-status=dead|archive-date=1 February 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> (но, понекогаш во пракса има влијание за нациноалниот интерес).<ref>{{наведена книга|last=Eppink|first=Derk-Jan|author-link=Derk Jan Eppink|translator=Ian Connerty|title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission|publisher=Lannoo|edition=1|location=Tielt, Belgium|year=2007|isbn=978-90-209-7022-7|page=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119 119]|url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119}}</ref> Одкога се предложени комесарите претседателот ги расподелува портфолијата меѓу нив. Моќта на комесарот во голема мера зависи од неговото портфолио и може да варира со тек на времето. На пример, комесарот за образование расте во важност со согласност со порастот на значењето на образованието и културата во европската политика.<ref>{{cite web|url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080705113103/http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|url-status=dead|archive-date=5 July 2008|title=Brussels European Council, Presidency Conclusions|publisher=Council of the European Union|year=2008|access-date=20 August 2009|quote=See paragraphs 7, 8 & 13 of the Presidency conclusions of the European Council on 13/14 March 2008}}</ref> Друг пример е комесарот за конкуренција кој има високо видлива позиција на светски дофат.<ref name="bbc examine"/> Пред да ја преземе Комисијата обврската, составот како целина мора да биде одобрен од страна на Парламентот.<ref name="Europa Institutions"/> Комесарите се поддржани од својот личен кабинет кој ги дава политичките насоки, додека граѓанската служба (генерална дирекција види подолу) се занимава со техничката поддршка.<ref>{{наведена книга|url=https://archive.org/details/europeancommissi0000nuge|url-access=registration|title=The European Commission|first=Neill|last=Nugent|date=2 July 2001|publisher=Palgrave|via=Internet Archive|isbn=9780333587430}}</ref> ===Именувањe=== Претседателот на комисијата прво е предложен од страна на Европскиот совет земајќи ги предвид последните парламентарни избори, кандидатот тогаш може да биде избран од страна на Европскиот парламент или не. Ако не, Европскиот совет предлага друг кандидат во рок од еден месец.<ref name="Article 17:7 TEU" /><ref name="Schütze 2012">{{наведена книга|last1=Schütze|first1=Robert|title=European Constitutional Law|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521-73275-8|pages=99–100, 118}}</ref> Кандидатот бил водечки национален политичар но, тоа не е услов. Во 2009 година, Договорот од Лисабон не бил на сила и Баросо не бил избран од Собранието, туку номиниран од Европскиот совет, во секој случај, десно ориентаните партии на ЕУ вршеле притисок за кандидат од својте редови. На крајот десно ориентираниот кандидат бил избран: Хосе Мануел Баросо од Европската народна паритја. Постојат и други критериуми кои влијаат на изборот на кандидат. Меѓу нив се: Географската област на Европа од која доаѓа кандидатот (фаворизирана како југоисточна Европа во 2004 година), политичкото влијание на кандидатот, (кредибилни но не да бидат надмоќни над членовите), јазик (Франција смета дека францускиот јазик е неопходен услов) и степен на интеграција (нивната земја треба да биде член на Еврозоната и на Шенгенскиот договор). Во 2004 година системот произвел голем број на кандидати и бил критикуван од страна на некои членови на парламентот. По изборот кој се продолжи, водачот на групата Алијанса на либералните и демократите за Европа, Грехам Водсон, ја опишал процедурата како патека на теписи во [[Јуст Липсиј]]", кој произвел само најмал заеднички именител, додека водачот на групата Европски зелени-европски слободен сојуз (Green –EFA) Даниел Кон Бендит го прашал Баросо по неговиот прв говор „Ако вие сте најдобриот зошто не сте првиот кандидат?“ По претседателските избори и именувањето на високиот претставени од страна на Европскиот совет, секој комесар е номиниран од нивната земја-членка (освен за оние држави кои си обезбедиа претседател и висок претставник) во консултација со претседателот на Комисијата, иако има мала практична моќ да присили промена на кандидатот. Меѓутоа, колку е поспособен кандидатот, толку е поголема веројатноста претседателот да им даде помоќно портфолио, распределба која е целосно во негова дискреција. Тогаш тимот на претседателот е предмет на расправа. Во Европскиот парламен кој ќе ги испитува нив и потоа гласање за нивната соодветност за нивната целина. Ако членовите на комисијата се несоодветни, претседателот мора да го прегрупира тимот или да побара нов кандидат од земјата членка или да ризикува Комисијата да гласа против. Бидејќи парламентот не може да гласа против поединечните комесари постои компромис при што најлошите комесари се отстранети, но малите забелешки се ставаат на страна така што Комисијата може да ја преземе функцијата. Одкога тимот е одобрен од парламентот формално е составен во функција Европскиот Совет (Договор од ЕУ член 17.07). По назначувањето, претседателот бира неколку потпретседатели (високиот претставник е обврзан да биде еден од нив) од редот на комесарите. За најголем дел позицијата им дава малку поголема моќ на потпретседателите, освен првиот заменик кој стои како претседател кога претседателот е отсутен. Од 2009 година првиот заменик-претседател се има стекнато со дополнителна моќ кој исто така е Висок претставник. ===Политички стилови=== Сегашната комисија на Баросо ја презела одговорнаста кон крајот на 2004 година, откако била одложена поради противење на собранието кое принудило прегрупирање. Во 2007 година Комисијата се зголемила од 25-27 комесари, по пристапување на Романија и Бугарија во Унијата со која секој си назначил свој комесари. Со зголемувањето на Комисијата, Баросо го променил стилот на однесување на составот кој наликувал на претседателски кој заработил извесна доза критики.<ref>{{cite web|last=Beunderman|first=Mark|publisher=EU Observer|title=EU commission sees civil servants' power grow|date=22 February 2007|url=http://euobserver.com/843/23553|access-date=27 February 2007}}</ref> Сепак, Баросо бил повеќе претседателски и личност на висок профил на неговите претходници. Комисијата почнала да го губи дното на големите земји-членки како што се Франција, Обединетото Кралство и Германија кои се обидуваат да ја заобиколат нивната улога. Ова може да го зголеми создавањето на претседателот на Европскиот совет во рамките на Договорот од Лисабон.<ref>{{cite web|last=Iey Berry|first=Peter Sain|publisher=EU Observer|title=[Comment] Power is slipping from the commission to the council|date=18 January 2008|url=http://euobserver.com/9/25484|access-date=18 January 2008|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605071233/http://euobserver.com/9/25484|url-status=dead}}</ref> Исто така, дошло и до повисок степен на политизација во рамките на комисијата. ==Организација== Првенствено комисијата е со седиште во Брисел, со канцеларија на претседателот и сала за состаноци на комиисијата сместена на 13 спрат во зградата Берлејмон. Комисијата, исто така, функционира со многу други бројни објекти во Брисел и Луксембург, кога собранието ќе се состане во [[Стразбур]] комесарите се состануваат во зградата Винстон Черчил за да присуствуваат на дебати во собранието. Комисијата е поделена на оддели познати како генерални директори (ГД) што ги поврзува одделенијата и министерствата. Секој оддел покрива одредена област како што се земјоделството или правдата и правата на граѓаните или внатрешните служби како што се човековите ресурси и преводи и е предводен од генералниот директор кој е одговорен за комесар. Портфолиото на комесарот може да биде поддржан од голем број на ГД, тие подготвуваат предлози за нив иако се одобрени од страна на мнозинството на комесари, оди до парламентот и советот за разгледување. Имало критики од голем број на луѓе дека високо фрагментираната структура на ГД го троши скапоцентото време во борба со преговори како што се различни оддели и комесари кои се натпреваруваат меѓу нив. Понатаму, ГД можат да остварат значителна контрола над комесар кој има малку време да научи да воспоставува контрола врз својте вработени. Според бројките објавени од страна на Комисијата, 23.043 лица биле вработени од страна на Комисијата како службеници и привремени агенции во април 2007 година. Во прилог на овие 9019 надворешни вработени (на пример договорени агенти,одвоени нациноални експерти,млади експерти обучувачи итн.) биле вработени. Најголемиот ГД е генерален директор за преводи со 2186 вработени додека најголема група е Белгески (21,4%), веројатно се должи на мнозинството (16.626) на вработени кои се наогаат во земјата. Државната служба на Комисијата е управувана од Генералниот секретар, во моментов Кетрин Деј. ===Печат=== Комуникацијата со медиумите е поставена од страна на ГД за комуникација. Главниот портпарол на комисијата е Јоханес Летернберг кој ги презема пладневните брифинзи со новинарите, најчесто познати како пладневен печат. Се одвиваат секој работен ден во салата за новинари во Берлејмон каде што новинарите може да поставуваат прашања на официјалните лица на Комсиијата на која било тема и легално се очекува да се на снимање одговор на ТВ во живо. Ваквата ситуација во светот е единствена.<ref>{{cite news|last =Lynam|first=Joe|title=The peculiar world of the European Union|work=BBC News|date=1 April 2007|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6496813.stm|access-date=17 June 2007}}</ref> Забележано е од страна на еден истражувач дека печатот издаден од Комисијата е уникатно политички. Пораката често поминува во неколку фази на изработка која ја нагласува улогата на Комисијата и се користи за оправдување на ЕУ и Комисијата за зголемување на нивната должина и комплексност. Каде што има повеќе сектори кои се вклучени во печатот исто така може да биде извор на конкуренција меѓу Комисијата и самите комесари. Исто така, ова води до невообичаен голем број на печатот, 1907 за 2006 година и е исто така виден како уникатен призвод на политичката поставеност на ЕУ. Има поголем број на новинари во Брисел отколку во Вашингтон, во 2007 година има дописник од Брисел. Сепак, поради светската криза бројот на новинари во Брисел се намалил за 3 пати. Постои само еден новинар кој ги покрива вестите за ЕУ за Латвија и ниеден за Литванија. Иако, имаше светско намалување на новинарите, печатот и работењето како што се Европа преку сателит (Europe by Satelite) и Еурпал ТВ (Europal TV) води нови новинарски организација да веруваат дека можат да ја покријат ЕУ со овие извори и новинарски агенции. ==Легитимитет== Постои мислење дека методот на избори на комисијата го зголемил демократскиот дефицит на ЕУ. Комисијата е изршна власт, кандидатите се избрани од 27 национални влади, што значи дека не е возможно за членовите на Комисијата или нивниот претседател да бидат отстранети од гласачката кутија. Во главно, легитимитетот на Комисијата се основа на неопходниот број на галсови во Европскиот парламент, со можност Парламентот да ја отстрани Комисијата. Меѓутоа, излезеноста за изборите била мала (помала од 50%) од 1999 г. па наваму. Можеби оваа бројка е поголема од некои национални избори, вклучувајќи ги и оние за конгресот на САД, но фактот дека нема непосредни избори за претседател на Комисијата ја намалува легитимноста на оваа положба во очите на јавноста. Друг проблем е недостигот на единственото бирачко тело, кое дури и демократската структура и методите кои се развиваат не се огледало на создавање на европското граѓанско општество. Договорот од Лисабон би можел да реши дел од дефицитот во основањето на поголема демократска контрола врз Комисијата, вклучувајќи воспоставување на постапката со која изборот на претседателот на Комисијата би се поврзал со избрите на Европскиот парламент. Друг поглед на Комисијата тврди дека во областите во која таа има овластување да иницира закони не се затвора за институцијата која одговара на изборните притисоци. Во овој поглед Комисијата е споредена со институции како што е независната Централна банка, која се занимава со техничките области на политиката. Во дополнение, некои бранители на Комисијата појаснуваат дека прописите мора да бидат одобрени од советот во сите области (министрите од земјите-членки) како и Европскиот парламент во некои области пред да бидат усвоени, се ограничуваат прописи кој се усвоени во некои земји без согласност на нивните влади. Во 2009 година европскиот правобранител објави статистика со жалби за граѓани против институциите на ЕУ, повеќето од нив (жалбите) биле пополнети против европската комсиија (66%) и недостаток на транспарентност. Во 2010 година Комисијата била тужена за блокирање на пристапот на документите на биофуелната политика на ЕУ. Ова се случи откако во медиумите потврдија изјава дека Комисијата блокирала научен доказ против биофуелните субвенции. Недостатокот на транспарентност, нејасни лобистички врски, конфликт на интереси и неумерно трошење на комсиијата било означено во број на извештаи од страна на надворешни и независни верифицирани организации. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Европска Комисија]] 50az0s954t2ifo4c8c42iy4grx9tzqr 5543081 5543078 2026-04-21T21:00:53Z Buli 2648 5543081 wikitext text/x-wiki {{ Infobox executive government | nativename = {{Name in official languages | name = Name in official languages | bg = Европейска комисия | hr = Europska komisija | cs = Evropská komise | da = Europa-Kommissionen | nl = Europese Commissie | en = European Commission | et = Euroopa Komisjon | fi = Euroopan komissio | fr = Commission européenne | de = Europäische Kommission | el = Ευρωπαϊκή Επιτροπή | hu = Európai Bizottság | ga = Coimisiún Eorpach | it = Commissione europea | lv = Eiropas Komisija | lt = Europos Komisija | mt = Kummissjoni Ewropea | pl = Komisja Europejska | pt = Comissão Europeia | ro = Comisia Europeană | sk = Európska komisia | sl = Evropska komisija | es = Comisión Europea | sv = Europeiska kommissionen }} | border = <!-- for clarification, options are "devolved" (for UK use), "federal", "central" --> | image = Logo of the European Commission (2025, English, horizontal).svg | image_size = 250px | alt = | image2 = <!-- up to | image4 = --> | image_size2 = <!-- up to | image_size4 = --> | alt2 = <!-- up to | alt4 = --> | caption = | date_established = {{Start date and age|1958|01|16|df=y}} | date_dissolved = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | state = <!-- polity governed --> | country = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = [[Member state of the European Union|27 member states]] | {{Flaglist|Austria}} | {{Flaglist|Belgium}} | {{Flaglist|Bulgaria}} | {{Flaglist|Croatia}} | {{Flaglist|Cyprus}} | {{Flaglist|Czech Republic}} | {{Flaglist|Denmark}} | {{Flaglist|Estonia}} | {{Flaglist|Finland}} | {{Flaglist|France}} | {{Flaglist|Germany}} | {{Flaglist|Greece}} | {{Flaglist|Hungary}} | {{Flaglist|Ireland}} | {{Flaglist|Italy}} | {{Flaglist|Latvia}} | {{Flaglist|Lithuania}} | {{Flaglist|Luxembourg}} | {{Flaglist|Malta}} | {{Flaglist|Netherlands}} | {{Flaglist|Poland}} | {{Flaglist|Portugal}} | {{Flaglist|Romania}} | {{Flaglist|Slovakia}} | {{Flaglist|Slovenia}} | {{Flaglist|Spain}} | {{Flaglist|Sweden}} }} | polity = [[European Union]] | leader_title = [[President of the European Commission|President of the Commission]] ([[Ursula von der Leyen]] since 1 December 2019) | appointed = Nominated by the [[European Council]] and elected by the [[European Parliament]] | main_organ = [[European Commissioner|College of Commissioners]] | ministries = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = 33 | bullets = true | [[Directorate-General for Agriculture and Rural Development|Agriculture and Rural Development]] | [[Directorate-General for Budget|Budget]] | [[Directorate-General for Climate Action|Climate Action]] | [[Directorate-General for Communication|Communication]] | [[Directorate-General for Communications Networks, Content and Technology|Communications Networks, Content and Technology]] | [[Directorate-General for Competition|Competition]] | [[Directorate-General for Economic and Financial Affairs|Economic and Financial Affairs]] | [[Directorate-General for Education, Youth, Sport and Culture|Education and Culture]] | [[Directorate-General for Employment, Social Affairs and Inclusion|Employment, Social Affairs and Inclusion]] | [[Directorate-General for Energy|Energy]] | [[Directorate-General for the Environment|Environment]] | [[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations|European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] | [[Eurostat]] | [[Directorate-General for Financial Stability, Financial Services and Capital Markets Union|Financial Stability, Financial Services and Capital Markets Union]] | [[Directorate-General for Health and Food Safety|Health and Food Safety]] | [[Directorate-General for Human Resources and Security|Human Resources and Security]] | [[Directorate-General for Informatics|Informatics]] | [[Directorate-General for Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs|Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs]] | [[Directorate-General for International Cooperation and Development|International Cooperation and Development]] | [[Directorate-General for Interpretation|Interpretation]] | [[Joint Research Centre]] | [[Directorate-General for Justice and Consumers|Justice and Consumers]] | [[Directorate-General for Maritime Affairs and Fisheries|Maritime Affairs and Fisheries]] | [[Directorate-General for Migration and Home Affairs|Migration and Home Affairs]] | [[Directorate-General for Mobility and Transport|Mobility and Transport]] | [[Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations|Neighbourhood and Enlargement Negotiations]] | [[Directorate-General for Regional and Urban Policy|Regional and Urban Policy]] | [[Directorate-General for Research and Innovation|Research and Innovation]] | [[Directorate-General for Taxation and Customs Union (European Commission)|Taxation and Customs Union]] | [[Directorate-General for Trade|Trade]] | [[Directorate-General for Translation|Translation]] }} | responsible = {{Unbulleted list | European Parliament }} | address = {{Unbulleted list | [[City of Brussels|Brussels]], Belgium | [[Luxembourg City]], Luxembourg }} | url = {{URL|commission.europa.eu}} }} {{ЕУ теми}} '''Европската комисија''' има 28 члена - по еден од сите земји-членки на [[Европска Унија|Европската Унија]]. Сега, мандатот на комисијата е пет години, исто како и мандатот на [[Европски парламент|Европскиот парламент]]. Пред да го именуваат претседателот на комисијата, земјите-членки го консултираат парламентот, а парламентот ја одобрува целата комисија, пред истата да биде формално именувана. [[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|Европска комисија]] При извршувањето на должностите, членовите на комисијата се обврзани да бидат целосно независни од своите национални влади и да дејствуваат само во интерес на Унијата. Само парламентот има право на укор на комисијата. Секој член на комисијата има конкретна одговорност за една или за повеќе области, меѓутоа одлуките се донесуваат врз основа на колективна одговорност. Комисијата е, пред сè, чувар на договорите. Комисијата е непристрасен орган, кој се грижи за правилната примена на одредбите од договорите и на одлуките засновани на договорите. Комисијата може да иницира судска постапка против која било земја-членка и доколку е неопходно, да го упати случајот до Судот на правдата. Исто така, таа може да казни поединци или претпријатија, кога тие ги прекршуваат правилата на конкуренција на Унијата. Комисијата е и катализатор на Унијата. Таа го има единственото право да иницира законодавство и може да влијае на секоја фаза од процесот што води во насока на донесување нов „Европски закон“. Во областа на меѓувладината соработка, во однос на изнесувањето на предлозите, комисијата ги има истите права како и одделни земји или членки. И, конечно, комисијата е извршниот орган на Унијата. Тоа подразбира утврдување на правилата за спроведување на одредени членови од Договорот и за реализирање на одобрените буџетски средства наменети за активностите на Унијата. Најголем дел од средствата се обезбедуваат од главните фондови: Европскиот земјоделски фонд за насоки и гаранции, Европскиот социјален фонд, Европскиот фонд за регионален развој и Кохезиониот фонд. При реализацијата на своите извршни должности, комисијата често треба да бара мислење од комитетите на високи претставници од земјите-членки. Административниот персонал на комисијата е главно сместен во [[Брисел]] (каде што се наоѓа седиштето на комисијата), а помал дел во Луксембург. Го сочинуваат приближно 15.000 службеници поделени во различни директорати - општи и сервисни служби. Износот на оперативните трошоци на Комисијата и на другите институции не надминува 5% од вкупниот буџет на Унијата. ==Историја== Европската комисија потекнува од една од петте клучни институции создадени во наднационалниот систем на Европската Заедница, по предлог на Роберт Шуман, француски министер за надворешни работи, на 9 мај 1950 година. Со потекло од 1951 година како Висок орган за Европската заедница за јаглен и челик, Комисијата била подложена на бројни измени во власта и составот под различни претседатели, вклучувајќи 3 заедници.<ref name="ENA commission history">{{cite web|title = European Commission|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/european_commission-en-281a3c0c-839a-48fd-b69c-bc2588c780ec.html|year=2016}}</ref> ===Основање на комисијата=== Првата комисија потекнува од 1951 година како 9-ти член на Високиот орган под надлежност на претседателот Жан Моне (види власт на Моне). Високиот орган бил наднационален административен извршен орган на новата Европска заедница за јаглен и челик (ЕЗЈИ), и за првпат дојде на функција на 10 август 1952 година во Луксембург. Во 1958 година Договорот од Рим основал две нови заедници според ЕЗЈИ : Европска економска заедница (ЕЗ) и Европската заедница за атомска енергија (евроатом). Меѓутоа нивните извршни тела биле наречени комесари, а не Високи органи.<ref name="ENA commission history"/> Причината за промената на името била новата врска помѓу извршните органи и Советот. Некои држави како Франција изразија резервираност во текот на власта на високиот орган и посакаа да го ограничат давањето поголема моќ на Советот, отколку на нивните извршни органи.<ref name="ENA Council history">{{cite web|publisher =CVCE|title=Council of the European Union|url=http://www.cvce.eu/obj/the_council_of_the_european_union-en-de23700c-e50a-4e0e-a7de-80665e4caf9f.html|year=2016}}</ref> Луј Арман ја водел првата комисија за Евроатом. Валтер Хал Штајн ја водел првата комисија за Европска економска заедница, која го одржа првиот формален состанок на 16 јануари 1958 годона во Замокот на долината на Војвотката. Комисијата ја постигнала согласноста за спорниот договор за цената на житарките и оставила позитивен впечаток на третата земја кога за првпат се појавила на меѓународната сцена на Рундата на Кенеди на преговорите на општиот договор за цена и трговија (ОДЦТ).<ref name="LSE Chair">{{cite web |last=Ludlow |first=N |year=2006 |publisher=[[London School of Economics]] |title=De-commissioning the Empty Chair Crisis: the Community institutions and the crisis of 1965–6 |url=http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |access-date=24 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Халштајн започнал засилување за Европското право и почнал да има значајно влијание врз националното законодавство. На почетокот не се обрнувало многу внимание на неговата администрација, но со помош на Европскиот суд за правда, Комисијата го зацврстила својот авторитет доволно цврсто за да би можела следната Комисија да биде сфатена посериозно.<ref>{{наведена книга |last1=Eppink |first1=Derk-Jan |author-link=Derk Jan Eppink |translator=Ian Connerty |title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission |publisher=Lannoo |edition=1 |location=Tielt, Belgium |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 221–2] |isbn=978-90-209-7022-7 |url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 }}</ref> Меѓутоа, во 1965 година натрупувањето на разликите меѓу француската влада на Шарл де Гол и другите земји-членки (околу влезот на Обединетото Кралство, непосредните избори на Европскиот парламент, планот на Фуше и буџетот),ја предизвика кризата ͈празен стол", наводно преку предлог за заедничката земјотелска политика. Институционалната криза била решена наредната година, тоа го чинело Етјен Хирш неговото претседателство во Евроатомот, а подоцна и претседателството на Валтер Халштајн во ЕЕЗ, иако бил сметан како најдинамичен водач до Жак Делор.<ref name="LSE Chair"/> {{Структурна еволуција на Европската комисија}} ===Почетоците на развојот=== Трите тела, колективни именувани Европски извршители постоеле од први јули 1967 година каде со Договорот за спојување биле споени во единствена администрација за време на претседателот Жан Реј.<ref name="ENA commission history"/> Поради спојувањето Комисијата на Реј, привремено се зголемила на 14 членки, иако сите идни Комисии се намалиле на 9 членки следејќи ја формулата по еден член за помалите држави и 2 за поголемите.<ref name="ENA composition">{{cite web |title=Composition |publisher=CVCE |url=http://www.cvce.eu/obj/composition_of_the_european_commission-en-4b39ad5f-6376-44e4-8144-07e1f84647aa.html|date=31 August 2016 }}</ref> Комисијата на Реј ја довршил Заедницата за царинска унија во 1968 година и се залагал за помоќен избран Европски парламент.<ref name="Meet Rey">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Rey Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/rey/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Иако Реј бил првиот претседател на споената заедница, Халштајн се смета за прв претседател на модерната комисија.<ref name="ENA commission history"/> Следела комисијата Малфати и Мансхолт, кој равотеле на монетарната соработка и на првото проширување на север во 1973 година.<ref name="Meet Mansholt">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Mansholt Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/mansholt/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref><ref name="Meet Malfatti">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Malfatti Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/malfatti/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Со ова проширување, комисијата на Ортоли пораснала на 13 членови (Обедениетото Кралство како најголема земја доби два комесари), која се занимавала со зголемување на заедницата за време на економската и меѓународна нестабилност во тоа време.<ref name="ENA composition"/><ref name="Meet Ortoli">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Ortoli Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/ortoli/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународното претставување започна кога претседателот Рој Џенкинс како прв претседеател присуствувал на самитот Г8 во име на Заедницата.<ref>{{cite web|url=http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |title=EU and the G8 |access-date=25 September 2007 |publisher=European Commission |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226165606/http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |archive-date=26 February 2007}}</ref> По Комисијата на Џенкинс, Комисијата на Гастон Торн го надгледувала проширувањето на југ, во прилог започна рабтата на Единствениот Европски акт.<ref name="Meet Thorn">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Thorn Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/thorn/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> ===Жак Делор=== Една од најистакнатите комисии била онаа која била предводена од Жак Делор. Потоа претседателите не успеале да го достигнат истото ниво на лична претпознатливост. Делор бил виден како водич кој и дал на Комисијата смисла за насока и динамичност.<ref>{{cite web |publisher=Burson-Marsteller |title=The new Commission&nbsp;– some initial thoughts |year=2004 |url=http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |access-date=17 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923001700/http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |archive-date=23 September 2006}}</ref> Делор и неговиот тим се сметаат како татковци на основањето на еврото.<ref name="Meet Delors">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Delors Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/delors/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународниот трибун Хералд на крајот на вториот мандат на Делор во 1992 година запиша: ͈Господинот Делор ја извади Европската заедница од мртвите. Пристигна кога европесимизмот беше најлош. Иако беше малку познат како поранешен француски министер за финасии воведе живот и надеж во европската заедница и во потиштената бриселска комисија. Во неговиот прв мандат од 1985-1988 година ја собра Европа на Единствениот пазар и кога беше назначен за втор мандат започна да ги повикува Европејците кон далеку поамбициозните цели на економската, монетарната и политичка унија.<ref name="IHT Delors quote">{{cite web|last=Merritt|first=Giles|title =A Bit More Delors Could Revamp the Commission|work=International Herald Tribune|date=21 January 1992|url=http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|access-date=17 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080121053056/http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|archive-date=21 January 2008}}</ref> ===Жак Сантер=== Наследник на Делор бил Жак Сантер. Комплетната Комисија на Сантер била принудена од страна на Европскиот Парламент во 1999г., како резултат на измама и корупција со централна улога на Едит Кресон. Тие измами биле откриени од страна на внатрешниот ревизор Пол ван Бутинен.<ref>{{наведена книга|author=Paul van Buitenen|title=Blowing the Whistle: Fraud in the European Commission|publisher=Politicos Pub|year=2000|isbn=978-1-902301-46-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/experts/default_en.htm |title=Second report on Reform of the Commission. Analysis of current practice and proposals for tackling mismanagement, irregularities, and fraud. Committee of Independent Experts, 1999 |publisher=European Parliament }}</ref> За првпат комисијата била натерана колективно да даде оставка и претставува промена на власта врз парламентот.<ref>{{cite web|last=Topan|first=Angelina|title=The resignation of the Santer-Commission: the impact of 'trust' and 'reputation'|date=30 September 2002|publisher=European Integration Online Papers|url=http://eiop.or.at/eiop/pdf/2002-014.pdf|access-date=12 June 2007 }}</ref> Сепак, комисијата на Сантер ја извршила работата за Договорот од Амстердам и за еврото.<ref name="Meet Santer">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Santer Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/santer/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Како одговор на скандалот била создадена Европската канцеларија за спречување на измама. ===Роман Проди=== По Сантер, Функцијата ја презел Романо Проди. Договорот од Амстердам ја зголеми моќта на комисијата, и од страна на печатот Проди бил наречен како нешто слично на премиер.<ref>{{cite web|last=James|first=Barry|title=Prodi to Have Wide, New Powers as Head of the European Commission|work=International Herald Tribune|date=16 April 1999|url=http://www.iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|access-date=17 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017203411/http://iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|archive-date=17 October 2007}}</ref><ref>{{наведен нестручен часопис|last=Rossant |first=John |title=Commentary: Romano Prodi: Europe's First Prime Minister? (int'l edition) |magazine=[[Business Week]] |date=27 September 1999 |url=http://www.businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |access-date=17 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023012122/http://businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |archive-date=23 October 2007}}</ref> Силите повторно се зајакнале со Договорот од Ница од 2010 г., кој на претседателот му дал поголемо овластување над составот на нивната комисија.<ref name="ENA commission history"/> ===Хосе Мануел Баросо=== Во 2004 година Хосе Мануел Баросо станал претседател. Парламентот повторно се потврдил во преговори за предложеното членство на Комисијата на Баросо. Поради тоа, Баросо бил принуден да направи измена во составот пред да ја земе должноста.<ref>{{cite web|last=Tobais|first=Troll|title=We have to democratise procedures|date=2 November 2004|publisher=Café Babel|url=http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|access-date=12 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20051129143940/http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|archive-date=29 November 2005}}</ref> Комисијата на Баросо била првиот полн состав во проширувањето на 25 членови во 2004 година. На крајот бројот на комисери се зголемил на 30. Како резултат на зголемувањето на бројот на земјите, со Договорот од Амстердам се намалил бројот на комисери на еден по земја, наместо по 2 за поголемите земји.<ref name="ENA composition"/> Наводите за измама и корупција биле повторно собрани во 2004 година од страна на поранешниот главен ревизор Жил Муи.<ref>{{cite news |title = Auditor blames politicians for EC waste and corruption |date=8 August 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182952/http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |url-status=dead |archive-date=24 September 2015 |newspaper= The Sunday Herald |first=Ian |last=Fraser}}</ref> Офицерот на комисијата Гвидо Страк објавил наводна измама и злоупотреба во неговиот оддел во 2002-2004 година за ОЛАФ и бил отпуштен.<ref>{{cite web |url = http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |title = Guido Strack – the downfall of a whistleblower |date = 6 October 2011 |publisher = VoxEurop |first = Sebastien |last = Beck |accessdate = 2021-02-04 |archive-date = 2013-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131227115236/http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |url-status = dead }}</ref> Во 2008г. Рол Ван Вутенен (поранешен ревизор познат од сканадлот од комисијата на Санадер) наводно со Европската канцеларија за спречување на измама (ОЛАФ) со недостаток од независност и ефикасност.<ref>{{cite web |url=http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |title=Paul van Buitenen: Alleged irregularities in OLAF |publisher=Eur-law.eu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330084358/http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |archive-date=30 March 2012}}</ref> Мандатот на првата Комисија на Баросо истекол на 31 октомври 2009 година. Според Договорот од Ница првата комисија требала да биде назначена по бројот на земјите-членки кој го достигнал бројот 27, а треба да се намали, помалку од бројката на земјите членки. Точниот број на комесарите се одлучувал со едноставно гласање на Европскиот совет и членството се ротирало под еднакво помеѓу земјите. По приемот на Романија и Бугарија во јануари 2007 година, стапи на сила за наредната комисија.<ref>See the attached Protocol, Article 4</ref> Со Договорот од Лисабон кој стапи на сила од 2003 година мандитирал со намалување на бројот на комесари на дветретини од земјите членки од 2014 година, освен ако Советот не одлучи поинаку. Членството би требало да ротира еднакво и ниедна членка да нема повеќе од еден комесар. Сепак, договорт бил одбиен од гласачите на Ирска во 2008 година со една главна грижа губење на нивниот комесар. Оттука, била дадена гаранција за повторување на гласањето дека Советот ќе ја користи својата моќ за измена на бројот на комесарите. Сепак, според договорите сè уште бројот требал да биде помал од вкупниот број на членови, со што било предложено дека земјата-членка што добива комесар ќе ја функционира Висок претставник - таканаречен 26+1 формула.<ref>{{cite news|last=Smyth|first=Jamie|title=Rejection may undermine EU's effectiveness, warns Swedish premier|work=The Irish Times|date=5 September 2009|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|access-date=15 September 2009|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224173619/http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://euobserver.com/843/27360 Czechs prepare for possible second Irish No], ''EUobserver'', 8 January 2009</ref> Оваа гаранција (кога може да го најде својот следен пат во следната измена на договорот веројатно во Договорот за пристапување) придонесе за Ирска одобрување на договот на вториот референдум во 2009 година. Исто така, Лисабон ги комбинира мислењата на Европскиот комесар со Високиот претставник на Советот за заедничка надворешна и безбедносна политика. Исто така, и заменик претседателот на Комисијата ќе претседава со советот на Европската Унија на состаноците за надворешни работи како Комисија за надворешни односи и обврски.<ref name="Europa web portal">{{cite web |title=The Union's institutions: Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |access-date=6 July 2007 |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819052953/http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Council of the European Union |title=Brussels European Council 21/22 June 2007: Presidency Conclusions |date=20 June 2007 |url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/94932.pdf |access-date=22 June 2007}}</ref> Договорот дополнително предвидува дека најблиските Европски избори треба да бидат земени предвид при именувањето на Комисијата, иако претседателот сè уште е предложен од страна на Европскиот совет ; Европскиот парламент ќе ја избира Комисијата, наместо да одобри како по Договорот од Ница.<ref name="Europa web portal"/><ref name="Article 17:7 TEU">[[s:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title III: Provisions on the Institutions#Article 17|Treaty on European Union: Article 17:7]]</ref> ==Овластување и функции== Уште од почетокот Комисијата била основана да функционира како независен наднационален орган одвоен од владата, и е опишан како единствено платено тело да размислува европски.<ref name="Day">{{cite web|title=Interview with European Commission Secretary-General Catherine Day|publisher=EurActiv|date=25 September 2006|url=http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|access-date=17 June 2007|archive-date=2017-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224073529/http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|url-status=dead}}</ref> Членовите се предложени од владите на земјите-членки од секоја по една, од нив се очекува да делуваат незвисно –неутрално под други влијанија како на пример владата која ги поставила. Ова стои во контраст со Советот која ја претставува владата, европскиот парламент, кој ги претставува граѓаните, економски-социалниот комитет, кој го претставува организираното граѓанско општество.<ref name="Europa Institutions">{{cite web|title=Institutions of the EU: The European Commission|publisher=[[Europa (web portal)|Europa]]|url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007}}</ref> Преку членот 17 од Договорот на Европската Унија, Комисијата има неколку одговорности: развивање на среднорочните стратегии, нацрт закони и арбитража во законодавниот процес претставување на ЕУ во трговски преговори, правење правила и преговори на пример во политиката на конкуренцијата, подготвување на буџетот на европската унија и набљудување на спроведувањето договори и законодавство.<ref>Hix, Simon (1999) "The political system of the European Union" MacMillan, Basingstoke. p32</ref> ===Извршна власт=== Пред да стапи на сила со Договорот од Лисабон, извршната власт во ЕУ припаѓа на Советот и ѝ доделува на комисијата овластувања која таа притоа ги извршува. Меѓутоа, Советот може да ги повлече овие овластувања, извршувајќи ги непосредно, или да ги наметне условите за нивните потреби.<ref>{{cite web|title=Executive body|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/executive_body-en-1ea2c754-b3fe-42ea-b6ab-44f07291d9ee.html|date=15 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Implementing powers of the Council of the European Union|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/implementing_powers_of_the_council_of_the_european_union-en-5d4d07d9-bba1-467e-93c2-8241444be9a2.html|year=2016}}</ref> Моќта е повеќе ограничена од повеќето национални власти, во делот поради којшто комисијата нема овластување во областа на надворешната политика-ова овластување припаѓа на Европскиот совет, кој сто некој анализи го класифицираат како втор извршен огран на ЕУ.<ref name="dragoman"/> Со оглед на тоа што со Договорот од Лисабон Европскиот совет станал формална установа со овластувања да ја постапува комисијата, може да се каже дека тие две тела поседуваат извршни моќи на Унијата (Европскиот совет исто така поседува поединечни национални овластувања). Меѓутоа, комисијата е таа која моментално ја поседува извршната власт на Европската Унија.<ref name="dragoman">{{cite web |last=Stark |first=Christine |publisher=Dragoman |title=Evolution of the European Council: The implications of a permanent seat |date=4 September 2002 |url=http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |access-date=10 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325005346/http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Bermann|first=George|title=Executive Power in the New European Constitution|year=2004|url=http://www.jeanmonnetprogram.org/archive/papers/04/040501-13.rtf|format=RTF|publisher=New York University|access-date=18 June 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата се налик на владите од типот на некогашниот белгиски премиер Гиј Верховстад кој предложил измена на нејзиното име во Европска влада, нарекувајќи го сегашното име на Унијата смешно.<ref>{{наведена книга |last=Verhofstadt |first=Guy |title=The United States of Europe |publisher=Federal Trust |year=2006 |location=London |page=69 |isbn=1-903403-86-3}}</ref> ===Законодаван иницијатива=== Комисијата се разликува од другите институции во тоа што само таа ја поседува законодавната иницијатива во Европската унија, што значи дека единствено комисијата може да поднесе формални предлози на законодавните акти нацрт-законот не може формално да доаѓаат од законодавната гранка. Со Договорот од Лисабон ниеден законодавен акт не е дозволен во полето на заедничка и надворешна безбедносна политика. Комисијата го дели ова право со советот, но таа нема овластувања на полициската и судската соработка во врска со кривичните работи. Во самата комисија, Советот и Парламентот може да побараат законодавни акти во најголем број на случаи, комисијата иницира на основа на овие предлози, овој монопол е установен со идејата да се обезбеди координативно и складно обликување на правниот систем на ЕУ.<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Right of initiative|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708112656/http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|archive-date=8 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=The Commission's right of initiative|url=http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|archive-date=25 October 2007}}</ref> Овој монопол е предизвинкан од некој кој тврдат дека Собранието исто така треба да има право, повеќето национални парламенти кое го имаат правото во некои погледи.<ref>{{cite web|last=Murray |first=Alasdair |title=Reform now or languish later |publisher=Centre for European Reform |date=30 September 2002 |url=http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151215/http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |archive-date=28 September 2007 }}</ref> Меѓутоа, Советот и Парламентот можеле да побараат од комисијата да направат нацрт-закон, иако комисијата има право да одбие да го стори тоа<ref>Peterson, John and Michael Shackelton (2006) "Institutions of European Union" p152.</ref> како што се случи во 2008 година во интернационалната колективна конвенција.<ref>Anne-Cécile Robert (March 2009) "Et la crise sociale a rattrapé le Parlement européen", ''[[Le Monde diplomatique]]''. p. 6–7</ref> Според Договорот од Лисабон граѓаните на ЕУ имаат право да побараат од комисијата да донесуваат закони на една област преку петиција која изнесува 1.000.000 потписи, но тоа не е обврзувачки.<ref>{{cite web|last=Wallis|first=Diana|author-link=Diana Wallis|last2=Picard|first2=Severine|title=The Citizens' Right of Initiative in the European Constitution: A Second Chance for Democracy|url=http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|access-date=18 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060306034741/http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|archive-date=6 March 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата да предлага закони обично биле средочени на економската регулатива. Предложила голем број прописи засновани на претпазливиот принцип. Ова значи дека превентивната регулација презема иницијатива доколку, постои опасност на околината или човековото здравје: во борба против климатските промени или ограничувањата на генетските измени на организмите. Ова е спротивно на одмерувањето на регулативата во однос на нејзините последици во економијата. На овој начин комисијата произвела построга регулатива во однос на другите. Големината на европскиот пазар допридонесе за законодавствата на ЕУ на светскиот пазар.<ref>{{cite news|work=The Economist|date=20 September 2007|title=Brussels rules OK|url=http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9832900|access-date=22 October 2007}}</ref> Во скоро време омисијата започнала создавање на Европското кривично право. Во 2006 година токсичен отпад е исфрлен на [[Брег на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата Коска]] од европски брод, тоа ја наведе комисијата да се посвети на законите против токсичниот отпад. Во тоа време некои држави од ЕУ не ни имале транспорт на токсичен отпад во своето кривично право, тоа ги навело комесарите Франко Фратини и Ставрос Димас да ја предложат идејата за еколошките злосторства. Нивното право да предлагаат кривични закони било оспорувано на Европскиот суд на правдата, но судот ова право го поддржа. До 2007 година единствени други кривични предлози кои биле предложени во областа на кривичното право биле Директивата во врска со правата на интелектуалната сопственост<ref name="E!Sharp0507 Legal">{{cite news|last=Charter|first=David|title=A new legal environment|work=E!Sharp|pages=23–5|publisher=People Power Process|year=2007}}</ref> и измена на рамковната одлука за борба против тероризмот во 2002 година, која забранила какви било дела поврзани со тероризмот, регрутација (посебно преку интернет) и обука.<ref>{{cite web|publisher=European Commission|date=6 November 2007|title=Counter‑terrorism&nbsp;– EU steps up a gear|url=http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|access-date=21 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213232626/http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|archive-date =13 December 2007}}</ref> ===Спроведување=== Кога пописот е одобрен од советот и парламентот, комисијата има одговорност да го обезбеди неговото спроведување. Ова се прави преку земјите-членки или преку агенциите. Придонесувањето на неопходните мерки, комисијата и од комитетите составени од претставниците на земјите-членки и јавното и правното лоби,<ref>[http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea La Lobbycracia Europea] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722053744/http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea |date=2011-07-22 }}&nbsp;– Aparicio Caicedo, analyst, Gertrude Ryan Law Observeratory, opinion piece in Legal Today magazine.</ref> (процес кој е познат во жаргонот ͈Комитологија").<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Comitology|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629121630/http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|archive-date=29 June 2007}}</ref> Понатаму, комисијата е одговорна за спорведување на буџетот на ЕУ ; обезбедување, заедно со европскиот ревизиски суд, дека фондовите на ЕУ се правилно потрошени. Особено, комисијата има обврски да ги обезбеди договорите и правните пописи кој потенцијално се преземени од земјите-членки или од други институции пред спорот на Европскиот суд. Во оваа улога комсијата е позната како чувар на договори.<ref name="oispex">{{cite web|publisher=Europa (web portal) |title=The European Commission |url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007 }}</ref> Конечно комисијата обезбедува претставување на комисијата во надворешното претставување заедно со земјите-членки на заедничката надворешна и безбедносна политика, кои ја претставуваат Унијата во тела како што е светската трговска организација. Исто така, вообичаено е претседателот на комисијата да присуствува на Г8 состаноците.<ref name="oispex"/> ==Состав== Комисијата составена од комесари, вкупно 27 члена, вклучувајќи ги претседателот и потпретседателот. Иако, секој член е именуван од нациналната влада по една на држава, не ја претставуваат својата држава во комисијата<ref name="bbc examine">{{cite news|last=Lungescu|first=Oana|work=BBC News|title =Examining the EU executive|date=23 July 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201095441/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|url-status=dead|archive-date=1 February 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> (но, понекогаш во пракса има влијание за нациноалниот интерес).<ref>{{наведена книга|last=Eppink|first=Derk-Jan|author-link=Derk Jan Eppink|translator=Ian Connerty|title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission|publisher=Lannoo|edition=1|location=Tielt, Belgium|year=2007|isbn=978-90-209-7022-7|page=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119 119]|url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119}}</ref> Одкога се предложени комесарите претседателот ги расподелува портфолијата меѓу нив. Моќта на комесарот во голема мера зависи од неговото портфолио и може да варира со тек на времето. На пример, комесарот за образование расте во важност со согласност со порастот на значењето на образованието и културата во европската политика.<ref>{{cite web|url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080705113103/http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|url-status=dead|archive-date=5 July 2008|title=Brussels European Council, Presidency Conclusions|publisher=Council of the European Union|year=2008|access-date=20 August 2009|quote=See paragraphs 7, 8 & 13 of the Presidency conclusions of the European Council on 13/14 March 2008}}</ref> Друг пример е комесарот за конкуренција кој има високо видлива позиција на светски дофат.<ref name="bbc examine"/> Пред да ја преземе Комисијата обврската, составот како целина мора да биде одобрен од страна на Парламентот.<ref name="Europa Institutions"/> Комесарите се поддржани од својот личен кабинет кој ги дава политичките насоки, додека граѓанската служба (генерална дирекција види подолу) се занимава со техничката поддршка.<ref>{{наведена книга|url=https://archive.org/details/europeancommissi0000nuge|url-access=registration|title=The European Commission|first=Neill|last=Nugent|date=2 July 2001|publisher=Palgrave|via=Internet Archive|isbn=9780333587430}}</ref> ===Именувањe=== Претседателот на комисијата прво е предложен од страна на Европскиот совет земајќи ги предвид последните парламентарни избори, кандидатот тогаш може да биде избран од страна на Европскиот парламент или не. Ако не, Европскиот совет предлага друг кандидат во рок од еден месец.<ref name="Article 17:7 TEU" /><ref name="Schütze 2012">{{наведена книга|last1=Schütze|first1=Robert|title=European Constitutional Law|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521-73275-8|pages=99–100, 118}}</ref> Кандидатот бил водечки национален политичар но, тоа не е услов. Во 2009 година, Договорот од Лисабон не бил на сила и Баросо не бил избран од Собранието, туку номиниран од Европскиот совет, во секој случај, десно ориентаните партии на ЕУ вршеле притисок за кандидат од својте редови. На крајот десно ориентираниот кандидат бил избран: Хосе Мануел Баросо од Европската народна паритја. Постојат и други критериуми кои влијаат на изборот на кандидат. Меѓу нив се: Географската област на Европа од која доаѓа кандидатот (фаворизирана како југоисточна Европа во 2004 година), политичкото влијание на кандидатот, (кредибилни но не да бидат надмоќни над членовите), јазик (Франција смета дека францускиот јазик е неопходен услов) и степен на интеграција (нивната земја треба да биде член на Еврозоната и на Шенгенскиот договор). Во 2004 година системот произвел голем број на кандидати и бил критикуван од страна на некои членови на парламентот. По изборот кој се продолжи, водачот на групата Алијанса на либералните и демократите за Европа, Грехам Водсон, ја опишал процедурата како патека на теписи во [[Јуст Липсиј]]", кој произвел само најмал заеднички именител, додека водачот на групата Европски зелени-европски слободен сојуз (Green –EFA) Даниел Кон Бендит го прашал Баросо по неговиот прв говор „Ако вие сте најдобриот зошто не сте првиот кандидат?“ По претседателските избори и именувањето на високиот претставени од страна на Европскиот совет, секој комесар е номиниран од нивната земја-членка (освен за оние држави кои си обезбедиа претседател и висок претставник) во консултација со претседателот на Комисијата, иако има мала практична моќ да присили промена на кандидатот. Меѓутоа, колку е поспособен кандидатот, толку е поголема веројатноста претседателот да им даде помоќно портфолио, распределба која е целосно во негова дискреција. Тогаш тимот на претседателот е предмет на расправа. Во Европскиот парламен кој ќе ги испитува нив и потоа гласање за нивната соодветност за нивната целина. Ако членовите на комисијата се несоодветни, претседателот мора да го прегрупира тимот или да побара нов кандидат од земјата членка или да ризикува Комисијата да гласа против. Бидејќи парламентот не може да гласа против поединечните комесари постои компромис при што најлошите комесари се отстранети, но малите забелешки се ставаат на страна така што Комисијата може да ја преземе функцијата. Одкога тимот е одобрен од парламентот формално е составен во функција Европскиот Совет (Договор од ЕУ член 17.07). По назначувањето, претседателот бира неколку потпретседатели (високиот претставник е обврзан да биде еден од нив) од редот на комесарите. За најголем дел позицијата им дава малку поголема моќ на потпретседателите, освен првиот заменик кој стои како претседател кога претседателот е отсутен. Од 2009 година првиот заменик-претседател се има стекнато со дополнителна моќ кој исто така е Висок претставник. ===Политички стилови=== Сегашната комисија на Баросо ја презела одговорнаста кон крајот на 2004 година, откако била одложена поради противење на собранието кое принудило прегрупирање. Во 2007 година Комисијата се зголемила од 25-27 комесари, по пристапување на Романија и Бугарија во Унијата со која секој си назначил свој комесари. Со зголемувањето на Комисијата, Баросо го променил стилот на однесување на составот кој наликувал на претседателски кој заработил извесна доза критики.<ref>{{cite web|last=Beunderman|first=Mark|publisher=EU Observer|title=EU commission sees civil servants' power grow|date=22 February 2007|url=http://euobserver.com/843/23553|access-date=27 February 2007}}</ref> Сепак, Баросо бил повеќе претседателски и личност на висок профил на неговите претходници. Комисијата почнала да го губи дното на големите земји-членки како што се Франција, Обединетото Кралство и Германија кои се обидуваат да ја заобиколат нивната улога. Ова може да го зголеми создавањето на претседателот на Европскиот совет во рамките на Договорот од Лисабон.<ref>{{cite web|last=Iey Berry|first=Peter Sain|publisher=EU Observer|title=[Comment] Power is slipping from the commission to the council|date=18 January 2008|url=http://euobserver.com/9/25484|access-date=18 January 2008|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605071233/http://euobserver.com/9/25484|url-status=dead}}</ref> Исто така, дошло и до повисок степен на политизација во рамките на комисијата. ==Организација== Првенствено комисијата е со седиште во Брисел, со канцеларија на претседателот и сала за состаноци на комиисијата сместена на 13 спрат во зградата Берлејмон. Комисијата, исто така, функционира со многу други бројни објекти во Брисел и Луксембург, кога собранието ќе се состане во [[Стразбур]] комесарите се состануваат во зградата Винстон Черчил за да присуствуваат на дебати во собранието. Комисијата е поделена на оддели познати како генерални директори (ГД) што ги поврзува одделенијата и министерствата. Секој оддел покрива одредена област како што се земјоделството или правдата и правата на граѓаните или внатрешните служби како што се човековите ресурси и преводи и е предводен од генералниот директор кој е одговорен за комесар. Портфолиото на комесарот може да биде поддржан од голем број на ГД, тие подготвуваат предлози за нив иако се одобрени од страна на мнозинството на комесари, оди до парламентот и советот за разгледување. Имало критики од голем број на луѓе дека високо фрагментираната структура на ГД го троши скапоцентото време во борба со преговори како што се различни оддели и комесари кои се натпреваруваат меѓу нив. Понатаму, ГД можат да остварат значителна контрола над комесар кој има малку време да научи да воспоставува контрола врз својте вработени. Според бројките објавени од страна на Комисијата, 23.043 лица биле вработени од страна на Комисијата како службеници и привремени агенции во април 2007 година. Во прилог на овие 9019 надворешни вработени (на пример договорени агенти,одвоени нациноални експерти,млади експерти обучувачи итн.) биле вработени. Најголемиот ГД е генерален директор за преводи со 2186 вработени додека најголема група е Белгески (21,4%), веројатно се должи на мнозинството (16.626) на вработени кои се наогаат во земјата. Државната служба на Комисијата е управувана од Генералниот секретар, во моментов Кетрин Деј. ===Печат=== Комуникацијата со медиумите е поставена од страна на ГД за комуникација. Главниот портпарол на комисијата е Јоханес Летернберг кој ги презема пладневните брифинзи со новинарите, најчесто познати како пладневен печат. Се одвиваат секој работен ден во салата за новинари во Берлејмон каде што новинарите може да поставуваат прашања на официјалните лица на Комсиијата на која било тема и легално се очекува да се на снимање одговор на ТВ во живо. Ваквата ситуација во светот е единствена.<ref>{{cite news|last =Lynam|first=Joe|title=The peculiar world of the European Union|work=BBC News|date=1 April 2007|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6496813.stm|access-date=17 June 2007}}</ref> Забележано е од страна на еден истражувач дека печатот издаден од Комисијата е уникатно политички. Пораката често поминува во неколку фази на изработка која ја нагласува улогата на Комисијата и се користи за оправдување на ЕУ и Комисијата за зголемување на нивната должина и комплексност. Каде што има повеќе сектори кои се вклучени во печатот исто така може да биде извор на конкуренција меѓу Комисијата и самите комесари. Исто така, ова води до невообичаен голем број на печатот, 1907 за 2006 година и е исто така виден како уникатен призвод на политичката поставеност на ЕУ. Има поголем број на новинари во Брисел отколку во Вашингтон, во 2007 година има дописник од Брисел. Сепак, поради светската криза бројот на новинари во Брисел се намалил за 3 пати. Постои само еден новинар кој ги покрива вестите за ЕУ за Латвија и ниеден за Литванија. Иако, имаше светско намалување на новинарите, печатот и работењето како што се Европа преку сателит (Europe by Satelite) и Еурпал ТВ (Europal TV) води нови новинарски организација да веруваат дека можат да ја покријат ЕУ со овие извори и новинарски агенции. ==Легитимитет== Постои мислење дека методот на избори на комисијата го зголемил демократскиот дефицит на ЕУ. Комисијата е изршна власт, кандидатите се избрани од 27 национални влади, што значи дека не е возможно за членовите на Комисијата или нивниот претседател да бидат отстранети од гласачката кутија. Во главно, легитимитетот на Комисијата се основа на неопходниот број на галсови во Европскиот парламент, со можност Парламентот да ја отстрани Комисијата. Меѓутоа, излезеноста за изборите била мала (помала од 50%) од 1999 г. па наваму. Можеби оваа бројка е поголема од некои национални избори, вклучувајќи ги и оние за конгресот на САД, но фактот дека нема непосредни избори за претседател на Комисијата ја намалува легитимноста на оваа положба во очите на јавноста. Друг проблем е недостигот на единственото бирачко тело, кое дури и демократската структура и методите кои се развиваат не се огледало на создавање на европското граѓанско општество. Договорот од Лисабон би можел да реши дел од дефицитот во основањето на поголема демократска контрола врз Комисијата, вклучувајќи воспоставување на постапката со која изборот на претседателот на Комисијата би се поврзал со избрите на Европскиот парламент. Друг поглед на Комисијата тврди дека во областите во која таа има овластување да иницира закони не се затвора за институцијата која одговара на изборните притисоци. Во овој поглед Комисијата е споредена со институции како што е независната Централна банка, која се занимава со техничките области на политиката. Во дополнение, некои бранители на Комисијата појаснуваат дека прописите мора да бидат одобрени од советот во сите области (министрите од земјите-членки) како и Европскиот парламент во некои области пред да бидат усвоени, се ограничуваат прописи кој се усвоени во некои земји без согласност на нивните влади. Во 2009 година европскиот правобранител објави статистика со жалби за граѓани против институциите на ЕУ, повеќето од нив (жалбите) биле пополнети против европската комсиија (66%) и недостаток на транспарентност. Во 2010 година Комисијата била тужена за блокирање на пристапот на документите на биофуелната политика на ЕУ. Ова се случи откако во медиумите потврдија изјава дека Комисијата блокирала научен доказ против биофуелните субвенции. Недостатокот на транспарентност, нејасни лобистички врски, конфликт на интереси и неумерно трошење на комсиијата било означено во број на извештаи од страна на надворешни и независни верифицирани организации. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Европска Комисија]] owqgroz71wq0tss3d3gvbv49fh1mgq3 5543082 5543081 2026-04-21T21:01:22Z Buli 2648 5543082 wikitext text/x-wiki {{ Infobox executive government | nativename = {{Name in official languages | name = Име на службените јазици | bg = Европейска комисия | hr = Europska komisija | cs = Evropská komise | da = Europa-Kommissionen | nl = Europese Commissie | en = European Commission | et = Euroopa Komisjon | fi = Euroopan komissio | fr = Commission européenne | de = Europäische Kommission | el = Ευρωπαϊκή Επιτροπή | hu = Európai Bizottság | ga = Coimisiún Eorpach | it = Commissione europea | lv = Eiropas Komisija | lt = Europos Komisija | mt = Kummissjoni Ewropea | pl = Komisja Europejska | pt = Comissão Europeia | ro = Comisia Europeană | sk = Európska komisia | sl = Evropska komisija | es = Comisión Europea | sv = Europeiska kommissionen }} | border = <!-- for clarification, options are "devolved" (for UK use), "federal", "central" --> | image = Logo of the European Commission (2025, English, horizontal).svg | image_size = 250px | alt = | image2 = <!-- up to | image4 = --> | image_size2 = <!-- up to | image_size4 = --> | alt2 = <!-- up to | alt4 = --> | caption = | date_established = {{Start date and age|1958|01|16|df=y}} | date_dissolved = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | state = <!-- polity governed --> | country = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = [[Member state of the European Union|27 member states]] | {{Flaglist|Austria}} | {{Flaglist|Belgium}} | {{Flaglist|Bulgaria}} | {{Flaglist|Croatia}} | {{Flaglist|Cyprus}} | {{Flaglist|Czech Republic}} | {{Flaglist|Denmark}} | {{Flaglist|Estonia}} | {{Flaglist|Finland}} | {{Flaglist|France}} | {{Flaglist|Germany}} | {{Flaglist|Greece}} | {{Flaglist|Hungary}} | {{Flaglist|Ireland}} | {{Flaglist|Italy}} | {{Flaglist|Latvia}} | {{Flaglist|Lithuania}} | {{Flaglist|Luxembourg}} | {{Flaglist|Malta}} | {{Flaglist|Netherlands}} | {{Flaglist|Poland}} | {{Flaglist|Portugal}} | {{Flaglist|Romania}} | {{Flaglist|Slovakia}} | {{Flaglist|Slovenia}} | {{Flaglist|Spain}} | {{Flaglist|Sweden}} }} | polity = [[European Union]] | leader_title = [[President of the European Commission|President of the Commission]] ([[Ursula von der Leyen]] since 1 December 2019) | appointed = Nominated by the [[European Council]] and elected by the [[European Parliament]] | main_organ = [[European Commissioner|College of Commissioners]] | ministries = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = 33 | bullets = true | [[Directorate-General for Agriculture and Rural Development|Agriculture and Rural Development]] | [[Directorate-General for Budget|Budget]] | [[Directorate-General for Climate Action|Climate Action]] | [[Directorate-General for Communication|Communication]] | [[Directorate-General for Communications Networks, Content and Technology|Communications Networks, Content and Technology]] | [[Directorate-General for Competition|Competition]] | [[Directorate-General for Economic and Financial Affairs|Economic and Financial Affairs]] | [[Directorate-General for Education, Youth, Sport and Culture|Education and Culture]] | [[Directorate-General for Employment, Social Affairs and Inclusion|Employment, Social Affairs and Inclusion]] | [[Directorate-General for Energy|Energy]] | [[Directorate-General for the Environment|Environment]] | [[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations|European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] | [[Eurostat]] | [[Directorate-General for Financial Stability, Financial Services and Capital Markets Union|Financial Stability, Financial Services and Capital Markets Union]] | [[Directorate-General for Health and Food Safety|Health and Food Safety]] | [[Directorate-General for Human Resources and Security|Human Resources and Security]] | [[Directorate-General for Informatics|Informatics]] | [[Directorate-General for Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs|Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs]] | [[Directorate-General for International Cooperation and Development|International Cooperation and Development]] | [[Directorate-General for Interpretation|Interpretation]] | [[Joint Research Centre]] | [[Directorate-General for Justice and Consumers|Justice and Consumers]] | [[Directorate-General for Maritime Affairs and Fisheries|Maritime Affairs and Fisheries]] | [[Directorate-General for Migration and Home Affairs|Migration and Home Affairs]] | [[Directorate-General for Mobility and Transport|Mobility and Transport]] | [[Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations|Neighbourhood and Enlargement Negotiations]] | [[Directorate-General for Regional and Urban Policy|Regional and Urban Policy]] | [[Directorate-General for Research and Innovation|Research and Innovation]] | [[Directorate-General for Taxation and Customs Union (European Commission)|Taxation and Customs Union]] | [[Directorate-General for Trade|Trade]] | [[Directorate-General for Translation|Translation]] }} | responsible = {{Unbulleted list | European Parliament }} | address = {{Unbulleted list | [[City of Brussels|Brussels]], Belgium | [[Luxembourg City]], Luxembourg }} | url = {{URL|commission.europa.eu}} }} {{ЕУ теми}} '''Европската комисија''' има 28 члена - по еден од сите земји-членки на [[Европска Унија|Европската Унија]]. Сега, мандатот на комисијата е пет години, исто како и мандатот на [[Европски парламент|Европскиот парламент]]. Пред да го именуваат претседателот на комисијата, земјите-членки го консултираат парламентот, а парламентот ја одобрува целата комисија, пред истата да биде формално именувана. [[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|Европска комисија]] При извршувањето на должностите, членовите на комисијата се обврзани да бидат целосно независни од своите национални влади и да дејствуваат само во интерес на Унијата. Само парламентот има право на укор на комисијата. Секој член на комисијата има конкретна одговорност за една или за повеќе области, меѓутоа одлуките се донесуваат врз основа на колективна одговорност. Комисијата е, пред сè, чувар на договорите. Комисијата е непристрасен орган, кој се грижи за правилната примена на одредбите од договорите и на одлуките засновани на договорите. Комисијата може да иницира судска постапка против која било земја-членка и доколку е неопходно, да го упати случајот до Судот на правдата. Исто така, таа може да казни поединци или претпријатија, кога тие ги прекршуваат правилата на конкуренција на Унијата. Комисијата е и катализатор на Унијата. Таа го има единственото право да иницира законодавство и може да влијае на секоја фаза од процесот што води во насока на донесување нов „Европски закон“. Во областа на меѓувладината соработка, во однос на изнесувањето на предлозите, комисијата ги има истите права како и одделни земји или членки. И, конечно, комисијата е извршниот орган на Унијата. Тоа подразбира утврдување на правилата за спроведување на одредени членови од Договорот и за реализирање на одобрените буџетски средства наменети за активностите на Унијата. Најголем дел од средствата се обезбедуваат од главните фондови: Европскиот земјоделски фонд за насоки и гаранции, Европскиот социјален фонд, Европскиот фонд за регионален развој и Кохезиониот фонд. При реализацијата на своите извршни должности, комисијата често треба да бара мислење од комитетите на високи претставници од земјите-членки. Административниот персонал на комисијата е главно сместен во [[Брисел]] (каде што се наоѓа седиштето на комисијата), а помал дел во Луксембург. Го сочинуваат приближно 15.000 службеници поделени во различни директорати - општи и сервисни служби. Износот на оперативните трошоци на Комисијата и на другите институции не надминува 5% од вкупниот буџет на Унијата. ==Историја== Европската комисија потекнува од една од петте клучни институции создадени во наднационалниот систем на Европската Заедница, по предлог на Роберт Шуман, француски министер за надворешни работи, на 9 мај 1950 година. Со потекло од 1951 година како Висок орган за Европската заедница за јаглен и челик, Комисијата била подложена на бројни измени во власта и составот под различни претседатели, вклучувајќи 3 заедници.<ref name="ENA commission history">{{cite web|title = European Commission|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/european_commission-en-281a3c0c-839a-48fd-b69c-bc2588c780ec.html|year=2016}}</ref> ===Основање на комисијата=== Првата комисија потекнува од 1951 година како 9-ти член на Високиот орган под надлежност на претседателот Жан Моне (види власт на Моне). Високиот орган бил наднационален административен извршен орган на новата Европска заедница за јаглен и челик (ЕЗЈИ), и за првпат дојде на функција на 10 август 1952 година во Луксембург. Во 1958 година Договорот од Рим основал две нови заедници според ЕЗЈИ : Европска економска заедница (ЕЗ) и Европската заедница за атомска енергија (евроатом). Меѓутоа нивните извршни тела биле наречени комесари, а не Високи органи.<ref name="ENA commission history"/> Причината за промената на името била новата врска помѓу извршните органи и Советот. Некои држави како Франција изразија резервираност во текот на власта на високиот орган и посакаа да го ограничат давањето поголема моќ на Советот, отколку на нивните извршни органи.<ref name="ENA Council history">{{cite web|publisher =CVCE|title=Council of the European Union|url=http://www.cvce.eu/obj/the_council_of_the_european_union-en-de23700c-e50a-4e0e-a7de-80665e4caf9f.html|year=2016}}</ref> Луј Арман ја водел првата комисија за Евроатом. Валтер Хал Штајн ја водел првата комисија за Европска економска заедница, која го одржа првиот формален состанок на 16 јануари 1958 годона во Замокот на долината на Војвотката. Комисијата ја постигнала согласноста за спорниот договор за цената на житарките и оставила позитивен впечаток на третата земја кога за првпат се појавила на меѓународната сцена на Рундата на Кенеди на преговорите на општиот договор за цена и трговија (ОДЦТ).<ref name="LSE Chair">{{cite web |last=Ludlow |first=N |year=2006 |publisher=[[London School of Economics]] |title=De-commissioning the Empty Chair Crisis: the Community institutions and the crisis of 1965–6 |url=http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |access-date=24 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Халштајн започнал засилување за Европското право и почнал да има значајно влијание врз националното законодавство. На почетокот не се обрнувало многу внимание на неговата администрација, но со помош на Европскиот суд за правда, Комисијата го зацврстила својот авторитет доволно цврсто за да би можела следната Комисија да биде сфатена посериозно.<ref>{{наведена книга |last1=Eppink |first1=Derk-Jan |author-link=Derk Jan Eppink |translator=Ian Connerty |title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission |publisher=Lannoo |edition=1 |location=Tielt, Belgium |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 221–2] |isbn=978-90-209-7022-7 |url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 }}</ref> Меѓутоа, во 1965 година натрупувањето на разликите меѓу француската влада на Шарл де Гол и другите земји-членки (околу влезот на Обединетото Кралство, непосредните избори на Европскиот парламент, планот на Фуше и буџетот),ја предизвика кризата ͈празен стол", наводно преку предлог за заедничката земјотелска политика. Институционалната криза била решена наредната година, тоа го чинело Етјен Хирш неговото претседателство во Евроатомот, а подоцна и претседателството на Валтер Халштајн во ЕЕЗ, иако бил сметан како најдинамичен водач до Жак Делор.<ref name="LSE Chair"/> {{Структурна еволуција на Европската комисија}} ===Почетоците на развојот=== Трите тела, колективни именувани Европски извршители постоеле од први јули 1967 година каде со Договорот за спојување биле споени во единствена администрација за време на претседателот Жан Реј.<ref name="ENA commission history"/> Поради спојувањето Комисијата на Реј, привремено се зголемила на 14 членки, иако сите идни Комисии се намалиле на 9 членки следејќи ја формулата по еден член за помалите држави и 2 за поголемите.<ref name="ENA composition">{{cite web |title=Composition |publisher=CVCE |url=http://www.cvce.eu/obj/composition_of_the_european_commission-en-4b39ad5f-6376-44e4-8144-07e1f84647aa.html|date=31 August 2016 }}</ref> Комисијата на Реј ја довршил Заедницата за царинска унија во 1968 година и се залагал за помоќен избран Европски парламент.<ref name="Meet Rey">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Rey Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/rey/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Иако Реј бил првиот претседател на споената заедница, Халштајн се смета за прв претседател на модерната комисија.<ref name="ENA commission history"/> Следела комисијата Малфати и Мансхолт, кој равотеле на монетарната соработка и на првото проширување на север во 1973 година.<ref name="Meet Mansholt">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Mansholt Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/mansholt/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref><ref name="Meet Malfatti">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Malfatti Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/malfatti/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Со ова проширување, комисијата на Ортоли пораснала на 13 членови (Обедениетото Кралство како најголема земја доби два комесари), која се занимавала со зголемување на заедницата за време на економската и меѓународна нестабилност во тоа време.<ref name="ENA composition"/><ref name="Meet Ortoli">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Ortoli Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/ortoli/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународното претставување започна кога претседателот Рој Џенкинс како прв претседеател присуствувал на самитот Г8 во име на Заедницата.<ref>{{cite web|url=http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |title=EU and the G8 |access-date=25 September 2007 |publisher=European Commission |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226165606/http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |archive-date=26 February 2007}}</ref> По Комисијата на Џенкинс, Комисијата на Гастон Торн го надгледувала проширувањето на југ, во прилог започна рабтата на Единствениот Европски акт.<ref name="Meet Thorn">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Thorn Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/thorn/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> ===Жак Делор=== Една од најистакнатите комисии била онаа која била предводена од Жак Делор. Потоа претседателите не успеале да го достигнат истото ниво на лична претпознатливост. Делор бил виден како водич кој и дал на Комисијата смисла за насока и динамичност.<ref>{{cite web |publisher=Burson-Marsteller |title=The new Commission&nbsp;– some initial thoughts |year=2004 |url=http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |access-date=17 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923001700/http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |archive-date=23 September 2006}}</ref> Делор и неговиот тим се сметаат како татковци на основањето на еврото.<ref name="Meet Delors">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Delors Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/delors/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународниот трибун Хералд на крајот на вториот мандат на Делор во 1992 година запиша: ͈Господинот Делор ја извади Европската заедница од мртвите. Пристигна кога европесимизмот беше најлош. Иако беше малку познат како поранешен француски министер за финасии воведе живот и надеж во европската заедница и во потиштената бриселска комисија. Во неговиот прв мандат од 1985-1988 година ја собра Европа на Единствениот пазар и кога беше назначен за втор мандат започна да ги повикува Европејците кон далеку поамбициозните цели на економската, монетарната и политичка унија.<ref name="IHT Delors quote">{{cite web|last=Merritt|first=Giles|title =A Bit More Delors Could Revamp the Commission|work=International Herald Tribune|date=21 January 1992|url=http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|access-date=17 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080121053056/http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|archive-date=21 January 2008}}</ref> ===Жак Сантер=== Наследник на Делор бил Жак Сантер. Комплетната Комисија на Сантер била принудена од страна на Европскиот Парламент во 1999г., како резултат на измама и корупција со централна улога на Едит Кресон. Тие измами биле откриени од страна на внатрешниот ревизор Пол ван Бутинен.<ref>{{наведена книга|author=Paul van Buitenen|title=Blowing the Whistle: Fraud in the European Commission|publisher=Politicos Pub|year=2000|isbn=978-1-902301-46-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/experts/default_en.htm |title=Second report on Reform of the Commission. Analysis of current practice and proposals for tackling mismanagement, irregularities, and fraud. Committee of Independent Experts, 1999 |publisher=European Parliament }}</ref> За првпат комисијата била натерана колективно да даде оставка и претставува промена на власта врз парламентот.<ref>{{cite web|last=Topan|first=Angelina|title=The resignation of the Santer-Commission: the impact of 'trust' and 'reputation'|date=30 September 2002|publisher=European Integration Online Papers|url=http://eiop.or.at/eiop/pdf/2002-014.pdf|access-date=12 June 2007 }}</ref> Сепак, комисијата на Сантер ја извршила работата за Договорот од Амстердам и за еврото.<ref name="Meet Santer">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Santer Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/santer/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Како одговор на скандалот била создадена Европската канцеларија за спречување на измама. ===Роман Проди=== По Сантер, Функцијата ја презел Романо Проди. Договорот од Амстердам ја зголеми моќта на комисијата, и од страна на печатот Проди бил наречен како нешто слично на премиер.<ref>{{cite web|last=James|first=Barry|title=Prodi to Have Wide, New Powers as Head of the European Commission|work=International Herald Tribune|date=16 April 1999|url=http://www.iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|access-date=17 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017203411/http://iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|archive-date=17 October 2007}}</ref><ref>{{наведен нестручен часопис|last=Rossant |first=John |title=Commentary: Romano Prodi: Europe's First Prime Minister? (int'l edition) |magazine=[[Business Week]] |date=27 September 1999 |url=http://www.businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |access-date=17 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023012122/http://businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |archive-date=23 October 2007}}</ref> Силите повторно се зајакнале со Договорот од Ница од 2010 г., кој на претседателот му дал поголемо овластување над составот на нивната комисија.<ref name="ENA commission history"/> ===Хосе Мануел Баросо=== Во 2004 година Хосе Мануел Баросо станал претседател. Парламентот повторно се потврдил во преговори за предложеното членство на Комисијата на Баросо. Поради тоа, Баросо бил принуден да направи измена во составот пред да ја земе должноста.<ref>{{cite web|last=Tobais|first=Troll|title=We have to democratise procedures|date=2 November 2004|publisher=Café Babel|url=http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|access-date=12 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20051129143940/http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|archive-date=29 November 2005}}</ref> Комисијата на Баросо била првиот полн состав во проширувањето на 25 членови во 2004 година. На крајот бројот на комисери се зголемил на 30. Како резултат на зголемувањето на бројот на земјите, со Договорот од Амстердам се намалил бројот на комисери на еден по земја, наместо по 2 за поголемите земји.<ref name="ENA composition"/> Наводите за измама и корупција биле повторно собрани во 2004 година од страна на поранешниот главен ревизор Жил Муи.<ref>{{cite news |title = Auditor blames politicians for EC waste and corruption |date=8 August 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182952/http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |url-status=dead |archive-date=24 September 2015 |newspaper= The Sunday Herald |first=Ian |last=Fraser}}</ref> Офицерот на комисијата Гвидо Страк објавил наводна измама и злоупотреба во неговиот оддел во 2002-2004 година за ОЛАФ и бил отпуштен.<ref>{{cite web |url = http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |title = Guido Strack – the downfall of a whistleblower |date = 6 October 2011 |publisher = VoxEurop |first = Sebastien |last = Beck |accessdate = 2021-02-04 |archive-date = 2013-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131227115236/http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |url-status = dead }}</ref> Во 2008г. Рол Ван Вутенен (поранешен ревизор познат од сканадлот од комисијата на Санадер) наводно со Европската канцеларија за спречување на измама (ОЛАФ) со недостаток од независност и ефикасност.<ref>{{cite web |url=http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |title=Paul van Buitenen: Alleged irregularities in OLAF |publisher=Eur-law.eu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330084358/http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |archive-date=30 March 2012}}</ref> Мандатот на првата Комисија на Баросо истекол на 31 октомври 2009 година. Според Договорот од Ница првата комисија требала да биде назначена по бројот на земјите-членки кој го достигнал бројот 27, а треба да се намали, помалку од бројката на земјите членки. Точниот број на комесарите се одлучувал со едноставно гласање на Европскиот совет и членството се ротирало под еднакво помеѓу земјите. По приемот на Романија и Бугарија во јануари 2007 година, стапи на сила за наредната комисија.<ref>See the attached Protocol, Article 4</ref> Со Договорот од Лисабон кој стапи на сила од 2003 година мандитирал со намалување на бројот на комесари на дветретини од земјите членки од 2014 година, освен ако Советот не одлучи поинаку. Членството би требало да ротира еднакво и ниедна членка да нема повеќе од еден комесар. Сепак, договорт бил одбиен од гласачите на Ирска во 2008 година со една главна грижа губење на нивниот комесар. Оттука, била дадена гаранција за повторување на гласањето дека Советот ќе ја користи својата моќ за измена на бројот на комесарите. Сепак, според договорите сè уште бројот требал да биде помал од вкупниот број на членови, со што било предложено дека земјата-членка што добива комесар ќе ја функционира Висок претставник - таканаречен 26+1 формула.<ref>{{cite news|last=Smyth|first=Jamie|title=Rejection may undermine EU's effectiveness, warns Swedish premier|work=The Irish Times|date=5 September 2009|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|access-date=15 September 2009|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224173619/http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://euobserver.com/843/27360 Czechs prepare for possible second Irish No], ''EUobserver'', 8 January 2009</ref> Оваа гаранција (кога може да го најде својот следен пат во следната измена на договорот веројатно во Договорот за пристапување) придонесе за Ирска одобрување на договот на вториот референдум во 2009 година. Исто така, Лисабон ги комбинира мислењата на Европскиот комесар со Високиот претставник на Советот за заедничка надворешна и безбедносна политика. Исто така, и заменик претседателот на Комисијата ќе претседава со советот на Европската Унија на состаноците за надворешни работи како Комисија за надворешни односи и обврски.<ref name="Europa web portal">{{cite web |title=The Union's institutions: Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |access-date=6 July 2007 |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819052953/http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Council of the European Union |title=Brussels European Council 21/22 June 2007: Presidency Conclusions |date=20 June 2007 |url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/94932.pdf |access-date=22 June 2007}}</ref> Договорот дополнително предвидува дека најблиските Европски избори треба да бидат земени предвид при именувањето на Комисијата, иако претседателот сè уште е предложен од страна на Европскиот совет ; Европскиот парламент ќе ја избира Комисијата, наместо да одобри како по Договорот од Ница.<ref name="Europa web portal"/><ref name="Article 17:7 TEU">[[s:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title III: Provisions on the Institutions#Article 17|Treaty on European Union: Article 17:7]]</ref> ==Овластување и функции== Уште од почетокот Комисијата била основана да функционира како независен наднационален орган одвоен од владата, и е опишан како единствено платено тело да размислува европски.<ref name="Day">{{cite web|title=Interview with European Commission Secretary-General Catherine Day|publisher=EurActiv|date=25 September 2006|url=http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|access-date=17 June 2007|archive-date=2017-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224073529/http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|url-status=dead}}</ref> Членовите се предложени од владите на земјите-членки од секоја по една, од нив се очекува да делуваат незвисно –неутрално под други влијанија како на пример владата која ги поставила. Ова стои во контраст со Советот која ја претставува владата, европскиот парламент, кој ги претставува граѓаните, економски-социалниот комитет, кој го претставува организираното граѓанско општество.<ref name="Europa Institutions">{{cite web|title=Institutions of the EU: The European Commission|publisher=[[Europa (web portal)|Europa]]|url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007}}</ref> Преку членот 17 од Договорот на Европската Унија, Комисијата има неколку одговорности: развивање на среднорочните стратегии, нацрт закони и арбитража во законодавниот процес претставување на ЕУ во трговски преговори, правење правила и преговори на пример во политиката на конкуренцијата, подготвување на буџетот на европската унија и набљудување на спроведувањето договори и законодавство.<ref>Hix, Simon (1999) "The political system of the European Union" MacMillan, Basingstoke. p32</ref> ===Извршна власт=== Пред да стапи на сила со Договорот од Лисабон, извршната власт во ЕУ припаѓа на Советот и ѝ доделува на комисијата овластувања која таа притоа ги извршува. Меѓутоа, Советот може да ги повлече овие овластувања, извршувајќи ги непосредно, или да ги наметне условите за нивните потреби.<ref>{{cite web|title=Executive body|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/executive_body-en-1ea2c754-b3fe-42ea-b6ab-44f07291d9ee.html|date=15 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Implementing powers of the Council of the European Union|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/implementing_powers_of_the_council_of_the_european_union-en-5d4d07d9-bba1-467e-93c2-8241444be9a2.html|year=2016}}</ref> Моќта е повеќе ограничена од повеќето национални власти, во делот поради којшто комисијата нема овластување во областа на надворешната политика-ова овластување припаѓа на Европскиот совет, кој сто некој анализи го класифицираат како втор извршен огран на ЕУ.<ref name="dragoman"/> Со оглед на тоа што со Договорот од Лисабон Европскиот совет станал формална установа со овластувања да ја постапува комисијата, може да се каже дека тие две тела поседуваат извршни моќи на Унијата (Европскиот совет исто така поседува поединечни национални овластувања). Меѓутоа, комисијата е таа која моментално ја поседува извршната власт на Европската Унија.<ref name="dragoman">{{cite web |last=Stark |first=Christine |publisher=Dragoman |title=Evolution of the European Council: The implications of a permanent seat |date=4 September 2002 |url=http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |access-date=10 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325005346/http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Bermann|first=George|title=Executive Power in the New European Constitution|year=2004|url=http://www.jeanmonnetprogram.org/archive/papers/04/040501-13.rtf|format=RTF|publisher=New York University|access-date=18 June 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата се налик на владите од типот на некогашниот белгиски премиер Гиј Верховстад кој предложил измена на нејзиното име во Европска влада, нарекувајќи го сегашното име на Унијата смешно.<ref>{{наведена книга |last=Verhofstadt |first=Guy |title=The United States of Europe |publisher=Federal Trust |year=2006 |location=London |page=69 |isbn=1-903403-86-3}}</ref> ===Законодаван иницијатива=== Комисијата се разликува од другите институции во тоа што само таа ја поседува законодавната иницијатива во Европската унија, што значи дека единствено комисијата може да поднесе формални предлози на законодавните акти нацрт-законот не може формално да доаѓаат од законодавната гранка. Со Договорот од Лисабон ниеден законодавен акт не е дозволен во полето на заедничка и надворешна безбедносна политика. Комисијата го дели ова право со советот, но таа нема овластувања на полициската и судската соработка во врска со кривичните работи. Во самата комисија, Советот и Парламентот може да побараат законодавни акти во најголем број на случаи, комисијата иницира на основа на овие предлози, овој монопол е установен со идејата да се обезбеди координативно и складно обликување на правниот систем на ЕУ.<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Right of initiative|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708112656/http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|archive-date=8 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=The Commission's right of initiative|url=http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|archive-date=25 October 2007}}</ref> Овој монопол е предизвинкан од некој кој тврдат дека Собранието исто така треба да има право, повеќето национални парламенти кое го имаат правото во некои погледи.<ref>{{cite web|last=Murray |first=Alasdair |title=Reform now or languish later |publisher=Centre for European Reform |date=30 September 2002 |url=http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151215/http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |archive-date=28 September 2007 }}</ref> Меѓутоа, Советот и Парламентот можеле да побараат од комисијата да направат нацрт-закон, иако комисијата има право да одбие да го стори тоа<ref>Peterson, John and Michael Shackelton (2006) "Institutions of European Union" p152.</ref> како што се случи во 2008 година во интернационалната колективна конвенција.<ref>Anne-Cécile Robert (March 2009) "Et la crise sociale a rattrapé le Parlement européen", ''[[Le Monde diplomatique]]''. p. 6–7</ref> Според Договорот од Лисабон граѓаните на ЕУ имаат право да побараат од комисијата да донесуваат закони на една област преку петиција која изнесува 1.000.000 потписи, но тоа не е обврзувачки.<ref>{{cite web|last=Wallis|first=Diana|author-link=Diana Wallis|last2=Picard|first2=Severine|title=The Citizens' Right of Initiative in the European Constitution: A Second Chance for Democracy|url=http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|access-date=18 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060306034741/http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|archive-date=6 March 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата да предлага закони обично биле средочени на економската регулатива. Предложила голем број прописи засновани на претпазливиот принцип. Ова значи дека превентивната регулација презема иницијатива доколку, постои опасност на околината или човековото здравје: во борба против климатските промени или ограничувањата на генетските измени на организмите. Ова е спротивно на одмерувањето на регулативата во однос на нејзините последици во економијата. На овој начин комисијата произвела построга регулатива во однос на другите. Големината на европскиот пазар допридонесе за законодавствата на ЕУ на светскиот пазар.<ref>{{cite news|work=The Economist|date=20 September 2007|title=Brussels rules OK|url=http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9832900|access-date=22 October 2007}}</ref> Во скоро време омисијата започнала создавање на Европското кривично право. Во 2006 година токсичен отпад е исфрлен на [[Брег на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата Коска]] од европски брод, тоа ја наведе комисијата да се посвети на законите против токсичниот отпад. Во тоа време некои држави од ЕУ не ни имале транспорт на токсичен отпад во своето кривично право, тоа ги навело комесарите Франко Фратини и Ставрос Димас да ја предложат идејата за еколошките злосторства. Нивното право да предлагаат кривични закони било оспорувано на Европскиот суд на правдата, но судот ова право го поддржа. До 2007 година единствени други кривични предлози кои биле предложени во областа на кривичното право биле Директивата во врска со правата на интелектуалната сопственост<ref name="E!Sharp0507 Legal">{{cite news|last=Charter|first=David|title=A new legal environment|work=E!Sharp|pages=23–5|publisher=People Power Process|year=2007}}</ref> и измена на рамковната одлука за борба против тероризмот во 2002 година, која забранила какви било дела поврзани со тероризмот, регрутација (посебно преку интернет) и обука.<ref>{{cite web|publisher=European Commission|date=6 November 2007|title=Counter‑terrorism&nbsp;– EU steps up a gear|url=http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|access-date=21 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213232626/http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|archive-date =13 December 2007}}</ref> ===Спроведување=== Кога пописот е одобрен од советот и парламентот, комисијата има одговорност да го обезбеди неговото спроведување. Ова се прави преку земјите-членки или преку агенциите. Придонесувањето на неопходните мерки, комисијата и од комитетите составени од претставниците на земјите-членки и јавното и правното лоби,<ref>[http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea La Lobbycracia Europea] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722053744/http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea |date=2011-07-22 }}&nbsp;– Aparicio Caicedo, analyst, Gertrude Ryan Law Observeratory, opinion piece in Legal Today magazine.</ref> (процес кој е познат во жаргонот ͈Комитологија").<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Comitology|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629121630/http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|archive-date=29 June 2007}}</ref> Понатаму, комисијата е одговорна за спорведување на буџетот на ЕУ ; обезбедување, заедно со европскиот ревизиски суд, дека фондовите на ЕУ се правилно потрошени. Особено, комисијата има обврски да ги обезбеди договорите и правните пописи кој потенцијално се преземени од земјите-членки или од други институции пред спорот на Европскиот суд. Во оваа улога комсијата е позната како чувар на договори.<ref name="oispex">{{cite web|publisher=Europa (web portal) |title=The European Commission |url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007 }}</ref> Конечно комисијата обезбедува претставување на комисијата во надворешното претставување заедно со земјите-членки на заедничката надворешна и безбедносна политика, кои ја претставуваат Унијата во тела како што е светската трговска организација. Исто така, вообичаено е претседателот на комисијата да присуствува на Г8 состаноците.<ref name="oispex"/> ==Состав== Комисијата составена од комесари, вкупно 27 члена, вклучувајќи ги претседателот и потпретседателот. Иако, секој член е именуван од нациналната влада по една на држава, не ја претставуваат својата држава во комисијата<ref name="bbc examine">{{cite news|last=Lungescu|first=Oana|work=BBC News|title =Examining the EU executive|date=23 July 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201095441/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|url-status=dead|archive-date=1 February 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> (но, понекогаш во пракса има влијание за нациноалниот интерес).<ref>{{наведена книга|last=Eppink|first=Derk-Jan|author-link=Derk Jan Eppink|translator=Ian Connerty|title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission|publisher=Lannoo|edition=1|location=Tielt, Belgium|year=2007|isbn=978-90-209-7022-7|page=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119 119]|url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119}}</ref> Одкога се предложени комесарите претседателот ги расподелува портфолијата меѓу нив. Моќта на комесарот во голема мера зависи од неговото портфолио и може да варира со тек на времето. На пример, комесарот за образование расте во важност со согласност со порастот на значењето на образованието и културата во европската политика.<ref>{{cite web|url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080705113103/http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|url-status=dead|archive-date=5 July 2008|title=Brussels European Council, Presidency Conclusions|publisher=Council of the European Union|year=2008|access-date=20 August 2009|quote=See paragraphs 7, 8 & 13 of the Presidency conclusions of the European Council on 13/14 March 2008}}</ref> Друг пример е комесарот за конкуренција кој има високо видлива позиција на светски дофат.<ref name="bbc examine"/> Пред да ја преземе Комисијата обврската, составот како целина мора да биде одобрен од страна на Парламентот.<ref name="Europa Institutions"/> Комесарите се поддржани од својот личен кабинет кој ги дава политичките насоки, додека граѓанската служба (генерална дирекција види подолу) се занимава со техничката поддршка.<ref>{{наведена книга|url=https://archive.org/details/europeancommissi0000nuge|url-access=registration|title=The European Commission|first=Neill|last=Nugent|date=2 July 2001|publisher=Palgrave|via=Internet Archive|isbn=9780333587430}}</ref> ===Именувањe=== Претседателот на комисијата прво е предложен од страна на Европскиот совет земајќи ги предвид последните парламентарни избори, кандидатот тогаш може да биде избран од страна на Европскиот парламент или не. Ако не, Европскиот совет предлага друг кандидат во рок од еден месец.<ref name="Article 17:7 TEU" /><ref name="Schütze 2012">{{наведена книга|last1=Schütze|first1=Robert|title=European Constitutional Law|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521-73275-8|pages=99–100, 118}}</ref> Кандидатот бил водечки национален политичар но, тоа не е услов. Во 2009 година, Договорот од Лисабон не бил на сила и Баросо не бил избран од Собранието, туку номиниран од Европскиот совет, во секој случај, десно ориентаните партии на ЕУ вршеле притисок за кандидат од својте редови. На крајот десно ориентираниот кандидат бил избран: Хосе Мануел Баросо од Европската народна паритја. Постојат и други критериуми кои влијаат на изборот на кандидат. Меѓу нив се: Географската област на Европа од која доаѓа кандидатот (фаворизирана како југоисточна Европа во 2004 година), политичкото влијание на кандидатот, (кредибилни но не да бидат надмоќни над членовите), јазик (Франција смета дека францускиот јазик е неопходен услов) и степен на интеграција (нивната земја треба да биде член на Еврозоната и на Шенгенскиот договор). Во 2004 година системот произвел голем број на кандидати и бил критикуван од страна на некои членови на парламентот. По изборот кој се продолжи, водачот на групата Алијанса на либералните и демократите за Европа, Грехам Водсон, ја опишал процедурата како патека на теписи во [[Јуст Липсиј]]", кој произвел само најмал заеднички именител, додека водачот на групата Европски зелени-европски слободен сојуз (Green –EFA) Даниел Кон Бендит го прашал Баросо по неговиот прв говор „Ако вие сте најдобриот зошто не сте првиот кандидат?“ По претседателските избори и именувањето на високиот претставени од страна на Европскиот совет, секој комесар е номиниран од нивната земја-членка (освен за оние држави кои си обезбедиа претседател и висок претставник) во консултација со претседателот на Комисијата, иако има мала практична моќ да присили промена на кандидатот. Меѓутоа, колку е поспособен кандидатот, толку е поголема веројатноста претседателот да им даде помоќно портфолио, распределба која е целосно во негова дискреција. Тогаш тимот на претседателот е предмет на расправа. Во Европскиот парламен кој ќе ги испитува нив и потоа гласање за нивната соодветност за нивната целина. Ако членовите на комисијата се несоодветни, претседателот мора да го прегрупира тимот или да побара нов кандидат од земјата членка или да ризикува Комисијата да гласа против. Бидејќи парламентот не може да гласа против поединечните комесари постои компромис при што најлошите комесари се отстранети, но малите забелешки се ставаат на страна така што Комисијата може да ја преземе функцијата. Одкога тимот е одобрен од парламентот формално е составен во функција Европскиот Совет (Договор од ЕУ член 17.07). По назначувањето, претседателот бира неколку потпретседатели (високиот претставник е обврзан да биде еден од нив) од редот на комесарите. За најголем дел позицијата им дава малку поголема моќ на потпретседателите, освен првиот заменик кој стои како претседател кога претседателот е отсутен. Од 2009 година првиот заменик-претседател се има стекнато со дополнителна моќ кој исто така е Висок претставник. ===Политички стилови=== Сегашната комисија на Баросо ја презела одговорнаста кон крајот на 2004 година, откако била одложена поради противење на собранието кое принудило прегрупирање. Во 2007 година Комисијата се зголемила од 25-27 комесари, по пристапување на Романија и Бугарија во Унијата со која секој си назначил свој комесари. Со зголемувањето на Комисијата, Баросо го променил стилот на однесување на составот кој наликувал на претседателски кој заработил извесна доза критики.<ref>{{cite web|last=Beunderman|first=Mark|publisher=EU Observer|title=EU commission sees civil servants' power grow|date=22 February 2007|url=http://euobserver.com/843/23553|access-date=27 February 2007}}</ref> Сепак, Баросо бил повеќе претседателски и личност на висок профил на неговите претходници. Комисијата почнала да го губи дното на големите земји-членки како што се Франција, Обединетото Кралство и Германија кои се обидуваат да ја заобиколат нивната улога. Ова може да го зголеми создавањето на претседателот на Европскиот совет во рамките на Договорот од Лисабон.<ref>{{cite web|last=Iey Berry|first=Peter Sain|publisher=EU Observer|title=[Comment] Power is slipping from the commission to the council|date=18 January 2008|url=http://euobserver.com/9/25484|access-date=18 January 2008|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605071233/http://euobserver.com/9/25484|url-status=dead}}</ref> Исто така, дошло и до повисок степен на политизација во рамките на комисијата. ==Организација== Првенствено комисијата е со седиште во Брисел, со канцеларија на претседателот и сала за состаноци на комиисијата сместена на 13 спрат во зградата Берлејмон. Комисијата, исто така, функционира со многу други бројни објекти во Брисел и Луксембург, кога собранието ќе се состане во [[Стразбур]] комесарите се состануваат во зградата Винстон Черчил за да присуствуваат на дебати во собранието. Комисијата е поделена на оддели познати како генерални директори (ГД) што ги поврзува одделенијата и министерствата. Секој оддел покрива одредена област како што се земјоделството или правдата и правата на граѓаните или внатрешните служби како што се човековите ресурси и преводи и е предводен од генералниот директор кој е одговорен за комесар. Портфолиото на комесарот може да биде поддржан од голем број на ГД, тие подготвуваат предлози за нив иако се одобрени од страна на мнозинството на комесари, оди до парламентот и советот за разгледување. Имало критики од голем број на луѓе дека високо фрагментираната структура на ГД го троши скапоцентото време во борба со преговори како што се различни оддели и комесари кои се натпреваруваат меѓу нив. Понатаму, ГД можат да остварат значителна контрола над комесар кој има малку време да научи да воспоставува контрола врз својте вработени. Според бројките објавени од страна на Комисијата, 23.043 лица биле вработени од страна на Комисијата како службеници и привремени агенции во април 2007 година. Во прилог на овие 9019 надворешни вработени (на пример договорени агенти,одвоени нациноални експерти,млади експерти обучувачи итн.) биле вработени. Најголемиот ГД е генерален директор за преводи со 2186 вработени додека најголема група е Белгески (21,4%), веројатно се должи на мнозинството (16.626) на вработени кои се наогаат во земјата. Државната служба на Комисијата е управувана од Генералниот секретар, во моментов Кетрин Деј. ===Печат=== Комуникацијата со медиумите е поставена од страна на ГД за комуникација. Главниот портпарол на комисијата е Јоханес Летернберг кој ги презема пладневните брифинзи со новинарите, најчесто познати како пладневен печат. Се одвиваат секој работен ден во салата за новинари во Берлејмон каде што новинарите може да поставуваат прашања на официјалните лица на Комсиијата на која било тема и легално се очекува да се на снимање одговор на ТВ во живо. Ваквата ситуација во светот е единствена.<ref>{{cite news|last =Lynam|first=Joe|title=The peculiar world of the European Union|work=BBC News|date=1 April 2007|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6496813.stm|access-date=17 June 2007}}</ref> Забележано е од страна на еден истражувач дека печатот издаден од Комисијата е уникатно политички. Пораката често поминува во неколку фази на изработка која ја нагласува улогата на Комисијата и се користи за оправдување на ЕУ и Комисијата за зголемување на нивната должина и комплексност. Каде што има повеќе сектори кои се вклучени во печатот исто така може да биде извор на конкуренција меѓу Комисијата и самите комесари. Исто така, ова води до невообичаен голем број на печатот, 1907 за 2006 година и е исто така виден како уникатен призвод на политичката поставеност на ЕУ. Има поголем број на новинари во Брисел отколку во Вашингтон, во 2007 година има дописник од Брисел. Сепак, поради светската криза бројот на новинари во Брисел се намалил за 3 пати. Постои само еден новинар кој ги покрива вестите за ЕУ за Латвија и ниеден за Литванија. Иако, имаше светско намалување на новинарите, печатот и работењето како што се Европа преку сателит (Europe by Satelite) и Еурпал ТВ (Europal TV) води нови новинарски организација да веруваат дека можат да ја покријат ЕУ со овие извори и новинарски агенции. ==Легитимитет== Постои мислење дека методот на избори на комисијата го зголемил демократскиот дефицит на ЕУ. Комисијата е изршна власт, кандидатите се избрани од 27 национални влади, што значи дека не е возможно за членовите на Комисијата или нивниот претседател да бидат отстранети од гласачката кутија. Во главно, легитимитетот на Комисијата се основа на неопходниот број на галсови во Европскиот парламент, со можност Парламентот да ја отстрани Комисијата. Меѓутоа, излезеноста за изборите била мала (помала од 50%) од 1999 г. па наваму. Можеби оваа бројка е поголема од некои национални избори, вклучувајќи ги и оние за конгресот на САД, но фактот дека нема непосредни избори за претседател на Комисијата ја намалува легитимноста на оваа положба во очите на јавноста. Друг проблем е недостигот на единственото бирачко тело, кое дури и демократската структура и методите кои се развиваат не се огледало на создавање на европското граѓанско општество. Договорот од Лисабон би можел да реши дел од дефицитот во основањето на поголема демократска контрола врз Комисијата, вклучувајќи воспоставување на постапката со која изборот на претседателот на Комисијата би се поврзал со избрите на Европскиот парламент. Друг поглед на Комисијата тврди дека во областите во која таа има овластување да иницира закони не се затвора за институцијата која одговара на изборните притисоци. Во овој поглед Комисијата е споредена со институции како што е независната Централна банка, која се занимава со техничките области на политиката. Во дополнение, некои бранители на Комисијата појаснуваат дека прописите мора да бидат одобрени од советот во сите области (министрите од земјите-членки) како и Европскиот парламент во некои области пред да бидат усвоени, се ограничуваат прописи кој се усвоени во некои земји без согласност на нивните влади. Во 2009 година европскиот правобранител објави статистика со жалби за граѓани против институциите на ЕУ, повеќето од нив (жалбите) биле пополнети против европската комсиија (66%) и недостаток на транспарентност. Во 2010 година Комисијата била тужена за блокирање на пристапот на документите на биофуелната политика на ЕУ. Ова се случи откако во медиумите потврдија изјава дека Комисијата блокирала научен доказ против биофуелните субвенции. Недостатокот на транспарентност, нејасни лобистички врски, конфликт на интереси и неумерно трошење на комсиијата било означено во број на извештаи од страна на надворешни и независни верифицирани организации. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Европска Комисија]] oekstnm8vjtarz28q8tj5rllzkzclsg 5543083 5543082 2026-04-21T21:03:20Z Buli 2648 5543083 wikitext text/x-wiki {{ Infobox executive government | nativename = {{Name in official languages | name = Име на службените јазици | bg = Европейска комисия | hr = Europska komisija | cs = Evropská komise | da = Europa-Kommissionen | nl = Europese Commissie | en = European Commission | et = Euroopa Komisjon | fi = Euroopan komissio | fr = Commission européenne | de = Europäische Kommission | el = Ευρωπαϊκή Επιτροπή | hu = Európai Bizottság | ga = Coimisiún Eorpach | it = Commissione europea | lv = Eiropas Komisija | lt = Europos Komisija | mt = Kummissjoni Ewropea | pl = Komisja Europejska | pt = Comissão Europeia | ro = Comisia Europeană | sk = Európska komisia | sl = Evropska komisija | es = Comisión Europea | sv = Europeiska kommissionen }} | border = <!-- for clarification, options are "devolved" (for UK use), "federal", "central" --> | image = Logo of the European Commission (2025, English, horizontal).svg | image_size = 250px | alt = | image2 = <!-- up to | image4 = --> | image_size2 = <!-- up to | image_size4 = --> | alt2 = <!-- up to | alt4 = --> | caption = | date_established = {{Start date and age|1958|01|16|df=y}} | date_dissolved = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | state = <!-- polity governed --> | country = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = [[Member state of the European Union|27 member states]] | {{Flaglist|Austria}} | {{Flaglist|Belgium}} | {{Flaglist|Bulgaria}} | {{Flaglist|Croatia}} | {{Flaglist|Cyprus}} | {{Flaglist|Czech Republic}} | {{Flaglist|Denmark}} | {{Flaglist|Estonia}} | {{Flaglist|Finland}} | {{Flaglist|France}} | {{Flaglist|Germany}} | {{Flaglist|Greece}} | {{Flaglist|Hungary}} | {{Flaglist|Ireland}} | {{Flaglist|Italy}} | {{Flaglist|Latvia}} | {{Flaglist|Lithuania}} | {{Flaglist|Luxembourg}} | {{Flaglist|Malta}} | {{Flaglist|Netherlands}} | {{Flaglist|Poland}} | {{Flaglist|Portugal}} | {{Flaglist|Romania}} | {{Flaglist|Slovakia}} | {{Flaglist|Slovenia}} | {{Flaglist|Spain}} | {{Flaglist|Sweden}} }} | polity = [[European Union]] | leader_title = [[President of the European Commission|President of the Commission]] ([[Ursula von der Leyen]] since 1 December 2019) | appointed = Nominated by the [[European Council]] and elected by the [[European Parliament]] | main_organ = [[European Commissioner|College of Commissioners]] | ministries = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = 33 | bullets = true | [[Directorate-General for Agriculture and Rural Development|Agriculture and Rural Development]] | [[Directorate-General for Budget|Budget]] | [[Directorate-General for Climate Action|Climate Action]] | [[Directorate-General for Communication|Communication]] | [[Directorate-General for Communications Networks, Content and Technology|Communications Networks, Content and Technology]] | [[Directorate-General for Competition|Competition]] | [[Directorate-General for Economic and Financial Affairs|Economic and Financial Affairs]] | [[Directorate-General for Education, Youth, Sport and Culture|Education and Culture]] | [[Directorate-General for Employment, Social Affairs and Inclusion|Employment, Social Affairs and Inclusion]] | [[Directorate-General for Energy|Energy]] | [[Directorate-General for the Environment|Environment]] | [[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations|European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] | [[Eurostat]] | [[Directorate-General for Financial Stability, Financial Services and Capital Markets Union|Financial Stability, Financial Services and Capital Markets Union]] | [[Directorate-General for Health and Food Safety|Health and Food Safety]] | [[Directorate-General for Human Resources and Security|Human Resources and Security]] | [[Directorate-General for Informatics|Informatics]] | [[Directorate-General for Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs|Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs]] | [[Directorate-General for International Cooperation and Development|International Cooperation and Development]] | [[Directorate-General for Interpretation|Interpretation]] | [[Joint Research Centre]] | [[Directorate-General for Justice and Consumers|Justice and Consumers]] | [[Directorate-General for Maritime Affairs and Fisheries|Maritime Affairs and Fisheries]] | [[Directorate-General for Migration and Home Affairs|Migration and Home Affairs]] | [[Directorate-General for Mobility and Transport|Mobility and Transport]] | [[Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations|Neighbourhood and Enlargement Negotiations]] | [[Directorate-General for Regional and Urban Policy|Regional and Urban Policy]] | [[Directorate-General for Research and Innovation|Research and Innovation]] | [[Directorate-General for Taxation and Customs Union (European Commission)|Taxation and Customs Union]] | [[Directorate-General for Trade|Trade]] | [[Directorate-General for Translation|Translation]] }} | responsible = {{Unbulleted list | European Parliament }} | address = {{Unbulleted list | [[Брисел]], Белгија | [[Луксембург (град)|Луксембург]], Луксембург }} | url = {{URL|commission.europa.eu}} }} {{ЕУ теми}} '''Европската комисија''' има 28 члена - по еден од сите земји-членки на [[Европска Унија|Европската Унија]]. Сега, мандатот на комисијата е пет години, исто како и мандатот на [[Европски парламент|Европскиот парламент]]. Пред да го именуваат претседателот на комисијата, земјите-членки го консултираат парламентот, а парламентот ја одобрува целата комисија, пред истата да биде формално именувана. [[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|Европска комисија]] При извршувањето на должностите, членовите на комисијата се обврзани да бидат целосно независни од своите национални влади и да дејствуваат само во интерес на Унијата. Само парламентот има право на укор на комисијата. Секој член на комисијата има конкретна одговорност за една или за повеќе области, меѓутоа одлуките се донесуваат врз основа на колективна одговорност. Комисијата е, пред сè, чувар на договорите. Комисијата е непристрасен орган, кој се грижи за правилната примена на одредбите од договорите и на одлуките засновани на договорите. Комисијата може да иницира судска постапка против која било земја-членка и доколку е неопходно, да го упати случајот до Судот на правдата. Исто така, таа може да казни поединци или претпријатија, кога тие ги прекршуваат правилата на конкуренција на Унијата. Комисијата е и катализатор на Унијата. Таа го има единственото право да иницира законодавство и може да влијае на секоја фаза од процесот што води во насока на донесување нов „Европски закон“. Во областа на меѓувладината соработка, во однос на изнесувањето на предлозите, комисијата ги има истите права како и одделни земји или членки. И, конечно, комисијата е извршниот орган на Унијата. Тоа подразбира утврдување на правилата за спроведување на одредени членови од Договорот и за реализирање на одобрените буџетски средства наменети за активностите на Унијата. Најголем дел од средствата се обезбедуваат од главните фондови: Европскиот земјоделски фонд за насоки и гаранции, Европскиот социјален фонд, Европскиот фонд за регионален развој и Кохезиониот фонд. При реализацијата на своите извршни должности, комисијата често треба да бара мислење од комитетите на високи претставници од земјите-членки. Административниот персонал на комисијата е главно сместен во [[Брисел]] (каде што се наоѓа седиштето на комисијата), а помал дел во Луксембург. Го сочинуваат приближно 15.000 службеници поделени во различни директорати - општи и сервисни служби. Износот на оперативните трошоци на Комисијата и на другите институции не надминува 5% од вкупниот буџет на Унијата. ==Историја== Европската комисија потекнува од една од петте клучни институции создадени во наднационалниот систем на Европската Заедница, по предлог на Роберт Шуман, француски министер за надворешни работи, на 9 мај 1950 година. Со потекло од 1951 година како Висок орган за Европската заедница за јаглен и челик, Комисијата била подложена на бројни измени во власта и составот под различни претседатели, вклучувајќи 3 заедници.<ref name="ENA commission history">{{cite web|title = European Commission|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/european_commission-en-281a3c0c-839a-48fd-b69c-bc2588c780ec.html|year=2016}}</ref> ===Основање на комисијата=== Првата комисија потекнува од 1951 година како 9-ти член на Високиот орган под надлежност на претседателот Жан Моне (види власт на Моне). Високиот орган бил наднационален административен извршен орган на новата Европска заедница за јаглен и челик (ЕЗЈИ), и за првпат дојде на функција на 10 август 1952 година во Луксембург. Во 1958 година Договорот од Рим основал две нови заедници според ЕЗЈИ : Европска економска заедница (ЕЗ) и Европската заедница за атомска енергија (евроатом). Меѓутоа нивните извршни тела биле наречени комесари, а не Високи органи.<ref name="ENA commission history"/> Причината за промената на името била новата врска помѓу извршните органи и Советот. Некои држави како Франција изразија резервираност во текот на власта на високиот орган и посакаа да го ограничат давањето поголема моќ на Советот, отколку на нивните извршни органи.<ref name="ENA Council history">{{cite web|publisher =CVCE|title=Council of the European Union|url=http://www.cvce.eu/obj/the_council_of_the_european_union-en-de23700c-e50a-4e0e-a7de-80665e4caf9f.html|year=2016}}</ref> Луј Арман ја водел првата комисија за Евроатом. Валтер Хал Штајн ја водел првата комисија за Европска економска заедница, која го одржа првиот формален состанок на 16 јануари 1958 годона во Замокот на долината на Војвотката. Комисијата ја постигнала согласноста за спорниот договор за цената на житарките и оставила позитивен впечаток на третата земја кога за првпат се појавила на меѓународната сцена на Рундата на Кенеди на преговорите на општиот договор за цена и трговија (ОДЦТ).<ref name="LSE Chair">{{cite web |last=Ludlow |first=N |year=2006 |publisher=[[London School of Economics]] |title=De-commissioning the Empty Chair Crisis: the Community institutions and the crisis of 1965–6 |url=http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |access-date=24 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Халштајн започнал засилување за Европското право и почнал да има значајно влијание врз националното законодавство. На почетокот не се обрнувало многу внимание на неговата администрација, но со помош на Европскиот суд за правда, Комисијата го зацврстила својот авторитет доволно цврсто за да би можела следната Комисија да биде сфатена посериозно.<ref>{{наведена книга |last1=Eppink |first1=Derk-Jan |author-link=Derk Jan Eppink |translator=Ian Connerty |title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission |publisher=Lannoo |edition=1 |location=Tielt, Belgium |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 221–2] |isbn=978-90-209-7022-7 |url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 }}</ref> Меѓутоа, во 1965 година натрупувањето на разликите меѓу француската влада на Шарл де Гол и другите земји-членки (околу влезот на Обединетото Кралство, непосредните избори на Европскиот парламент, планот на Фуше и буџетот),ја предизвика кризата ͈празен стол", наводно преку предлог за заедничката земјотелска политика. Институционалната криза била решена наредната година, тоа го чинело Етјен Хирш неговото претседателство во Евроатомот, а подоцна и претседателството на Валтер Халштајн во ЕЕЗ, иако бил сметан како најдинамичен водач до Жак Делор.<ref name="LSE Chair"/> {{Структурна еволуција на Европската комисија}} ===Почетоците на развојот=== Трите тела, колективни именувани Европски извршители постоеле од први јули 1967 година каде со Договорот за спојување биле споени во единствена администрација за време на претседателот Жан Реј.<ref name="ENA commission history"/> Поради спојувањето Комисијата на Реј, привремено се зголемила на 14 членки, иако сите идни Комисии се намалиле на 9 членки следејќи ја формулата по еден член за помалите држави и 2 за поголемите.<ref name="ENA composition">{{cite web |title=Composition |publisher=CVCE |url=http://www.cvce.eu/obj/composition_of_the_european_commission-en-4b39ad5f-6376-44e4-8144-07e1f84647aa.html|date=31 August 2016 }}</ref> Комисијата на Реј ја довршил Заедницата за царинска унија во 1968 година и се залагал за помоќен избран Европски парламент.<ref name="Meet Rey">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Rey Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/rey/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Иако Реј бил првиот претседател на споената заедница, Халштајн се смета за прв претседател на модерната комисија.<ref name="ENA commission history"/> Следела комисијата Малфати и Мансхолт, кој равотеле на монетарната соработка и на првото проширување на север во 1973 година.<ref name="Meet Mansholt">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Mansholt Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/mansholt/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref><ref name="Meet Malfatti">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Malfatti Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/malfatti/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Со ова проширување, комисијата на Ортоли пораснала на 13 членови (Обедениетото Кралство како најголема земја доби два комесари), која се занимавала со зголемување на заедницата за време на економската и меѓународна нестабилност во тоа време.<ref name="ENA composition"/><ref name="Meet Ortoli">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Ortoli Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/ortoli/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународното претставување започна кога претседателот Рој Џенкинс како прв претседеател присуствувал на самитот Г8 во име на Заедницата.<ref>{{cite web|url=http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |title=EU and the G8 |access-date=25 September 2007 |publisher=European Commission |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226165606/http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |archive-date=26 February 2007}}</ref> По Комисијата на Џенкинс, Комисијата на Гастон Торн го надгледувала проширувањето на југ, во прилог започна рабтата на Единствениот Европски акт.<ref name="Meet Thorn">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Thorn Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/thorn/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> ===Жак Делор=== Една од најистакнатите комисии била онаа која била предводена од Жак Делор. Потоа претседателите не успеале да го достигнат истото ниво на лична претпознатливост. Делор бил виден како водич кој и дал на Комисијата смисла за насока и динамичност.<ref>{{cite web |publisher=Burson-Marsteller |title=The new Commission&nbsp;– some initial thoughts |year=2004 |url=http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |access-date=17 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923001700/http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |archive-date=23 September 2006}}</ref> Делор и неговиот тим се сметаат како татковци на основањето на еврото.<ref name="Meet Delors">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Delors Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/delors/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународниот трибун Хералд на крајот на вториот мандат на Делор во 1992 година запиша: ͈Господинот Делор ја извади Европската заедница од мртвите. Пристигна кога европесимизмот беше најлош. Иако беше малку познат како поранешен француски министер за финасии воведе живот и надеж во европската заедница и во потиштената бриселска комисија. Во неговиот прв мандат од 1985-1988 година ја собра Европа на Единствениот пазар и кога беше назначен за втор мандат започна да ги повикува Европејците кон далеку поамбициозните цели на економската, монетарната и политичка унија.<ref name="IHT Delors quote">{{cite web|last=Merritt|first=Giles|title =A Bit More Delors Could Revamp the Commission|work=International Herald Tribune|date=21 January 1992|url=http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|access-date=17 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080121053056/http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|archive-date=21 January 2008}}</ref> ===Жак Сантер=== Наследник на Делор бил Жак Сантер. Комплетната Комисија на Сантер била принудена од страна на Европскиот Парламент во 1999г., како резултат на измама и корупција со централна улога на Едит Кресон. Тие измами биле откриени од страна на внатрешниот ревизор Пол ван Бутинен.<ref>{{наведена книга|author=Paul van Buitenen|title=Blowing the Whistle: Fraud in the European Commission|publisher=Politicos Pub|year=2000|isbn=978-1-902301-46-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/experts/default_en.htm |title=Second report on Reform of the Commission. Analysis of current practice and proposals for tackling mismanagement, irregularities, and fraud. Committee of Independent Experts, 1999 |publisher=European Parliament }}</ref> За првпат комисијата била натерана колективно да даде оставка и претставува промена на власта врз парламентот.<ref>{{cite web|last=Topan|first=Angelina|title=The resignation of the Santer-Commission: the impact of 'trust' and 'reputation'|date=30 September 2002|publisher=European Integration Online Papers|url=http://eiop.or.at/eiop/pdf/2002-014.pdf|access-date=12 June 2007 }}</ref> Сепак, комисијата на Сантер ја извршила работата за Договорот од Амстердам и за еврото.<ref name="Meet Santer">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Santer Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/santer/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Како одговор на скандалот била создадена Европската канцеларија за спречување на измама. ===Роман Проди=== По Сантер, Функцијата ја презел Романо Проди. Договорот од Амстердам ја зголеми моќта на комисијата, и од страна на печатот Проди бил наречен како нешто слично на премиер.<ref>{{cite web|last=James|first=Barry|title=Prodi to Have Wide, New Powers as Head of the European Commission|work=International Herald Tribune|date=16 April 1999|url=http://www.iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|access-date=17 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017203411/http://iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|archive-date=17 October 2007}}</ref><ref>{{наведен нестручен часопис|last=Rossant |first=John |title=Commentary: Romano Prodi: Europe's First Prime Minister? (int'l edition) |magazine=[[Business Week]] |date=27 September 1999 |url=http://www.businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |access-date=17 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023012122/http://businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |archive-date=23 October 2007}}</ref> Силите повторно се зајакнале со Договорот од Ница од 2010 г., кој на претседателот му дал поголемо овластување над составот на нивната комисија.<ref name="ENA commission history"/> ===Хосе Мануел Баросо=== Во 2004 година Хосе Мануел Баросо станал претседател. Парламентот повторно се потврдил во преговори за предложеното членство на Комисијата на Баросо. Поради тоа, Баросо бил принуден да направи измена во составот пред да ја земе должноста.<ref>{{cite web|last=Tobais|first=Troll|title=We have to democratise procedures|date=2 November 2004|publisher=Café Babel|url=http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|access-date=12 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20051129143940/http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|archive-date=29 November 2005}}</ref> Комисијата на Баросо била првиот полн состав во проширувањето на 25 членови во 2004 година. На крајот бројот на комисери се зголемил на 30. Како резултат на зголемувањето на бројот на земјите, со Договорот од Амстердам се намалил бројот на комисери на еден по земја, наместо по 2 за поголемите земји.<ref name="ENA composition"/> Наводите за измама и корупција биле повторно собрани во 2004 година од страна на поранешниот главен ревизор Жил Муи.<ref>{{cite news |title = Auditor blames politicians for EC waste and corruption |date=8 August 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182952/http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |url-status=dead |archive-date=24 September 2015 |newspaper= The Sunday Herald |first=Ian |last=Fraser}}</ref> Офицерот на комисијата Гвидо Страк објавил наводна измама и злоупотреба во неговиот оддел во 2002-2004 година за ОЛАФ и бил отпуштен.<ref>{{cite web |url = http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |title = Guido Strack – the downfall of a whistleblower |date = 6 October 2011 |publisher = VoxEurop |first = Sebastien |last = Beck |accessdate = 2021-02-04 |archive-date = 2013-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131227115236/http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |url-status = dead }}</ref> Во 2008г. Рол Ван Вутенен (поранешен ревизор познат од сканадлот од комисијата на Санадер) наводно со Европската канцеларија за спречување на измама (ОЛАФ) со недостаток од независност и ефикасност.<ref>{{cite web |url=http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |title=Paul van Buitenen: Alleged irregularities in OLAF |publisher=Eur-law.eu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330084358/http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |archive-date=30 March 2012}}</ref> Мандатот на првата Комисија на Баросо истекол на 31 октомври 2009 година. Според Договорот од Ница првата комисија требала да биде назначена по бројот на земјите-членки кој го достигнал бројот 27, а треба да се намали, помалку од бројката на земјите членки. Точниот број на комесарите се одлучувал со едноставно гласање на Европскиот совет и членството се ротирало под еднакво помеѓу земјите. По приемот на Романија и Бугарија во јануари 2007 година, стапи на сила за наредната комисија.<ref>See the attached Protocol, Article 4</ref> Со Договорот од Лисабон кој стапи на сила од 2003 година мандитирал со намалување на бројот на комесари на дветретини од земјите членки од 2014 година, освен ако Советот не одлучи поинаку. Членството би требало да ротира еднакво и ниедна членка да нема повеќе од еден комесар. Сепак, договорт бил одбиен од гласачите на Ирска во 2008 година со една главна грижа губење на нивниот комесар. Оттука, била дадена гаранција за повторување на гласањето дека Советот ќе ја користи својата моќ за измена на бројот на комесарите. Сепак, според договорите сè уште бројот требал да биде помал од вкупниот број на членови, со што било предложено дека земјата-членка што добива комесар ќе ја функционира Висок претставник - таканаречен 26+1 формула.<ref>{{cite news|last=Smyth|first=Jamie|title=Rejection may undermine EU's effectiveness, warns Swedish premier|work=The Irish Times|date=5 September 2009|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|access-date=15 September 2009|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224173619/http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://euobserver.com/843/27360 Czechs prepare for possible second Irish No], ''EUobserver'', 8 January 2009</ref> Оваа гаранција (кога може да го најде својот следен пат во следната измена на договорот веројатно во Договорот за пристапување) придонесе за Ирска одобрување на договот на вториот референдум во 2009 година. Исто така, Лисабон ги комбинира мислењата на Европскиот комесар со Високиот претставник на Советот за заедничка надворешна и безбедносна политика. Исто така, и заменик претседателот на Комисијата ќе претседава со советот на Европската Унија на состаноците за надворешни работи како Комисија за надворешни односи и обврски.<ref name="Europa web portal">{{cite web |title=The Union's institutions: Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |access-date=6 July 2007 |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819052953/http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Council of the European Union |title=Brussels European Council 21/22 June 2007: Presidency Conclusions |date=20 June 2007 |url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/94932.pdf |access-date=22 June 2007}}</ref> Договорот дополнително предвидува дека најблиските Европски избори треба да бидат земени предвид при именувањето на Комисијата, иако претседателот сè уште е предложен од страна на Европскиот совет ; Европскиот парламент ќе ја избира Комисијата, наместо да одобри како по Договорот од Ница.<ref name="Europa web portal"/><ref name="Article 17:7 TEU">[[s:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title III: Provisions on the Institutions#Article 17|Treaty on European Union: Article 17:7]]</ref> ==Овластување и функции== Уште од почетокот Комисијата била основана да функционира како независен наднационален орган одвоен од владата, и е опишан како единствено платено тело да размислува европски.<ref name="Day">{{cite web|title=Interview with European Commission Secretary-General Catherine Day|publisher=EurActiv|date=25 September 2006|url=http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|access-date=17 June 2007|archive-date=2017-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224073529/http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|url-status=dead}}</ref> Членовите се предложени од владите на земјите-членки од секоја по една, од нив се очекува да делуваат незвисно –неутрално под други влијанија како на пример владата која ги поставила. Ова стои во контраст со Советот која ја претставува владата, европскиот парламент, кој ги претставува граѓаните, економски-социалниот комитет, кој го претставува организираното граѓанско општество.<ref name="Europa Institutions">{{cite web|title=Institutions of the EU: The European Commission|publisher=[[Europa (web portal)|Europa]]|url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007}}</ref> Преку членот 17 од Договорот на Европската Унија, Комисијата има неколку одговорности: развивање на среднорочните стратегии, нацрт закони и арбитража во законодавниот процес претставување на ЕУ во трговски преговори, правење правила и преговори на пример во политиката на конкуренцијата, подготвување на буџетот на европската унија и набљудување на спроведувањето договори и законодавство.<ref>Hix, Simon (1999) "The political system of the European Union" MacMillan, Basingstoke. p32</ref> ===Извршна власт=== Пред да стапи на сила со Договорот од Лисабон, извршната власт во ЕУ припаѓа на Советот и ѝ доделува на комисијата овластувања која таа притоа ги извршува. Меѓутоа, Советот може да ги повлече овие овластувања, извршувајќи ги непосредно, или да ги наметне условите за нивните потреби.<ref>{{cite web|title=Executive body|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/executive_body-en-1ea2c754-b3fe-42ea-b6ab-44f07291d9ee.html|date=15 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Implementing powers of the Council of the European Union|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/implementing_powers_of_the_council_of_the_european_union-en-5d4d07d9-bba1-467e-93c2-8241444be9a2.html|year=2016}}</ref> Моќта е повеќе ограничена од повеќето национални власти, во делот поради којшто комисијата нема овластување во областа на надворешната политика-ова овластување припаѓа на Европскиот совет, кој сто некој анализи го класифицираат како втор извршен огран на ЕУ.<ref name="dragoman"/> Со оглед на тоа што со Договорот од Лисабон Европскиот совет станал формална установа со овластувања да ја постапува комисијата, може да се каже дека тие две тела поседуваат извршни моќи на Унијата (Европскиот совет исто така поседува поединечни национални овластувања). Меѓутоа, комисијата е таа која моментално ја поседува извршната власт на Европската Унија.<ref name="dragoman">{{cite web |last=Stark |first=Christine |publisher=Dragoman |title=Evolution of the European Council: The implications of a permanent seat |date=4 September 2002 |url=http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |access-date=10 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325005346/http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Bermann|first=George|title=Executive Power in the New European Constitution|year=2004|url=http://www.jeanmonnetprogram.org/archive/papers/04/040501-13.rtf|format=RTF|publisher=New York University|access-date=18 June 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата се налик на владите од типот на некогашниот белгиски премиер Гиј Верховстад кој предложил измена на нејзиното име во Европска влада, нарекувајќи го сегашното име на Унијата смешно.<ref>{{наведена книга |last=Verhofstadt |first=Guy |title=The United States of Europe |publisher=Federal Trust |year=2006 |location=London |page=69 |isbn=1-903403-86-3}}</ref> ===Законодаван иницијатива=== Комисијата се разликува од другите институции во тоа што само таа ја поседува законодавната иницијатива во Европската унија, што значи дека единствено комисијата може да поднесе формални предлози на законодавните акти нацрт-законот не може формално да доаѓаат од законодавната гранка. Со Договорот од Лисабон ниеден законодавен акт не е дозволен во полето на заедничка и надворешна безбедносна политика. Комисијата го дели ова право со советот, но таа нема овластувања на полициската и судската соработка во врска со кривичните работи. Во самата комисија, Советот и Парламентот може да побараат законодавни акти во најголем број на случаи, комисијата иницира на основа на овие предлози, овој монопол е установен со идејата да се обезбеди координативно и складно обликување на правниот систем на ЕУ.<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Right of initiative|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708112656/http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|archive-date=8 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=The Commission's right of initiative|url=http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|archive-date=25 October 2007}}</ref> Овој монопол е предизвинкан од некој кој тврдат дека Собранието исто така треба да има право, повеќето национални парламенти кое го имаат правото во некои погледи.<ref>{{cite web|last=Murray |first=Alasdair |title=Reform now or languish later |publisher=Centre for European Reform |date=30 September 2002 |url=http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151215/http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |archive-date=28 September 2007 }}</ref> Меѓутоа, Советот и Парламентот можеле да побараат од комисијата да направат нацрт-закон, иако комисијата има право да одбие да го стори тоа<ref>Peterson, John and Michael Shackelton (2006) "Institutions of European Union" p152.</ref> како што се случи во 2008 година во интернационалната колективна конвенција.<ref>Anne-Cécile Robert (March 2009) "Et la crise sociale a rattrapé le Parlement européen", ''[[Le Monde diplomatique]]''. p. 6–7</ref> Според Договорот од Лисабон граѓаните на ЕУ имаат право да побараат од комисијата да донесуваат закони на една област преку петиција која изнесува 1.000.000 потписи, но тоа не е обврзувачки.<ref>{{cite web|last=Wallis|first=Diana|author-link=Diana Wallis|last2=Picard|first2=Severine|title=The Citizens' Right of Initiative in the European Constitution: A Second Chance for Democracy|url=http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|access-date=18 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060306034741/http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|archive-date=6 March 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата да предлага закони обично биле средочени на економската регулатива. Предложила голем број прописи засновани на претпазливиот принцип. Ова значи дека превентивната регулација презема иницијатива доколку, постои опасност на околината или човековото здравје: во борба против климатските промени или ограничувањата на генетските измени на организмите. Ова е спротивно на одмерувањето на регулативата во однос на нејзините последици во економијата. На овој начин комисијата произвела построга регулатива во однос на другите. Големината на европскиот пазар допридонесе за законодавствата на ЕУ на светскиот пазар.<ref>{{cite news|work=The Economist|date=20 September 2007|title=Brussels rules OK|url=http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9832900|access-date=22 October 2007}}</ref> Во скоро време омисијата започнала создавање на Европското кривично право. Во 2006 година токсичен отпад е исфрлен на [[Брег на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата Коска]] од европски брод, тоа ја наведе комисијата да се посвети на законите против токсичниот отпад. Во тоа време некои држави од ЕУ не ни имале транспорт на токсичен отпад во своето кривично право, тоа ги навело комесарите Франко Фратини и Ставрос Димас да ја предложат идејата за еколошките злосторства. Нивното право да предлагаат кривични закони било оспорувано на Европскиот суд на правдата, но судот ова право го поддржа. До 2007 година единствени други кривични предлози кои биле предложени во областа на кривичното право биле Директивата во врска со правата на интелектуалната сопственост<ref name="E!Sharp0507 Legal">{{cite news|last=Charter|first=David|title=A new legal environment|work=E!Sharp|pages=23–5|publisher=People Power Process|year=2007}}</ref> и измена на рамковната одлука за борба против тероризмот во 2002 година, која забранила какви било дела поврзани со тероризмот, регрутација (посебно преку интернет) и обука.<ref>{{cite web|publisher=European Commission|date=6 November 2007|title=Counter‑terrorism&nbsp;– EU steps up a gear|url=http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|access-date=21 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213232626/http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|archive-date =13 December 2007}}</ref> ===Спроведување=== Кога пописот е одобрен од советот и парламентот, комисијата има одговорност да го обезбеди неговото спроведување. Ова се прави преку земјите-членки или преку агенциите. Придонесувањето на неопходните мерки, комисијата и од комитетите составени од претставниците на земјите-членки и јавното и правното лоби,<ref>[http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea La Lobbycracia Europea] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722053744/http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea |date=2011-07-22 }}&nbsp;– Aparicio Caicedo, analyst, Gertrude Ryan Law Observeratory, opinion piece in Legal Today magazine.</ref> (процес кој е познат во жаргонот ͈Комитологија").<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Comitology|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629121630/http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|archive-date=29 June 2007}}</ref> Понатаму, комисијата е одговорна за спорведување на буџетот на ЕУ ; обезбедување, заедно со европскиот ревизиски суд, дека фондовите на ЕУ се правилно потрошени. Особено, комисијата има обврски да ги обезбеди договорите и правните пописи кој потенцијално се преземени од земјите-членки или од други институции пред спорот на Европскиот суд. Во оваа улога комсијата е позната како чувар на договори.<ref name="oispex">{{cite web|publisher=Europa (web portal) |title=The European Commission |url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007 }}</ref> Конечно комисијата обезбедува претставување на комисијата во надворешното претставување заедно со земјите-членки на заедничката надворешна и безбедносна политика, кои ја претставуваат Унијата во тела како што е светската трговска организација. Исто така, вообичаено е претседателот на комисијата да присуствува на Г8 состаноците.<ref name="oispex"/> ==Состав== Комисијата составена од комесари, вкупно 27 члена, вклучувајќи ги претседателот и потпретседателот. Иако, секој член е именуван од нациналната влада по една на држава, не ја претставуваат својата држава во комисијата<ref name="bbc examine">{{cite news|last=Lungescu|first=Oana|work=BBC News|title =Examining the EU executive|date=23 July 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201095441/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|url-status=dead|archive-date=1 February 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> (но, понекогаш во пракса има влијание за нациноалниот интерес).<ref>{{наведена книга|last=Eppink|first=Derk-Jan|author-link=Derk Jan Eppink|translator=Ian Connerty|title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission|publisher=Lannoo|edition=1|location=Tielt, Belgium|year=2007|isbn=978-90-209-7022-7|page=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119 119]|url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119}}</ref> Одкога се предложени комесарите претседателот ги расподелува портфолијата меѓу нив. Моќта на комесарот во голема мера зависи од неговото портфолио и може да варира со тек на времето. На пример, комесарот за образование расте во важност со согласност со порастот на значењето на образованието и културата во европската политика.<ref>{{cite web|url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080705113103/http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|url-status=dead|archive-date=5 July 2008|title=Brussels European Council, Presidency Conclusions|publisher=Council of the European Union|year=2008|access-date=20 August 2009|quote=See paragraphs 7, 8 & 13 of the Presidency conclusions of the European Council on 13/14 March 2008}}</ref> Друг пример е комесарот за конкуренција кој има високо видлива позиција на светски дофат.<ref name="bbc examine"/> Пред да ја преземе Комисијата обврската, составот како целина мора да биде одобрен од страна на Парламентот.<ref name="Europa Institutions"/> Комесарите се поддржани од својот личен кабинет кој ги дава политичките насоки, додека граѓанската служба (генерална дирекција види подолу) се занимава со техничката поддршка.<ref>{{наведена книга|url=https://archive.org/details/europeancommissi0000nuge|url-access=registration|title=The European Commission|first=Neill|last=Nugent|date=2 July 2001|publisher=Palgrave|via=Internet Archive|isbn=9780333587430}}</ref> ===Именувањe=== Претседателот на комисијата прво е предложен од страна на Европскиот совет земајќи ги предвид последните парламентарни избори, кандидатот тогаш може да биде избран од страна на Европскиот парламент или не. Ако не, Европскиот совет предлага друг кандидат во рок од еден месец.<ref name="Article 17:7 TEU" /><ref name="Schütze 2012">{{наведена книга|last1=Schütze|first1=Robert|title=European Constitutional Law|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521-73275-8|pages=99–100, 118}}</ref> Кандидатот бил водечки национален политичар но, тоа не е услов. Во 2009 година, Договорот од Лисабон не бил на сила и Баросо не бил избран од Собранието, туку номиниран од Европскиот совет, во секој случај, десно ориентаните партии на ЕУ вршеле притисок за кандидат од својте редови. На крајот десно ориентираниот кандидат бил избран: Хосе Мануел Баросо од Европската народна паритја. Постојат и други критериуми кои влијаат на изборот на кандидат. Меѓу нив се: Географската област на Европа од која доаѓа кандидатот (фаворизирана како југоисточна Европа во 2004 година), политичкото влијание на кандидатот, (кредибилни но не да бидат надмоќни над членовите), јазик (Франција смета дека францускиот јазик е неопходен услов) и степен на интеграција (нивната земја треба да биде член на Еврозоната и на Шенгенскиот договор). Во 2004 година системот произвел голем број на кандидати и бил критикуван од страна на некои членови на парламентот. По изборот кој се продолжи, водачот на групата Алијанса на либералните и демократите за Европа, Грехам Водсон, ја опишал процедурата како патека на теписи во [[Јуст Липсиј]]", кој произвел само најмал заеднички именител, додека водачот на групата Европски зелени-европски слободен сојуз (Green –EFA) Даниел Кон Бендит го прашал Баросо по неговиот прв говор „Ако вие сте најдобриот зошто не сте првиот кандидат?“ По претседателските избори и именувањето на високиот претставени од страна на Европскиот совет, секој комесар е номиниран од нивната земја-членка (освен за оние држави кои си обезбедиа претседател и висок претставник) во консултација со претседателот на Комисијата, иако има мала практична моќ да присили промена на кандидатот. Меѓутоа, колку е поспособен кандидатот, толку е поголема веројатноста претседателот да им даде помоќно портфолио, распределба која е целосно во негова дискреција. Тогаш тимот на претседателот е предмет на расправа. Во Европскиот парламен кој ќе ги испитува нив и потоа гласање за нивната соодветност за нивната целина. Ако членовите на комисијата се несоодветни, претседателот мора да го прегрупира тимот или да побара нов кандидат од земјата членка или да ризикува Комисијата да гласа против. Бидејќи парламентот не може да гласа против поединечните комесари постои компромис при што најлошите комесари се отстранети, но малите забелешки се ставаат на страна така што Комисијата може да ја преземе функцијата. Одкога тимот е одобрен од парламентот формално е составен во функција Европскиот Совет (Договор од ЕУ член 17.07). По назначувањето, претседателот бира неколку потпретседатели (високиот претставник е обврзан да биде еден од нив) од редот на комесарите. За најголем дел позицијата им дава малку поголема моќ на потпретседателите, освен првиот заменик кој стои како претседател кога претседателот е отсутен. Од 2009 година првиот заменик-претседател се има стекнато со дополнителна моќ кој исто така е Висок претставник. ===Политички стилови=== Сегашната комисија на Баросо ја презела одговорнаста кон крајот на 2004 година, откако била одложена поради противење на собранието кое принудило прегрупирање. Во 2007 година Комисијата се зголемила од 25-27 комесари, по пристапување на Романија и Бугарија во Унијата со која секој си назначил свој комесари. Со зголемувањето на Комисијата, Баросо го променил стилот на однесување на составот кој наликувал на претседателски кој заработил извесна доза критики.<ref>{{cite web|last=Beunderman|first=Mark|publisher=EU Observer|title=EU commission sees civil servants' power grow|date=22 February 2007|url=http://euobserver.com/843/23553|access-date=27 February 2007}}</ref> Сепак, Баросо бил повеќе претседателски и личност на висок профил на неговите претходници. Комисијата почнала да го губи дното на големите земји-членки како што се Франција, Обединетото Кралство и Германија кои се обидуваат да ја заобиколат нивната улога. Ова може да го зголеми создавањето на претседателот на Европскиот совет во рамките на Договорот од Лисабон.<ref>{{cite web|last=Iey Berry|first=Peter Sain|publisher=EU Observer|title=[Comment] Power is slipping from the commission to the council|date=18 January 2008|url=http://euobserver.com/9/25484|access-date=18 January 2008|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605071233/http://euobserver.com/9/25484|url-status=dead}}</ref> Исто така, дошло и до повисок степен на политизација во рамките на комисијата. ==Организација== Првенствено комисијата е со седиште во Брисел, со канцеларија на претседателот и сала за состаноци на комиисијата сместена на 13 спрат во зградата Берлејмон. Комисијата, исто така, функционира со многу други бројни објекти во Брисел и Луксембург, кога собранието ќе се состане во [[Стразбур]] комесарите се состануваат во зградата Винстон Черчил за да присуствуваат на дебати во собранието. Комисијата е поделена на оддели познати како генерални директори (ГД) што ги поврзува одделенијата и министерствата. Секој оддел покрива одредена област како што се земјоделството или правдата и правата на граѓаните или внатрешните служби како што се човековите ресурси и преводи и е предводен од генералниот директор кој е одговорен за комесар. Портфолиото на комесарот може да биде поддржан од голем број на ГД, тие подготвуваат предлози за нив иако се одобрени од страна на мнозинството на комесари, оди до парламентот и советот за разгледување. Имало критики од голем број на луѓе дека високо фрагментираната структура на ГД го троши скапоцентото време во борба со преговори како што се различни оддели и комесари кои се натпреваруваат меѓу нив. Понатаму, ГД можат да остварат значителна контрола над комесар кој има малку време да научи да воспоставува контрола врз својте вработени. Според бројките објавени од страна на Комисијата, 23.043 лица биле вработени од страна на Комисијата како службеници и привремени агенции во април 2007 година. Во прилог на овие 9019 надворешни вработени (на пример договорени агенти,одвоени нациноални експерти,млади експерти обучувачи итн.) биле вработени. Најголемиот ГД е генерален директор за преводи со 2186 вработени додека најголема група е Белгески (21,4%), веројатно се должи на мнозинството (16.626) на вработени кои се наогаат во земјата. Државната служба на Комисијата е управувана од Генералниот секретар, во моментов Кетрин Деј. ===Печат=== Комуникацијата со медиумите е поставена од страна на ГД за комуникација. Главниот портпарол на комисијата е Јоханес Летернберг кој ги презема пладневните брифинзи со новинарите, најчесто познати како пладневен печат. Се одвиваат секој работен ден во салата за новинари во Берлејмон каде што новинарите може да поставуваат прашања на официјалните лица на Комсиијата на која било тема и легално се очекува да се на снимање одговор на ТВ во живо. Ваквата ситуација во светот е единствена.<ref>{{cite news|last =Lynam|first=Joe|title=The peculiar world of the European Union|work=BBC News|date=1 April 2007|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6496813.stm|access-date=17 June 2007}}</ref> Забележано е од страна на еден истражувач дека печатот издаден од Комисијата е уникатно политички. Пораката често поминува во неколку фази на изработка која ја нагласува улогата на Комисијата и се користи за оправдување на ЕУ и Комисијата за зголемување на нивната должина и комплексност. Каде што има повеќе сектори кои се вклучени во печатот исто така може да биде извор на конкуренција меѓу Комисијата и самите комесари. Исто така, ова води до невообичаен голем број на печатот, 1907 за 2006 година и е исто така виден како уникатен призвод на политичката поставеност на ЕУ. Има поголем број на новинари во Брисел отколку во Вашингтон, во 2007 година има дописник од Брисел. Сепак, поради светската криза бројот на новинари во Брисел се намалил за 3 пати. Постои само еден новинар кој ги покрива вестите за ЕУ за Латвија и ниеден за Литванија. Иако, имаше светско намалување на новинарите, печатот и работењето како што се Европа преку сателит (Europe by Satelite) и Еурпал ТВ (Europal TV) води нови новинарски организација да веруваат дека можат да ја покријат ЕУ со овие извори и новинарски агенции. ==Легитимитет== Постои мислење дека методот на избори на комисијата го зголемил демократскиот дефицит на ЕУ. Комисијата е изршна власт, кандидатите се избрани од 27 национални влади, што значи дека не е возможно за членовите на Комисијата или нивниот претседател да бидат отстранети од гласачката кутија. Во главно, легитимитетот на Комисијата се основа на неопходниот број на галсови во Европскиот парламент, со можност Парламентот да ја отстрани Комисијата. Меѓутоа, излезеноста за изборите била мала (помала од 50%) од 1999 г. па наваму. Можеби оваа бројка е поголема од некои национални избори, вклучувајќи ги и оние за конгресот на САД, но фактот дека нема непосредни избори за претседател на Комисијата ја намалува легитимноста на оваа положба во очите на јавноста. Друг проблем е недостигот на единственото бирачко тело, кое дури и демократската структура и методите кои се развиваат не се огледало на создавање на европското граѓанско општество. Договорот од Лисабон би можел да реши дел од дефицитот во основањето на поголема демократска контрола врз Комисијата, вклучувајќи воспоставување на постапката со која изборот на претседателот на Комисијата би се поврзал со избрите на Европскиот парламент. Друг поглед на Комисијата тврди дека во областите во која таа има овластување да иницира закони не се затвора за институцијата која одговара на изборните притисоци. Во овој поглед Комисијата е споредена со институции како што е независната Централна банка, која се занимава со техничките области на политиката. Во дополнение, некои бранители на Комисијата појаснуваат дека прописите мора да бидат одобрени од советот во сите области (министрите од земјите-членки) како и Европскиот парламент во некои области пред да бидат усвоени, се ограничуваат прописи кој се усвоени во некои земји без согласност на нивните влади. Во 2009 година европскиот правобранител објави статистика со жалби за граѓани против институциите на ЕУ, повеќето од нив (жалбите) биле пополнети против европската комсиија (66%) и недостаток на транспарентност. Во 2010 година Комисијата била тужена за блокирање на пристапот на документите на биофуелната политика на ЕУ. Ова се случи откако во медиумите потврдија изјава дека Комисијата блокирала научен доказ против биофуелните субвенции. Недостатокот на транспарентност, нејасни лобистички врски, конфликт на интереси и неумерно трошење на комсиијата било означено во број на извештаи од страна на надворешни и независни верифицирани организации. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Европска Комисија]] 588fzprkm4tf4ljttvex7ix01agjvzh 5543085 5543083 2026-04-21T21:04:24Z Buli 2648 5543085 wikitext text/x-wiki {{ Infobox executive government | nativename = {{Name in official languages | name = Име на службените јазици | bg = Европейска комисия | hr = Europska komisija | cs = Evropská komise | da = Europa-Kommissionen | nl = Europese Commissie | en = European Commission | et = Euroopa Komisjon | fi = Euroopan komissio | fr = Commission européenne | de = Europäische Kommission | el = Ευρωπαϊκή Επιτροπή | hu = Európai Bizottság | ga = Coimisiún Eorpach | it = Commissione europea | lv = Eiropas Komisija | lt = Europos Komisija | mt = Kummissjoni Ewropea | pl = Komisja Europejska | pt = Comissão Europeia | ro = Comisia Europeană | sk = Európska komisia | sl = Evropska komisija | es = Comisión Europea | sv = Europeiska kommissionen }} | border = <!-- for clarification, options are "devolved" (for UK use), "federal", "central" --> | image = Logo of the European Commission (2025, English, horizontal).svg | image_size = 250px | alt = | image2 = <!-- up to | image4 = --> | image_size2 = <!-- up to | image_size4 = --> | alt2 = <!-- up to | alt4 = --> | caption = | date_established = {{Start date and age|1958|01|16|df=y}} | date_dissolved = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | state = <!-- polity governed --> | country = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = [[Земји членки на Европската Унија|27 земји-членки]] | {{Flaglist|Austria}} | {{Flaglist|Belgium}} | {{Flaglist|Bulgaria}} | {{Flaglist|Croatia}} | {{Flaglist|Cyprus}} | {{Flaglist|Czech Republic}} | {{Flaglist|Denmark}} | {{Flaglist|Estonia}} | {{Flaglist|Finland}} | {{Flaglist|France}} | {{Flaglist|Germany}} | {{Flaglist|Greece}} | {{Flaglist|Hungary}} | {{Flaglist|Ireland}} | {{Flaglist|Italy}} | {{Flaglist|Latvia}} | {{Flaglist|Lithuania}} | {{Flaglist|Luxembourg}} | {{Flaglist|Malta}} | {{Flaglist|Netherlands}} | {{Flaglist|Poland}} | {{Flaglist|Portugal}} | {{Flaglist|Romania}} | {{Flaglist|Slovakia}} | {{Flaglist|Slovenia}} | {{Flaglist|Spain}} | {{Flaglist|Sweden}} }} | polity = [[European Union]] | leader_title = [[President of the European Commission|President of the Commission]] ([[Ursula von der Leyen]] since 1 December 2019) | appointed = Nominated by the [[European Council]] and elected by the [[European Parliament]] | main_organ = [[European Commissioner|College of Commissioners]] | ministries = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = 33 | bullets = true | [[Directorate-General for Agriculture and Rural Development|Agriculture and Rural Development]] | [[Directorate-General for Budget|Budget]] | [[Directorate-General for Climate Action|Climate Action]] | [[Directorate-General for Communication|Communication]] | [[Directorate-General for Communications Networks, Content and Technology|Communications Networks, Content and Technology]] | [[Directorate-General for Competition|Competition]] | [[Directorate-General for Economic and Financial Affairs|Economic and Financial Affairs]] | [[Directorate-General for Education, Youth, Sport and Culture|Education and Culture]] | [[Directorate-General for Employment, Social Affairs and Inclusion|Employment, Social Affairs and Inclusion]] | [[Directorate-General for Energy|Energy]] | [[Directorate-General for the Environment|Environment]] | [[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations|European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] | [[Eurostat]] | [[Directorate-General for Financial Stability, Financial Services and Capital Markets Union|Financial Stability, Financial Services and Capital Markets Union]] | [[Directorate-General for Health and Food Safety|Health and Food Safety]] | [[Directorate-General for Human Resources and Security|Human Resources and Security]] | [[Directorate-General for Informatics|Informatics]] | [[Directorate-General for Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs|Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs]] | [[Directorate-General for International Cooperation and Development|International Cooperation and Development]] | [[Directorate-General for Interpretation|Interpretation]] | [[Joint Research Centre]] | [[Directorate-General for Justice and Consumers|Justice and Consumers]] | [[Directorate-General for Maritime Affairs and Fisheries|Maritime Affairs and Fisheries]] | [[Directorate-General for Migration and Home Affairs|Migration and Home Affairs]] | [[Directorate-General for Mobility and Transport|Mobility and Transport]] | [[Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations|Neighbourhood and Enlargement Negotiations]] | [[Directorate-General for Regional and Urban Policy|Regional and Urban Policy]] | [[Directorate-General for Research and Innovation|Research and Innovation]] | [[Directorate-General for Taxation and Customs Union (European Commission)|Taxation and Customs Union]] | [[Directorate-General for Trade|Trade]] | [[Directorate-General for Translation|Translation]] }} | responsible = {{Unbulleted list | European Parliament }} | address = {{Unbulleted list | [[Брисел]], Белгија | [[Луксембург (град)|Луксембург]], Луксембург }} | url = {{URL|commission.europa.eu}} }} {{ЕУ теми}} '''Европската комисија''' има 28 члена - по еден од сите земји-членки на [[Европска Унија|Европската Унија]]. Сега, мандатот на комисијата е пет години, исто како и мандатот на [[Европски парламент|Европскиот парламент]]. Пред да го именуваат претседателот на комисијата, земјите-членки го консултираат парламентот, а парламентот ја одобрува целата комисија, пред истата да биде формално именувана. [[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|Европска комисија]] При извршувањето на должностите, членовите на комисијата се обврзани да бидат целосно независни од своите национални влади и да дејствуваат само во интерес на Унијата. Само парламентот има право на укор на комисијата. Секој член на комисијата има конкретна одговорност за една или за повеќе области, меѓутоа одлуките се донесуваат врз основа на колективна одговорност. Комисијата е, пред сè, чувар на договорите. Комисијата е непристрасен орган, кој се грижи за правилната примена на одредбите од договорите и на одлуките засновани на договорите. Комисијата може да иницира судска постапка против која било земја-членка и доколку е неопходно, да го упати случајот до Судот на правдата. Исто така, таа може да казни поединци или претпријатија, кога тие ги прекршуваат правилата на конкуренција на Унијата. Комисијата е и катализатор на Унијата. Таа го има единственото право да иницира законодавство и може да влијае на секоја фаза од процесот што води во насока на донесување нов „Европски закон“. Во областа на меѓувладината соработка, во однос на изнесувањето на предлозите, комисијата ги има истите права како и одделни земји или членки. И, конечно, комисијата е извршниот орган на Унијата. Тоа подразбира утврдување на правилата за спроведување на одредени членови од Договорот и за реализирање на одобрените буџетски средства наменети за активностите на Унијата. Најголем дел од средствата се обезбедуваат од главните фондови: Европскиот земјоделски фонд за насоки и гаранции, Европскиот социјален фонд, Европскиот фонд за регионален развој и Кохезиониот фонд. При реализацијата на своите извршни должности, комисијата често треба да бара мислење од комитетите на високи претставници од земјите-членки. Административниот персонал на комисијата е главно сместен во [[Брисел]] (каде што се наоѓа седиштето на комисијата), а помал дел во Луксембург. Го сочинуваат приближно 15.000 службеници поделени во различни директорати - општи и сервисни служби. Износот на оперативните трошоци на Комисијата и на другите институции не надминува 5% од вкупниот буџет на Унијата. ==Историја== Европската комисија потекнува од една од петте клучни институции создадени во наднационалниот систем на Европската Заедница, по предлог на Роберт Шуман, француски министер за надворешни работи, на 9 мај 1950 година. Со потекло од 1951 година како Висок орган за Европската заедница за јаглен и челик, Комисијата била подложена на бројни измени во власта и составот под различни претседатели, вклучувајќи 3 заедници.<ref name="ENA commission history">{{cite web|title = European Commission|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/european_commission-en-281a3c0c-839a-48fd-b69c-bc2588c780ec.html|year=2016}}</ref> ===Основање на комисијата=== Првата комисија потекнува од 1951 година како 9-ти член на Високиот орган под надлежност на претседателот Жан Моне (види власт на Моне). Високиот орган бил наднационален административен извршен орган на новата Европска заедница за јаглен и челик (ЕЗЈИ), и за првпат дојде на функција на 10 август 1952 година во Луксембург. Во 1958 година Договорот од Рим основал две нови заедници според ЕЗЈИ : Европска економска заедница (ЕЗ) и Европската заедница за атомска енергија (евроатом). Меѓутоа нивните извршни тела биле наречени комесари, а не Високи органи.<ref name="ENA commission history"/> Причината за промената на името била новата врска помѓу извршните органи и Советот. Некои држави како Франција изразија резервираност во текот на власта на високиот орган и посакаа да го ограничат давањето поголема моќ на Советот, отколку на нивните извршни органи.<ref name="ENA Council history">{{cite web|publisher =CVCE|title=Council of the European Union|url=http://www.cvce.eu/obj/the_council_of_the_european_union-en-de23700c-e50a-4e0e-a7de-80665e4caf9f.html|year=2016}}</ref> Луј Арман ја водел првата комисија за Евроатом. Валтер Хал Штајн ја водел првата комисија за Европска економска заедница, која го одржа првиот формален состанок на 16 јануари 1958 годона во Замокот на долината на Војвотката. Комисијата ја постигнала согласноста за спорниот договор за цената на житарките и оставила позитивен впечаток на третата земја кога за првпат се појавила на меѓународната сцена на Рундата на Кенеди на преговорите на општиот договор за цена и трговија (ОДЦТ).<ref name="LSE Chair">{{cite web |last=Ludlow |first=N |year=2006 |publisher=[[London School of Economics]] |title=De-commissioning the Empty Chair Crisis: the Community institutions and the crisis of 1965–6 |url=http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |access-date=24 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Халштајн започнал засилување за Европското право и почнал да има значајно влијание врз националното законодавство. На почетокот не се обрнувало многу внимание на неговата администрација, но со помош на Европскиот суд за правда, Комисијата го зацврстила својот авторитет доволно цврсто за да би можела следната Комисија да биде сфатена посериозно.<ref>{{наведена книга |last1=Eppink |first1=Derk-Jan |author-link=Derk Jan Eppink |translator=Ian Connerty |title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission |publisher=Lannoo |edition=1 |location=Tielt, Belgium |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 221–2] |isbn=978-90-209-7022-7 |url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 }}</ref> Меѓутоа, во 1965 година натрупувањето на разликите меѓу француската влада на Шарл де Гол и другите земји-членки (околу влезот на Обединетото Кралство, непосредните избори на Европскиот парламент, планот на Фуше и буџетот),ја предизвика кризата ͈празен стол", наводно преку предлог за заедничката земјотелска политика. Институционалната криза била решена наредната година, тоа го чинело Етјен Хирш неговото претседателство во Евроатомот, а подоцна и претседателството на Валтер Халштајн во ЕЕЗ, иако бил сметан како најдинамичен водач до Жак Делор.<ref name="LSE Chair"/> {{Структурна еволуција на Европската комисија}} ===Почетоците на развојот=== Трите тела, колективни именувани Европски извршители постоеле од први јули 1967 година каде со Договорот за спојување биле споени во единствена администрација за време на претседателот Жан Реј.<ref name="ENA commission history"/> Поради спојувањето Комисијата на Реј, привремено се зголемила на 14 членки, иако сите идни Комисии се намалиле на 9 членки следејќи ја формулата по еден член за помалите држави и 2 за поголемите.<ref name="ENA composition">{{cite web |title=Composition |publisher=CVCE |url=http://www.cvce.eu/obj/composition_of_the_european_commission-en-4b39ad5f-6376-44e4-8144-07e1f84647aa.html|date=31 August 2016 }}</ref> Комисијата на Реј ја довршил Заедницата за царинска унија во 1968 година и се залагал за помоќен избран Европски парламент.<ref name="Meet Rey">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Rey Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/rey/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Иако Реј бил првиот претседател на споената заедница, Халштајн се смета за прв претседател на модерната комисија.<ref name="ENA commission history"/> Следела комисијата Малфати и Мансхолт, кој равотеле на монетарната соработка и на првото проширување на север во 1973 година.<ref name="Meet Mansholt">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Mansholt Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/mansholt/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref><ref name="Meet Malfatti">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Malfatti Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/malfatti/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Со ова проширување, комисијата на Ортоли пораснала на 13 членови (Обедениетото Кралство како најголема земја доби два комесари), која се занимавала со зголемување на заедницата за време на економската и меѓународна нестабилност во тоа време.<ref name="ENA composition"/><ref name="Meet Ortoli">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Ortoli Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/ortoli/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународното претставување започна кога претседателот Рој Џенкинс како прв претседеател присуствувал на самитот Г8 во име на Заедницата.<ref>{{cite web|url=http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |title=EU and the G8 |access-date=25 September 2007 |publisher=European Commission |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226165606/http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |archive-date=26 February 2007}}</ref> По Комисијата на Џенкинс, Комисијата на Гастон Торн го надгледувала проширувањето на југ, во прилог започна рабтата на Единствениот Европски акт.<ref name="Meet Thorn">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Thorn Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/thorn/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> ===Жак Делор=== Една од најистакнатите комисии била онаа која била предводена од Жак Делор. Потоа претседателите не успеале да го достигнат истото ниво на лична претпознатливост. Делор бил виден како водич кој и дал на Комисијата смисла за насока и динамичност.<ref>{{cite web |publisher=Burson-Marsteller |title=The new Commission&nbsp;– some initial thoughts |year=2004 |url=http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |access-date=17 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923001700/http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |archive-date=23 September 2006}}</ref> Делор и неговиот тим се сметаат како татковци на основањето на еврото.<ref name="Meet Delors">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Delors Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/delors/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународниот трибун Хералд на крајот на вториот мандат на Делор во 1992 година запиша: ͈Господинот Делор ја извади Европската заедница од мртвите. Пристигна кога европесимизмот беше најлош. Иако беше малку познат како поранешен француски министер за финасии воведе живот и надеж во европската заедница и во потиштената бриселска комисија. Во неговиот прв мандат од 1985-1988 година ја собра Европа на Единствениот пазар и кога беше назначен за втор мандат започна да ги повикува Европејците кон далеку поамбициозните цели на економската, монетарната и политичка унија.<ref name="IHT Delors quote">{{cite web|last=Merritt|first=Giles|title =A Bit More Delors Could Revamp the Commission|work=International Herald Tribune|date=21 January 1992|url=http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|access-date=17 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080121053056/http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|archive-date=21 January 2008}}</ref> ===Жак Сантер=== Наследник на Делор бил Жак Сантер. Комплетната Комисија на Сантер била принудена од страна на Европскиот Парламент во 1999г., како резултат на измама и корупција со централна улога на Едит Кресон. Тие измами биле откриени од страна на внатрешниот ревизор Пол ван Бутинен.<ref>{{наведена книга|author=Paul van Buitenen|title=Blowing the Whistle: Fraud in the European Commission|publisher=Politicos Pub|year=2000|isbn=978-1-902301-46-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/experts/default_en.htm |title=Second report on Reform of the Commission. Analysis of current practice and proposals for tackling mismanagement, irregularities, and fraud. Committee of Independent Experts, 1999 |publisher=European Parliament }}</ref> За првпат комисијата била натерана колективно да даде оставка и претставува промена на власта врз парламентот.<ref>{{cite web|last=Topan|first=Angelina|title=The resignation of the Santer-Commission: the impact of 'trust' and 'reputation'|date=30 September 2002|publisher=European Integration Online Papers|url=http://eiop.or.at/eiop/pdf/2002-014.pdf|access-date=12 June 2007 }}</ref> Сепак, комисијата на Сантер ја извршила работата за Договорот од Амстердам и за еврото.<ref name="Meet Santer">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Santer Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/santer/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Како одговор на скандалот била создадена Европската канцеларија за спречување на измама. ===Роман Проди=== По Сантер, Функцијата ја презел Романо Проди. Договорот од Амстердам ја зголеми моќта на комисијата, и од страна на печатот Проди бил наречен како нешто слично на премиер.<ref>{{cite web|last=James|first=Barry|title=Prodi to Have Wide, New Powers as Head of the European Commission|work=International Herald Tribune|date=16 April 1999|url=http://www.iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|access-date=17 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017203411/http://iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|archive-date=17 October 2007}}</ref><ref>{{наведен нестручен часопис|last=Rossant |first=John |title=Commentary: Romano Prodi: Europe's First Prime Minister? (int'l edition) |magazine=[[Business Week]] |date=27 September 1999 |url=http://www.businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |access-date=17 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023012122/http://businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |archive-date=23 October 2007}}</ref> Силите повторно се зајакнале со Договорот од Ница од 2010 г., кој на претседателот му дал поголемо овластување над составот на нивната комисија.<ref name="ENA commission history"/> ===Хосе Мануел Баросо=== Во 2004 година Хосе Мануел Баросо станал претседател. Парламентот повторно се потврдил во преговори за предложеното членство на Комисијата на Баросо. Поради тоа, Баросо бил принуден да направи измена во составот пред да ја земе должноста.<ref>{{cite web|last=Tobais|first=Troll|title=We have to democratise procedures|date=2 November 2004|publisher=Café Babel|url=http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|access-date=12 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20051129143940/http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|archive-date=29 November 2005}}</ref> Комисијата на Баросо била првиот полн состав во проширувањето на 25 членови во 2004 година. На крајот бројот на комисери се зголемил на 30. Како резултат на зголемувањето на бројот на земјите, со Договорот од Амстердам се намалил бројот на комисери на еден по земја, наместо по 2 за поголемите земји.<ref name="ENA composition"/> Наводите за измама и корупција биле повторно собрани во 2004 година од страна на поранешниот главен ревизор Жил Муи.<ref>{{cite news |title = Auditor blames politicians for EC waste and corruption |date=8 August 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182952/http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |url-status=dead |archive-date=24 September 2015 |newspaper= The Sunday Herald |first=Ian |last=Fraser}}</ref> Офицерот на комисијата Гвидо Страк објавил наводна измама и злоупотреба во неговиот оддел во 2002-2004 година за ОЛАФ и бил отпуштен.<ref>{{cite web |url = http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |title = Guido Strack – the downfall of a whistleblower |date = 6 October 2011 |publisher = VoxEurop |first = Sebastien |last = Beck |accessdate = 2021-02-04 |archive-date = 2013-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131227115236/http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |url-status = dead }}</ref> Во 2008г. Рол Ван Вутенен (поранешен ревизор познат од сканадлот од комисијата на Санадер) наводно со Европската канцеларија за спречување на измама (ОЛАФ) со недостаток од независност и ефикасност.<ref>{{cite web |url=http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |title=Paul van Buitenen: Alleged irregularities in OLAF |publisher=Eur-law.eu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330084358/http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |archive-date=30 March 2012}}</ref> Мандатот на првата Комисија на Баросо истекол на 31 октомври 2009 година. Според Договорот од Ница првата комисија требала да биде назначена по бројот на земјите-членки кој го достигнал бројот 27, а треба да се намали, помалку од бројката на земјите членки. Точниот број на комесарите се одлучувал со едноставно гласање на Европскиот совет и членството се ротирало под еднакво помеѓу земјите. По приемот на Романија и Бугарија во јануари 2007 година, стапи на сила за наредната комисија.<ref>See the attached Protocol, Article 4</ref> Со Договорот од Лисабон кој стапи на сила од 2003 година мандитирал со намалување на бројот на комесари на дветретини од земјите членки од 2014 година, освен ако Советот не одлучи поинаку. Членството би требало да ротира еднакво и ниедна членка да нема повеќе од еден комесар. Сепак, договорт бил одбиен од гласачите на Ирска во 2008 година со една главна грижа губење на нивниот комесар. Оттука, била дадена гаранција за повторување на гласањето дека Советот ќе ја користи својата моќ за измена на бројот на комесарите. Сепак, според договорите сè уште бројот требал да биде помал од вкупниот број на членови, со што било предложено дека земјата-членка што добива комесар ќе ја функционира Висок претставник - таканаречен 26+1 формула.<ref>{{cite news|last=Smyth|first=Jamie|title=Rejection may undermine EU's effectiveness, warns Swedish premier|work=The Irish Times|date=5 September 2009|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|access-date=15 September 2009|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224173619/http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://euobserver.com/843/27360 Czechs prepare for possible second Irish No], ''EUobserver'', 8 January 2009</ref> Оваа гаранција (кога може да го најде својот следен пат во следната измена на договорот веројатно во Договорот за пристапување) придонесе за Ирска одобрување на договот на вториот референдум во 2009 година. Исто така, Лисабон ги комбинира мислењата на Европскиот комесар со Високиот претставник на Советот за заедничка надворешна и безбедносна политика. Исто така, и заменик претседателот на Комисијата ќе претседава со советот на Европската Унија на состаноците за надворешни работи како Комисија за надворешни односи и обврски.<ref name="Europa web portal">{{cite web |title=The Union's institutions: Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |access-date=6 July 2007 |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819052953/http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Council of the European Union |title=Brussels European Council 21/22 June 2007: Presidency Conclusions |date=20 June 2007 |url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/94932.pdf |access-date=22 June 2007}}</ref> Договорот дополнително предвидува дека најблиските Европски избори треба да бидат земени предвид при именувањето на Комисијата, иако претседателот сè уште е предложен од страна на Европскиот совет ; Европскиот парламент ќе ја избира Комисијата, наместо да одобри како по Договорот од Ница.<ref name="Europa web portal"/><ref name="Article 17:7 TEU">[[s:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title III: Provisions on the Institutions#Article 17|Treaty on European Union: Article 17:7]]</ref> ==Овластување и функции== Уште од почетокот Комисијата била основана да функционира како независен наднационален орган одвоен од владата, и е опишан како единствено платено тело да размислува европски.<ref name="Day">{{cite web|title=Interview with European Commission Secretary-General Catherine Day|publisher=EurActiv|date=25 September 2006|url=http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|access-date=17 June 2007|archive-date=2017-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224073529/http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|url-status=dead}}</ref> Членовите се предложени од владите на земјите-членки од секоја по една, од нив се очекува да делуваат незвисно –неутрално под други влијанија како на пример владата која ги поставила. Ова стои во контраст со Советот која ја претставува владата, европскиот парламент, кој ги претставува граѓаните, економски-социалниот комитет, кој го претставува организираното граѓанско општество.<ref name="Europa Institutions">{{cite web|title=Institutions of the EU: The European Commission|publisher=[[Europa (web portal)|Europa]]|url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007}}</ref> Преку членот 17 од Договорот на Европската Унија, Комисијата има неколку одговорности: развивање на среднорочните стратегии, нацрт закони и арбитража во законодавниот процес претставување на ЕУ во трговски преговори, правење правила и преговори на пример во политиката на конкуренцијата, подготвување на буџетот на европската унија и набљудување на спроведувањето договори и законодавство.<ref>Hix, Simon (1999) "The political system of the European Union" MacMillan, Basingstoke. p32</ref> ===Извршна власт=== Пред да стапи на сила со Договорот од Лисабон, извршната власт во ЕУ припаѓа на Советот и ѝ доделува на комисијата овластувања која таа притоа ги извршува. Меѓутоа, Советот може да ги повлече овие овластувања, извршувајќи ги непосредно, или да ги наметне условите за нивните потреби.<ref>{{cite web|title=Executive body|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/executive_body-en-1ea2c754-b3fe-42ea-b6ab-44f07291d9ee.html|date=15 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Implementing powers of the Council of the European Union|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/implementing_powers_of_the_council_of_the_european_union-en-5d4d07d9-bba1-467e-93c2-8241444be9a2.html|year=2016}}</ref> Моќта е повеќе ограничена од повеќето национални власти, во делот поради којшто комисијата нема овластување во областа на надворешната политика-ова овластување припаѓа на Европскиот совет, кој сто некој анализи го класифицираат како втор извршен огран на ЕУ.<ref name="dragoman"/> Со оглед на тоа што со Договорот од Лисабон Европскиот совет станал формална установа со овластувања да ја постапува комисијата, може да се каже дека тие две тела поседуваат извршни моќи на Унијата (Европскиот совет исто така поседува поединечни национални овластувања). Меѓутоа, комисијата е таа која моментално ја поседува извршната власт на Европската Унија.<ref name="dragoman">{{cite web |last=Stark |first=Christine |publisher=Dragoman |title=Evolution of the European Council: The implications of a permanent seat |date=4 September 2002 |url=http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |access-date=10 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325005346/http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Bermann|first=George|title=Executive Power in the New European Constitution|year=2004|url=http://www.jeanmonnetprogram.org/archive/papers/04/040501-13.rtf|format=RTF|publisher=New York University|access-date=18 June 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата се налик на владите од типот на некогашниот белгиски премиер Гиј Верховстад кој предложил измена на нејзиното име во Европска влада, нарекувајќи го сегашното име на Унијата смешно.<ref>{{наведена книга |last=Verhofstadt |first=Guy |title=The United States of Europe |publisher=Federal Trust |year=2006 |location=London |page=69 |isbn=1-903403-86-3}}</ref> ===Законодаван иницијатива=== Комисијата се разликува од другите институции во тоа што само таа ја поседува законодавната иницијатива во Европската унија, што значи дека единствено комисијата може да поднесе формални предлози на законодавните акти нацрт-законот не може формално да доаѓаат од законодавната гранка. Со Договорот од Лисабон ниеден законодавен акт не е дозволен во полето на заедничка и надворешна безбедносна политика. Комисијата го дели ова право со советот, но таа нема овластувања на полициската и судската соработка во врска со кривичните работи. Во самата комисија, Советот и Парламентот може да побараат законодавни акти во најголем број на случаи, комисијата иницира на основа на овие предлози, овој монопол е установен со идејата да се обезбеди координативно и складно обликување на правниот систем на ЕУ.<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Right of initiative|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708112656/http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|archive-date=8 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=The Commission's right of initiative|url=http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|archive-date=25 October 2007}}</ref> Овој монопол е предизвинкан од некој кој тврдат дека Собранието исто така треба да има право, повеќето национални парламенти кое го имаат правото во некои погледи.<ref>{{cite web|last=Murray |first=Alasdair |title=Reform now or languish later |publisher=Centre for European Reform |date=30 September 2002 |url=http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151215/http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |archive-date=28 September 2007 }}</ref> Меѓутоа, Советот и Парламентот можеле да побараат од комисијата да направат нацрт-закон, иако комисијата има право да одбие да го стори тоа<ref>Peterson, John and Michael Shackelton (2006) "Institutions of European Union" p152.</ref> како што се случи во 2008 година во интернационалната колективна конвенција.<ref>Anne-Cécile Robert (March 2009) "Et la crise sociale a rattrapé le Parlement européen", ''[[Le Monde diplomatique]]''. p. 6–7</ref> Според Договорот од Лисабон граѓаните на ЕУ имаат право да побараат од комисијата да донесуваат закони на една област преку петиција која изнесува 1.000.000 потписи, но тоа не е обврзувачки.<ref>{{cite web|last=Wallis|first=Diana|author-link=Diana Wallis|last2=Picard|first2=Severine|title=The Citizens' Right of Initiative in the European Constitution: A Second Chance for Democracy|url=http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|access-date=18 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060306034741/http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|archive-date=6 March 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата да предлага закони обично биле средочени на економската регулатива. Предложила голем број прописи засновани на претпазливиот принцип. Ова значи дека превентивната регулација презема иницијатива доколку, постои опасност на околината или човековото здравје: во борба против климатските промени или ограничувањата на генетските измени на организмите. Ова е спротивно на одмерувањето на регулативата во однос на нејзините последици во економијата. На овој начин комисијата произвела построга регулатива во однос на другите. Големината на европскиот пазар допридонесе за законодавствата на ЕУ на светскиот пазар.<ref>{{cite news|work=The Economist|date=20 September 2007|title=Brussels rules OK|url=http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9832900|access-date=22 October 2007}}</ref> Во скоро време омисијата започнала создавање на Европското кривично право. Во 2006 година токсичен отпад е исфрлен на [[Брег на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата Коска]] од европски брод, тоа ја наведе комисијата да се посвети на законите против токсичниот отпад. Во тоа време некои држави од ЕУ не ни имале транспорт на токсичен отпад во своето кривично право, тоа ги навело комесарите Франко Фратини и Ставрос Димас да ја предложат идејата за еколошките злосторства. Нивното право да предлагаат кривични закони било оспорувано на Европскиот суд на правдата, но судот ова право го поддржа. До 2007 година единствени други кривични предлози кои биле предложени во областа на кривичното право биле Директивата во врска со правата на интелектуалната сопственост<ref name="E!Sharp0507 Legal">{{cite news|last=Charter|first=David|title=A new legal environment|work=E!Sharp|pages=23–5|publisher=People Power Process|year=2007}}</ref> и измена на рамковната одлука за борба против тероризмот во 2002 година, која забранила какви било дела поврзани со тероризмот, регрутација (посебно преку интернет) и обука.<ref>{{cite web|publisher=European Commission|date=6 November 2007|title=Counter‑terrorism&nbsp;– EU steps up a gear|url=http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|access-date=21 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213232626/http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|archive-date =13 December 2007}}</ref> ===Спроведување=== Кога пописот е одобрен од советот и парламентот, комисијата има одговорност да го обезбеди неговото спроведување. Ова се прави преку земјите-членки или преку агенциите. Придонесувањето на неопходните мерки, комисијата и од комитетите составени од претставниците на земјите-членки и јавното и правното лоби,<ref>[http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea La Lobbycracia Europea] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722053744/http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea |date=2011-07-22 }}&nbsp;– Aparicio Caicedo, analyst, Gertrude Ryan Law Observeratory, opinion piece in Legal Today magazine.</ref> (процес кој е познат во жаргонот ͈Комитологија").<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Comitology|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629121630/http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|archive-date=29 June 2007}}</ref> Понатаму, комисијата е одговорна за спорведување на буџетот на ЕУ ; обезбедување, заедно со европскиот ревизиски суд, дека фондовите на ЕУ се правилно потрошени. Особено, комисијата има обврски да ги обезбеди договорите и правните пописи кој потенцијално се преземени од земјите-членки или од други институции пред спорот на Европскиот суд. Во оваа улога комсијата е позната како чувар на договори.<ref name="oispex">{{cite web|publisher=Europa (web portal) |title=The European Commission |url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007 }}</ref> Конечно комисијата обезбедува претставување на комисијата во надворешното претставување заедно со земјите-членки на заедничката надворешна и безбедносна политика, кои ја претставуваат Унијата во тела како што е светската трговска организација. Исто така, вообичаено е претседателот на комисијата да присуствува на Г8 состаноците.<ref name="oispex"/> ==Состав== Комисијата составена од комесари, вкупно 27 члена, вклучувајќи ги претседателот и потпретседателот. Иако, секој член е именуван од нациналната влада по една на држава, не ја претставуваат својата држава во комисијата<ref name="bbc examine">{{cite news|last=Lungescu|first=Oana|work=BBC News|title =Examining the EU executive|date=23 July 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201095441/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|url-status=dead|archive-date=1 February 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> (но, понекогаш во пракса има влијание за нациноалниот интерес).<ref>{{наведена книга|last=Eppink|first=Derk-Jan|author-link=Derk Jan Eppink|translator=Ian Connerty|title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission|publisher=Lannoo|edition=1|location=Tielt, Belgium|year=2007|isbn=978-90-209-7022-7|page=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119 119]|url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119}}</ref> Одкога се предложени комесарите претседателот ги расподелува портфолијата меѓу нив. Моќта на комесарот во голема мера зависи од неговото портфолио и може да варира со тек на времето. На пример, комесарот за образование расте во важност со согласност со порастот на значењето на образованието и културата во европската политика.<ref>{{cite web|url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080705113103/http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|url-status=dead|archive-date=5 July 2008|title=Brussels European Council, Presidency Conclusions|publisher=Council of the European Union|year=2008|access-date=20 August 2009|quote=See paragraphs 7, 8 & 13 of the Presidency conclusions of the European Council on 13/14 March 2008}}</ref> Друг пример е комесарот за конкуренција кој има високо видлива позиција на светски дофат.<ref name="bbc examine"/> Пред да ја преземе Комисијата обврската, составот како целина мора да биде одобрен од страна на Парламентот.<ref name="Europa Institutions"/> Комесарите се поддржани од својот личен кабинет кој ги дава политичките насоки, додека граѓанската служба (генерална дирекција види подолу) се занимава со техничката поддршка.<ref>{{наведена книга|url=https://archive.org/details/europeancommissi0000nuge|url-access=registration|title=The European Commission|first=Neill|last=Nugent|date=2 July 2001|publisher=Palgrave|via=Internet Archive|isbn=9780333587430}}</ref> ===Именувањe=== Претседателот на комисијата прво е предложен од страна на Европскиот совет земајќи ги предвид последните парламентарни избори, кандидатот тогаш може да биде избран од страна на Европскиот парламент или не. Ако не, Европскиот совет предлага друг кандидат во рок од еден месец.<ref name="Article 17:7 TEU" /><ref name="Schütze 2012">{{наведена книга|last1=Schütze|first1=Robert|title=European Constitutional Law|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521-73275-8|pages=99–100, 118}}</ref> Кандидатот бил водечки национален политичар но, тоа не е услов. Во 2009 година, Договорот од Лисабон не бил на сила и Баросо не бил избран од Собранието, туку номиниран од Европскиот совет, во секој случај, десно ориентаните партии на ЕУ вршеле притисок за кандидат од својте редови. На крајот десно ориентираниот кандидат бил избран: Хосе Мануел Баросо од Европската народна паритја. Постојат и други критериуми кои влијаат на изборот на кандидат. Меѓу нив се: Географската област на Европа од која доаѓа кандидатот (фаворизирана како југоисточна Европа во 2004 година), политичкото влијание на кандидатот, (кредибилни но не да бидат надмоќни над членовите), јазик (Франција смета дека францускиот јазик е неопходен услов) и степен на интеграција (нивната земја треба да биде член на Еврозоната и на Шенгенскиот договор). Во 2004 година системот произвел голем број на кандидати и бил критикуван од страна на некои членови на парламентот. По изборот кој се продолжи, водачот на групата Алијанса на либералните и демократите за Европа, Грехам Водсон, ја опишал процедурата како патека на теписи во [[Јуст Липсиј]]", кој произвел само најмал заеднички именител, додека водачот на групата Европски зелени-европски слободен сојуз (Green –EFA) Даниел Кон Бендит го прашал Баросо по неговиот прв говор „Ако вие сте најдобриот зошто не сте првиот кандидат?“ По претседателските избори и именувањето на високиот претставени од страна на Европскиот совет, секој комесар е номиниран од нивната земја-членка (освен за оние држави кои си обезбедиа претседател и висок претставник) во консултација со претседателот на Комисијата, иако има мала практична моќ да присили промена на кандидатот. Меѓутоа, колку е поспособен кандидатот, толку е поголема веројатноста претседателот да им даде помоќно портфолио, распределба која е целосно во негова дискреција. Тогаш тимот на претседателот е предмет на расправа. Во Европскиот парламен кој ќе ги испитува нив и потоа гласање за нивната соодветност за нивната целина. Ако членовите на комисијата се несоодветни, претседателот мора да го прегрупира тимот или да побара нов кандидат од земјата членка или да ризикува Комисијата да гласа против. Бидејќи парламентот не може да гласа против поединечните комесари постои компромис при што најлошите комесари се отстранети, но малите забелешки се ставаат на страна така што Комисијата може да ја преземе функцијата. Одкога тимот е одобрен од парламентот формално е составен во функција Европскиот Совет (Договор од ЕУ член 17.07). По назначувањето, претседателот бира неколку потпретседатели (високиот претставник е обврзан да биде еден од нив) од редот на комесарите. За најголем дел позицијата им дава малку поголема моќ на потпретседателите, освен првиот заменик кој стои како претседател кога претседателот е отсутен. Од 2009 година првиот заменик-претседател се има стекнато со дополнителна моќ кој исто така е Висок претставник. ===Политички стилови=== Сегашната комисија на Баросо ја презела одговорнаста кон крајот на 2004 година, откако била одложена поради противење на собранието кое принудило прегрупирање. Во 2007 година Комисијата се зголемила од 25-27 комесари, по пристапување на Романија и Бугарија во Унијата со која секој си назначил свој комесари. Со зголемувањето на Комисијата, Баросо го променил стилот на однесување на составот кој наликувал на претседателски кој заработил извесна доза критики.<ref>{{cite web|last=Beunderman|first=Mark|publisher=EU Observer|title=EU commission sees civil servants' power grow|date=22 February 2007|url=http://euobserver.com/843/23553|access-date=27 February 2007}}</ref> Сепак, Баросо бил повеќе претседателски и личност на висок профил на неговите претходници. Комисијата почнала да го губи дното на големите земји-членки како што се Франција, Обединетото Кралство и Германија кои се обидуваат да ја заобиколат нивната улога. Ова може да го зголеми создавањето на претседателот на Европскиот совет во рамките на Договорот од Лисабон.<ref>{{cite web|last=Iey Berry|first=Peter Sain|publisher=EU Observer|title=[Comment] Power is slipping from the commission to the council|date=18 January 2008|url=http://euobserver.com/9/25484|access-date=18 January 2008|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605071233/http://euobserver.com/9/25484|url-status=dead}}</ref> Исто така, дошло и до повисок степен на политизација во рамките на комисијата. ==Организација== Првенствено комисијата е со седиште во Брисел, со канцеларија на претседателот и сала за состаноци на комиисијата сместена на 13 спрат во зградата Берлејмон. Комисијата, исто така, функционира со многу други бројни објекти во Брисел и Луксембург, кога собранието ќе се состане во [[Стразбур]] комесарите се состануваат во зградата Винстон Черчил за да присуствуваат на дебати во собранието. Комисијата е поделена на оддели познати како генерални директори (ГД) што ги поврзува одделенијата и министерствата. Секој оддел покрива одредена област како што се земјоделството или правдата и правата на граѓаните или внатрешните служби како што се човековите ресурси и преводи и е предводен од генералниот директор кој е одговорен за комесар. Портфолиото на комесарот може да биде поддржан од голем број на ГД, тие подготвуваат предлози за нив иако се одобрени од страна на мнозинството на комесари, оди до парламентот и советот за разгледување. Имало критики од голем број на луѓе дека високо фрагментираната структура на ГД го троши скапоцентото време во борба со преговори како што се различни оддели и комесари кои се натпреваруваат меѓу нив. Понатаму, ГД можат да остварат значителна контрола над комесар кој има малку време да научи да воспоставува контрола врз својте вработени. Според бројките објавени од страна на Комисијата, 23.043 лица биле вработени од страна на Комисијата како службеници и привремени агенции во април 2007 година. Во прилог на овие 9019 надворешни вработени (на пример договорени агенти,одвоени нациноални експерти,млади експерти обучувачи итн.) биле вработени. Најголемиот ГД е генерален директор за преводи со 2186 вработени додека најголема група е Белгески (21,4%), веројатно се должи на мнозинството (16.626) на вработени кои се наогаат во земјата. Државната служба на Комисијата е управувана од Генералниот секретар, во моментов Кетрин Деј. ===Печат=== Комуникацијата со медиумите е поставена од страна на ГД за комуникација. Главниот портпарол на комисијата е Јоханес Летернберг кој ги презема пладневните брифинзи со новинарите, најчесто познати како пладневен печат. Се одвиваат секој работен ден во салата за новинари во Берлејмон каде што новинарите може да поставуваат прашања на официјалните лица на Комсиијата на која било тема и легално се очекува да се на снимање одговор на ТВ во живо. Ваквата ситуација во светот е единствена.<ref>{{cite news|last =Lynam|first=Joe|title=The peculiar world of the European Union|work=BBC News|date=1 April 2007|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6496813.stm|access-date=17 June 2007}}</ref> Забележано е од страна на еден истражувач дека печатот издаден од Комисијата е уникатно политички. Пораката често поминува во неколку фази на изработка која ја нагласува улогата на Комисијата и се користи за оправдување на ЕУ и Комисијата за зголемување на нивната должина и комплексност. Каде што има повеќе сектори кои се вклучени во печатот исто така може да биде извор на конкуренција меѓу Комисијата и самите комесари. Исто така, ова води до невообичаен голем број на печатот, 1907 за 2006 година и е исто така виден како уникатен призвод на политичката поставеност на ЕУ. Има поголем број на новинари во Брисел отколку во Вашингтон, во 2007 година има дописник од Брисел. Сепак, поради светската криза бројот на новинари во Брисел се намалил за 3 пати. Постои само еден новинар кој ги покрива вестите за ЕУ за Латвија и ниеден за Литванија. Иако, имаше светско намалување на новинарите, печатот и работењето како што се Европа преку сателит (Europe by Satelite) и Еурпал ТВ (Europal TV) води нови новинарски организација да веруваат дека можат да ја покријат ЕУ со овие извори и новинарски агенции. ==Легитимитет== Постои мислење дека методот на избори на комисијата го зголемил демократскиот дефицит на ЕУ. Комисијата е изршна власт, кандидатите се избрани од 27 национални влади, што значи дека не е возможно за членовите на Комисијата или нивниот претседател да бидат отстранети од гласачката кутија. Во главно, легитимитетот на Комисијата се основа на неопходниот број на галсови во Европскиот парламент, со можност Парламентот да ја отстрани Комисијата. Меѓутоа, излезеноста за изборите била мала (помала од 50%) од 1999 г. па наваму. Можеби оваа бројка е поголема од некои национални избори, вклучувајќи ги и оние за конгресот на САД, но фактот дека нема непосредни избори за претседател на Комисијата ја намалува легитимноста на оваа положба во очите на јавноста. Друг проблем е недостигот на единственото бирачко тело, кое дури и демократската структура и методите кои се развиваат не се огледало на создавање на европското граѓанско општество. Договорот од Лисабон би можел да реши дел од дефицитот во основањето на поголема демократска контрола врз Комисијата, вклучувајќи воспоставување на постапката со која изборот на претседателот на Комисијата би се поврзал со избрите на Европскиот парламент. Друг поглед на Комисијата тврди дека во областите во која таа има овластување да иницира закони не се затвора за институцијата која одговара на изборните притисоци. Во овој поглед Комисијата е споредена со институции како што е независната Централна банка, која се занимава со техничките области на политиката. Во дополнение, некои бранители на Комисијата појаснуваат дека прописите мора да бидат одобрени од советот во сите области (министрите од земјите-членки) како и Европскиот парламент во некои области пред да бидат усвоени, се ограничуваат прописи кој се усвоени во некои земји без согласност на нивните влади. Во 2009 година европскиот правобранител објави статистика со жалби за граѓани против институциите на ЕУ, повеќето од нив (жалбите) биле пополнети против европската комсиија (66%) и недостаток на транспарентност. Во 2010 година Комисијата била тужена за блокирање на пристапот на документите на биофуелната политика на ЕУ. Ова се случи откако во медиумите потврдија изјава дека Комисијата блокирала научен доказ против биофуелните субвенции. Недостатокот на транспарентност, нејасни лобистички врски, конфликт на интереси и неумерно трошење на комсиијата било означено во број на извештаи од страна на надворешни и независни верифицирани организации. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Европска Комисија]] ju6jtxzo2hdes3lsosjoe4owgtycwiy 5543086 5543085 2026-04-21T21:06:02Z Buli 2648 5543086 wikitext text/x-wiki {{ Infobox executive government | nativename = {{Name in official languages | name = Име на службените јазици | bg = Европейска комисия | hr = Europska komisija | cs = Evropská komise | da = Europa-Kommissionen | nl = Europese Commissie | en = European Commission | et = Euroopa Komisjon | fi = Euroopan komissio | fr = Commission européenne | de = Europäische Kommission | el = Ευρωπαϊκή Επιτροπή | hu = Európai Bizottság | ga = Coimisiún Eorpach | it = Commissione europea | lv = Eiropas Komisija | lt = Europos Komisija | mt = Kummissjoni Ewropea | pl = Komisja Europejska | pt = Comissão Europeia | ro = Comisia Europeană | sk = Európska komisia | sl = Evropska komisija | es = Comisión Europea | sv = Europeiska kommissionen }} | border = <!-- for clarification, options are "devolved" (for UK use), "federal", "central" --> | image = Logo of the European Commission (2025, English, horizontal).svg | image_size = 250px | alt = | image2 = <!-- up to | image4 = --> | image_size2 = <!-- up to | image_size4 = --> | alt2 = <!-- up to | alt4 = --> | caption = | date_established = {{Start date and age|1958|01|16|df=y}} | date_dissolved = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | state = <!-- polity governed --> | country = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = [[Земји членки на Европската Унија|27 земји-членки]] | {{Flaglist|Austria}} | {{Flaglist|Belgium}} | {{Flaglist|Bulgaria}} | {{Flaglist|Croatia}} | {{Flaglist|Cyprus}} | {{Flaglist|Czech Republic}} | {{Flaglist|Denmark}} | {{Flaglist|Estonia}} | {{Flaglist|Finland}} | {{Flaglist|France}} | {{Flaglist|Germany}} | {{Flaglist|Greece}} | {{Flaglist|Hungary}} | {{Flaglist|Ireland}} | {{Flaglist|Italy}} | {{Flaglist|Latvia}} | {{Flaglist|Lithuania}} | {{Flaglist|Luxembourg}} | {{Flaglist|Malta}} | {{Flaglist|Netherlands}} | {{Flaglist|Poland}} | {{Flaglist|Portugal}} | {{Flaglist|Romania}} | {{Flaglist|Slovakia}} | {{Flaglist|Slovenia}} | {{Flaglist|Spain}} | {{Flaglist|Sweden}} }} | polity = [[European Union]] | leader_title = [[Претседател на Европската комисија|Претседател на Комисијата]] ([[Урсула фон дер Лајен]] од 1 декември 2019) | appointed = Nominated by the [[European Council]] and elected by the [[European Parliament]] | main_organ = [[European Commissioner|College of Commissioners]] | ministries = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = 33 | bullets = true | [[Directorate-General for Agriculture and Rural Development|Agriculture and Rural Development]] | [[Directorate-General for Budget|Budget]] | [[Directorate-General for Climate Action|Climate Action]] | [[Directorate-General for Communication|Communication]] | [[Directorate-General for Communications Networks, Content and Technology|Communications Networks, Content and Technology]] | [[Directorate-General for Competition|Competition]] | [[Directorate-General for Economic and Financial Affairs|Economic and Financial Affairs]] | [[Directorate-General for Education, Youth, Sport and Culture|Education and Culture]] | [[Directorate-General for Employment, Social Affairs and Inclusion|Employment, Social Affairs and Inclusion]] | [[Directorate-General for Energy|Energy]] | [[Directorate-General for the Environment|Environment]] | [[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations|European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] | [[Eurostat]] | [[Directorate-General for Financial Stability, Financial Services and Capital Markets Union|Financial Stability, Financial Services and Capital Markets Union]] | [[Directorate-General for Health and Food Safety|Health and Food Safety]] | [[Directorate-General for Human Resources and Security|Human Resources and Security]] | [[Directorate-General for Informatics|Informatics]] | [[Directorate-General for Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs|Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs]] | [[Directorate-General for International Cooperation and Development|International Cooperation and Development]] | [[Directorate-General for Interpretation|Interpretation]] | [[Joint Research Centre]] | [[Directorate-General for Justice and Consumers|Justice and Consumers]] | [[Directorate-General for Maritime Affairs and Fisheries|Maritime Affairs and Fisheries]] | [[Directorate-General for Migration and Home Affairs|Migration and Home Affairs]] | [[Directorate-General for Mobility and Transport|Mobility and Transport]] | [[Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations|Neighbourhood and Enlargement Negotiations]] | [[Directorate-General for Regional and Urban Policy|Regional and Urban Policy]] | [[Directorate-General for Research and Innovation|Research and Innovation]] | [[Directorate-General for Taxation and Customs Union (European Commission)|Taxation and Customs Union]] | [[Directorate-General for Trade|Trade]] | [[Directorate-General for Translation|Translation]] }} | responsible = {{Unbulleted list | European Parliament }} | address = {{Unbulleted list | [[Брисел]], Белгија | [[Луксембург (град)|Луксембург]], Луксембург }} | url = {{URL|commission.europa.eu}} }} {{ЕУ теми}} '''Европската комисија''' има 28 члена - по еден од сите земји-членки на [[Европска Унија|Европската Унија]]. Сега, мандатот на комисијата е пет години, исто како и мандатот на [[Европски парламент|Европскиот парламент]]. Пред да го именуваат претседателот на комисијата, земјите-членки го консултираат парламентот, а парламентот ја одобрува целата комисија, пред истата да биде формално именувана. [[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|Европска комисија]] При извршувањето на должностите, членовите на комисијата се обврзани да бидат целосно независни од своите национални влади и да дејствуваат само во интерес на Унијата. Само парламентот има право на укор на комисијата. Секој член на комисијата има конкретна одговорност за една или за повеќе области, меѓутоа одлуките се донесуваат врз основа на колективна одговорност. Комисијата е, пред сè, чувар на договорите. Комисијата е непристрасен орган, кој се грижи за правилната примена на одредбите од договорите и на одлуките засновани на договорите. Комисијата може да иницира судска постапка против која било земја-членка и доколку е неопходно, да го упати случајот до Судот на правдата. Исто така, таа може да казни поединци или претпријатија, кога тие ги прекршуваат правилата на конкуренција на Унијата. Комисијата е и катализатор на Унијата. Таа го има единственото право да иницира законодавство и може да влијае на секоја фаза од процесот што води во насока на донесување нов „Европски закон“. Во областа на меѓувладината соработка, во однос на изнесувањето на предлозите, комисијата ги има истите права како и одделни земји или членки. И, конечно, комисијата е извршниот орган на Унијата. Тоа подразбира утврдување на правилата за спроведување на одредени членови од Договорот и за реализирање на одобрените буџетски средства наменети за активностите на Унијата. Најголем дел од средствата се обезбедуваат од главните фондови: Европскиот земјоделски фонд за насоки и гаранции, Европскиот социјален фонд, Европскиот фонд за регионален развој и Кохезиониот фонд. При реализацијата на своите извршни должности, комисијата често треба да бара мислење од комитетите на високи претставници од земјите-членки. Административниот персонал на комисијата е главно сместен во [[Брисел]] (каде што се наоѓа седиштето на комисијата), а помал дел во Луксембург. Го сочинуваат приближно 15.000 службеници поделени во различни директорати - општи и сервисни служби. Износот на оперативните трошоци на Комисијата и на другите институции не надминува 5% од вкупниот буџет на Унијата. ==Историја== Европската комисија потекнува од една од петте клучни институции создадени во наднационалниот систем на Европската Заедница, по предлог на Роберт Шуман, француски министер за надворешни работи, на 9 мај 1950 година. Со потекло од 1951 година како Висок орган за Европската заедница за јаглен и челик, Комисијата била подложена на бројни измени во власта и составот под различни претседатели, вклучувајќи 3 заедници.<ref name="ENA commission history">{{cite web|title = European Commission|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/european_commission-en-281a3c0c-839a-48fd-b69c-bc2588c780ec.html|year=2016}}</ref> ===Основање на комисијата=== Првата комисија потекнува од 1951 година како 9-ти член на Високиот орган под надлежност на претседателот Жан Моне (види власт на Моне). Високиот орган бил наднационален административен извршен орган на новата Европска заедница за јаглен и челик (ЕЗЈИ), и за првпат дојде на функција на 10 август 1952 година во Луксембург. Во 1958 година Договорот од Рим основал две нови заедници според ЕЗЈИ : Европска економска заедница (ЕЗ) и Европската заедница за атомска енергија (евроатом). Меѓутоа нивните извршни тела биле наречени комесари, а не Високи органи.<ref name="ENA commission history"/> Причината за промената на името била новата врска помѓу извршните органи и Советот. Некои држави како Франција изразија резервираност во текот на власта на високиот орган и посакаа да го ограничат давањето поголема моќ на Советот, отколку на нивните извршни органи.<ref name="ENA Council history">{{cite web|publisher =CVCE|title=Council of the European Union|url=http://www.cvce.eu/obj/the_council_of_the_european_union-en-de23700c-e50a-4e0e-a7de-80665e4caf9f.html|year=2016}}</ref> Луј Арман ја водел првата комисија за Евроатом. Валтер Хал Штајн ја водел првата комисија за Европска економска заедница, која го одржа првиот формален состанок на 16 јануари 1958 годона во Замокот на долината на Војвотката. Комисијата ја постигнала согласноста за спорниот договор за цената на житарките и оставила позитивен впечаток на третата земја кога за првпат се појавила на меѓународната сцена на Рундата на Кенеди на преговорите на општиот договор за цена и трговија (ОДЦТ).<ref name="LSE Chair">{{cite web |last=Ludlow |first=N |year=2006 |publisher=[[London School of Economics]] |title=De-commissioning the Empty Chair Crisis: the Community institutions and the crisis of 1965–6 |url=http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |access-date=24 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Халштајн започнал засилување за Европското право и почнал да има значајно влијание врз националното законодавство. На почетокот не се обрнувало многу внимание на неговата администрација, но со помош на Европскиот суд за правда, Комисијата го зацврстила својот авторитет доволно цврсто за да би можела следната Комисија да биде сфатена посериозно.<ref>{{наведена книга |last1=Eppink |first1=Derk-Jan |author-link=Derk Jan Eppink |translator=Ian Connerty |title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission |publisher=Lannoo |edition=1 |location=Tielt, Belgium |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 221–2] |isbn=978-90-209-7022-7 |url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 }}</ref> Меѓутоа, во 1965 година натрупувањето на разликите меѓу француската влада на Шарл де Гол и другите земји-членки (околу влезот на Обединетото Кралство, непосредните избори на Европскиот парламент, планот на Фуше и буџетот),ја предизвика кризата ͈празен стол", наводно преку предлог за заедничката земјотелска политика. Институционалната криза била решена наредната година, тоа го чинело Етјен Хирш неговото претседателство во Евроатомот, а подоцна и претседателството на Валтер Халштајн во ЕЕЗ, иако бил сметан како најдинамичен водач до Жак Делор.<ref name="LSE Chair"/> {{Структурна еволуција на Европската комисија}} ===Почетоците на развојот=== Трите тела, колективни именувани Европски извршители постоеле од први јули 1967 година каде со Договорот за спојување биле споени во единствена администрација за време на претседателот Жан Реј.<ref name="ENA commission history"/> Поради спојувањето Комисијата на Реј, привремено се зголемила на 14 членки, иако сите идни Комисии се намалиле на 9 членки следејќи ја формулата по еден член за помалите држави и 2 за поголемите.<ref name="ENA composition">{{cite web |title=Composition |publisher=CVCE |url=http://www.cvce.eu/obj/composition_of_the_european_commission-en-4b39ad5f-6376-44e4-8144-07e1f84647aa.html|date=31 August 2016 }}</ref> Комисијата на Реј ја довршил Заедницата за царинска унија во 1968 година и се залагал за помоќен избран Европски парламент.<ref name="Meet Rey">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Rey Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/rey/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Иако Реј бил првиот претседател на споената заедница, Халштајн се смета за прв претседател на модерната комисија.<ref name="ENA commission history"/> Следела комисијата Малфати и Мансхолт, кој равотеле на монетарната соработка и на првото проширување на север во 1973 година.<ref name="Meet Mansholt">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Mansholt Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/mansholt/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref><ref name="Meet Malfatti">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Malfatti Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/malfatti/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Со ова проширување, комисијата на Ортоли пораснала на 13 членови (Обедениетото Кралство како најголема земја доби два комесари), која се занимавала со зголемување на заедницата за време на економската и меѓународна нестабилност во тоа време.<ref name="ENA composition"/><ref name="Meet Ortoli">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Ortoli Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/ortoli/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународното претставување започна кога претседателот Рој Џенкинс како прв претседеател присуствувал на самитот Г8 во име на Заедницата.<ref>{{cite web|url=http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |title=EU and the G8 |access-date=25 September 2007 |publisher=European Commission |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226165606/http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |archive-date=26 February 2007}}</ref> По Комисијата на Џенкинс, Комисијата на Гастон Торн го надгледувала проширувањето на југ, во прилог започна рабтата на Единствениот Европски акт.<ref name="Meet Thorn">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Thorn Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/thorn/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> ===Жак Делор=== Една од најистакнатите комисии била онаа која била предводена од Жак Делор. Потоа претседателите не успеале да го достигнат истото ниво на лична претпознатливост. Делор бил виден како водич кој и дал на Комисијата смисла за насока и динамичност.<ref>{{cite web |publisher=Burson-Marsteller |title=The new Commission&nbsp;– some initial thoughts |year=2004 |url=http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |access-date=17 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923001700/http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |archive-date=23 September 2006}}</ref> Делор и неговиот тим се сметаат како татковци на основањето на еврото.<ref name="Meet Delors">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Delors Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/delors/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународниот трибун Хералд на крајот на вториот мандат на Делор во 1992 година запиша: ͈Господинот Делор ја извади Европската заедница од мртвите. Пристигна кога европесимизмот беше најлош. Иако беше малку познат како поранешен француски министер за финасии воведе живот и надеж во европската заедница и во потиштената бриселска комисија. Во неговиот прв мандат од 1985-1988 година ја собра Европа на Единствениот пазар и кога беше назначен за втор мандат започна да ги повикува Европејците кон далеку поамбициозните цели на економската, монетарната и политичка унија.<ref name="IHT Delors quote">{{cite web|last=Merritt|first=Giles|title =A Bit More Delors Could Revamp the Commission|work=International Herald Tribune|date=21 January 1992|url=http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|access-date=17 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080121053056/http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|archive-date=21 January 2008}}</ref> ===Жак Сантер=== Наследник на Делор бил Жак Сантер. Комплетната Комисија на Сантер била принудена од страна на Европскиот Парламент во 1999г., како резултат на измама и корупција со централна улога на Едит Кресон. Тие измами биле откриени од страна на внатрешниот ревизор Пол ван Бутинен.<ref>{{наведена книга|author=Paul van Buitenen|title=Blowing the Whistle: Fraud in the European Commission|publisher=Politicos Pub|year=2000|isbn=978-1-902301-46-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/experts/default_en.htm |title=Second report on Reform of the Commission. Analysis of current practice and proposals for tackling mismanagement, irregularities, and fraud. Committee of Independent Experts, 1999 |publisher=European Parliament }}</ref> За првпат комисијата била натерана колективно да даде оставка и претставува промена на власта врз парламентот.<ref>{{cite web|last=Topan|first=Angelina|title=The resignation of the Santer-Commission: the impact of 'trust' and 'reputation'|date=30 September 2002|publisher=European Integration Online Papers|url=http://eiop.or.at/eiop/pdf/2002-014.pdf|access-date=12 June 2007 }}</ref> Сепак, комисијата на Сантер ја извршила работата за Договорот од Амстердам и за еврото.<ref name="Meet Santer">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Santer Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/santer/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Како одговор на скандалот била создадена Европската канцеларија за спречување на измама. ===Роман Проди=== По Сантер, Функцијата ја презел Романо Проди. Договорот од Амстердам ја зголеми моќта на комисијата, и од страна на печатот Проди бил наречен како нешто слично на премиер.<ref>{{cite web|last=James|first=Barry|title=Prodi to Have Wide, New Powers as Head of the European Commission|work=International Herald Tribune|date=16 April 1999|url=http://www.iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|access-date=17 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017203411/http://iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|archive-date=17 October 2007}}</ref><ref>{{наведен нестручен часопис|last=Rossant |first=John |title=Commentary: Romano Prodi: Europe's First Prime Minister? (int'l edition) |magazine=[[Business Week]] |date=27 September 1999 |url=http://www.businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |access-date=17 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023012122/http://businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |archive-date=23 October 2007}}</ref> Силите повторно се зајакнале со Договорот од Ница од 2010 г., кој на претседателот му дал поголемо овластување над составот на нивната комисија.<ref name="ENA commission history"/> ===Хосе Мануел Баросо=== Во 2004 година Хосе Мануел Баросо станал претседател. Парламентот повторно се потврдил во преговори за предложеното членство на Комисијата на Баросо. Поради тоа, Баросо бил принуден да направи измена во составот пред да ја земе должноста.<ref>{{cite web|last=Tobais|first=Troll|title=We have to democratise procedures|date=2 November 2004|publisher=Café Babel|url=http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|access-date=12 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20051129143940/http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|archive-date=29 November 2005}}</ref> Комисијата на Баросо била првиот полн состав во проширувањето на 25 членови во 2004 година. На крајот бројот на комисери се зголемил на 30. Како резултат на зголемувањето на бројот на земјите, со Договорот од Амстердам се намалил бројот на комисери на еден по земја, наместо по 2 за поголемите земји.<ref name="ENA composition"/> Наводите за измама и корупција биле повторно собрани во 2004 година од страна на поранешниот главен ревизор Жил Муи.<ref>{{cite news |title = Auditor blames politicians for EC waste and corruption |date=8 August 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182952/http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |url-status=dead |archive-date=24 September 2015 |newspaper= The Sunday Herald |first=Ian |last=Fraser}}</ref> Офицерот на комисијата Гвидо Страк објавил наводна измама и злоупотреба во неговиот оддел во 2002-2004 година за ОЛАФ и бил отпуштен.<ref>{{cite web |url = http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |title = Guido Strack – the downfall of a whistleblower |date = 6 October 2011 |publisher = VoxEurop |first = Sebastien |last = Beck |accessdate = 2021-02-04 |archive-date = 2013-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131227115236/http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |url-status = dead }}</ref> Во 2008г. Рол Ван Вутенен (поранешен ревизор познат од сканадлот од комисијата на Санадер) наводно со Европската канцеларија за спречување на измама (ОЛАФ) со недостаток од независност и ефикасност.<ref>{{cite web |url=http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |title=Paul van Buitenen: Alleged irregularities in OLAF |publisher=Eur-law.eu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330084358/http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |archive-date=30 March 2012}}</ref> Мандатот на првата Комисија на Баросо истекол на 31 октомври 2009 година. Според Договорот од Ница првата комисија требала да биде назначена по бројот на земјите-членки кој го достигнал бројот 27, а треба да се намали, помалку од бројката на земјите членки. Точниот број на комесарите се одлучувал со едноставно гласање на Европскиот совет и членството се ротирало под еднакво помеѓу земјите. По приемот на Романија и Бугарија во јануари 2007 година, стапи на сила за наредната комисија.<ref>See the attached Protocol, Article 4</ref> Со Договорот од Лисабон кој стапи на сила од 2003 година мандитирал со намалување на бројот на комесари на дветретини од земјите членки од 2014 година, освен ако Советот не одлучи поинаку. Членството би требало да ротира еднакво и ниедна членка да нема повеќе од еден комесар. Сепак, договорт бил одбиен од гласачите на Ирска во 2008 година со една главна грижа губење на нивниот комесар. Оттука, била дадена гаранција за повторување на гласањето дека Советот ќе ја користи својата моќ за измена на бројот на комесарите. Сепак, според договорите сè уште бројот требал да биде помал од вкупниот број на членови, со што било предложено дека земјата-членка што добива комесар ќе ја функционира Висок претставник - таканаречен 26+1 формула.<ref>{{cite news|last=Smyth|first=Jamie|title=Rejection may undermine EU's effectiveness, warns Swedish premier|work=The Irish Times|date=5 September 2009|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|access-date=15 September 2009|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224173619/http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://euobserver.com/843/27360 Czechs prepare for possible second Irish No], ''EUobserver'', 8 January 2009</ref> Оваа гаранција (кога може да го најде својот следен пат во следната измена на договорот веројатно во Договорот за пристапување) придонесе за Ирска одобрување на договот на вториот референдум во 2009 година. Исто така, Лисабон ги комбинира мислењата на Европскиот комесар со Високиот претставник на Советот за заедничка надворешна и безбедносна политика. Исто така, и заменик претседателот на Комисијата ќе претседава со советот на Европската Унија на состаноците за надворешни работи како Комисија за надворешни односи и обврски.<ref name="Europa web portal">{{cite web |title=The Union's institutions: Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |access-date=6 July 2007 |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819052953/http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Council of the European Union |title=Brussels European Council 21/22 June 2007: Presidency Conclusions |date=20 June 2007 |url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/94932.pdf |access-date=22 June 2007}}</ref> Договорот дополнително предвидува дека најблиските Европски избори треба да бидат земени предвид при именувањето на Комисијата, иако претседателот сè уште е предложен од страна на Европскиот совет ; Европскиот парламент ќе ја избира Комисијата, наместо да одобри како по Договорот од Ница.<ref name="Europa web portal"/><ref name="Article 17:7 TEU">[[s:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title III: Provisions on the Institutions#Article 17|Treaty on European Union: Article 17:7]]</ref> ==Овластување и функции== Уште од почетокот Комисијата била основана да функционира како независен наднационален орган одвоен од владата, и е опишан како единствено платено тело да размислува европски.<ref name="Day">{{cite web|title=Interview with European Commission Secretary-General Catherine Day|publisher=EurActiv|date=25 September 2006|url=http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|access-date=17 June 2007|archive-date=2017-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224073529/http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|url-status=dead}}</ref> Членовите се предложени од владите на земјите-членки од секоја по една, од нив се очекува да делуваат незвисно –неутрално под други влијанија како на пример владата која ги поставила. Ова стои во контраст со Советот која ја претставува владата, европскиот парламент, кој ги претставува граѓаните, економски-социалниот комитет, кој го претставува организираното граѓанско општество.<ref name="Europa Institutions">{{cite web|title=Institutions of the EU: The European Commission|publisher=[[Europa (web portal)|Europa]]|url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007}}</ref> Преку членот 17 од Договорот на Европската Унија, Комисијата има неколку одговорности: развивање на среднорочните стратегии, нацрт закони и арбитража во законодавниот процес претставување на ЕУ во трговски преговори, правење правила и преговори на пример во политиката на конкуренцијата, подготвување на буџетот на европската унија и набљудување на спроведувањето договори и законодавство.<ref>Hix, Simon (1999) "The political system of the European Union" MacMillan, Basingstoke. p32</ref> ===Извршна власт=== Пред да стапи на сила со Договорот од Лисабон, извршната власт во ЕУ припаѓа на Советот и ѝ доделува на комисијата овластувања која таа притоа ги извршува. Меѓутоа, Советот може да ги повлече овие овластувања, извршувајќи ги непосредно, или да ги наметне условите за нивните потреби.<ref>{{cite web|title=Executive body|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/executive_body-en-1ea2c754-b3fe-42ea-b6ab-44f07291d9ee.html|date=15 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Implementing powers of the Council of the European Union|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/implementing_powers_of_the_council_of_the_european_union-en-5d4d07d9-bba1-467e-93c2-8241444be9a2.html|year=2016}}</ref> Моќта е повеќе ограничена од повеќето национални власти, во делот поради којшто комисијата нема овластување во областа на надворешната политика-ова овластување припаѓа на Европскиот совет, кој сто некој анализи го класифицираат како втор извршен огран на ЕУ.<ref name="dragoman"/> Со оглед на тоа што со Договорот од Лисабон Европскиот совет станал формална установа со овластувања да ја постапува комисијата, може да се каже дека тие две тела поседуваат извршни моќи на Унијата (Европскиот совет исто така поседува поединечни национални овластувања). Меѓутоа, комисијата е таа која моментално ја поседува извршната власт на Европската Унија.<ref name="dragoman">{{cite web |last=Stark |first=Christine |publisher=Dragoman |title=Evolution of the European Council: The implications of a permanent seat |date=4 September 2002 |url=http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |access-date=10 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325005346/http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Bermann|first=George|title=Executive Power in the New European Constitution|year=2004|url=http://www.jeanmonnetprogram.org/archive/papers/04/040501-13.rtf|format=RTF|publisher=New York University|access-date=18 June 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата се налик на владите од типот на некогашниот белгиски премиер Гиј Верховстад кој предложил измена на нејзиното име во Европска влада, нарекувајќи го сегашното име на Унијата смешно.<ref>{{наведена книга |last=Verhofstadt |first=Guy |title=The United States of Europe |publisher=Federal Trust |year=2006 |location=London |page=69 |isbn=1-903403-86-3}}</ref> ===Законодаван иницијатива=== Комисијата се разликува од другите институции во тоа што само таа ја поседува законодавната иницијатива во Европската унија, што значи дека единствено комисијата може да поднесе формални предлози на законодавните акти нацрт-законот не може формално да доаѓаат од законодавната гранка. Со Договорот од Лисабон ниеден законодавен акт не е дозволен во полето на заедничка и надворешна безбедносна политика. Комисијата го дели ова право со советот, но таа нема овластувања на полициската и судската соработка во врска со кривичните работи. Во самата комисија, Советот и Парламентот може да побараат законодавни акти во најголем број на случаи, комисијата иницира на основа на овие предлози, овој монопол е установен со идејата да се обезбеди координативно и складно обликување на правниот систем на ЕУ.<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Right of initiative|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708112656/http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|archive-date=8 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=The Commission's right of initiative|url=http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|archive-date=25 October 2007}}</ref> Овој монопол е предизвинкан од некој кој тврдат дека Собранието исто така треба да има право, повеќето национални парламенти кое го имаат правото во некои погледи.<ref>{{cite web|last=Murray |first=Alasdair |title=Reform now or languish later |publisher=Centre for European Reform |date=30 September 2002 |url=http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151215/http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |archive-date=28 September 2007 }}</ref> Меѓутоа, Советот и Парламентот можеле да побараат од комисијата да направат нацрт-закон, иако комисијата има право да одбие да го стори тоа<ref>Peterson, John and Michael Shackelton (2006) "Institutions of European Union" p152.</ref> како што се случи во 2008 година во интернационалната колективна конвенција.<ref>Anne-Cécile Robert (March 2009) "Et la crise sociale a rattrapé le Parlement européen", ''[[Le Monde diplomatique]]''. p. 6–7</ref> Според Договорот од Лисабон граѓаните на ЕУ имаат право да побараат од комисијата да донесуваат закони на една област преку петиција која изнесува 1.000.000 потписи, но тоа не е обврзувачки.<ref>{{cite web|last=Wallis|first=Diana|author-link=Diana Wallis|last2=Picard|first2=Severine|title=The Citizens' Right of Initiative in the European Constitution: A Second Chance for Democracy|url=http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|access-date=18 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060306034741/http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|archive-date=6 March 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата да предлага закони обично биле средочени на економската регулатива. Предложила голем број прописи засновани на претпазливиот принцип. Ова значи дека превентивната регулација презема иницијатива доколку, постои опасност на околината или човековото здравје: во борба против климатските промени или ограничувањата на генетските измени на организмите. Ова е спротивно на одмерувањето на регулативата во однос на нејзините последици во економијата. На овој начин комисијата произвела построга регулатива во однос на другите. Големината на европскиот пазар допридонесе за законодавствата на ЕУ на светскиот пазар.<ref>{{cite news|work=The Economist|date=20 September 2007|title=Brussels rules OK|url=http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9832900|access-date=22 October 2007}}</ref> Во скоро време омисијата започнала создавање на Европското кривично право. Во 2006 година токсичен отпад е исфрлен на [[Брег на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата Коска]] од европски брод, тоа ја наведе комисијата да се посвети на законите против токсичниот отпад. Во тоа време некои држави од ЕУ не ни имале транспорт на токсичен отпад во своето кривично право, тоа ги навело комесарите Франко Фратини и Ставрос Димас да ја предложат идејата за еколошките злосторства. Нивното право да предлагаат кривични закони било оспорувано на Европскиот суд на правдата, но судот ова право го поддржа. До 2007 година единствени други кривични предлози кои биле предложени во областа на кривичното право биле Директивата во врска со правата на интелектуалната сопственост<ref name="E!Sharp0507 Legal">{{cite news|last=Charter|first=David|title=A new legal environment|work=E!Sharp|pages=23–5|publisher=People Power Process|year=2007}}</ref> и измена на рамковната одлука за борба против тероризмот во 2002 година, која забранила какви било дела поврзани со тероризмот, регрутација (посебно преку интернет) и обука.<ref>{{cite web|publisher=European Commission|date=6 November 2007|title=Counter‑terrorism&nbsp;– EU steps up a gear|url=http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|access-date=21 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213232626/http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|archive-date =13 December 2007}}</ref> ===Спроведување=== Кога пописот е одобрен од советот и парламентот, комисијата има одговорност да го обезбеди неговото спроведување. Ова се прави преку земјите-членки или преку агенциите. Придонесувањето на неопходните мерки, комисијата и од комитетите составени од претставниците на земјите-членки и јавното и правното лоби,<ref>[http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea La Lobbycracia Europea] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722053744/http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea |date=2011-07-22 }}&nbsp;– Aparicio Caicedo, analyst, Gertrude Ryan Law Observeratory, opinion piece in Legal Today magazine.</ref> (процес кој е познат во жаргонот ͈Комитологија").<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Comitology|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629121630/http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|archive-date=29 June 2007}}</ref> Понатаму, комисијата е одговорна за спорведување на буџетот на ЕУ ; обезбедување, заедно со европскиот ревизиски суд, дека фондовите на ЕУ се правилно потрошени. Особено, комисијата има обврски да ги обезбеди договорите и правните пописи кој потенцијално се преземени од земјите-членки или од други институции пред спорот на Европскиот суд. Во оваа улога комсијата е позната како чувар на договори.<ref name="oispex">{{cite web|publisher=Europa (web portal) |title=The European Commission |url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007 }}</ref> Конечно комисијата обезбедува претставување на комисијата во надворешното претставување заедно со земјите-членки на заедничката надворешна и безбедносна политика, кои ја претставуваат Унијата во тела како што е светската трговска организација. Исто така, вообичаено е претседателот на комисијата да присуствува на Г8 состаноците.<ref name="oispex"/> ==Состав== Комисијата составена од комесари, вкупно 27 члена, вклучувајќи ги претседателот и потпретседателот. Иако, секој член е именуван од нациналната влада по една на држава, не ја претставуваат својата држава во комисијата<ref name="bbc examine">{{cite news|last=Lungescu|first=Oana|work=BBC News|title =Examining the EU executive|date=23 July 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201095441/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|url-status=dead|archive-date=1 February 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> (но, понекогаш во пракса има влијание за нациноалниот интерес).<ref>{{наведена книга|last=Eppink|first=Derk-Jan|author-link=Derk Jan Eppink|translator=Ian Connerty|title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission|publisher=Lannoo|edition=1|location=Tielt, Belgium|year=2007|isbn=978-90-209-7022-7|page=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119 119]|url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119}}</ref> Одкога се предложени комесарите претседателот ги расподелува портфолијата меѓу нив. Моќта на комесарот во голема мера зависи од неговото портфолио и може да варира со тек на времето. На пример, комесарот за образование расте во важност со согласност со порастот на значењето на образованието и културата во европската политика.<ref>{{cite web|url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080705113103/http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|url-status=dead|archive-date=5 July 2008|title=Brussels European Council, Presidency Conclusions|publisher=Council of the European Union|year=2008|access-date=20 August 2009|quote=See paragraphs 7, 8 & 13 of the Presidency conclusions of the European Council on 13/14 March 2008}}</ref> Друг пример е комесарот за конкуренција кој има високо видлива позиција на светски дофат.<ref name="bbc examine"/> Пред да ја преземе Комисијата обврската, составот како целина мора да биде одобрен од страна на Парламентот.<ref name="Europa Institutions"/> Комесарите се поддржани од својот личен кабинет кој ги дава политичките насоки, додека граѓанската служба (генерална дирекција види подолу) се занимава со техничката поддршка.<ref>{{наведена книга|url=https://archive.org/details/europeancommissi0000nuge|url-access=registration|title=The European Commission|first=Neill|last=Nugent|date=2 July 2001|publisher=Palgrave|via=Internet Archive|isbn=9780333587430}}</ref> ===Именувањe=== Претседателот на комисијата прво е предложен од страна на Европскиот совет земајќи ги предвид последните парламентарни избори, кандидатот тогаш може да биде избран од страна на Европскиот парламент или не. Ако не, Европскиот совет предлага друг кандидат во рок од еден месец.<ref name="Article 17:7 TEU" /><ref name="Schütze 2012">{{наведена книга|last1=Schütze|first1=Robert|title=European Constitutional Law|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521-73275-8|pages=99–100, 118}}</ref> Кандидатот бил водечки национален политичар но, тоа не е услов. Во 2009 година, Договорот од Лисабон не бил на сила и Баросо не бил избран од Собранието, туку номиниран од Европскиот совет, во секој случај, десно ориентаните партии на ЕУ вршеле притисок за кандидат од својте редови. На крајот десно ориентираниот кандидат бил избран: Хосе Мануел Баросо од Европската народна паритја. Постојат и други критериуми кои влијаат на изборот на кандидат. Меѓу нив се: Географската област на Европа од која доаѓа кандидатот (фаворизирана како југоисточна Европа во 2004 година), политичкото влијание на кандидатот, (кредибилни но не да бидат надмоќни над членовите), јазик (Франција смета дека францускиот јазик е неопходен услов) и степен на интеграција (нивната земја треба да биде член на Еврозоната и на Шенгенскиот договор). Во 2004 година системот произвел голем број на кандидати и бил критикуван од страна на некои членови на парламентот. По изборот кој се продолжи, водачот на групата Алијанса на либералните и демократите за Европа, Грехам Водсон, ја опишал процедурата како патека на теписи во [[Јуст Липсиј]]", кој произвел само најмал заеднички именител, додека водачот на групата Европски зелени-европски слободен сојуз (Green –EFA) Даниел Кон Бендит го прашал Баросо по неговиот прв говор „Ако вие сте најдобриот зошто не сте првиот кандидат?“ По претседателските избори и именувањето на високиот претставени од страна на Европскиот совет, секој комесар е номиниран од нивната земја-членка (освен за оние држави кои си обезбедиа претседател и висок претставник) во консултација со претседателот на Комисијата, иако има мала практична моќ да присили промена на кандидатот. Меѓутоа, колку е поспособен кандидатот, толку е поголема веројатноста претседателот да им даде помоќно портфолио, распределба која е целосно во негова дискреција. Тогаш тимот на претседателот е предмет на расправа. Во Европскиот парламен кој ќе ги испитува нив и потоа гласање за нивната соодветност за нивната целина. Ако членовите на комисијата се несоодветни, претседателот мора да го прегрупира тимот или да побара нов кандидат од земјата членка или да ризикува Комисијата да гласа против. Бидејќи парламентот не може да гласа против поединечните комесари постои компромис при што најлошите комесари се отстранети, но малите забелешки се ставаат на страна така што Комисијата може да ја преземе функцијата. Одкога тимот е одобрен од парламентот формално е составен во функција Европскиот Совет (Договор од ЕУ член 17.07). По назначувањето, претседателот бира неколку потпретседатели (високиот претставник е обврзан да биде еден од нив) од редот на комесарите. За најголем дел позицијата им дава малку поголема моќ на потпретседателите, освен првиот заменик кој стои како претседател кога претседателот е отсутен. Од 2009 година првиот заменик-претседател се има стекнато со дополнителна моќ кој исто така е Висок претставник. ===Политички стилови=== Сегашната комисија на Баросо ја презела одговорнаста кон крајот на 2004 година, откако била одложена поради противење на собранието кое принудило прегрупирање. Во 2007 година Комисијата се зголемила од 25-27 комесари, по пристапување на Романија и Бугарија во Унијата со која секој си назначил свој комесари. Со зголемувањето на Комисијата, Баросо го променил стилот на однесување на составот кој наликувал на претседателски кој заработил извесна доза критики.<ref>{{cite web|last=Beunderman|first=Mark|publisher=EU Observer|title=EU commission sees civil servants' power grow|date=22 February 2007|url=http://euobserver.com/843/23553|access-date=27 February 2007}}</ref> Сепак, Баросо бил повеќе претседателски и личност на висок профил на неговите претходници. Комисијата почнала да го губи дното на големите земји-членки како што се Франција, Обединетото Кралство и Германија кои се обидуваат да ја заобиколат нивната улога. Ова може да го зголеми создавањето на претседателот на Европскиот совет во рамките на Договорот од Лисабон.<ref>{{cite web|last=Iey Berry|first=Peter Sain|publisher=EU Observer|title=[Comment] Power is slipping from the commission to the council|date=18 January 2008|url=http://euobserver.com/9/25484|access-date=18 January 2008|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605071233/http://euobserver.com/9/25484|url-status=dead}}</ref> Исто така, дошло и до повисок степен на политизација во рамките на комисијата. ==Организација== Првенствено комисијата е со седиште во Брисел, со канцеларија на претседателот и сала за состаноци на комиисијата сместена на 13 спрат во зградата Берлејмон. Комисијата, исто така, функционира со многу други бројни објекти во Брисел и Луксембург, кога собранието ќе се состане во [[Стразбур]] комесарите се состануваат во зградата Винстон Черчил за да присуствуваат на дебати во собранието. Комисијата е поделена на оддели познати како генерални директори (ГД) што ги поврзува одделенијата и министерствата. Секој оддел покрива одредена област како што се земјоделството или правдата и правата на граѓаните или внатрешните служби како што се човековите ресурси и преводи и е предводен од генералниот директор кој е одговорен за комесар. Портфолиото на комесарот може да биде поддржан од голем број на ГД, тие подготвуваат предлози за нив иако се одобрени од страна на мнозинството на комесари, оди до парламентот и советот за разгледување. Имало критики од голем број на луѓе дека високо фрагментираната структура на ГД го троши скапоцентото време во борба со преговори како што се различни оддели и комесари кои се натпреваруваат меѓу нив. Понатаму, ГД можат да остварат значителна контрола над комесар кој има малку време да научи да воспоставува контрола врз својте вработени. Според бројките објавени од страна на Комисијата, 23.043 лица биле вработени од страна на Комисијата како службеници и привремени агенции во април 2007 година. Во прилог на овие 9019 надворешни вработени (на пример договорени агенти,одвоени нациноални експерти,млади експерти обучувачи итн.) биле вработени. Најголемиот ГД е генерален директор за преводи со 2186 вработени додека најголема група е Белгески (21,4%), веројатно се должи на мнозинството (16.626) на вработени кои се наогаат во земјата. Државната служба на Комисијата е управувана од Генералниот секретар, во моментов Кетрин Деј. ===Печат=== Комуникацијата со медиумите е поставена од страна на ГД за комуникација. Главниот портпарол на комисијата е Јоханес Летернберг кој ги презема пладневните брифинзи со новинарите, најчесто познати како пладневен печат. Се одвиваат секој работен ден во салата за новинари во Берлејмон каде што новинарите може да поставуваат прашања на официјалните лица на Комсиијата на која било тема и легално се очекува да се на снимање одговор на ТВ во живо. Ваквата ситуација во светот е единствена.<ref>{{cite news|last =Lynam|first=Joe|title=The peculiar world of the European Union|work=BBC News|date=1 April 2007|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6496813.stm|access-date=17 June 2007}}</ref> Забележано е од страна на еден истражувач дека печатот издаден од Комисијата е уникатно политички. Пораката често поминува во неколку фази на изработка која ја нагласува улогата на Комисијата и се користи за оправдување на ЕУ и Комисијата за зголемување на нивната должина и комплексност. Каде што има повеќе сектори кои се вклучени во печатот исто така може да биде извор на конкуренција меѓу Комисијата и самите комесари. Исто така, ова води до невообичаен голем број на печатот, 1907 за 2006 година и е исто така виден како уникатен призвод на политичката поставеност на ЕУ. Има поголем број на новинари во Брисел отколку во Вашингтон, во 2007 година има дописник од Брисел. Сепак, поради светската криза бројот на новинари во Брисел се намалил за 3 пати. Постои само еден новинар кој ги покрива вестите за ЕУ за Латвија и ниеден за Литванија. Иако, имаше светско намалување на новинарите, печатот и работењето како што се Европа преку сателит (Europe by Satelite) и Еурпал ТВ (Europal TV) води нови новинарски организација да веруваат дека можат да ја покријат ЕУ со овие извори и новинарски агенции. ==Легитимитет== Постои мислење дека методот на избори на комисијата го зголемил демократскиот дефицит на ЕУ. Комисијата е изршна власт, кандидатите се избрани од 27 национални влади, што значи дека не е возможно за членовите на Комисијата или нивниот претседател да бидат отстранети од гласачката кутија. Во главно, легитимитетот на Комисијата се основа на неопходниот број на галсови во Европскиот парламент, со можност Парламентот да ја отстрани Комисијата. Меѓутоа, излезеноста за изборите била мала (помала од 50%) од 1999 г. па наваму. Можеби оваа бројка е поголема од некои национални избори, вклучувајќи ги и оние за конгресот на САД, но фактот дека нема непосредни избори за претседател на Комисијата ја намалува легитимноста на оваа положба во очите на јавноста. Друг проблем е недостигот на единственото бирачко тело, кое дури и демократската структура и методите кои се развиваат не се огледало на создавање на европското граѓанско општество. Договорот од Лисабон би можел да реши дел од дефицитот во основањето на поголема демократска контрола врз Комисијата, вклучувајќи воспоставување на постапката со која изборот на претседателот на Комисијата би се поврзал со избрите на Европскиот парламент. Друг поглед на Комисијата тврди дека во областите во која таа има овластување да иницира закони не се затвора за институцијата која одговара на изборните притисоци. Во овој поглед Комисијата е споредена со институции како што е независната Централна банка, која се занимава со техничките области на политиката. Во дополнение, некои бранители на Комисијата појаснуваат дека прописите мора да бидат одобрени од советот во сите области (министрите од земјите-членки) како и Европскиот парламент во некои области пред да бидат усвоени, се ограничуваат прописи кој се усвоени во некои земји без согласност на нивните влади. Во 2009 година европскиот правобранител објави статистика со жалби за граѓани против институциите на ЕУ, повеќето од нив (жалбите) биле пополнети против европската комсиија (66%) и недостаток на транспарентност. Во 2010 година Комисијата била тужена за блокирање на пристапот на документите на биофуелната политика на ЕУ. Ова се случи откако во медиумите потврдија изјава дека Комисијата блокирала научен доказ против биофуелните субвенции. Недостатокот на транспарентност, нејасни лобистички врски, конфликт на интереси и неумерно трошење на комсиијата било означено во број на извештаи од страна на надворешни и независни верифицирани организации. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Европска Комисија]] 52jdv50w2cv1jcs3xpbxymhmpia53lv 5543087 5543086 2026-04-21T21:11:31Z Buli 2648 5543087 wikitext text/x-wiki {{ Infobox executive government | nativename = {{Name in official languages | name = Име на службените јазици | bg = Европейска комисия | hr = Europska komisija | cs = Evropská komise | da = Europa-Kommissionen | nl = Europese Commissie | en = European Commission | et = Euroopa Komisjon | fi = Euroopan komissio | fr = Commission européenne | de = Europäische Kommission | el = Ευρωπαϊκή Επιτροπή | hu = Európai Bizottság | ga = Coimisiún Eorpach | it = Commissione europea | lv = Eiropas Komisija | lt = Europos Komisija | mt = Kummissjoni Ewropea | pl = Komisja Europejska | pt = Comissão Europeia | ro = Comisia Europeană | sk = Európska komisia | sl = Evropska komisija | es = Comisión Europea | sv = Europeiska kommissionen }} | border = <!-- for clarification, options are "devolved" (for UK use), "federal", "central" --> | image = Logo of the European Commission (2025, English, horizontal).svg | image_size = 250px | alt = | image2 = <!-- up to | image4 = --> | image_size2 = <!-- up to | image_size4 = --> | alt2 = <!-- up to | alt4 = --> | caption = | date_established = {{Start date and age|1958|01|16|df=y}} | date_dissolved = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | state = <!-- polity governed --> | country = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = [[Земји членки на Европската Унија|27 земји-членки]] | {{Flaglist|Австрија}} | {{Flaglist|Белгија}} | {{Flaglist|Бугарија}} | {{Flaglist|Хрватска}} | {{Flaglist|Кипар}} | {{Flaglist|Чешка}} | {{Flaglist|Данска}} | {{Flaglist|Естонија}} | {{Flaglist|Финска}} | {{Flaglist|Франција}} | {{Flaglist|Германија}} | {{Flaglist|Грција}} | {{Flaglist|Унгарија}} | {{Flaglist|Ирска}} | {{Flaglist|Италија}} | {{Flaglist|Латвија}} | {{Flaglist|Литванија}} | {{Flaglist|Луксембург}} | {{Flaglist|Малта}} | {{Flaglist|Холандија}} | {{Flaglist|Полска}} | {{Flaglist|Португалија}} | {{Flaglist|Романија}} | {{Flaglist|Словачка}} | {{Flaglist|Словенија}} | {{Flaglist|Шпанија}} | {{Flaglist|Шведска}} }} | polity = [[European Union]] | leader_title = [[Претседател на Европската комисија|Претседател на Комисијата]] ([[Урсула фон дер Лајен]] од 1 декември 2019) | appointed = Nominated by the [[European Council]] and elected by the [[European Parliament]] | main_organ = [[European Commissioner|College of Commissioners]] | ministries = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = 33 | bullets = true | [[Directorate-General for Agriculture and Rural Development|Agriculture and Rural Development]] | [[Directorate-General for Budget|Budget]] | [[Directorate-General for Climate Action|Climate Action]] | [[Directorate-General for Communication|Communication]] | [[Directorate-General for Communications Networks, Content and Technology|Communications Networks, Content and Technology]] | [[Directorate-General for Competition|Competition]] | [[Directorate-General for Economic and Financial Affairs|Economic and Financial Affairs]] | [[Directorate-General for Education, Youth, Sport and Culture|Education and Culture]] | [[Directorate-General for Employment, Social Affairs and Inclusion|Employment, Social Affairs and Inclusion]] | [[Directorate-General for Energy|Energy]] | [[Directorate-General for the Environment|Environment]] | [[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations|European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] | [[Eurostat]] | [[Directorate-General for Financial Stability, Financial Services and Capital Markets Union|Financial Stability, Financial Services and Capital Markets Union]] | [[Directorate-General for Health and Food Safety|Health and Food Safety]] | [[Directorate-General for Human Resources and Security|Human Resources and Security]] | [[Directorate-General for Informatics|Informatics]] | [[Directorate-General for Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs|Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs]] | [[Directorate-General for International Cooperation and Development|International Cooperation and Development]] | [[Directorate-General for Interpretation|Interpretation]] | [[Joint Research Centre]] | [[Directorate-General for Justice and Consumers|Justice and Consumers]] | [[Directorate-General for Maritime Affairs and Fisheries|Maritime Affairs and Fisheries]] | [[Directorate-General for Migration and Home Affairs|Migration and Home Affairs]] | [[Directorate-General for Mobility and Transport|Mobility and Transport]] | [[Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations|Neighbourhood and Enlargement Negotiations]] | [[Directorate-General for Regional and Urban Policy|Regional and Urban Policy]] | [[Directorate-General for Research and Innovation|Research and Innovation]] | [[Directorate-General for Taxation and Customs Union (European Commission)|Taxation and Customs Union]] | [[Directorate-General for Trade|Trade]] | [[Directorate-General for Translation|Translation]] }} | responsible = {{Unbulleted list | European Parliament }} | address = {{Unbulleted list | [[Брисел]], Белгија | [[Луксембург (град)|Луксембург]], Луксембург }} | url = {{URL|commission.europa.eu}} }} {{ЕУ теми}} '''Европската комисија''' има 28 члена - по еден од сите земји-членки на [[Европска Унија|Европската Унија]]. Сега, мандатот на комисијата е пет години, исто како и мандатот на [[Европски парламент|Европскиот парламент]]. Пред да го именуваат претседателот на комисијата, земјите-членки го консултираат парламентот, а парламентот ја одобрува целата комисија, пред истата да биде формално именувана. [[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|Европска комисија]] При извршувањето на должностите, членовите на комисијата се обврзани да бидат целосно независни од своите национални влади и да дејствуваат само во интерес на Унијата. Само парламентот има право на укор на комисијата. Секој член на комисијата има конкретна одговорност за една или за повеќе области, меѓутоа одлуките се донесуваат врз основа на колективна одговорност. Комисијата е, пред сè, чувар на договорите. Комисијата е непристрасен орган, кој се грижи за правилната примена на одредбите од договорите и на одлуките засновани на договорите. Комисијата може да иницира судска постапка против која било земја-членка и доколку е неопходно, да го упати случајот до Судот на правдата. Исто така, таа може да казни поединци или претпријатија, кога тие ги прекршуваат правилата на конкуренција на Унијата. Комисијата е и катализатор на Унијата. Таа го има единственото право да иницира законодавство и може да влијае на секоја фаза од процесот што води во насока на донесување нов „Европски закон“. Во областа на меѓувладината соработка, во однос на изнесувањето на предлозите, комисијата ги има истите права како и одделни земји или членки. И, конечно, комисијата е извршниот орган на Унијата. Тоа подразбира утврдување на правилата за спроведување на одредени членови од Договорот и за реализирање на одобрените буџетски средства наменети за активностите на Унијата. Најголем дел од средствата се обезбедуваат од главните фондови: Европскиот земјоделски фонд за насоки и гаранции, Европскиот социјален фонд, Европскиот фонд за регионален развој и Кохезиониот фонд. При реализацијата на своите извршни должности, комисијата често треба да бара мислење од комитетите на високи претставници од земјите-членки. Административниот персонал на комисијата е главно сместен во [[Брисел]] (каде што се наоѓа седиштето на комисијата), а помал дел во Луксембург. Го сочинуваат приближно 15.000 службеници поделени во различни директорати - општи и сервисни служби. Износот на оперативните трошоци на Комисијата и на другите институции не надминува 5% од вкупниот буџет на Унијата. ==Историја== Европската комисија потекнува од една од петте клучни институции создадени во наднационалниот систем на Европската Заедница, по предлог на Роберт Шуман, француски министер за надворешни работи, на 9 мај 1950 година. Со потекло од 1951 година како Висок орган за Европската заедница за јаглен и челик, Комисијата била подложена на бројни измени во власта и составот под различни претседатели, вклучувајќи 3 заедници.<ref name="ENA commission history">{{cite web|title = European Commission|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/european_commission-en-281a3c0c-839a-48fd-b69c-bc2588c780ec.html|year=2016}}</ref> ===Основање на комисијата=== Првата комисија потекнува од 1951 година како 9-ти член на Високиот орган под надлежност на претседателот Жан Моне (види власт на Моне). Високиот орган бил наднационален административен извршен орган на новата Европска заедница за јаглен и челик (ЕЗЈИ), и за првпат дојде на функција на 10 август 1952 година во Луксембург. Во 1958 година Договорот од Рим основал две нови заедници според ЕЗЈИ : Европска економска заедница (ЕЗ) и Европската заедница за атомска енергија (евроатом). Меѓутоа нивните извршни тела биле наречени комесари, а не Високи органи.<ref name="ENA commission history"/> Причината за промената на името била новата врска помѓу извршните органи и Советот. Некои држави како Франција изразија резервираност во текот на власта на високиот орган и посакаа да го ограничат давањето поголема моќ на Советот, отколку на нивните извршни органи.<ref name="ENA Council history">{{cite web|publisher =CVCE|title=Council of the European Union|url=http://www.cvce.eu/obj/the_council_of_the_european_union-en-de23700c-e50a-4e0e-a7de-80665e4caf9f.html|year=2016}}</ref> Луј Арман ја водел првата комисија за Евроатом. Валтер Хал Штајн ја водел првата комисија за Европска економска заедница, која го одржа првиот формален состанок на 16 јануари 1958 годона во Замокот на долината на Војвотката. Комисијата ја постигнала согласноста за спорниот договор за цената на житарките и оставила позитивен впечаток на третата земја кога за првпат се појавила на меѓународната сцена на Рундата на Кенеди на преговорите на општиот договор за цена и трговија (ОДЦТ).<ref name="LSE Chair">{{cite web |last=Ludlow |first=N |year=2006 |publisher=[[London School of Economics]] |title=De-commissioning the Empty Chair Crisis: the Community institutions and the crisis of 1965–6 |url=http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |access-date=24 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Халштајн започнал засилување за Европското право и почнал да има значајно влијание врз националното законодавство. На почетокот не се обрнувало многу внимание на неговата администрација, но со помош на Европскиот суд за правда, Комисијата го зацврстила својот авторитет доволно цврсто за да би можела следната Комисија да биде сфатена посериозно.<ref>{{наведена книга |last1=Eppink |first1=Derk-Jan |author-link=Derk Jan Eppink |translator=Ian Connerty |title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission |publisher=Lannoo |edition=1 |location=Tielt, Belgium |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 221–2] |isbn=978-90-209-7022-7 |url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 }}</ref> Меѓутоа, во 1965 година натрупувањето на разликите меѓу француската влада на Шарл де Гол и другите земји-членки (околу влезот на Обединетото Кралство, непосредните избори на Европскиот парламент, планот на Фуше и буџетот),ја предизвика кризата ͈празен стол", наводно преку предлог за заедничката земјотелска политика. Институционалната криза била решена наредната година, тоа го чинело Етјен Хирш неговото претседателство во Евроатомот, а подоцна и претседателството на Валтер Халштајн во ЕЕЗ, иако бил сметан како најдинамичен водач до Жак Делор.<ref name="LSE Chair"/> {{Структурна еволуција на Европската комисија}} ===Почетоците на развојот=== Трите тела, колективни именувани Европски извршители постоеле од први јули 1967 година каде со Договорот за спојување биле споени во единствена администрација за време на претседателот Жан Реј.<ref name="ENA commission history"/> Поради спојувањето Комисијата на Реј, привремено се зголемила на 14 членки, иако сите идни Комисии се намалиле на 9 членки следејќи ја формулата по еден член за помалите држави и 2 за поголемите.<ref name="ENA composition">{{cite web |title=Composition |publisher=CVCE |url=http://www.cvce.eu/obj/composition_of_the_european_commission-en-4b39ad5f-6376-44e4-8144-07e1f84647aa.html|date=31 August 2016 }}</ref> Комисијата на Реј ја довршил Заедницата за царинска унија во 1968 година и се залагал за помоќен избран Европски парламент.<ref name="Meet Rey">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Rey Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/rey/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Иако Реј бил првиот претседател на споената заедница, Халштајн се смета за прв претседател на модерната комисија.<ref name="ENA commission history"/> Следела комисијата Малфати и Мансхолт, кој равотеле на монетарната соработка и на првото проширување на север во 1973 година.<ref name="Meet Mansholt">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Mansholt Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/mansholt/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref><ref name="Meet Malfatti">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Malfatti Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/malfatti/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Со ова проширување, комисијата на Ортоли пораснала на 13 членови (Обедениетото Кралство како најголема земја доби два комесари), која се занимавала со зголемување на заедницата за време на економската и меѓународна нестабилност во тоа време.<ref name="ENA composition"/><ref name="Meet Ortoli">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Ortoli Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/ortoli/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународното претставување започна кога претседателот Рој Џенкинс како прв претседеател присуствувал на самитот Г8 во име на Заедницата.<ref>{{cite web|url=http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |title=EU and the G8 |access-date=25 September 2007 |publisher=European Commission |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226165606/http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |archive-date=26 February 2007}}</ref> По Комисијата на Џенкинс, Комисијата на Гастон Торн го надгледувала проширувањето на југ, во прилог започна рабтата на Единствениот Европски акт.<ref name="Meet Thorn">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Thorn Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/thorn/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> ===Жак Делор=== Една од најистакнатите комисии била онаа која била предводена од Жак Делор. Потоа претседателите не успеале да го достигнат истото ниво на лична претпознатливост. Делор бил виден како водич кој и дал на Комисијата смисла за насока и динамичност.<ref>{{cite web |publisher=Burson-Marsteller |title=The new Commission&nbsp;– some initial thoughts |year=2004 |url=http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |access-date=17 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923001700/http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |archive-date=23 September 2006}}</ref> Делор и неговиот тим се сметаат како татковци на основањето на еврото.<ref name="Meet Delors">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Delors Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/delors/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународниот трибун Хералд на крајот на вториот мандат на Делор во 1992 година запиша: ͈Господинот Делор ја извади Европската заедница од мртвите. Пристигна кога европесимизмот беше најлош. Иако беше малку познат како поранешен француски министер за финасии воведе живот и надеж во европската заедница и во потиштената бриселска комисија. Во неговиот прв мандат од 1985-1988 година ја собра Европа на Единствениот пазар и кога беше назначен за втор мандат започна да ги повикува Европејците кон далеку поамбициозните цели на економската, монетарната и политичка унија.<ref name="IHT Delors quote">{{cite web|last=Merritt|first=Giles|title =A Bit More Delors Could Revamp the Commission|work=International Herald Tribune|date=21 January 1992|url=http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|access-date=17 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080121053056/http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|archive-date=21 January 2008}}</ref> ===Жак Сантер=== Наследник на Делор бил Жак Сантер. Комплетната Комисија на Сантер била принудена од страна на Европскиот Парламент во 1999г., како резултат на измама и корупција со централна улога на Едит Кресон. Тие измами биле откриени од страна на внатрешниот ревизор Пол ван Бутинен.<ref>{{наведена книга|author=Paul van Buitenen|title=Blowing the Whistle: Fraud in the European Commission|publisher=Politicos Pub|year=2000|isbn=978-1-902301-46-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/experts/default_en.htm |title=Second report on Reform of the Commission. Analysis of current practice and proposals for tackling mismanagement, irregularities, and fraud. Committee of Independent Experts, 1999 |publisher=European Parliament }}</ref> За првпат комисијата била натерана колективно да даде оставка и претставува промена на власта врз парламентот.<ref>{{cite web|last=Topan|first=Angelina|title=The resignation of the Santer-Commission: the impact of 'trust' and 'reputation'|date=30 September 2002|publisher=European Integration Online Papers|url=http://eiop.or.at/eiop/pdf/2002-014.pdf|access-date=12 June 2007 }}</ref> Сепак, комисијата на Сантер ја извршила работата за Договорот од Амстердам и за еврото.<ref name="Meet Santer">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Santer Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/santer/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Како одговор на скандалот била создадена Европската канцеларија за спречување на измама. ===Роман Проди=== По Сантер, Функцијата ја презел Романо Проди. Договорот од Амстердам ја зголеми моќта на комисијата, и од страна на печатот Проди бил наречен како нешто слично на премиер.<ref>{{cite web|last=James|first=Barry|title=Prodi to Have Wide, New Powers as Head of the European Commission|work=International Herald Tribune|date=16 April 1999|url=http://www.iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|access-date=17 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017203411/http://iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|archive-date=17 October 2007}}</ref><ref>{{наведен нестручен часопис|last=Rossant |first=John |title=Commentary: Romano Prodi: Europe's First Prime Minister? (int'l edition) |magazine=[[Business Week]] |date=27 September 1999 |url=http://www.businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |access-date=17 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023012122/http://businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |archive-date=23 October 2007}}</ref> Силите повторно се зајакнале со Договорот од Ница од 2010 г., кој на претседателот му дал поголемо овластување над составот на нивната комисија.<ref name="ENA commission history"/> ===Хосе Мануел Баросо=== Во 2004 година Хосе Мануел Баросо станал претседател. Парламентот повторно се потврдил во преговори за предложеното членство на Комисијата на Баросо. Поради тоа, Баросо бил принуден да направи измена во составот пред да ја земе должноста.<ref>{{cite web|last=Tobais|first=Troll|title=We have to democratise procedures|date=2 November 2004|publisher=Café Babel|url=http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|access-date=12 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20051129143940/http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|archive-date=29 November 2005}}</ref> Комисијата на Баросо била првиот полн состав во проширувањето на 25 членови во 2004 година. На крајот бројот на комисери се зголемил на 30. Како резултат на зголемувањето на бројот на земјите, со Договорот од Амстердам се намалил бројот на комисери на еден по земја, наместо по 2 за поголемите земји.<ref name="ENA composition"/> Наводите за измама и корупција биле повторно собрани во 2004 година од страна на поранешниот главен ревизор Жил Муи.<ref>{{cite news |title = Auditor blames politicians for EC waste and corruption |date=8 August 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182952/http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |url-status=dead |archive-date=24 September 2015 |newspaper= The Sunday Herald |first=Ian |last=Fraser}}</ref> Офицерот на комисијата Гвидо Страк објавил наводна измама и злоупотреба во неговиот оддел во 2002-2004 година за ОЛАФ и бил отпуштен.<ref>{{cite web |url = http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |title = Guido Strack – the downfall of a whistleblower |date = 6 October 2011 |publisher = VoxEurop |first = Sebastien |last = Beck |accessdate = 2021-02-04 |archive-date = 2013-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131227115236/http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |url-status = dead }}</ref> Во 2008г. Рол Ван Вутенен (поранешен ревизор познат од сканадлот од комисијата на Санадер) наводно со Европската канцеларија за спречување на измама (ОЛАФ) со недостаток од независност и ефикасност.<ref>{{cite web |url=http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |title=Paul van Buitenen: Alleged irregularities in OLAF |publisher=Eur-law.eu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330084358/http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |archive-date=30 March 2012}}</ref> Мандатот на првата Комисија на Баросо истекол на 31 октомври 2009 година. Според Договорот од Ница првата комисија требала да биде назначена по бројот на земјите-членки кој го достигнал бројот 27, а треба да се намали, помалку од бројката на земјите членки. Точниот број на комесарите се одлучувал со едноставно гласање на Европскиот совет и членството се ротирало под еднакво помеѓу земјите. По приемот на Романија и Бугарија во јануари 2007 година, стапи на сила за наредната комисија.<ref>See the attached Protocol, Article 4</ref> Со Договорот од Лисабон кој стапи на сила од 2003 година мандитирал со намалување на бројот на комесари на дветретини од земјите членки од 2014 година, освен ако Советот не одлучи поинаку. Членството би требало да ротира еднакво и ниедна членка да нема повеќе од еден комесар. Сепак, договорт бил одбиен од гласачите на Ирска во 2008 година со една главна грижа губење на нивниот комесар. Оттука, била дадена гаранција за повторување на гласањето дека Советот ќе ја користи својата моќ за измена на бројот на комесарите. Сепак, според договорите сè уште бројот требал да биде помал од вкупниот број на членови, со што било предложено дека земјата-членка што добива комесар ќе ја функционира Висок претставник - таканаречен 26+1 формула.<ref>{{cite news|last=Smyth|first=Jamie|title=Rejection may undermine EU's effectiveness, warns Swedish premier|work=The Irish Times|date=5 September 2009|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|access-date=15 September 2009|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224173619/http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://euobserver.com/843/27360 Czechs prepare for possible second Irish No], ''EUobserver'', 8 January 2009</ref> Оваа гаранција (кога може да го најде својот следен пат во следната измена на договорот веројатно во Договорот за пристапување) придонесе за Ирска одобрување на договот на вториот референдум во 2009 година. Исто така, Лисабон ги комбинира мислењата на Европскиот комесар со Високиот претставник на Советот за заедничка надворешна и безбедносна политика. Исто така, и заменик претседателот на Комисијата ќе претседава со советот на Европската Унија на состаноците за надворешни работи како Комисија за надворешни односи и обврски.<ref name="Europa web portal">{{cite web |title=The Union's institutions: Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |access-date=6 July 2007 |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819052953/http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Council of the European Union |title=Brussels European Council 21/22 June 2007: Presidency Conclusions |date=20 June 2007 |url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/94932.pdf |access-date=22 June 2007}}</ref> Договорот дополнително предвидува дека најблиските Европски избори треба да бидат земени предвид при именувањето на Комисијата, иако претседателот сè уште е предложен од страна на Европскиот совет ; Европскиот парламент ќе ја избира Комисијата, наместо да одобри како по Договорот од Ница.<ref name="Europa web portal"/><ref name="Article 17:7 TEU">[[s:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title III: Provisions on the Institutions#Article 17|Treaty on European Union: Article 17:7]]</ref> ==Овластување и функции== Уште од почетокот Комисијата била основана да функционира како независен наднационален орган одвоен од владата, и е опишан како единствено платено тело да размислува европски.<ref name="Day">{{cite web|title=Interview with European Commission Secretary-General Catherine Day|publisher=EurActiv|date=25 September 2006|url=http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|access-date=17 June 2007|archive-date=2017-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224073529/http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|url-status=dead}}</ref> Членовите се предложени од владите на земјите-членки од секоја по една, од нив се очекува да делуваат незвисно –неутрално под други влијанија како на пример владата која ги поставила. Ова стои во контраст со Советот која ја претставува владата, европскиот парламент, кој ги претставува граѓаните, економски-социалниот комитет, кој го претставува организираното граѓанско општество.<ref name="Europa Institutions">{{cite web|title=Institutions of the EU: The European Commission|publisher=[[Europa (web portal)|Europa]]|url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007}}</ref> Преку членот 17 од Договорот на Европската Унија, Комисијата има неколку одговорности: развивање на среднорочните стратегии, нацрт закони и арбитража во законодавниот процес претставување на ЕУ во трговски преговори, правење правила и преговори на пример во политиката на конкуренцијата, подготвување на буџетот на европската унија и набљудување на спроведувањето договори и законодавство.<ref>Hix, Simon (1999) "The political system of the European Union" MacMillan, Basingstoke. p32</ref> ===Извршна власт=== Пред да стапи на сила со Договорот од Лисабон, извршната власт во ЕУ припаѓа на Советот и ѝ доделува на комисијата овластувања која таа притоа ги извршува. Меѓутоа, Советот може да ги повлече овие овластувања, извршувајќи ги непосредно, или да ги наметне условите за нивните потреби.<ref>{{cite web|title=Executive body|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/executive_body-en-1ea2c754-b3fe-42ea-b6ab-44f07291d9ee.html|date=15 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Implementing powers of the Council of the European Union|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/implementing_powers_of_the_council_of_the_european_union-en-5d4d07d9-bba1-467e-93c2-8241444be9a2.html|year=2016}}</ref> Моќта е повеќе ограничена од повеќето национални власти, во делот поради којшто комисијата нема овластување во областа на надворешната политика-ова овластување припаѓа на Европскиот совет, кој сто некој анализи го класифицираат како втор извршен огран на ЕУ.<ref name="dragoman"/> Со оглед на тоа што со Договорот од Лисабон Европскиот совет станал формална установа со овластувања да ја постапува комисијата, може да се каже дека тие две тела поседуваат извршни моќи на Унијата (Европскиот совет исто така поседува поединечни национални овластувања). Меѓутоа, комисијата е таа која моментално ја поседува извршната власт на Европската Унија.<ref name="dragoman">{{cite web |last=Stark |first=Christine |publisher=Dragoman |title=Evolution of the European Council: The implications of a permanent seat |date=4 September 2002 |url=http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |access-date=10 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325005346/http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Bermann|first=George|title=Executive Power in the New European Constitution|year=2004|url=http://www.jeanmonnetprogram.org/archive/papers/04/040501-13.rtf|format=RTF|publisher=New York University|access-date=18 June 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата се налик на владите од типот на некогашниот белгиски премиер Гиј Верховстад кој предложил измена на нејзиното име во Европска влада, нарекувајќи го сегашното име на Унијата смешно.<ref>{{наведена книга |last=Verhofstadt |first=Guy |title=The United States of Europe |publisher=Federal Trust |year=2006 |location=London |page=69 |isbn=1-903403-86-3}}</ref> ===Законодаван иницијатива=== Комисијата се разликува од другите институции во тоа што само таа ја поседува законодавната иницијатива во Европската унија, што значи дека единствено комисијата може да поднесе формални предлози на законодавните акти нацрт-законот не може формално да доаѓаат од законодавната гранка. Со Договорот од Лисабон ниеден законодавен акт не е дозволен во полето на заедничка и надворешна безбедносна политика. Комисијата го дели ова право со советот, но таа нема овластувања на полициската и судската соработка во врска со кривичните работи. Во самата комисија, Советот и Парламентот може да побараат законодавни акти во најголем број на случаи, комисијата иницира на основа на овие предлози, овој монопол е установен со идејата да се обезбеди координативно и складно обликување на правниот систем на ЕУ.<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Right of initiative|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708112656/http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|archive-date=8 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=The Commission's right of initiative|url=http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|archive-date=25 October 2007}}</ref> Овој монопол е предизвинкан од некој кој тврдат дека Собранието исто така треба да има право, повеќето национални парламенти кое го имаат правото во некои погледи.<ref>{{cite web|last=Murray |first=Alasdair |title=Reform now or languish later |publisher=Centre for European Reform |date=30 September 2002 |url=http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151215/http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |archive-date=28 September 2007 }}</ref> Меѓутоа, Советот и Парламентот можеле да побараат од комисијата да направат нацрт-закон, иако комисијата има право да одбие да го стори тоа<ref>Peterson, John and Michael Shackelton (2006) "Institutions of European Union" p152.</ref> како што се случи во 2008 година во интернационалната колективна конвенција.<ref>Anne-Cécile Robert (March 2009) "Et la crise sociale a rattrapé le Parlement européen", ''[[Le Monde diplomatique]]''. p. 6–7</ref> Според Договорот од Лисабон граѓаните на ЕУ имаат право да побараат од комисијата да донесуваат закони на една област преку петиција која изнесува 1.000.000 потписи, но тоа не е обврзувачки.<ref>{{cite web|last=Wallis|first=Diana|author-link=Diana Wallis|last2=Picard|first2=Severine|title=The Citizens' Right of Initiative in the European Constitution: A Second Chance for Democracy|url=http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|access-date=18 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060306034741/http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|archive-date=6 March 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата да предлага закони обично биле средочени на економската регулатива. Предложила голем број прописи засновани на претпазливиот принцип. Ова значи дека превентивната регулација презема иницијатива доколку, постои опасност на околината или човековото здравје: во борба против климатските промени или ограничувањата на генетските измени на организмите. Ова е спротивно на одмерувањето на регулативата во однос на нејзините последици во економијата. На овој начин комисијата произвела построга регулатива во однос на другите. Големината на европскиот пазар допридонесе за законодавствата на ЕУ на светскиот пазар.<ref>{{cite news|work=The Economist|date=20 September 2007|title=Brussels rules OK|url=http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9832900|access-date=22 October 2007}}</ref> Во скоро време омисијата започнала создавање на Европското кривично право. Во 2006 година токсичен отпад е исфрлен на [[Брег на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата Коска]] од европски брод, тоа ја наведе комисијата да се посвети на законите против токсичниот отпад. Во тоа време некои држави од ЕУ не ни имале транспорт на токсичен отпад во своето кривично право, тоа ги навело комесарите Франко Фратини и Ставрос Димас да ја предложат идејата за еколошките злосторства. Нивното право да предлагаат кривични закони било оспорувано на Европскиот суд на правдата, но судот ова право го поддржа. До 2007 година единствени други кривични предлози кои биле предложени во областа на кривичното право биле Директивата во врска со правата на интелектуалната сопственост<ref name="E!Sharp0507 Legal">{{cite news|last=Charter|first=David|title=A new legal environment|work=E!Sharp|pages=23–5|publisher=People Power Process|year=2007}}</ref> и измена на рамковната одлука за борба против тероризмот во 2002 година, која забранила какви било дела поврзани со тероризмот, регрутација (посебно преку интернет) и обука.<ref>{{cite web|publisher=European Commission|date=6 November 2007|title=Counter‑terrorism&nbsp;– EU steps up a gear|url=http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|access-date=21 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213232626/http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|archive-date =13 December 2007}}</ref> ===Спроведување=== Кога пописот е одобрен од советот и парламентот, комисијата има одговорност да го обезбеди неговото спроведување. Ова се прави преку земјите-членки или преку агенциите. Придонесувањето на неопходните мерки, комисијата и од комитетите составени од претставниците на земјите-членки и јавното и правното лоби,<ref>[http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea La Lobbycracia Europea] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722053744/http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea |date=2011-07-22 }}&nbsp;– Aparicio Caicedo, analyst, Gertrude Ryan Law Observeratory, opinion piece in Legal Today magazine.</ref> (процес кој е познат во жаргонот ͈Комитологија").<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Comitology|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629121630/http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|archive-date=29 June 2007}}</ref> Понатаму, комисијата е одговорна за спорведување на буџетот на ЕУ ; обезбедување, заедно со европскиот ревизиски суд, дека фондовите на ЕУ се правилно потрошени. Особено, комисијата има обврски да ги обезбеди договорите и правните пописи кој потенцијално се преземени од земјите-членки или од други институции пред спорот на Европскиот суд. Во оваа улога комсијата е позната како чувар на договори.<ref name="oispex">{{cite web|publisher=Europa (web portal) |title=The European Commission |url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007 }}</ref> Конечно комисијата обезбедува претставување на комисијата во надворешното претставување заедно со земјите-членки на заедничката надворешна и безбедносна политика, кои ја претставуваат Унијата во тела како што е светската трговска организација. Исто така, вообичаено е претседателот на комисијата да присуствува на Г8 состаноците.<ref name="oispex"/> ==Состав== Комисијата составена од комесари, вкупно 27 члена, вклучувајќи ги претседателот и потпретседателот. Иако, секој член е именуван од нациналната влада по една на држава, не ја претставуваат својата држава во комисијата<ref name="bbc examine">{{cite news|last=Lungescu|first=Oana|work=BBC News|title =Examining the EU executive|date=23 July 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201095441/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|url-status=dead|archive-date=1 February 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> (но, понекогаш во пракса има влијание за нациноалниот интерес).<ref>{{наведена книга|last=Eppink|first=Derk-Jan|author-link=Derk Jan Eppink|translator=Ian Connerty|title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission|publisher=Lannoo|edition=1|location=Tielt, Belgium|year=2007|isbn=978-90-209-7022-7|page=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119 119]|url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119}}</ref> Одкога се предложени комесарите претседателот ги расподелува портфолијата меѓу нив. Моќта на комесарот во голема мера зависи од неговото портфолио и може да варира со тек на времето. На пример, комесарот за образование расте во важност со согласност со порастот на значењето на образованието и културата во европската политика.<ref>{{cite web|url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080705113103/http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|url-status=dead|archive-date=5 July 2008|title=Brussels European Council, Presidency Conclusions|publisher=Council of the European Union|year=2008|access-date=20 August 2009|quote=See paragraphs 7, 8 & 13 of the Presidency conclusions of the European Council on 13/14 March 2008}}</ref> Друг пример е комесарот за конкуренција кој има високо видлива позиција на светски дофат.<ref name="bbc examine"/> Пред да ја преземе Комисијата обврската, составот како целина мора да биде одобрен од страна на Парламентот.<ref name="Europa Institutions"/> Комесарите се поддржани од својот личен кабинет кој ги дава политичките насоки, додека граѓанската служба (генерална дирекција види подолу) се занимава со техничката поддршка.<ref>{{наведена книга|url=https://archive.org/details/europeancommissi0000nuge|url-access=registration|title=The European Commission|first=Neill|last=Nugent|date=2 July 2001|publisher=Palgrave|via=Internet Archive|isbn=9780333587430}}</ref> ===Именувањe=== Претседателот на комисијата прво е предложен од страна на Европскиот совет земајќи ги предвид последните парламентарни избори, кандидатот тогаш може да биде избран од страна на Европскиот парламент или не. Ако не, Европскиот совет предлага друг кандидат во рок од еден месец.<ref name="Article 17:7 TEU" /><ref name="Schütze 2012">{{наведена книга|last1=Schütze|first1=Robert|title=European Constitutional Law|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521-73275-8|pages=99–100, 118}}</ref> Кандидатот бил водечки национален политичар но, тоа не е услов. Во 2009 година, Договорот од Лисабон не бил на сила и Баросо не бил избран од Собранието, туку номиниран од Европскиот совет, во секој случај, десно ориентаните партии на ЕУ вршеле притисок за кандидат од својте редови. На крајот десно ориентираниот кандидат бил избран: Хосе Мануел Баросо од Европската народна паритја. Постојат и други критериуми кои влијаат на изборот на кандидат. Меѓу нив се: Географската област на Европа од која доаѓа кандидатот (фаворизирана како југоисточна Европа во 2004 година), политичкото влијание на кандидатот, (кредибилни но не да бидат надмоќни над членовите), јазик (Франција смета дека францускиот јазик е неопходен услов) и степен на интеграција (нивната земја треба да биде член на Еврозоната и на Шенгенскиот договор). Во 2004 година системот произвел голем број на кандидати и бил критикуван од страна на некои членови на парламентот. По изборот кој се продолжи, водачот на групата Алијанса на либералните и демократите за Европа, Грехам Водсон, ја опишал процедурата како патека на теписи во [[Јуст Липсиј]]", кој произвел само најмал заеднички именител, додека водачот на групата Европски зелени-европски слободен сојуз (Green –EFA) Даниел Кон Бендит го прашал Баросо по неговиот прв говор „Ако вие сте најдобриот зошто не сте првиот кандидат?“ По претседателските избори и именувањето на високиот претставени од страна на Европскиот совет, секој комесар е номиниран од нивната земја-членка (освен за оние држави кои си обезбедиа претседател и висок претставник) во консултација со претседателот на Комисијата, иако има мала практична моќ да присили промена на кандидатот. Меѓутоа, колку е поспособен кандидатот, толку е поголема веројатноста претседателот да им даде помоќно портфолио, распределба која е целосно во негова дискреција. Тогаш тимот на претседателот е предмет на расправа. Во Европскиот парламен кој ќе ги испитува нив и потоа гласање за нивната соодветност за нивната целина. Ако членовите на комисијата се несоодветни, претседателот мора да го прегрупира тимот или да побара нов кандидат од земјата членка или да ризикува Комисијата да гласа против. Бидејќи парламентот не може да гласа против поединечните комесари постои компромис при што најлошите комесари се отстранети, но малите забелешки се ставаат на страна така што Комисијата може да ја преземе функцијата. Одкога тимот е одобрен од парламентот формално е составен во функција Европскиот Совет (Договор од ЕУ член 17.07). По назначувањето, претседателот бира неколку потпретседатели (високиот претставник е обврзан да биде еден од нив) од редот на комесарите. За најголем дел позицијата им дава малку поголема моќ на потпретседателите, освен првиот заменик кој стои како претседател кога претседателот е отсутен. Од 2009 година првиот заменик-претседател се има стекнато со дополнителна моќ кој исто така е Висок претставник. ===Политички стилови=== Сегашната комисија на Баросо ја презела одговорнаста кон крајот на 2004 година, откако била одложена поради противење на собранието кое принудило прегрупирање. Во 2007 година Комисијата се зголемила од 25-27 комесари, по пристапување на Романија и Бугарија во Унијата со која секој си назначил свој комесари. Со зголемувањето на Комисијата, Баросо го променил стилот на однесување на составот кој наликувал на претседателски кој заработил извесна доза критики.<ref>{{cite web|last=Beunderman|first=Mark|publisher=EU Observer|title=EU commission sees civil servants' power grow|date=22 February 2007|url=http://euobserver.com/843/23553|access-date=27 February 2007}}</ref> Сепак, Баросо бил повеќе претседателски и личност на висок профил на неговите претходници. Комисијата почнала да го губи дното на големите земји-членки како што се Франција, Обединетото Кралство и Германија кои се обидуваат да ја заобиколат нивната улога. Ова може да го зголеми создавањето на претседателот на Европскиот совет во рамките на Договорот од Лисабон.<ref>{{cite web|last=Iey Berry|first=Peter Sain|publisher=EU Observer|title=[Comment] Power is slipping from the commission to the council|date=18 January 2008|url=http://euobserver.com/9/25484|access-date=18 January 2008|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605071233/http://euobserver.com/9/25484|url-status=dead}}</ref> Исто така, дошло и до повисок степен на политизација во рамките на комисијата. ==Организација== Првенствено комисијата е со седиште во Брисел, со канцеларија на претседателот и сала за состаноци на комиисијата сместена на 13 спрат во зградата Берлејмон. Комисијата, исто така, функционира со многу други бројни објекти во Брисел и Луксембург, кога собранието ќе се состане во [[Стразбур]] комесарите се состануваат во зградата Винстон Черчил за да присуствуваат на дебати во собранието. Комисијата е поделена на оддели познати како генерални директори (ГД) што ги поврзува одделенијата и министерствата. Секој оддел покрива одредена област како што се земјоделството или правдата и правата на граѓаните или внатрешните служби како што се човековите ресурси и преводи и е предводен од генералниот директор кој е одговорен за комесар. Портфолиото на комесарот може да биде поддржан од голем број на ГД, тие подготвуваат предлози за нив иако се одобрени од страна на мнозинството на комесари, оди до парламентот и советот за разгледување. Имало критики од голем број на луѓе дека високо фрагментираната структура на ГД го троши скапоцентото време во борба со преговори како што се различни оддели и комесари кои се натпреваруваат меѓу нив. Понатаму, ГД можат да остварат значителна контрола над комесар кој има малку време да научи да воспоставува контрола врз својте вработени. Според бројките објавени од страна на Комисијата, 23.043 лица биле вработени од страна на Комисијата како службеници и привремени агенции во април 2007 година. Во прилог на овие 9019 надворешни вработени (на пример договорени агенти,одвоени нациноални експерти,млади експерти обучувачи итн.) биле вработени. Најголемиот ГД е генерален директор за преводи со 2186 вработени додека најголема група е Белгески (21,4%), веројатно се должи на мнозинството (16.626) на вработени кои се наогаат во земјата. Државната служба на Комисијата е управувана од Генералниот секретар, во моментов Кетрин Деј. ===Печат=== Комуникацијата со медиумите е поставена од страна на ГД за комуникација. Главниот портпарол на комисијата е Јоханес Летернберг кој ги презема пладневните брифинзи со новинарите, најчесто познати како пладневен печат. Се одвиваат секој работен ден во салата за новинари во Берлејмон каде што новинарите може да поставуваат прашања на официјалните лица на Комсиијата на која било тема и легално се очекува да се на снимање одговор на ТВ во живо. Ваквата ситуација во светот е единствена.<ref>{{cite news|last =Lynam|first=Joe|title=The peculiar world of the European Union|work=BBC News|date=1 April 2007|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6496813.stm|access-date=17 June 2007}}</ref> Забележано е од страна на еден истражувач дека печатот издаден од Комисијата е уникатно политички. Пораката често поминува во неколку фази на изработка која ја нагласува улогата на Комисијата и се користи за оправдување на ЕУ и Комисијата за зголемување на нивната должина и комплексност. Каде што има повеќе сектори кои се вклучени во печатот исто така може да биде извор на конкуренција меѓу Комисијата и самите комесари. Исто така, ова води до невообичаен голем број на печатот, 1907 за 2006 година и е исто така виден како уникатен призвод на политичката поставеност на ЕУ. Има поголем број на новинари во Брисел отколку во Вашингтон, во 2007 година има дописник од Брисел. Сепак, поради светската криза бројот на новинари во Брисел се намалил за 3 пати. Постои само еден новинар кој ги покрива вестите за ЕУ за Латвија и ниеден за Литванија. Иако, имаше светско намалување на новинарите, печатот и работењето како што се Европа преку сателит (Europe by Satelite) и Еурпал ТВ (Europal TV) води нови новинарски организација да веруваат дека можат да ја покријат ЕУ со овие извори и новинарски агенции. ==Легитимитет== Постои мислење дека методот на избори на комисијата го зголемил демократскиот дефицит на ЕУ. Комисијата е изршна власт, кандидатите се избрани од 27 национални влади, што значи дека не е возможно за членовите на Комисијата или нивниот претседател да бидат отстранети од гласачката кутија. Во главно, легитимитетот на Комисијата се основа на неопходниот број на галсови во Европскиот парламент, со можност Парламентот да ја отстрани Комисијата. Меѓутоа, излезеноста за изборите била мала (помала од 50%) од 1999 г. па наваму. Можеби оваа бројка е поголема од некои национални избори, вклучувајќи ги и оние за конгресот на САД, но фактот дека нема непосредни избори за претседател на Комисијата ја намалува легитимноста на оваа положба во очите на јавноста. Друг проблем е недостигот на единственото бирачко тело, кое дури и демократската структура и методите кои се развиваат не се огледало на создавање на европското граѓанско општество. Договорот од Лисабон би можел да реши дел од дефицитот во основањето на поголема демократска контрола врз Комисијата, вклучувајќи воспоставување на постапката со која изборот на претседателот на Комисијата би се поврзал со избрите на Европскиот парламент. Друг поглед на Комисијата тврди дека во областите во која таа има овластување да иницира закони не се затвора за институцијата која одговара на изборните притисоци. Во овој поглед Комисијата е споредена со институции како што е независната Централна банка, која се занимава со техничките области на политиката. Во дополнение, некои бранители на Комисијата појаснуваат дека прописите мора да бидат одобрени од советот во сите области (министрите од земјите-членки) како и Европскиот парламент во некои области пред да бидат усвоени, се ограничуваат прописи кој се усвоени во некои земји без согласност на нивните влади. Во 2009 година европскиот правобранител објави статистика со жалби за граѓани против институциите на ЕУ, повеќето од нив (жалбите) биле пополнети против европската комсиија (66%) и недостаток на транспарентност. Во 2010 година Комисијата била тужена за блокирање на пристапот на документите на биофуелната политика на ЕУ. Ова се случи откако во медиумите потврдија изјава дека Комисијата блокирала научен доказ против биофуелните субвенции. Недостатокот на транспарентност, нејасни лобистички врски, конфликт на интереси и неумерно трошење на комсиијата било означено во број на извештаи од страна на надворешни и независни верифицирани организации. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Европска Комисија]] 29i82rip6q1rd7z8k04g0ynvryt4hwo 5543088 5543087 2026-04-21T21:12:10Z Buli 2648 5543088 wikitext text/x-wiki {{ Infobox executive government | nativename = {{Name in official languages | name = Име на службените јазици | bg = Европейска комисия | hr = Europska komisija | cs = Evropská komise | da = Europa-Kommissionen | nl = Europese Commissie | en = European Commission | et = Euroopa Komisjon | fi = Euroopan komissio | fr = Commission européenne | de = Europäische Kommission | el = Ευρωπαϊκή Επιτροπή | hu = Európai Bizottság | ga = Coimisiún Eorpach | it = Commissione europea | lv = Eiropas Komisija | lt = Europos Komisija | mt = Kummissjoni Ewropea | pl = Komisja Europejska | pt = Comissão Europeia | ro = Comisia Europeană | sk = Európska komisia | sl = Evropska komisija | es = Comisión Europea | sv = Europeiska kommissionen }} | border = <!-- for clarification, options are "devolved" (for UK use), "federal", "central" --> | image = Logo of the European Commission (2025, English, horizontal).svg | image_size = 250px | alt = | image2 = <!-- up to | image4 = --> | image_size2 = <!-- up to | image_size4 = --> | alt2 = <!-- up to | alt4 = --> | caption = | date_established = {{Start date and age|1958|01|16|df=y}} | date_dissolved = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | state = <!-- polity governed --> | country = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = [[Земји членки на Европската Унија|27 земји-членки]] | {{Flaglist|Австрија}} | {{Flaglist|Белгија}} | {{Flaglist|Бугарија}} | {{Flaglist|Хрватска}} | {{Flaglist|Кипар}} | {{Flaglist|Чешка}} | {{Flaglist|Данска}} | {{Flaglist|Естонија}} | {{Flaglist|Финска}} | {{Flaglist|Франција}} | {{Flaglist|Германија}} | {{Flaglist|Грција}} | {{Flaglist|Унгарија}} | {{Flaglist|Ирска}} | {{Flaglist|Италија}} | {{Flaglist|Латвија}} | {{Flaglist|Литванија}} | {{Flaglist|Луксембург}} | {{Flaglist|Малта}} | {{Flaglist|Холандија}} | {{Flaglist|Полска}} | {{Flaglist|Португалија}} | {{Flaglist|Романија}} | {{Flaglist|Словачка}} | {{Flaglist|Словенија}} | {{Flaglist|Шпанија}} | {{Flaglist|Шведска}} }} | polity = [[Европска Унија]] | leader_title = [[Претседател на Европската комисија|Претседател на Комисијата]] ([[Урсула фон дер Лајен]] од 1 декември 2019) | appointed = Nominated by the [[European Council]] and elected by the [[European Parliament]] | main_organ = [[European Commissioner|College of Commissioners]] | ministries = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = 33 | bullets = true | [[Directorate-General for Agriculture and Rural Development|Agriculture and Rural Development]] | [[Directorate-General for Budget|Budget]] | [[Directorate-General for Climate Action|Climate Action]] | [[Directorate-General for Communication|Communication]] | [[Directorate-General for Communications Networks, Content and Technology|Communications Networks, Content and Technology]] | [[Directorate-General for Competition|Competition]] | [[Directorate-General for Economic and Financial Affairs|Economic and Financial Affairs]] | [[Directorate-General for Education, Youth, Sport and Culture|Education and Culture]] | [[Directorate-General for Employment, Social Affairs and Inclusion|Employment, Social Affairs and Inclusion]] | [[Directorate-General for Energy|Energy]] | [[Directorate-General for the Environment|Environment]] | [[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations|European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] | [[Eurostat]] | [[Directorate-General for Financial Stability, Financial Services and Capital Markets Union|Financial Stability, Financial Services and Capital Markets Union]] | [[Directorate-General for Health and Food Safety|Health and Food Safety]] | [[Directorate-General for Human Resources and Security|Human Resources and Security]] | [[Directorate-General for Informatics|Informatics]] | [[Directorate-General for Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs|Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs]] | [[Directorate-General for International Cooperation and Development|International Cooperation and Development]] | [[Directorate-General for Interpretation|Interpretation]] | [[Joint Research Centre]] | [[Directorate-General for Justice and Consumers|Justice and Consumers]] | [[Directorate-General for Maritime Affairs and Fisheries|Maritime Affairs and Fisheries]] | [[Directorate-General for Migration and Home Affairs|Migration and Home Affairs]] | [[Directorate-General for Mobility and Transport|Mobility and Transport]] | [[Directorate-General for European Neighbourhood Policy and Enlargement Negotiations|Neighbourhood and Enlargement Negotiations]] | [[Directorate-General for Regional and Urban Policy|Regional and Urban Policy]] | [[Directorate-General for Research and Innovation|Research and Innovation]] | [[Directorate-General for Taxation and Customs Union (European Commission)|Taxation and Customs Union]] | [[Directorate-General for Trade|Trade]] | [[Directorate-General for Translation|Translation]] }} | responsible = {{Unbulleted list | European Parliament }} | address = {{Unbulleted list | [[Брисел]], Белгија | [[Луксембург (град)|Луксембург]], Луксембург }} | url = {{URL|commission.europa.eu}} }} {{ЕУ теми}} '''Европската комисија''' има 28 члена - по еден од сите земји-членки на [[Европска Унија|Европската Унија]]. Сега, мандатот на комисијата е пет години, исто како и мандатот на [[Европски парламент|Европскиот парламент]]. Пред да го именуваат претседателот на комисијата, земјите-членки го консултираат парламентот, а парламентот ја одобрува целата комисија, пред истата да биде формално именувана. [[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|Европска комисија]] При извршувањето на должностите, членовите на комисијата се обврзани да бидат целосно независни од своите национални влади и да дејствуваат само во интерес на Унијата. Само парламентот има право на укор на комисијата. Секој член на комисијата има конкретна одговорност за една или за повеќе области, меѓутоа одлуките се донесуваат врз основа на колективна одговорност. Комисијата е, пред сè, чувар на договорите. Комисијата е непристрасен орган, кој се грижи за правилната примена на одредбите од договорите и на одлуките засновани на договорите. Комисијата може да иницира судска постапка против која било земја-членка и доколку е неопходно, да го упати случајот до Судот на правдата. Исто така, таа може да казни поединци или претпријатија, кога тие ги прекршуваат правилата на конкуренција на Унијата. Комисијата е и катализатор на Унијата. Таа го има единственото право да иницира законодавство и може да влијае на секоја фаза од процесот што води во насока на донесување нов „Европски закон“. Во областа на меѓувладината соработка, во однос на изнесувањето на предлозите, комисијата ги има истите права како и одделни земји или членки. И, конечно, комисијата е извршниот орган на Унијата. Тоа подразбира утврдување на правилата за спроведување на одредени членови од Договорот и за реализирање на одобрените буџетски средства наменети за активностите на Унијата. Најголем дел од средствата се обезбедуваат од главните фондови: Европскиот земјоделски фонд за насоки и гаранции, Европскиот социјален фонд, Европскиот фонд за регионален развој и Кохезиониот фонд. При реализацијата на своите извршни должности, комисијата често треба да бара мислење од комитетите на високи претставници од земјите-членки. Административниот персонал на комисијата е главно сместен во [[Брисел]] (каде што се наоѓа седиштето на комисијата), а помал дел во Луксембург. Го сочинуваат приближно 15.000 службеници поделени во различни директорати - општи и сервисни служби. Износот на оперативните трошоци на Комисијата и на другите институции не надминува 5% од вкупниот буџет на Унијата. ==Историја== Европската комисија потекнува од една од петте клучни институции создадени во наднационалниот систем на Европската Заедница, по предлог на Роберт Шуман, француски министер за надворешни работи, на 9 мај 1950 година. Со потекло од 1951 година како Висок орган за Европската заедница за јаглен и челик, Комисијата била подложена на бројни измени во власта и составот под различни претседатели, вклучувајќи 3 заедници.<ref name="ENA commission history">{{cite web|title = European Commission|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/european_commission-en-281a3c0c-839a-48fd-b69c-bc2588c780ec.html|year=2016}}</ref> ===Основање на комисијата=== Првата комисија потекнува од 1951 година како 9-ти член на Високиот орган под надлежност на претседателот Жан Моне (види власт на Моне). Високиот орган бил наднационален административен извршен орган на новата Европска заедница за јаглен и челик (ЕЗЈИ), и за првпат дојде на функција на 10 август 1952 година во Луксембург. Во 1958 година Договорот од Рим основал две нови заедници според ЕЗЈИ : Европска економска заедница (ЕЗ) и Европската заедница за атомска енергија (евроатом). Меѓутоа нивните извршни тела биле наречени комесари, а не Високи органи.<ref name="ENA commission history"/> Причината за промената на името била новата врска помѓу извршните органи и Советот. Некои држави како Франција изразија резервираност во текот на власта на високиот орган и посакаа да го ограничат давањето поголема моќ на Советот, отколку на нивните извршни органи.<ref name="ENA Council history">{{cite web|publisher =CVCE|title=Council of the European Union|url=http://www.cvce.eu/obj/the_council_of_the_european_union-en-de23700c-e50a-4e0e-a7de-80665e4caf9f.html|year=2016}}</ref> Луј Арман ја водел првата комисија за Евроатом. Валтер Хал Штајн ја водел првата комисија за Европска економска заедница, која го одржа првиот формален состанок на 16 јануари 1958 годона во Замокот на долината на Војвотката. Комисијата ја постигнала согласноста за спорниот договор за цената на житарките и оставила позитивен впечаток на третата земја кога за првпат се појавила на меѓународната сцена на Рундата на Кенеди на преговорите на општиот договор за цена и трговија (ОДЦТ).<ref name="LSE Chair">{{cite web |last=Ludlow |first=N |year=2006 |publisher=[[London School of Economics]] |title=De-commissioning the Empty Chair Crisis: the Community institutions and the crisis of 1965–6 |url=http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |access-date=24 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Халштајн започнал засилување за Европското право и почнал да има значајно влијание врз националното законодавство. На почетокот не се обрнувало многу внимание на неговата администрација, но со помош на Европскиот суд за правда, Комисијата го зацврстила својот авторитет доволно цврсто за да би можела следната Комисија да биде сфатена посериозно.<ref>{{наведена книга |last1=Eppink |first1=Derk-Jan |author-link=Derk Jan Eppink |translator=Ian Connerty |title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission |publisher=Lannoo |edition=1 |location=Tielt, Belgium |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 221–2] |isbn=978-90-209-7022-7 |url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 }}</ref> Меѓутоа, во 1965 година натрупувањето на разликите меѓу француската влада на Шарл де Гол и другите земји-членки (околу влезот на Обединетото Кралство, непосредните избори на Европскиот парламент, планот на Фуше и буџетот),ја предизвика кризата ͈празен стол", наводно преку предлог за заедничката земјотелска политика. Институционалната криза била решена наредната година, тоа го чинело Етјен Хирш неговото претседателство во Евроатомот, а подоцна и претседателството на Валтер Халштајн во ЕЕЗ, иако бил сметан како најдинамичен водач до Жак Делор.<ref name="LSE Chair"/> {{Структурна еволуција на Европската комисија}} ===Почетоците на развојот=== Трите тела, колективни именувани Европски извршители постоеле од први јули 1967 година каде со Договорот за спојување биле споени во единствена администрација за време на претседателот Жан Реј.<ref name="ENA commission history"/> Поради спојувањето Комисијата на Реј, привремено се зголемила на 14 членки, иако сите идни Комисии се намалиле на 9 членки следејќи ја формулата по еден член за помалите држави и 2 за поголемите.<ref name="ENA composition">{{cite web |title=Composition |publisher=CVCE |url=http://www.cvce.eu/obj/composition_of_the_european_commission-en-4b39ad5f-6376-44e4-8144-07e1f84647aa.html|date=31 August 2016 }}</ref> Комисијата на Реј ја довршил Заедницата за царинска унија во 1968 година и се залагал за помоќен избран Европски парламент.<ref name="Meet Rey">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Rey Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/rey/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Иако Реј бил првиот претседател на споената заедница, Халштајн се смета за прв претседател на модерната комисија.<ref name="ENA commission history"/> Следела комисијата Малфати и Мансхолт, кој равотеле на монетарната соработка и на првото проширување на север во 1973 година.<ref name="Meet Mansholt">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Mansholt Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/mansholt/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref><ref name="Meet Malfatti">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Malfatti Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/malfatti/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Со ова проширување, комисијата на Ортоли пораснала на 13 членови (Обедениетото Кралство како најголема земја доби два комесари), која се занимавала со зголемување на заедницата за време на економската и меѓународна нестабилност во тоа време.<ref name="ENA composition"/><ref name="Meet Ortoli">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Ortoli Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/ortoli/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународното претставување започна кога претседателот Рој Џенкинс како прв претседеател присуствувал на самитот Г8 во име на Заедницата.<ref>{{cite web|url=http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |title=EU and the G8 |access-date=25 September 2007 |publisher=European Commission |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226165606/http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |archive-date=26 February 2007}}</ref> По Комисијата на Џенкинс, Комисијата на Гастон Торн го надгледувала проширувањето на југ, во прилог започна рабтата на Единствениот Европски акт.<ref name="Meet Thorn">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Thorn Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/thorn/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> ===Жак Делор=== Една од најистакнатите комисии била онаа која била предводена од Жак Делор. Потоа претседателите не успеале да го достигнат истото ниво на лична претпознатливост. Делор бил виден како водич кој и дал на Комисијата смисла за насока и динамичност.<ref>{{cite web |publisher=Burson-Marsteller |title=The new Commission&nbsp;– some initial thoughts |year=2004 |url=http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |access-date=17 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923001700/http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |archive-date=23 September 2006}}</ref> Делор и неговиот тим се сметаат како татковци на основањето на еврото.<ref name="Meet Delors">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Delors Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/delors/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународниот трибун Хералд на крајот на вториот мандат на Делор во 1992 година запиша: ͈Господинот Делор ја извади Европската заедница од мртвите. Пристигна кога европесимизмот беше најлош. Иако беше малку познат како поранешен француски министер за финасии воведе живот и надеж во европската заедница и во потиштената бриселска комисија. Во неговиот прв мандат од 1985-1988 година ја собра Европа на Единствениот пазар и кога беше назначен за втор мандат започна да ги повикува Европејците кон далеку поамбициозните цели на економската, монетарната и политичка унија.<ref name="IHT Delors quote">{{cite web|last=Merritt|first=Giles|title =A Bit More Delors Could Revamp the Commission|work=International Herald Tribune|date=21 January 1992|url=http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|access-date=17 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080121053056/http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|archive-date=21 January 2008}}</ref> ===Жак Сантер=== Наследник на Делор бил Жак Сантер. Комплетната Комисија на Сантер била принудена од страна на Европскиот Парламент во 1999г., како резултат на измама и корупција со централна улога на Едит Кресон. Тие измами биле откриени од страна на внатрешниот ревизор Пол ван Бутинен.<ref>{{наведена книга|author=Paul van Buitenen|title=Blowing the Whistle: Fraud in the European Commission|publisher=Politicos Pub|year=2000|isbn=978-1-902301-46-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/experts/default_en.htm |title=Second report on Reform of the Commission. Analysis of current practice and proposals for tackling mismanagement, irregularities, and fraud. Committee of Independent Experts, 1999 |publisher=European Parliament }}</ref> За првпат комисијата била натерана колективно да даде оставка и претставува промена на власта врз парламентот.<ref>{{cite web|last=Topan|first=Angelina|title=The resignation of the Santer-Commission: the impact of 'trust' and 'reputation'|date=30 September 2002|publisher=European Integration Online Papers|url=http://eiop.or.at/eiop/pdf/2002-014.pdf|access-date=12 June 2007 }}</ref> Сепак, комисијата на Сантер ја извршила работата за Договорот од Амстердам и за еврото.<ref name="Meet Santer">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Santer Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/santer/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Како одговор на скандалот била создадена Европската канцеларија за спречување на измама. ===Роман Проди=== По Сантер, Функцијата ја презел Романо Проди. Договорот од Амстердам ја зголеми моќта на комисијата, и од страна на печатот Проди бил наречен како нешто слично на премиер.<ref>{{cite web|last=James|first=Barry|title=Prodi to Have Wide, New Powers as Head of the European Commission|work=International Herald Tribune|date=16 April 1999|url=http://www.iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|access-date=17 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017203411/http://iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|archive-date=17 October 2007}}</ref><ref>{{наведен нестручен часопис|last=Rossant |first=John |title=Commentary: Romano Prodi: Europe's First Prime Minister? (int'l edition) |magazine=[[Business Week]] |date=27 September 1999 |url=http://www.businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |access-date=17 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023012122/http://businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |archive-date=23 October 2007}}</ref> Силите повторно се зајакнале со Договорот од Ница од 2010 г., кој на претседателот му дал поголемо овластување над составот на нивната комисија.<ref name="ENA commission history"/> ===Хосе Мануел Баросо=== Во 2004 година Хосе Мануел Баросо станал претседател. Парламентот повторно се потврдил во преговори за предложеното членство на Комисијата на Баросо. Поради тоа, Баросо бил принуден да направи измена во составот пред да ја земе должноста.<ref>{{cite web|last=Tobais|first=Troll|title=We have to democratise procedures|date=2 November 2004|publisher=Café Babel|url=http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|access-date=12 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20051129143940/http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|archive-date=29 November 2005}}</ref> Комисијата на Баросо била првиот полн состав во проширувањето на 25 членови во 2004 година. На крајот бројот на комисери се зголемил на 30. Како резултат на зголемувањето на бројот на земјите, со Договорот од Амстердам се намалил бројот на комисери на еден по земја, наместо по 2 за поголемите земји.<ref name="ENA composition"/> Наводите за измама и корупција биле повторно собрани во 2004 година од страна на поранешниот главен ревизор Жил Муи.<ref>{{cite news |title = Auditor blames politicians for EC waste and corruption |date=8 August 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182952/http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |url-status=dead |archive-date=24 September 2015 |newspaper= The Sunday Herald |first=Ian |last=Fraser}}</ref> Офицерот на комисијата Гвидо Страк објавил наводна измама и злоупотреба во неговиот оддел во 2002-2004 година за ОЛАФ и бил отпуштен.<ref>{{cite web |url = http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |title = Guido Strack – the downfall of a whistleblower |date = 6 October 2011 |publisher = VoxEurop |first = Sebastien |last = Beck |accessdate = 2021-02-04 |archive-date = 2013-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131227115236/http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |url-status = dead }}</ref> Во 2008г. Рол Ван Вутенен (поранешен ревизор познат од сканадлот од комисијата на Санадер) наводно со Европската канцеларија за спречување на измама (ОЛАФ) со недостаток од независност и ефикасност.<ref>{{cite web |url=http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |title=Paul van Buitenen: Alleged irregularities in OLAF |publisher=Eur-law.eu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330084358/http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |archive-date=30 March 2012}}</ref> Мандатот на првата Комисија на Баросо истекол на 31 октомври 2009 година. Според Договорот од Ница првата комисија требала да биде назначена по бројот на земјите-членки кој го достигнал бројот 27, а треба да се намали, помалку од бројката на земјите членки. Точниот број на комесарите се одлучувал со едноставно гласање на Европскиот совет и членството се ротирало под еднакво помеѓу земјите. По приемот на Романија и Бугарија во јануари 2007 година, стапи на сила за наредната комисија.<ref>See the attached Protocol, Article 4</ref> Со Договорот од Лисабон кој стапи на сила од 2003 година мандитирал со намалување на бројот на комесари на дветретини од земјите членки од 2014 година, освен ако Советот не одлучи поинаку. Членството би требало да ротира еднакво и ниедна членка да нема повеќе од еден комесар. Сепак, договорт бил одбиен од гласачите на Ирска во 2008 година со една главна грижа губење на нивниот комесар. Оттука, била дадена гаранција за повторување на гласањето дека Советот ќе ја користи својата моќ за измена на бројот на комесарите. Сепак, според договорите сè уште бројот требал да биде помал од вкупниот број на членови, со што било предложено дека земјата-членка што добива комесар ќе ја функционира Висок претставник - таканаречен 26+1 формула.<ref>{{cite news|last=Smyth|first=Jamie|title=Rejection may undermine EU's effectiveness, warns Swedish premier|work=The Irish Times|date=5 September 2009|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|access-date=15 September 2009|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224173619/http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://euobserver.com/843/27360 Czechs prepare for possible second Irish No], ''EUobserver'', 8 January 2009</ref> Оваа гаранција (кога може да го најде својот следен пат во следната измена на договорот веројатно во Договорот за пристапување) придонесе за Ирска одобрување на договот на вториот референдум во 2009 година. Исто така, Лисабон ги комбинира мислењата на Европскиот комесар со Високиот претставник на Советот за заедничка надворешна и безбедносна политика. Исто така, и заменик претседателот на Комисијата ќе претседава со советот на Европската Унија на состаноците за надворешни работи како Комисија за надворешни односи и обврски.<ref name="Europa web portal">{{cite web |title=The Union's institutions: Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |access-date=6 July 2007 |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819052953/http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Council of the European Union |title=Brussels European Council 21/22 June 2007: Presidency Conclusions |date=20 June 2007 |url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/94932.pdf |access-date=22 June 2007}}</ref> Договорот дополнително предвидува дека најблиските Европски избори треба да бидат земени предвид при именувањето на Комисијата, иако претседателот сè уште е предложен од страна на Европскиот совет ; Европскиот парламент ќе ја избира Комисијата, наместо да одобри како по Договорот од Ница.<ref name="Europa web portal"/><ref name="Article 17:7 TEU">[[s:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title III: Provisions on the Institutions#Article 17|Treaty on European Union: Article 17:7]]</ref> ==Овластување и функции== Уште од почетокот Комисијата била основана да функционира како независен наднационален орган одвоен од владата, и е опишан како единствено платено тело да размислува европски.<ref name="Day">{{cite web|title=Interview with European Commission Secretary-General Catherine Day|publisher=EurActiv|date=25 September 2006|url=http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|access-date=17 June 2007|archive-date=2017-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224073529/http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|url-status=dead}}</ref> Членовите се предложени од владите на земјите-членки од секоја по една, од нив се очекува да делуваат незвисно –неутрално под други влијанија како на пример владата која ги поставила. Ова стои во контраст со Советот која ја претставува владата, европскиот парламент, кој ги претставува граѓаните, економски-социалниот комитет, кој го претставува организираното граѓанско општество.<ref name="Europa Institutions">{{cite web|title=Institutions of the EU: The European Commission|publisher=[[Europa (web portal)|Europa]]|url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007}}</ref> Преку членот 17 од Договорот на Европската Унија, Комисијата има неколку одговорности: развивање на среднорочните стратегии, нацрт закони и арбитража во законодавниот процес претставување на ЕУ во трговски преговори, правење правила и преговори на пример во политиката на конкуренцијата, подготвување на буџетот на европската унија и набљудување на спроведувањето договори и законодавство.<ref>Hix, Simon (1999) "The political system of the European Union" MacMillan, Basingstoke. p32</ref> ===Извршна власт=== Пред да стапи на сила со Договорот од Лисабон, извршната власт во ЕУ припаѓа на Советот и ѝ доделува на комисијата овластувања која таа притоа ги извршува. Меѓутоа, Советот може да ги повлече овие овластувања, извршувајќи ги непосредно, или да ги наметне условите за нивните потреби.<ref>{{cite web|title=Executive body|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/executive_body-en-1ea2c754-b3fe-42ea-b6ab-44f07291d9ee.html|date=15 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Implementing powers of the Council of the European Union|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/implementing_powers_of_the_council_of_the_european_union-en-5d4d07d9-bba1-467e-93c2-8241444be9a2.html|year=2016}}</ref> Моќта е повеќе ограничена од повеќето национални власти, во делот поради којшто комисијата нема овластување во областа на надворешната политика-ова овластување припаѓа на Европскиот совет, кој сто некој анализи го класифицираат како втор извршен огран на ЕУ.<ref name="dragoman"/> Со оглед на тоа што со Договорот од Лисабон Европскиот совет станал формална установа со овластувања да ја постапува комисијата, може да се каже дека тие две тела поседуваат извршни моќи на Унијата (Европскиот совет исто така поседува поединечни национални овластувања). Меѓутоа, комисијата е таа која моментално ја поседува извршната власт на Европската Унија.<ref name="dragoman">{{cite web |last=Stark |first=Christine |publisher=Dragoman |title=Evolution of the European Council: The implications of a permanent seat |date=4 September 2002 |url=http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |access-date=10 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325005346/http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Bermann|first=George|title=Executive Power in the New European Constitution|year=2004|url=http://www.jeanmonnetprogram.org/archive/papers/04/040501-13.rtf|format=RTF|publisher=New York University|access-date=18 June 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата се налик на владите од типот на некогашниот белгиски премиер Гиј Верховстад кој предложил измена на нејзиното име во Европска влада, нарекувајќи го сегашното име на Унијата смешно.<ref>{{наведена книга |last=Verhofstadt |first=Guy |title=The United States of Europe |publisher=Federal Trust |year=2006 |location=London |page=69 |isbn=1-903403-86-3}}</ref> ===Законодаван иницијатива=== Комисијата се разликува од другите институции во тоа што само таа ја поседува законодавната иницијатива во Европската унија, што значи дека единствено комисијата може да поднесе формални предлози на законодавните акти нацрт-законот не може формално да доаѓаат од законодавната гранка. Со Договорот од Лисабон ниеден законодавен акт не е дозволен во полето на заедничка и надворешна безбедносна политика. Комисијата го дели ова право со советот, но таа нема овластувања на полициската и судската соработка во врска со кривичните работи. Во самата комисија, Советот и Парламентот може да побараат законодавни акти во најголем број на случаи, комисијата иницира на основа на овие предлози, овој монопол е установен со идејата да се обезбеди координативно и складно обликување на правниот систем на ЕУ.<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Right of initiative|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708112656/http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|archive-date=8 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=The Commission's right of initiative|url=http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|archive-date=25 October 2007}}</ref> Овој монопол е предизвинкан од некој кој тврдат дека Собранието исто така треба да има право, повеќето национални парламенти кое го имаат правото во некои погледи.<ref>{{cite web|last=Murray |first=Alasdair |title=Reform now or languish later |publisher=Centre for European Reform |date=30 September 2002 |url=http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151215/http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |archive-date=28 September 2007 }}</ref> Меѓутоа, Советот и Парламентот можеле да побараат од комисијата да направат нацрт-закон, иако комисијата има право да одбие да го стори тоа<ref>Peterson, John and Michael Shackelton (2006) "Institutions of European Union" p152.</ref> како што се случи во 2008 година во интернационалната колективна конвенција.<ref>Anne-Cécile Robert (March 2009) "Et la crise sociale a rattrapé le Parlement européen", ''[[Le Monde diplomatique]]''. p. 6–7</ref> Според Договорот од Лисабон граѓаните на ЕУ имаат право да побараат од комисијата да донесуваат закони на една област преку петиција која изнесува 1.000.000 потписи, но тоа не е обврзувачки.<ref>{{cite web|last=Wallis|first=Diana|author-link=Diana Wallis|last2=Picard|first2=Severine|title=The Citizens' Right of Initiative in the European Constitution: A Second Chance for Democracy|url=http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|access-date=18 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060306034741/http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|archive-date=6 March 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата да предлага закони обично биле средочени на економската регулатива. Предложила голем број прописи засновани на претпазливиот принцип. Ова значи дека превентивната регулација презема иницијатива доколку, постои опасност на околината или човековото здравје: во борба против климатските промени или ограничувањата на генетските измени на организмите. Ова е спротивно на одмерувањето на регулативата во однос на нејзините последици во економијата. На овој начин комисијата произвела построга регулатива во однос на другите. Големината на европскиот пазар допридонесе за законодавствата на ЕУ на светскиот пазар.<ref>{{cite news|work=The Economist|date=20 September 2007|title=Brussels rules OK|url=http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9832900|access-date=22 October 2007}}</ref> Во скоро време омисијата започнала создавање на Европското кривично право. Во 2006 година токсичен отпад е исфрлен на [[Брег на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата Коска]] од европски брод, тоа ја наведе комисијата да се посвети на законите против токсичниот отпад. Во тоа време некои држави од ЕУ не ни имале транспорт на токсичен отпад во своето кривично право, тоа ги навело комесарите Франко Фратини и Ставрос Димас да ја предложат идејата за еколошките злосторства. Нивното право да предлагаат кривични закони било оспорувано на Европскиот суд на правдата, но судот ова право го поддржа. До 2007 година единствени други кривични предлози кои биле предложени во областа на кривичното право биле Директивата во врска со правата на интелектуалната сопственост<ref name="E!Sharp0507 Legal">{{cite news|last=Charter|first=David|title=A new legal environment|work=E!Sharp|pages=23–5|publisher=People Power Process|year=2007}}</ref> и измена на рамковната одлука за борба против тероризмот во 2002 година, која забранила какви било дела поврзани со тероризмот, регрутација (посебно преку интернет) и обука.<ref>{{cite web|publisher=European Commission|date=6 November 2007|title=Counter‑terrorism&nbsp;– EU steps up a gear|url=http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|access-date=21 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213232626/http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|archive-date =13 December 2007}}</ref> ===Спроведување=== Кога пописот е одобрен од советот и парламентот, комисијата има одговорност да го обезбеди неговото спроведување. Ова се прави преку земјите-членки или преку агенциите. Придонесувањето на неопходните мерки, комисијата и од комитетите составени од претставниците на земјите-членки и јавното и правното лоби,<ref>[http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea La Lobbycracia Europea] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722053744/http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea |date=2011-07-22 }}&nbsp;– Aparicio Caicedo, analyst, Gertrude Ryan Law Observeratory, opinion piece in Legal Today magazine.</ref> (процес кој е познат во жаргонот ͈Комитологија").<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Comitology|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629121630/http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|archive-date=29 June 2007}}</ref> Понатаму, комисијата е одговорна за спорведување на буџетот на ЕУ ; обезбедување, заедно со европскиот ревизиски суд, дека фондовите на ЕУ се правилно потрошени. Особено, комисијата има обврски да ги обезбеди договорите и правните пописи кој потенцијално се преземени од земјите-членки или од други институции пред спорот на Европскиот суд. Во оваа улога комсијата е позната како чувар на договори.<ref name="oispex">{{cite web|publisher=Europa (web portal) |title=The European Commission |url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007 }}</ref> Конечно комисијата обезбедува претставување на комисијата во надворешното претставување заедно со земјите-членки на заедничката надворешна и безбедносна политика, кои ја претставуваат Унијата во тела како што е светската трговска организација. Исто така, вообичаено е претседателот на комисијата да присуствува на Г8 состаноците.<ref name="oispex"/> ==Состав== Комисијата составена од комесари, вкупно 27 члена, вклучувајќи ги претседателот и потпретседателот. Иако, секој член е именуван од нациналната влада по една на држава, не ја претставуваат својата држава во комисијата<ref name="bbc examine">{{cite news|last=Lungescu|first=Oana|work=BBC News|title =Examining the EU executive|date=23 July 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201095441/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|url-status=dead|archive-date=1 February 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> (но, понекогаш во пракса има влијание за нациноалниот интерес).<ref>{{наведена книга|last=Eppink|first=Derk-Jan|author-link=Derk Jan Eppink|translator=Ian Connerty|title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission|publisher=Lannoo|edition=1|location=Tielt, Belgium|year=2007|isbn=978-90-209-7022-7|page=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119 119]|url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119}}</ref> Одкога се предложени комесарите претседателот ги расподелува портфолијата меѓу нив. Моќта на комесарот во голема мера зависи од неговото портфолио и може да варира со тек на времето. На пример, комесарот за образование расте во важност со согласност со порастот на значењето на образованието и културата во европската политика.<ref>{{cite web|url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080705113103/http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|url-status=dead|archive-date=5 July 2008|title=Brussels European Council, Presidency Conclusions|publisher=Council of the European Union|year=2008|access-date=20 August 2009|quote=See paragraphs 7, 8 & 13 of the Presidency conclusions of the European Council on 13/14 March 2008}}</ref> Друг пример е комесарот за конкуренција кој има високо видлива позиција на светски дофат.<ref name="bbc examine"/> Пред да ја преземе Комисијата обврската, составот како целина мора да биде одобрен од страна на Парламентот.<ref name="Europa Institutions"/> Комесарите се поддржани од својот личен кабинет кој ги дава политичките насоки, додека граѓанската служба (генерална дирекција види подолу) се занимава со техничката поддршка.<ref>{{наведена книга|url=https://archive.org/details/europeancommissi0000nuge|url-access=registration|title=The European Commission|first=Neill|last=Nugent|date=2 July 2001|publisher=Palgrave|via=Internet Archive|isbn=9780333587430}}</ref> ===Именувањe=== Претседателот на комисијата прво е предложен од страна на Европскиот совет земајќи ги предвид последните парламентарни избори, кандидатот тогаш може да биде избран од страна на Европскиот парламент или не. Ако не, Европскиот совет предлага друг кандидат во рок од еден месец.<ref name="Article 17:7 TEU" /><ref name="Schütze 2012">{{наведена книга|last1=Schütze|first1=Robert|title=European Constitutional Law|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521-73275-8|pages=99–100, 118}}</ref> Кандидатот бил водечки национален политичар но, тоа не е услов. Во 2009 година, Договорот од Лисабон не бил на сила и Баросо не бил избран од Собранието, туку номиниран од Европскиот совет, во секој случај, десно ориентаните партии на ЕУ вршеле притисок за кандидат од својте редови. На крајот десно ориентираниот кандидат бил избран: Хосе Мануел Баросо од Европската народна паритја. Постојат и други критериуми кои влијаат на изборот на кандидат. Меѓу нив се: Географската област на Европа од која доаѓа кандидатот (фаворизирана како југоисточна Европа во 2004 година), политичкото влијание на кандидатот, (кредибилни но не да бидат надмоќни над членовите), јазик (Франција смета дека францускиот јазик е неопходен услов) и степен на интеграција (нивната земја треба да биде член на Еврозоната и на Шенгенскиот договор). Во 2004 година системот произвел голем број на кандидати и бил критикуван од страна на некои членови на парламентот. По изборот кој се продолжи, водачот на групата Алијанса на либералните и демократите за Европа, Грехам Водсон, ја опишал процедурата како патека на теписи во [[Јуст Липсиј]]", кој произвел само најмал заеднички именител, додека водачот на групата Европски зелени-европски слободен сојуз (Green –EFA) Даниел Кон Бендит го прашал Баросо по неговиот прв говор „Ако вие сте најдобриот зошто не сте првиот кандидат?“ По претседателските избори и именувањето на високиот претставени од страна на Европскиот совет, секој комесар е номиниран од нивната земја-членка (освен за оние држави кои си обезбедиа претседател и висок претставник) во консултација со претседателот на Комисијата, иако има мала практична моќ да присили промена на кандидатот. Меѓутоа, колку е поспособен кандидатот, толку е поголема веројатноста претседателот да им даде помоќно портфолио, распределба која е целосно во негова дискреција. Тогаш тимот на претседателот е предмет на расправа. Во Европскиот парламен кој ќе ги испитува нив и потоа гласање за нивната соодветност за нивната целина. Ако членовите на комисијата се несоодветни, претседателот мора да го прегрупира тимот или да побара нов кандидат од земјата членка или да ризикува Комисијата да гласа против. Бидејќи парламентот не може да гласа против поединечните комесари постои компромис при што најлошите комесари се отстранети, но малите забелешки се ставаат на страна така што Комисијата може да ја преземе функцијата. Одкога тимот е одобрен од парламентот формално е составен во функција Европскиот Совет (Договор од ЕУ член 17.07). По назначувањето, претседателот бира неколку потпретседатели (високиот претставник е обврзан да биде еден од нив) од редот на комесарите. За најголем дел позицијата им дава малку поголема моќ на потпретседателите, освен првиот заменик кој стои како претседател кога претседателот е отсутен. Од 2009 година првиот заменик-претседател се има стекнато со дополнителна моќ кој исто така е Висок претставник. ===Политички стилови=== Сегашната комисија на Баросо ја презела одговорнаста кон крајот на 2004 година, откако била одложена поради противење на собранието кое принудило прегрупирање. Во 2007 година Комисијата се зголемила од 25-27 комесари, по пристапување на Романија и Бугарија во Унијата со која секој си назначил свој комесари. Со зголемувањето на Комисијата, Баросо го променил стилот на однесување на составот кој наликувал на претседателски кој заработил извесна доза критики.<ref>{{cite web|last=Beunderman|first=Mark|publisher=EU Observer|title=EU commission sees civil servants' power grow|date=22 February 2007|url=http://euobserver.com/843/23553|access-date=27 February 2007}}</ref> Сепак, Баросо бил повеќе претседателски и личност на висок профил на неговите претходници. Комисијата почнала да го губи дното на големите земји-членки како што се Франција, Обединетото Кралство и Германија кои се обидуваат да ја заобиколат нивната улога. Ова може да го зголеми создавањето на претседателот на Европскиот совет во рамките на Договорот од Лисабон.<ref>{{cite web|last=Iey Berry|first=Peter Sain|publisher=EU Observer|title=[Comment] Power is slipping from the commission to the council|date=18 January 2008|url=http://euobserver.com/9/25484|access-date=18 January 2008|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605071233/http://euobserver.com/9/25484|url-status=dead}}</ref> Исто така, дошло и до повисок степен на политизација во рамките на комисијата. ==Организација== Првенствено комисијата е со седиште во Брисел, со канцеларија на претседателот и сала за состаноци на комиисијата сместена на 13 спрат во зградата Берлејмон. Комисијата, исто така, функционира со многу други бројни објекти во Брисел и Луксембург, кога собранието ќе се состане во [[Стразбур]] комесарите се состануваат во зградата Винстон Черчил за да присуствуваат на дебати во собранието. Комисијата е поделена на оддели познати како генерални директори (ГД) што ги поврзува одделенијата и министерствата. Секој оддел покрива одредена област како што се земјоделството или правдата и правата на граѓаните или внатрешните служби како што се човековите ресурси и преводи и е предводен од генералниот директор кој е одговорен за комесар. Портфолиото на комесарот може да биде поддржан од голем број на ГД, тие подготвуваат предлози за нив иако се одобрени од страна на мнозинството на комесари, оди до парламентот и советот за разгледување. Имало критики од голем број на луѓе дека високо фрагментираната структура на ГД го троши скапоцентото време во борба со преговори како што се различни оддели и комесари кои се натпреваруваат меѓу нив. Понатаму, ГД можат да остварат значителна контрола над комесар кој има малку време да научи да воспоставува контрола врз својте вработени. Според бројките објавени од страна на Комисијата, 23.043 лица биле вработени од страна на Комисијата како службеници и привремени агенции во април 2007 година. Во прилог на овие 9019 надворешни вработени (на пример договорени агенти,одвоени нациноални експерти,млади експерти обучувачи итн.) биле вработени. Најголемиот ГД е генерален директор за преводи со 2186 вработени додека најголема група е Белгески (21,4%), веројатно се должи на мнозинството (16.626) на вработени кои се наогаат во земјата. Државната служба на Комисијата е управувана од Генералниот секретар, во моментов Кетрин Деј. ===Печат=== Комуникацијата со медиумите е поставена од страна на ГД за комуникација. Главниот портпарол на комисијата е Јоханес Летернберг кој ги презема пладневните брифинзи со новинарите, најчесто познати како пладневен печат. Се одвиваат секој работен ден во салата за новинари во Берлејмон каде што новинарите може да поставуваат прашања на официјалните лица на Комсиијата на која било тема и легално се очекува да се на снимање одговор на ТВ во живо. Ваквата ситуација во светот е единствена.<ref>{{cite news|last =Lynam|first=Joe|title=The peculiar world of the European Union|work=BBC News|date=1 April 2007|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6496813.stm|access-date=17 June 2007}}</ref> Забележано е од страна на еден истражувач дека печатот издаден од Комисијата е уникатно политички. Пораката често поминува во неколку фази на изработка која ја нагласува улогата на Комисијата и се користи за оправдување на ЕУ и Комисијата за зголемување на нивната должина и комплексност. Каде што има повеќе сектори кои се вклучени во печатот исто така може да биде извор на конкуренција меѓу Комисијата и самите комесари. Исто така, ова води до невообичаен голем број на печатот, 1907 за 2006 година и е исто така виден како уникатен призвод на политичката поставеност на ЕУ. Има поголем број на новинари во Брисел отколку во Вашингтон, во 2007 година има дописник од Брисел. Сепак, поради светската криза бројот на новинари во Брисел се намалил за 3 пати. Постои само еден новинар кој ги покрива вестите за ЕУ за Латвија и ниеден за Литванија. Иако, имаше светско намалување на новинарите, печатот и работењето како што се Европа преку сателит (Europe by Satelite) и Еурпал ТВ (Europal TV) води нови новинарски организација да веруваат дека можат да ја покријат ЕУ со овие извори и новинарски агенции. ==Легитимитет== Постои мислење дека методот на избори на комисијата го зголемил демократскиот дефицит на ЕУ. Комисијата е изршна власт, кандидатите се избрани од 27 национални влади, што значи дека не е возможно за членовите на Комисијата или нивниот претседател да бидат отстранети од гласачката кутија. Во главно, легитимитетот на Комисијата се основа на неопходниот број на галсови во Европскиот парламент, со можност Парламентот да ја отстрани Комисијата. Меѓутоа, излезеноста за изборите била мала (помала од 50%) од 1999 г. па наваму. Можеби оваа бројка е поголема од некои национални избори, вклучувајќи ги и оние за конгресот на САД, но фактот дека нема непосредни избори за претседател на Комисијата ја намалува легитимноста на оваа положба во очите на јавноста. Друг проблем е недостигот на единственото бирачко тело, кое дури и демократската структура и методите кои се развиваат не се огледало на создавање на европското граѓанско општество. Договорот од Лисабон би можел да реши дел од дефицитот во основањето на поголема демократска контрола врз Комисијата, вклучувајќи воспоставување на постапката со која изборот на претседателот на Комисијата би се поврзал со избрите на Европскиот парламент. Друг поглед на Комисијата тврди дека во областите во која таа има овластување да иницира закони не се затвора за институцијата која одговара на изборните притисоци. Во овој поглед Комисијата е споредена со институции како што е независната Централна банка, која се занимава со техничките области на политиката. Во дополнение, некои бранители на Комисијата појаснуваат дека прописите мора да бидат одобрени од советот во сите области (министрите од земјите-членки) како и Европскиот парламент во некои области пред да бидат усвоени, се ограничуваат прописи кој се усвоени во некои земји без согласност на нивните влади. Во 2009 година европскиот правобранител објави статистика со жалби за граѓани против институциите на ЕУ, повеќето од нив (жалбите) биле пополнети против европската комсиија (66%) и недостаток на транспарентност. Во 2010 година Комисијата била тужена за блокирање на пристапот на документите на биофуелната политика на ЕУ. Ова се случи откако во медиумите потврдија изјава дека Комисијата блокирала научен доказ против биофуелните субвенции. Недостатокот на транспарентност, нејасни лобистички врски, конфликт на интереси и неумерно трошење на комсиијата било означено во број на извештаи од страна на надворешни и независни верифицирани организации. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Европска Комисија]] qdhv5rsez56gc5rbzzqequvq9e4j5bw 5543089 5543088 2026-04-21T21:13:42Z Buli 2648 5543089 wikitext text/x-wiki {{ Infobox executive government | nativename = {{Name in official languages | name = Име на службените јазици | bg = Европейска комисия | hr = Europska komisija | cs = Evropská komise | da = Europa-Kommissionen | nl = Europese Commissie | en = European Commission | et = Euroopa Komisjon | fi = Euroopan komissio | fr = Commission européenne | de = Europäische Kommission | el = Ευρωπαϊκή Επιτροπή | hu = Európai Bizottság | ga = Coimisiún Eorpach | it = Commissione europea | lv = Eiropas Komisija | lt = Europos Komisija | mt = Kummissjoni Ewropea | pl = Komisja Europejska | pt = Comissão Europeia | ro = Comisia Europeană | sk = Európska komisia | sl = Evropska komisija | es = Comisión Europea | sv = Europeiska kommissionen }} | border = <!-- for clarification, options are "devolved" (for UK use), "federal", "central" --> | image = Logo of the European Commission (2025, English, horizontal).svg | image_size = 250px | alt = | image2 = <!-- up to | image4 = --> | image_size2 = <!-- up to | image_size4 = --> | alt2 = <!-- up to | alt4 = --> | caption = | date_established = {{Start date and age|1958|01|16|df=y}} | date_dissolved = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | state = <!-- polity governed --> | country = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = [[Земји членки на Европската Унија|27 земји-членки]] | {{Flaglist|Австрија}} | {{Flaglist|Белгија}} | {{Flaglist|Бугарија}} | {{Flaglist|Хрватска}} | {{Flaglist|Кипар}} | {{Flaglist|Чешка}} | {{Flaglist|Данска}} | {{Flaglist|Естонија}} | {{Flaglist|Финска}} | {{Flaglist|Франција}} | {{Flaglist|Германија}} | {{Flaglist|Грција}} | {{Flaglist|Унгарија}} | {{Flaglist|Ирска}} | {{Flaglist|Италија}} | {{Flaglist|Латвија}} | {{Flaglist|Литванија}} | {{Flaglist|Луксембург}} | {{Flaglist|Малта}} | {{Flaglist|Холандија}} | {{Flaglist|Полска}} | {{Flaglist|Португалија}} | {{Flaglist|Романија}} | {{Flaglist|Словачка}} | {{Flaglist|Словенија}} | {{Flaglist|Шпанија}} | {{Flaglist|Шведска}} }} | polity = [[Европска Унија]] | leader_title = [[Претседател на Европската комисија|Претседател на Комисијата]] ([[Урсула фон дер Лајен]] од 1 декември 2019) | appointed = Nominated by the [[European Council]] and elected by the [[European Parliament]] | main_organ = [[European Commissioner|College of Commissioners]] | ministries = 33 | responsible = {{Unbulleted list | European Parliament }} | address = {{Unbulleted list | [[Брисел]], Белгија | [[Луксембург (град)|Луксембург]], Луксембург }} | url = {{URL|commission.europa.eu}} }} {{ЕУ теми}} '''Европската комисија''' има 28 члена - по еден од сите земји-членки на [[Европска Унија|Европската Унија]]. Сега, мандатот на комисијата е пет години, исто како и мандатот на [[Европски парламент|Европскиот парламент]]. Пред да го именуваат претседателот на комисијата, земјите-членки го консултираат парламентот, а парламентот ја одобрува целата комисија, пред истата да биде формално именувана. [[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|Европска комисија]] При извршувањето на должностите, членовите на комисијата се обврзани да бидат целосно независни од своите национални влади и да дејствуваат само во интерес на Унијата. Само парламентот има право на укор на комисијата. Секој член на комисијата има конкретна одговорност за една или за повеќе области, меѓутоа одлуките се донесуваат врз основа на колективна одговорност. Комисијата е, пред сè, чувар на договорите. Комисијата е непристрасен орган, кој се грижи за правилната примена на одредбите од договорите и на одлуките засновани на договорите. Комисијата може да иницира судска постапка против која било земја-членка и доколку е неопходно, да го упати случајот до Судот на правдата. Исто така, таа може да казни поединци или претпријатија, кога тие ги прекршуваат правилата на конкуренција на Унијата. Комисијата е и катализатор на Унијата. Таа го има единственото право да иницира законодавство и може да влијае на секоја фаза од процесот што води во насока на донесување нов „Европски закон“. Во областа на меѓувладината соработка, во однос на изнесувањето на предлозите, комисијата ги има истите права како и одделни земји или членки. И, конечно, комисијата е извршниот орган на Унијата. Тоа подразбира утврдување на правилата за спроведување на одредени членови од Договорот и за реализирање на одобрените буџетски средства наменети за активностите на Унијата. Најголем дел од средствата се обезбедуваат од главните фондови: Европскиот земјоделски фонд за насоки и гаранции, Европскиот социјален фонд, Европскиот фонд за регионален развој и Кохезиониот фонд. При реализацијата на своите извршни должности, комисијата често треба да бара мислење од комитетите на високи претставници од земјите-членки. Административниот персонал на комисијата е главно сместен во [[Брисел]] (каде што се наоѓа седиштето на комисијата), а помал дел во Луксембург. Го сочинуваат приближно 15.000 службеници поделени во различни директорати - општи и сервисни служби. Износот на оперативните трошоци на Комисијата и на другите институции не надминува 5% од вкупниот буџет на Унијата. ==Историја== Европската комисија потекнува од една од петте клучни институции создадени во наднационалниот систем на Европската Заедница, по предлог на Роберт Шуман, француски министер за надворешни работи, на 9 мај 1950 година. Со потекло од 1951 година како Висок орган за Европската заедница за јаглен и челик, Комисијата била подложена на бројни измени во власта и составот под различни претседатели, вклучувајќи 3 заедници.<ref name="ENA commission history">{{cite web|title = European Commission|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/european_commission-en-281a3c0c-839a-48fd-b69c-bc2588c780ec.html|year=2016}}</ref> ===Основање на комисијата=== Првата комисија потекнува од 1951 година како 9-ти член на Високиот орган под надлежност на претседателот Жан Моне (види власт на Моне). Високиот орган бил наднационален административен извршен орган на новата Европска заедница за јаглен и челик (ЕЗЈИ), и за првпат дојде на функција на 10 август 1952 година во Луксембург. Во 1958 година Договорот од Рим основал две нови заедници според ЕЗЈИ : Европска економска заедница (ЕЗ) и Европската заедница за атомска енергија (евроатом). Меѓутоа нивните извршни тела биле наречени комесари, а не Високи органи.<ref name="ENA commission history"/> Причината за промената на името била новата врска помѓу извршните органи и Советот. Некои држави како Франција изразија резервираност во текот на власта на високиот орган и посакаа да го ограничат давањето поголема моќ на Советот, отколку на нивните извршни органи.<ref name="ENA Council history">{{cite web|publisher =CVCE|title=Council of the European Union|url=http://www.cvce.eu/obj/the_council_of_the_european_union-en-de23700c-e50a-4e0e-a7de-80665e4caf9f.html|year=2016}}</ref> Луј Арман ја водел првата комисија за Евроатом. Валтер Хал Штајн ја водел првата комисија за Европска економска заедница, која го одржа првиот формален состанок на 16 јануари 1958 годона во Замокот на долината на Војвотката. Комисијата ја постигнала согласноста за спорниот договор за цената на житарките и оставила позитивен впечаток на третата земја кога за првпат се појавила на меѓународната сцена на Рундата на Кенеди на преговорите на општиот договор за цена и трговија (ОДЦТ).<ref name="LSE Chair">{{cite web |last=Ludlow |first=N |year=2006 |publisher=[[London School of Economics]] |title=De-commissioning the Empty Chair Crisis: the Community institutions and the crisis of 1965–6 |url=http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |access-date=24 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Халштајн започнал засилување за Европското право и почнал да има значајно влијание врз националното законодавство. На почетокот не се обрнувало многу внимание на неговата администрација, но со помош на Европскиот суд за правда, Комисијата го зацврстила својот авторитет доволно цврсто за да би можела следната Комисија да биде сфатена посериозно.<ref>{{наведена книга |last1=Eppink |first1=Derk-Jan |author-link=Derk Jan Eppink |translator=Ian Connerty |title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission |publisher=Lannoo |edition=1 |location=Tielt, Belgium |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 221–2] |isbn=978-90-209-7022-7 |url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 }}</ref> Меѓутоа, во 1965 година натрупувањето на разликите меѓу француската влада на Шарл де Гол и другите земји-членки (околу влезот на Обединетото Кралство, непосредните избори на Европскиот парламент, планот на Фуше и буџетот),ја предизвика кризата ͈празен стол", наводно преку предлог за заедничката земјотелска политика. Институционалната криза била решена наредната година, тоа го чинело Етјен Хирш неговото претседателство во Евроатомот, а подоцна и претседателството на Валтер Халштајн во ЕЕЗ, иако бил сметан како најдинамичен водач до Жак Делор.<ref name="LSE Chair"/> {{Структурна еволуција на Европската комисија}} ===Почетоците на развојот=== Трите тела, колективни именувани Европски извршители постоеле од први јули 1967 година каде со Договорот за спојување биле споени во единствена администрација за време на претседателот Жан Реј.<ref name="ENA commission history"/> Поради спојувањето Комисијата на Реј, привремено се зголемила на 14 членки, иако сите идни Комисии се намалиле на 9 членки следејќи ја формулата по еден член за помалите држави и 2 за поголемите.<ref name="ENA composition">{{cite web |title=Composition |publisher=CVCE |url=http://www.cvce.eu/obj/composition_of_the_european_commission-en-4b39ad5f-6376-44e4-8144-07e1f84647aa.html|date=31 August 2016 }}</ref> Комисијата на Реј ја довршил Заедницата за царинска унија во 1968 година и се залагал за помоќен избран Европски парламент.<ref name="Meet Rey">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Rey Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/rey/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Иако Реј бил првиот претседател на споената заедница, Халштајн се смета за прв претседател на модерната комисија.<ref name="ENA commission history"/> Следела комисијата Малфати и Мансхолт, кој равотеле на монетарната соработка и на првото проширување на север во 1973 година.<ref name="Meet Mansholt">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Mansholt Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/mansholt/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref><ref name="Meet Malfatti">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Malfatti Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/malfatti/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Со ова проширување, комисијата на Ортоли пораснала на 13 членови (Обедениетото Кралство како најголема земја доби два комесари), која се занимавала со зголемување на заедницата за време на економската и меѓународна нестабилност во тоа време.<ref name="ENA composition"/><ref name="Meet Ortoli">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Ortoli Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/ortoli/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународното претставување започна кога претседателот Рој Џенкинс како прв претседеател присуствувал на самитот Г8 во име на Заедницата.<ref>{{cite web|url=http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |title=EU and the G8 |access-date=25 September 2007 |publisher=European Commission |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226165606/http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |archive-date=26 February 2007}}</ref> По Комисијата на Џенкинс, Комисијата на Гастон Торн го надгледувала проширувањето на југ, во прилог започна рабтата на Единствениот Европски акт.<ref name="Meet Thorn">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Thorn Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/thorn/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> ===Жак Делор=== Една од најистакнатите комисии била онаа која била предводена од Жак Делор. Потоа претседателите не успеале да го достигнат истото ниво на лична претпознатливост. Делор бил виден како водич кој и дал на Комисијата смисла за насока и динамичност.<ref>{{cite web |publisher=Burson-Marsteller |title=The new Commission&nbsp;– some initial thoughts |year=2004 |url=http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |access-date=17 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923001700/http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |archive-date=23 September 2006}}</ref> Делор и неговиот тим се сметаат како татковци на основањето на еврото.<ref name="Meet Delors">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Delors Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/delors/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународниот трибун Хералд на крајот на вториот мандат на Делор во 1992 година запиша: ͈Господинот Делор ја извади Европската заедница од мртвите. Пристигна кога европесимизмот беше најлош. Иако беше малку познат како поранешен француски министер за финасии воведе живот и надеж во европската заедница и во потиштената бриселска комисија. Во неговиот прв мандат од 1985-1988 година ја собра Европа на Единствениот пазар и кога беше назначен за втор мандат започна да ги повикува Европејците кон далеку поамбициозните цели на економската, монетарната и политичка унија.<ref name="IHT Delors quote">{{cite web|last=Merritt|first=Giles|title =A Bit More Delors Could Revamp the Commission|work=International Herald Tribune|date=21 January 1992|url=http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|access-date=17 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080121053056/http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|archive-date=21 January 2008}}</ref> ===Жак Сантер=== Наследник на Делор бил Жак Сантер. Комплетната Комисија на Сантер била принудена од страна на Европскиот Парламент во 1999г., како резултат на измама и корупција со централна улога на Едит Кресон. Тие измами биле откриени од страна на внатрешниот ревизор Пол ван Бутинен.<ref>{{наведена книга|author=Paul van Buitenen|title=Blowing the Whistle: Fraud in the European Commission|publisher=Politicos Pub|year=2000|isbn=978-1-902301-46-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/experts/default_en.htm |title=Second report on Reform of the Commission. Analysis of current practice and proposals for tackling mismanagement, irregularities, and fraud. Committee of Independent Experts, 1999 |publisher=European Parliament }}</ref> За првпат комисијата била натерана колективно да даде оставка и претставува промена на власта врз парламентот.<ref>{{cite web|last=Topan|first=Angelina|title=The resignation of the Santer-Commission: the impact of 'trust' and 'reputation'|date=30 September 2002|publisher=European Integration Online Papers|url=http://eiop.or.at/eiop/pdf/2002-014.pdf|access-date=12 June 2007 }}</ref> Сепак, комисијата на Сантер ја извршила работата за Договорот од Амстердам и за еврото.<ref name="Meet Santer">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Santer Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/santer/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Како одговор на скандалот била создадена Европската канцеларија за спречување на измама. ===Роман Проди=== По Сантер, Функцијата ја презел Романо Проди. Договорот од Амстердам ја зголеми моќта на комисијата, и од страна на печатот Проди бил наречен како нешто слично на премиер.<ref>{{cite web|last=James|first=Barry|title=Prodi to Have Wide, New Powers as Head of the European Commission|work=International Herald Tribune|date=16 April 1999|url=http://www.iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|access-date=17 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017203411/http://iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|archive-date=17 October 2007}}</ref><ref>{{наведен нестручен часопис|last=Rossant |first=John |title=Commentary: Romano Prodi: Europe's First Prime Minister? (int'l edition) |magazine=[[Business Week]] |date=27 September 1999 |url=http://www.businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |access-date=17 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023012122/http://businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |archive-date=23 October 2007}}</ref> Силите повторно се зајакнале со Договорот од Ница од 2010 г., кој на претседателот му дал поголемо овластување над составот на нивната комисија.<ref name="ENA commission history"/> ===Хосе Мануел Баросо=== Во 2004 година Хосе Мануел Баросо станал претседател. Парламентот повторно се потврдил во преговори за предложеното членство на Комисијата на Баросо. Поради тоа, Баросо бил принуден да направи измена во составот пред да ја земе должноста.<ref>{{cite web|last=Tobais|first=Troll|title=We have to democratise procedures|date=2 November 2004|publisher=Café Babel|url=http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|access-date=12 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20051129143940/http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|archive-date=29 November 2005}}</ref> Комисијата на Баросо била првиот полн состав во проширувањето на 25 членови во 2004 година. На крајот бројот на комисери се зголемил на 30. Како резултат на зголемувањето на бројот на земјите, со Договорот од Амстердам се намалил бројот на комисери на еден по земја, наместо по 2 за поголемите земји.<ref name="ENA composition"/> Наводите за измама и корупција биле повторно собрани во 2004 година од страна на поранешниот главен ревизор Жил Муи.<ref>{{cite news |title = Auditor blames politicians for EC waste and corruption |date=8 August 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182952/http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |url-status=dead |archive-date=24 September 2015 |newspaper= The Sunday Herald |first=Ian |last=Fraser}}</ref> Офицерот на комисијата Гвидо Страк објавил наводна измама и злоупотреба во неговиот оддел во 2002-2004 година за ОЛАФ и бил отпуштен.<ref>{{cite web |url = http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |title = Guido Strack – the downfall of a whistleblower |date = 6 October 2011 |publisher = VoxEurop |first = Sebastien |last = Beck |accessdate = 2021-02-04 |archive-date = 2013-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131227115236/http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |url-status = dead }}</ref> Во 2008г. Рол Ван Вутенен (поранешен ревизор познат од сканадлот од комисијата на Санадер) наводно со Европската канцеларија за спречување на измама (ОЛАФ) со недостаток од независност и ефикасност.<ref>{{cite web |url=http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |title=Paul van Buitenen: Alleged irregularities in OLAF |publisher=Eur-law.eu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330084358/http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |archive-date=30 March 2012}}</ref> Мандатот на првата Комисија на Баросо истекол на 31 октомври 2009 година. Според Договорот од Ница првата комисија требала да биде назначена по бројот на земјите-членки кој го достигнал бројот 27, а треба да се намали, помалку од бројката на земјите членки. Точниот број на комесарите се одлучувал со едноставно гласање на Европскиот совет и членството се ротирало под еднакво помеѓу земјите. По приемот на Романија и Бугарија во јануари 2007 година, стапи на сила за наредната комисија.<ref>See the attached Protocol, Article 4</ref> Со Договорот од Лисабон кој стапи на сила од 2003 година мандитирал со намалување на бројот на комесари на дветретини од земјите членки од 2014 година, освен ако Советот не одлучи поинаку. Членството би требало да ротира еднакво и ниедна членка да нема повеќе од еден комесар. Сепак, договорт бил одбиен од гласачите на Ирска во 2008 година со една главна грижа губење на нивниот комесар. Оттука, била дадена гаранција за повторување на гласањето дека Советот ќе ја користи својата моќ за измена на бројот на комесарите. Сепак, според договорите сè уште бројот требал да биде помал од вкупниот број на членови, со што било предложено дека земјата-членка што добива комесар ќе ја функционира Висок претставник - таканаречен 26+1 формула.<ref>{{cite news|last=Smyth|first=Jamie|title=Rejection may undermine EU's effectiveness, warns Swedish premier|work=The Irish Times|date=5 September 2009|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|access-date=15 September 2009|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224173619/http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://euobserver.com/843/27360 Czechs prepare for possible second Irish No], ''EUobserver'', 8 January 2009</ref> Оваа гаранција (кога може да го најде својот следен пат во следната измена на договорот веројатно во Договорот за пристапување) придонесе за Ирска одобрување на договот на вториот референдум во 2009 година. Исто така, Лисабон ги комбинира мислењата на Европскиот комесар со Високиот претставник на Советот за заедничка надворешна и безбедносна политика. Исто така, и заменик претседателот на Комисијата ќе претседава со советот на Европската Унија на состаноците за надворешни работи како Комисија за надворешни односи и обврски.<ref name="Europa web portal">{{cite web |title=The Union's institutions: Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |access-date=6 July 2007 |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819052953/http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Council of the European Union |title=Brussels European Council 21/22 June 2007: Presidency Conclusions |date=20 June 2007 |url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/94932.pdf |access-date=22 June 2007}}</ref> Договорот дополнително предвидува дека најблиските Европски избори треба да бидат земени предвид при именувањето на Комисијата, иако претседателот сè уште е предложен од страна на Европскиот совет ; Европскиот парламент ќе ја избира Комисијата, наместо да одобри како по Договорот од Ница.<ref name="Europa web portal"/><ref name="Article 17:7 TEU">[[s:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title III: Provisions on the Institutions#Article 17|Treaty on European Union: Article 17:7]]</ref> ==Овластување и функции== Уште од почетокот Комисијата била основана да функционира како независен наднационален орган одвоен од владата, и е опишан како единствено платено тело да размислува европски.<ref name="Day">{{cite web|title=Interview with European Commission Secretary-General Catherine Day|publisher=EurActiv|date=25 September 2006|url=http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|access-date=17 June 2007|archive-date=2017-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224073529/http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|url-status=dead}}</ref> Членовите се предложени од владите на земјите-членки од секоја по една, од нив се очекува да делуваат незвисно –неутрално под други влијанија како на пример владата која ги поставила. Ова стои во контраст со Советот која ја претставува владата, европскиот парламент, кој ги претставува граѓаните, економски-социалниот комитет, кој го претставува организираното граѓанско општество.<ref name="Europa Institutions">{{cite web|title=Institutions of the EU: The European Commission|publisher=[[Europa (web portal)|Europa]]|url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007}}</ref> Преку членот 17 од Договорот на Европската Унија, Комисијата има неколку одговорности: развивање на среднорочните стратегии, нацрт закони и арбитража во законодавниот процес претставување на ЕУ во трговски преговори, правење правила и преговори на пример во политиката на конкуренцијата, подготвување на буџетот на европската унија и набљудување на спроведувањето договори и законодавство.<ref>Hix, Simon (1999) "The political system of the European Union" MacMillan, Basingstoke. p32</ref> ===Извршна власт=== Пред да стапи на сила со Договорот од Лисабон, извршната власт во ЕУ припаѓа на Советот и ѝ доделува на комисијата овластувања која таа притоа ги извршува. Меѓутоа, Советот може да ги повлече овие овластувања, извршувајќи ги непосредно, или да ги наметне условите за нивните потреби.<ref>{{cite web|title=Executive body|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/executive_body-en-1ea2c754-b3fe-42ea-b6ab-44f07291d9ee.html|date=15 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Implementing powers of the Council of the European Union|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/implementing_powers_of_the_council_of_the_european_union-en-5d4d07d9-bba1-467e-93c2-8241444be9a2.html|year=2016}}</ref> Моќта е повеќе ограничена од повеќето национални власти, во делот поради којшто комисијата нема овластување во областа на надворешната политика-ова овластување припаѓа на Европскиот совет, кој сто некој анализи го класифицираат како втор извршен огран на ЕУ.<ref name="dragoman"/> Со оглед на тоа што со Договорот од Лисабон Европскиот совет станал формална установа со овластувања да ја постапува комисијата, може да се каже дека тие две тела поседуваат извршни моќи на Унијата (Европскиот совет исто така поседува поединечни национални овластувања). Меѓутоа, комисијата е таа која моментално ја поседува извршната власт на Европската Унија.<ref name="dragoman">{{cite web |last=Stark |first=Christine |publisher=Dragoman |title=Evolution of the European Council: The implications of a permanent seat |date=4 September 2002 |url=http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |access-date=10 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325005346/http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Bermann|first=George|title=Executive Power in the New European Constitution|year=2004|url=http://www.jeanmonnetprogram.org/archive/papers/04/040501-13.rtf|format=RTF|publisher=New York University|access-date=18 June 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата се налик на владите од типот на некогашниот белгиски премиер Гиј Верховстад кој предложил измена на нејзиното име во Европска влада, нарекувајќи го сегашното име на Унијата смешно.<ref>{{наведена книга |last=Verhofstadt |first=Guy |title=The United States of Europe |publisher=Federal Trust |year=2006 |location=London |page=69 |isbn=1-903403-86-3}}</ref> ===Законодаван иницијатива=== Комисијата се разликува од другите институции во тоа што само таа ја поседува законодавната иницијатива во Европската унија, што значи дека единствено комисијата може да поднесе формални предлози на законодавните акти нацрт-законот не може формално да доаѓаат од законодавната гранка. Со Договорот од Лисабон ниеден законодавен акт не е дозволен во полето на заедничка и надворешна безбедносна политика. Комисијата го дели ова право со советот, но таа нема овластувања на полициската и судската соработка во врска со кривичните работи. Во самата комисија, Советот и Парламентот може да побараат законодавни акти во најголем број на случаи, комисијата иницира на основа на овие предлози, овој монопол е установен со идејата да се обезбеди координативно и складно обликување на правниот систем на ЕУ.<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Right of initiative|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708112656/http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|archive-date=8 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=The Commission's right of initiative|url=http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|archive-date=25 October 2007}}</ref> Овој монопол е предизвинкан од некој кој тврдат дека Собранието исто така треба да има право, повеќето национални парламенти кое го имаат правото во некои погледи.<ref>{{cite web|last=Murray |first=Alasdair |title=Reform now or languish later |publisher=Centre for European Reform |date=30 September 2002 |url=http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151215/http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |archive-date=28 September 2007 }}</ref> Меѓутоа, Советот и Парламентот можеле да побараат од комисијата да направат нацрт-закон, иако комисијата има право да одбие да го стори тоа<ref>Peterson, John and Michael Shackelton (2006) "Institutions of European Union" p152.</ref> како што се случи во 2008 година во интернационалната колективна конвенција.<ref>Anne-Cécile Robert (March 2009) "Et la crise sociale a rattrapé le Parlement européen", ''[[Le Monde diplomatique]]''. p. 6–7</ref> Според Договорот од Лисабон граѓаните на ЕУ имаат право да побараат од комисијата да донесуваат закони на една област преку петиција која изнесува 1.000.000 потписи, но тоа не е обврзувачки.<ref>{{cite web|last=Wallis|first=Diana|author-link=Diana Wallis|last2=Picard|first2=Severine|title=The Citizens' Right of Initiative in the European Constitution: A Second Chance for Democracy|url=http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|access-date=18 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060306034741/http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|archive-date=6 March 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата да предлага закони обично биле средочени на економската регулатива. Предложила голем број прописи засновани на претпазливиот принцип. Ова значи дека превентивната регулација презема иницијатива доколку, постои опасност на околината или човековото здравје: во борба против климатските промени или ограничувањата на генетските измени на организмите. Ова е спротивно на одмерувањето на регулативата во однос на нејзините последици во економијата. На овој начин комисијата произвела построга регулатива во однос на другите. Големината на европскиот пазар допридонесе за законодавствата на ЕУ на светскиот пазар.<ref>{{cite news|work=The Economist|date=20 September 2007|title=Brussels rules OK|url=http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9832900|access-date=22 October 2007}}</ref> Во скоро време омисијата започнала создавање на Европското кривично право. Во 2006 година токсичен отпад е исфрлен на [[Брег на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата Коска]] од европски брод, тоа ја наведе комисијата да се посвети на законите против токсичниот отпад. Во тоа време некои држави од ЕУ не ни имале транспорт на токсичен отпад во своето кривично право, тоа ги навело комесарите Франко Фратини и Ставрос Димас да ја предложат идејата за еколошките злосторства. Нивното право да предлагаат кривични закони било оспорувано на Европскиот суд на правдата, но судот ова право го поддржа. До 2007 година единствени други кривични предлози кои биле предложени во областа на кривичното право биле Директивата во врска со правата на интелектуалната сопственост<ref name="E!Sharp0507 Legal">{{cite news|last=Charter|first=David|title=A new legal environment|work=E!Sharp|pages=23–5|publisher=People Power Process|year=2007}}</ref> и измена на рамковната одлука за борба против тероризмот во 2002 година, која забранила какви било дела поврзани со тероризмот, регрутација (посебно преку интернет) и обука.<ref>{{cite web|publisher=European Commission|date=6 November 2007|title=Counter‑terrorism&nbsp;– EU steps up a gear|url=http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|access-date=21 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213232626/http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|archive-date =13 December 2007}}</ref> ===Спроведување=== Кога пописот е одобрен од советот и парламентот, комисијата има одговорност да го обезбеди неговото спроведување. Ова се прави преку земјите-членки или преку агенциите. Придонесувањето на неопходните мерки, комисијата и од комитетите составени од претставниците на земјите-членки и јавното и правното лоби,<ref>[http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea La Lobbycracia Europea] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722053744/http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea |date=2011-07-22 }}&nbsp;– Aparicio Caicedo, analyst, Gertrude Ryan Law Observeratory, opinion piece in Legal Today magazine.</ref> (процес кој е познат во жаргонот ͈Комитологија").<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Comitology|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629121630/http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|archive-date=29 June 2007}}</ref> Понатаму, комисијата е одговорна за спорведување на буџетот на ЕУ ; обезбедување, заедно со европскиот ревизиски суд, дека фондовите на ЕУ се правилно потрошени. Особено, комисијата има обврски да ги обезбеди договорите и правните пописи кој потенцијално се преземени од земјите-членки или од други институции пред спорот на Европскиот суд. Во оваа улога комсијата е позната како чувар на договори.<ref name="oispex">{{cite web|publisher=Europa (web portal) |title=The European Commission |url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007 }}</ref> Конечно комисијата обезбедува претставување на комисијата во надворешното претставување заедно со земјите-членки на заедничката надворешна и безбедносна политика, кои ја претставуваат Унијата во тела како што е светската трговска организација. Исто така, вообичаено е претседателот на комисијата да присуствува на Г8 состаноците.<ref name="oispex"/> ==Состав== Комисијата составена од комесари, вкупно 27 члена, вклучувајќи ги претседателот и потпретседателот. Иако, секој член е именуван од нациналната влада по една на држава, не ја претставуваат својата држава во комисијата<ref name="bbc examine">{{cite news|last=Lungescu|first=Oana|work=BBC News|title =Examining the EU executive|date=23 July 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201095441/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|url-status=dead|archive-date=1 February 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> (но, понекогаш во пракса има влијание за нациноалниот интерес).<ref>{{наведена книга|last=Eppink|first=Derk-Jan|author-link=Derk Jan Eppink|translator=Ian Connerty|title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission|publisher=Lannoo|edition=1|location=Tielt, Belgium|year=2007|isbn=978-90-209-7022-7|page=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119 119]|url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119}}</ref> Одкога се предложени комесарите претседателот ги расподелува портфолијата меѓу нив. Моќта на комесарот во голема мера зависи од неговото портфолио и може да варира со тек на времето. На пример, комесарот за образование расте во важност со согласност со порастот на значењето на образованието и културата во европската политика.<ref>{{cite web|url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080705113103/http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|url-status=dead|archive-date=5 July 2008|title=Brussels European Council, Presidency Conclusions|publisher=Council of the European Union|year=2008|access-date=20 August 2009|quote=See paragraphs 7, 8 & 13 of the Presidency conclusions of the European Council on 13/14 March 2008}}</ref> Друг пример е комесарот за конкуренција кој има високо видлива позиција на светски дофат.<ref name="bbc examine"/> Пред да ја преземе Комисијата обврската, составот како целина мора да биде одобрен од страна на Парламентот.<ref name="Europa Institutions"/> Комесарите се поддржани од својот личен кабинет кој ги дава политичките насоки, додека граѓанската служба (генерална дирекција види подолу) се занимава со техничката поддршка.<ref>{{наведена книга|url=https://archive.org/details/europeancommissi0000nuge|url-access=registration|title=The European Commission|first=Neill|last=Nugent|date=2 July 2001|publisher=Palgrave|via=Internet Archive|isbn=9780333587430}}</ref> ===Именувањe=== Претседателот на комисијата прво е предложен од страна на Европскиот совет земајќи ги предвид последните парламентарни избори, кандидатот тогаш може да биде избран од страна на Европскиот парламент или не. Ако не, Европскиот совет предлага друг кандидат во рок од еден месец.<ref name="Article 17:7 TEU" /><ref name="Schütze 2012">{{наведена книга|last1=Schütze|first1=Robert|title=European Constitutional Law|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521-73275-8|pages=99–100, 118}}</ref> Кандидатот бил водечки национален политичар но, тоа не е услов. Во 2009 година, Договорот од Лисабон не бил на сила и Баросо не бил избран од Собранието, туку номиниран од Европскиот совет, во секој случај, десно ориентаните партии на ЕУ вршеле притисок за кандидат од својте редови. На крајот десно ориентираниот кандидат бил избран: Хосе Мануел Баросо од Европската народна паритја. Постојат и други критериуми кои влијаат на изборот на кандидат. Меѓу нив се: Географската област на Европа од која доаѓа кандидатот (фаворизирана како југоисточна Европа во 2004 година), политичкото влијание на кандидатот, (кредибилни но не да бидат надмоќни над членовите), јазик (Франција смета дека францускиот јазик е неопходен услов) и степен на интеграција (нивната земја треба да биде член на Еврозоната и на Шенгенскиот договор). Во 2004 година системот произвел голем број на кандидати и бил критикуван од страна на некои членови на парламентот. По изборот кој се продолжи, водачот на групата Алијанса на либералните и демократите за Европа, Грехам Водсон, ја опишал процедурата како патека на теписи во [[Јуст Липсиј]]", кој произвел само најмал заеднички именител, додека водачот на групата Европски зелени-европски слободен сојуз (Green –EFA) Даниел Кон Бендит го прашал Баросо по неговиот прв говор „Ако вие сте најдобриот зошто не сте првиот кандидат?“ По претседателските избори и именувањето на високиот претставени од страна на Европскиот совет, секој комесар е номиниран од нивната земја-членка (освен за оние држави кои си обезбедиа претседател и висок претставник) во консултација со претседателот на Комисијата, иако има мала практична моќ да присили промена на кандидатот. Меѓутоа, колку е поспособен кандидатот, толку е поголема веројатноста претседателот да им даде помоќно портфолио, распределба која е целосно во негова дискреција. Тогаш тимот на претседателот е предмет на расправа. Во Европскиот парламен кој ќе ги испитува нив и потоа гласање за нивната соодветност за нивната целина. Ако членовите на комисијата се несоодветни, претседателот мора да го прегрупира тимот или да побара нов кандидат од земјата членка или да ризикува Комисијата да гласа против. Бидејќи парламентот не може да гласа против поединечните комесари постои компромис при што најлошите комесари се отстранети, но малите забелешки се ставаат на страна така што Комисијата може да ја преземе функцијата. Одкога тимот е одобрен од парламентот формално е составен во функција Европскиот Совет (Договор од ЕУ член 17.07). По назначувањето, претседателот бира неколку потпретседатели (високиот претставник е обврзан да биде еден од нив) од редот на комесарите. За најголем дел позицијата им дава малку поголема моќ на потпретседателите, освен првиот заменик кој стои како претседател кога претседателот е отсутен. Од 2009 година првиот заменик-претседател се има стекнато со дополнителна моќ кој исто така е Висок претставник. ===Политички стилови=== Сегашната комисија на Баросо ја презела одговорнаста кон крајот на 2004 година, откако била одложена поради противење на собранието кое принудило прегрупирање. Во 2007 година Комисијата се зголемила од 25-27 комесари, по пристапување на Романија и Бугарија во Унијата со која секој си назначил свој комесари. Со зголемувањето на Комисијата, Баросо го променил стилот на однесување на составот кој наликувал на претседателски кој заработил извесна доза критики.<ref>{{cite web|last=Beunderman|first=Mark|publisher=EU Observer|title=EU commission sees civil servants' power grow|date=22 February 2007|url=http://euobserver.com/843/23553|access-date=27 February 2007}}</ref> Сепак, Баросо бил повеќе претседателски и личност на висок профил на неговите претходници. Комисијата почнала да го губи дното на големите земји-членки како што се Франција, Обединетото Кралство и Германија кои се обидуваат да ја заобиколат нивната улога. Ова може да го зголеми создавањето на претседателот на Европскиот совет во рамките на Договорот од Лисабон.<ref>{{cite web|last=Iey Berry|first=Peter Sain|publisher=EU Observer|title=[Comment] Power is slipping from the commission to the council|date=18 January 2008|url=http://euobserver.com/9/25484|access-date=18 January 2008|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605071233/http://euobserver.com/9/25484|url-status=dead}}</ref> Исто така, дошло и до повисок степен на политизација во рамките на комисијата. ==Организација== Првенствено комисијата е со седиште во Брисел, со канцеларија на претседателот и сала за состаноци на комиисијата сместена на 13 спрат во зградата Берлејмон. Комисијата, исто така, функционира со многу други бројни објекти во Брисел и Луксембург, кога собранието ќе се состане во [[Стразбур]] комесарите се состануваат во зградата Винстон Черчил за да присуствуваат на дебати во собранието. Комисијата е поделена на оддели познати како генерални директори (ГД) што ги поврзува одделенијата и министерствата. Секој оддел покрива одредена област како што се земјоделството или правдата и правата на граѓаните или внатрешните служби како што се човековите ресурси и преводи и е предводен од генералниот директор кој е одговорен за комесар. Портфолиото на комесарот може да биде поддржан од голем број на ГД, тие подготвуваат предлози за нив иако се одобрени од страна на мнозинството на комесари, оди до парламентот и советот за разгледување. Имало критики од голем број на луѓе дека високо фрагментираната структура на ГД го троши скапоцентото време во борба со преговори како што се различни оддели и комесари кои се натпреваруваат меѓу нив. Понатаму, ГД можат да остварат значителна контрола над комесар кој има малку време да научи да воспоставува контрола врз својте вработени. Според бројките објавени од страна на Комисијата, 23.043 лица биле вработени од страна на Комисијата како службеници и привремени агенции во април 2007 година. Во прилог на овие 9019 надворешни вработени (на пример договорени агенти,одвоени нациноални експерти,млади експерти обучувачи итн.) биле вработени. Најголемиот ГД е генерален директор за преводи со 2186 вработени додека најголема група е Белгески (21,4%), веројатно се должи на мнозинството (16.626) на вработени кои се наогаат во земјата. Државната служба на Комисијата е управувана од Генералниот секретар, во моментов Кетрин Деј. ===Печат=== Комуникацијата со медиумите е поставена од страна на ГД за комуникација. Главниот портпарол на комисијата е Јоханес Летернберг кој ги презема пладневните брифинзи со новинарите, најчесто познати како пладневен печат. Се одвиваат секој работен ден во салата за новинари во Берлејмон каде што новинарите може да поставуваат прашања на официјалните лица на Комсиијата на која било тема и легално се очекува да се на снимање одговор на ТВ во живо. Ваквата ситуација во светот е единствена.<ref>{{cite news|last =Lynam|first=Joe|title=The peculiar world of the European Union|work=BBC News|date=1 April 2007|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6496813.stm|access-date=17 June 2007}}</ref> Забележано е од страна на еден истражувач дека печатот издаден од Комисијата е уникатно политички. Пораката често поминува во неколку фази на изработка која ја нагласува улогата на Комисијата и се користи за оправдување на ЕУ и Комисијата за зголемување на нивната должина и комплексност. Каде што има повеќе сектори кои се вклучени во печатот исто така може да биде извор на конкуренција меѓу Комисијата и самите комесари. Исто така, ова води до невообичаен голем број на печатот, 1907 за 2006 година и е исто така виден како уникатен призвод на политичката поставеност на ЕУ. Има поголем број на новинари во Брисел отколку во Вашингтон, во 2007 година има дописник од Брисел. Сепак, поради светската криза бројот на новинари во Брисел се намалил за 3 пати. Постои само еден новинар кој ги покрива вестите за ЕУ за Латвија и ниеден за Литванија. Иако, имаше светско намалување на новинарите, печатот и работењето како што се Европа преку сателит (Europe by Satelite) и Еурпал ТВ (Europal TV) води нови новинарски организација да веруваат дека можат да ја покријат ЕУ со овие извори и новинарски агенции. ==Легитимитет== Постои мислење дека методот на избори на комисијата го зголемил демократскиот дефицит на ЕУ. Комисијата е изршна власт, кандидатите се избрани од 27 национални влади, што значи дека не е возможно за членовите на Комисијата или нивниот претседател да бидат отстранети од гласачката кутија. Во главно, легитимитетот на Комисијата се основа на неопходниот број на галсови во Европскиот парламент, со можност Парламентот да ја отстрани Комисијата. Меѓутоа, излезеноста за изборите била мала (помала од 50%) од 1999 г. па наваму. Можеби оваа бројка е поголема од некои национални избори, вклучувајќи ги и оние за конгресот на САД, но фактот дека нема непосредни избори за претседател на Комисијата ја намалува легитимноста на оваа положба во очите на јавноста. Друг проблем е недостигот на единственото бирачко тело, кое дури и демократската структура и методите кои се развиваат не се огледало на создавање на европското граѓанско општество. Договорот од Лисабон би можел да реши дел од дефицитот во основањето на поголема демократска контрола врз Комисијата, вклучувајќи воспоставување на постапката со која изборот на претседателот на Комисијата би се поврзал со избрите на Европскиот парламент. Друг поглед на Комисијата тврди дека во областите во која таа има овластување да иницира закони не се затвора за институцијата која одговара на изборните притисоци. Во овој поглед Комисијата е споредена со институции како што е независната Централна банка, која се занимава со техничките области на политиката. Во дополнение, некои бранители на Комисијата појаснуваат дека прописите мора да бидат одобрени од советот во сите области (министрите од земјите-членки) како и Европскиот парламент во некои области пред да бидат усвоени, се ограничуваат прописи кој се усвоени во некои земји без согласност на нивните влади. Во 2009 година европскиот правобранител објави статистика со жалби за граѓани против институциите на ЕУ, повеќето од нив (жалбите) биле пополнети против европската комсиија (66%) и недостаток на транспарентност. Во 2010 година Комисијата била тужена за блокирање на пристапот на документите на биофуелната политика на ЕУ. Ова се случи откако во медиумите потврдија изјава дека Комисијата блокирала научен доказ против биофуелните субвенции. Недостатокот на транспарентност, нејасни лобистички врски, конфликт на интереси и неумерно трошење на комсиијата било означено во број на извештаи од страна на надворешни и независни верифицирани организации. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Европска Комисија]] pk6a2x2dhy1wdcofmzs7vcyq50fddwk 5543091 5543089 2026-04-21T21:14:53Z Buli 2648 5543091 wikitext text/x-wiki {{ Infobox executive government | nativename = {{Name in official languages | name = Име на службените јазици | bg = Европейска комисия | hr = Europska komisija | cs = Evropská komise | da = Europa-Kommissionen | nl = Europese Commissie | en = European Commission | et = Euroopa Komisjon | fi = Euroopan komissio | fr = Commission européenne | de = Europäische Kommission | el = Ευρωπαϊκή Επιτροπή | hu = Európai Bizottság | ga = Coimisiún Eorpach | it = Commissione europea | lv = Eiropas Komisija | lt = Europos Komisija | mt = Kummissjoni Ewropea | pl = Komisja Europejska | pt = Comissão Europeia | ro = Comisia Europeană | sk = Európska komisia | sl = Evropska komisija | es = Comisión Europea | sv = Europeiska kommissionen }} | border = <!-- for clarification, options are "devolved" (for UK use), "federal", "central" --> | image = Logo of the European Commission (2025, English, horizontal).svg | image_size = 250px | alt = | image2 = <!-- up to | image4 = --> | image_size2 = <!-- up to | image_size4 = --> | alt2 = <!-- up to | alt4 = --> | caption = | date_established = {{Start date and age|1958|01|16|df=y}} | date_dissolved = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | state = <!-- polity governed --> | country = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = [[Земји членки на Европската Унија|27 земји-членки]] | {{Flaglist|Австрија}} | {{Flaglist|Белгија}} | {{Flaglist|Бугарија}} | {{Flaglist|Хрватска}} | {{Flaglist|Кипар}} | {{Flaglist|Чешка}} | {{Flaglist|Данска}} | {{Flaglist|Естонија}} | {{Flaglist|Финска}} | {{Flaglist|Франција}} | {{Flaglist|Германија}} | {{Flaglist|Грција}} | {{Flaglist|Унгарија}} | {{Flaglist|Ирска}} | {{Flaglist|Италија}} | {{Flaglist|Латвија}} | {{Flaglist|Литванија}} | {{Flaglist|Луксембург}} | {{Flaglist|Малта}} | {{Flaglist|Холандија}} | {{Flaglist|Полска}} | {{Flaglist|Португалија}} | {{Flaglist|Романија}} | {{Flaglist|Словачка}} | {{Flaglist|Словенија}} | {{Flaglist|Шпанија}} | {{Flaglist|Шведска}} }} | polity = [[Европска Унија]] | leader_title = [[Претседател на Европската комисија|Претседател на Комисијата]] ([[Урсула фон дер Лајен]] од 1 декември 2019) | appointed = Nominated by the [[European Council]] and elected by the [[European Parliament]] | main_organ = [[Европски комесар|Колеџ на комесари]] | ministries = 33 | responsible = {{Unbulleted list | European Parliament }} | address = {{Unbulleted list | [[Брисел]], Белгија | [[Луксембург (град)|Луксембург]], Луксембург }} | url = {{URL|commission.europa.eu}} }} {{ЕУ теми}} '''Европската комисија''' има 28 члена - по еден од сите земји-членки на [[Европска Унија|Европската Унија]]. Сега, мандатот на комисијата е пет години, исто како и мандатот на [[Европски парламент|Европскиот парламент]]. Пред да го именуваат претседателот на комисијата, земјите-членки го консултираат парламентот, а парламентот ја одобрува целата комисија, пред истата да биде формално именувана. [[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|Европска комисија]] При извршувањето на должностите, членовите на комисијата се обврзани да бидат целосно независни од своите национални влади и да дејствуваат само во интерес на Унијата. Само парламентот има право на укор на комисијата. Секој член на комисијата има конкретна одговорност за една или за повеќе области, меѓутоа одлуките се донесуваат врз основа на колективна одговорност. Комисијата е, пред сè, чувар на договорите. Комисијата е непристрасен орган, кој се грижи за правилната примена на одредбите од договорите и на одлуките засновани на договорите. Комисијата може да иницира судска постапка против која било земја-членка и доколку е неопходно, да го упати случајот до Судот на правдата. Исто така, таа може да казни поединци или претпријатија, кога тие ги прекршуваат правилата на конкуренција на Унијата. Комисијата е и катализатор на Унијата. Таа го има единственото право да иницира законодавство и може да влијае на секоја фаза од процесот што води во насока на донесување нов „Европски закон“. Во областа на меѓувладината соработка, во однос на изнесувањето на предлозите, комисијата ги има истите права како и одделни земји или членки. И, конечно, комисијата е извршниот орган на Унијата. Тоа подразбира утврдување на правилата за спроведување на одредени членови од Договорот и за реализирање на одобрените буџетски средства наменети за активностите на Унијата. Најголем дел од средствата се обезбедуваат од главните фондови: Европскиот земјоделски фонд за насоки и гаранции, Европскиот социјален фонд, Европскиот фонд за регионален развој и Кохезиониот фонд. При реализацијата на своите извршни должности, комисијата често треба да бара мислење од комитетите на високи претставници од земјите-членки. Административниот персонал на комисијата е главно сместен во [[Брисел]] (каде што се наоѓа седиштето на комисијата), а помал дел во Луксембург. Го сочинуваат приближно 15.000 службеници поделени во различни директорати - општи и сервисни служби. Износот на оперативните трошоци на Комисијата и на другите институции не надминува 5% од вкупниот буџет на Унијата. ==Историја== Европската комисија потекнува од една од петте клучни институции создадени во наднационалниот систем на Европската Заедница, по предлог на Роберт Шуман, француски министер за надворешни работи, на 9 мај 1950 година. Со потекло од 1951 година како Висок орган за Европската заедница за јаглен и челик, Комисијата била подложена на бројни измени во власта и составот под различни претседатели, вклучувајќи 3 заедници.<ref name="ENA commission history">{{cite web|title = European Commission|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/european_commission-en-281a3c0c-839a-48fd-b69c-bc2588c780ec.html|year=2016}}</ref> ===Основање на комисијата=== Првата комисија потекнува од 1951 година како 9-ти член на Високиот орган под надлежност на претседателот Жан Моне (види власт на Моне). Високиот орган бил наднационален административен извршен орган на новата Европска заедница за јаглен и челик (ЕЗЈИ), и за првпат дојде на функција на 10 август 1952 година во Луксембург. Во 1958 година Договорот од Рим основал две нови заедници според ЕЗЈИ : Европска економска заедница (ЕЗ) и Европската заедница за атомска енергија (евроатом). Меѓутоа нивните извршни тела биле наречени комесари, а не Високи органи.<ref name="ENA commission history"/> Причината за промената на името била новата врска помѓу извршните органи и Советот. Некои држави како Франција изразија резервираност во текот на власта на високиот орган и посакаа да го ограничат давањето поголема моќ на Советот, отколку на нивните извршни органи.<ref name="ENA Council history">{{cite web|publisher =CVCE|title=Council of the European Union|url=http://www.cvce.eu/obj/the_council_of_the_european_union-en-de23700c-e50a-4e0e-a7de-80665e4caf9f.html|year=2016}}</ref> Луј Арман ја водел првата комисија за Евроатом. Валтер Хал Штајн ја водел првата комисија за Европска економска заедница, која го одржа првиот формален состанок на 16 јануари 1958 годона во Замокот на долината на Војвотката. Комисијата ја постигнала согласноста за спорниот договор за цената на житарките и оставила позитивен впечаток на третата земја кога за првпат се појавила на меѓународната сцена на Рундата на Кенеди на преговорите на општиот договор за цена и трговија (ОДЦТ).<ref name="LSE Chair">{{cite web |last=Ludlow |first=N |year=2006 |publisher=[[London School of Economics]] |title=De-commissioning the Empty Chair Crisis: the Community institutions and the crisis of 1965–6 |url=http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |access-date=24 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Халштајн започнал засилување за Европското право и почнал да има значајно влијание врз националното законодавство. На почетокот не се обрнувало многу внимание на неговата администрација, но со помош на Европскиот суд за правда, Комисијата го зацврстила својот авторитет доволно цврсто за да би можела следната Комисија да биде сфатена посериозно.<ref>{{наведена книга |last1=Eppink |first1=Derk-Jan |author-link=Derk Jan Eppink |translator=Ian Connerty |title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission |publisher=Lannoo |edition=1 |location=Tielt, Belgium |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 221–2] |isbn=978-90-209-7022-7 |url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 }}</ref> Меѓутоа, во 1965 година натрупувањето на разликите меѓу француската влада на Шарл де Гол и другите земји-членки (околу влезот на Обединетото Кралство, непосредните избори на Европскиот парламент, планот на Фуше и буџетот),ја предизвика кризата ͈празен стол", наводно преку предлог за заедничката земјотелска политика. Институционалната криза била решена наредната година, тоа го чинело Етјен Хирш неговото претседателство во Евроатомот, а подоцна и претседателството на Валтер Халштајн во ЕЕЗ, иако бил сметан како најдинамичен водач до Жак Делор.<ref name="LSE Chair"/> {{Структурна еволуција на Европската комисија}} ===Почетоците на развојот=== Трите тела, колективни именувани Европски извршители постоеле од први јули 1967 година каде со Договорот за спојување биле споени во единствена администрација за време на претседателот Жан Реј.<ref name="ENA commission history"/> Поради спојувањето Комисијата на Реј, привремено се зголемила на 14 членки, иако сите идни Комисии се намалиле на 9 членки следејќи ја формулата по еден член за помалите држави и 2 за поголемите.<ref name="ENA composition">{{cite web |title=Composition |publisher=CVCE |url=http://www.cvce.eu/obj/composition_of_the_european_commission-en-4b39ad5f-6376-44e4-8144-07e1f84647aa.html|date=31 August 2016 }}</ref> Комисијата на Реј ја довршил Заедницата за царинска унија во 1968 година и се залагал за помоќен избран Европски парламент.<ref name="Meet Rey">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Rey Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/rey/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Иако Реј бил првиот претседател на споената заедница, Халштајн се смета за прв претседател на модерната комисија.<ref name="ENA commission history"/> Следела комисијата Малфати и Мансхолт, кој равотеле на монетарната соработка и на првото проширување на север во 1973 година.<ref name="Meet Mansholt">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Mansholt Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/mansholt/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref><ref name="Meet Malfatti">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Malfatti Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/malfatti/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Со ова проширување, комисијата на Ортоли пораснала на 13 членови (Обедениетото Кралство како најголема земја доби два комесари), која се занимавала со зголемување на заедницата за време на економската и меѓународна нестабилност во тоа време.<ref name="ENA composition"/><ref name="Meet Ortoli">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Ortoli Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/ortoli/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународното претставување започна кога претседателот Рој Џенкинс како прв претседеател присуствувал на самитот Г8 во име на Заедницата.<ref>{{cite web|url=http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |title=EU and the G8 |access-date=25 September 2007 |publisher=European Commission |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226165606/http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |archive-date=26 February 2007}}</ref> По Комисијата на Џенкинс, Комисијата на Гастон Торн го надгледувала проширувањето на југ, во прилог започна рабтата на Единствениот Европски акт.<ref name="Meet Thorn">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Thorn Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/thorn/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> ===Жак Делор=== Една од најистакнатите комисии била онаа која била предводена од Жак Делор. Потоа претседателите не успеале да го достигнат истото ниво на лична претпознатливост. Делор бил виден како водич кој и дал на Комисијата смисла за насока и динамичност.<ref>{{cite web |publisher=Burson-Marsteller |title=The new Commission&nbsp;– some initial thoughts |year=2004 |url=http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |access-date=17 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923001700/http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |archive-date=23 September 2006}}</ref> Делор и неговиот тим се сметаат како татковци на основањето на еврото.<ref name="Meet Delors">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Delors Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/delors/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународниот трибун Хералд на крајот на вториот мандат на Делор во 1992 година запиша: ͈Господинот Делор ја извади Европската заедница од мртвите. Пристигна кога европесимизмот беше најлош. Иако беше малку познат како поранешен француски министер за финасии воведе живот и надеж во европската заедница и во потиштената бриселска комисија. Во неговиот прв мандат од 1985-1988 година ја собра Европа на Единствениот пазар и кога беше назначен за втор мандат започна да ги повикува Европејците кон далеку поамбициозните цели на економската, монетарната и политичка унија.<ref name="IHT Delors quote">{{cite web|last=Merritt|first=Giles|title =A Bit More Delors Could Revamp the Commission|work=International Herald Tribune|date=21 January 1992|url=http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|access-date=17 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080121053056/http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|archive-date=21 January 2008}}</ref> ===Жак Сантер=== Наследник на Делор бил Жак Сантер. Комплетната Комисија на Сантер била принудена од страна на Европскиот Парламент во 1999г., како резултат на измама и корупција со централна улога на Едит Кресон. Тие измами биле откриени од страна на внатрешниот ревизор Пол ван Бутинен.<ref>{{наведена книга|author=Paul van Buitenen|title=Blowing the Whistle: Fraud in the European Commission|publisher=Politicos Pub|year=2000|isbn=978-1-902301-46-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/experts/default_en.htm |title=Second report on Reform of the Commission. Analysis of current practice and proposals for tackling mismanagement, irregularities, and fraud. Committee of Independent Experts, 1999 |publisher=European Parliament }}</ref> За првпат комисијата била натерана колективно да даде оставка и претставува промена на власта врз парламентот.<ref>{{cite web|last=Topan|first=Angelina|title=The resignation of the Santer-Commission: the impact of 'trust' and 'reputation'|date=30 September 2002|publisher=European Integration Online Papers|url=http://eiop.or.at/eiop/pdf/2002-014.pdf|access-date=12 June 2007 }}</ref> Сепак, комисијата на Сантер ја извршила работата за Договорот од Амстердам и за еврото.<ref name="Meet Santer">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Santer Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/santer/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Како одговор на скандалот била создадена Европската канцеларија за спречување на измама. ===Роман Проди=== По Сантер, Функцијата ја презел Романо Проди. Договорот од Амстердам ја зголеми моќта на комисијата, и од страна на печатот Проди бил наречен како нешто слично на премиер.<ref>{{cite web|last=James|first=Barry|title=Prodi to Have Wide, New Powers as Head of the European Commission|work=International Herald Tribune|date=16 April 1999|url=http://www.iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|access-date=17 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017203411/http://iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|archive-date=17 October 2007}}</ref><ref>{{наведен нестручен часопис|last=Rossant |first=John |title=Commentary: Romano Prodi: Europe's First Prime Minister? (int'l edition) |magazine=[[Business Week]] |date=27 September 1999 |url=http://www.businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |access-date=17 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023012122/http://businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |archive-date=23 October 2007}}</ref> Силите повторно се зајакнале со Договорот од Ница од 2010 г., кој на претседателот му дал поголемо овластување над составот на нивната комисија.<ref name="ENA commission history"/> ===Хосе Мануел Баросо=== Во 2004 година Хосе Мануел Баросо станал претседател. Парламентот повторно се потврдил во преговори за предложеното членство на Комисијата на Баросо. Поради тоа, Баросо бил принуден да направи измена во составот пред да ја земе должноста.<ref>{{cite web|last=Tobais|first=Troll|title=We have to democratise procedures|date=2 November 2004|publisher=Café Babel|url=http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|access-date=12 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20051129143940/http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|archive-date=29 November 2005}}</ref> Комисијата на Баросо била првиот полн состав во проширувањето на 25 членови во 2004 година. На крајот бројот на комисери се зголемил на 30. Како резултат на зголемувањето на бројот на земјите, со Договорот од Амстердам се намалил бројот на комисери на еден по земја, наместо по 2 за поголемите земји.<ref name="ENA composition"/> Наводите за измама и корупција биле повторно собрани во 2004 година од страна на поранешниот главен ревизор Жил Муи.<ref>{{cite news |title = Auditor blames politicians for EC waste and corruption |date=8 August 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182952/http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |url-status=dead |archive-date=24 September 2015 |newspaper= The Sunday Herald |first=Ian |last=Fraser}}</ref> Офицерот на комисијата Гвидо Страк објавил наводна измама и злоупотреба во неговиот оддел во 2002-2004 година за ОЛАФ и бил отпуштен.<ref>{{cite web |url = http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |title = Guido Strack – the downfall of a whistleblower |date = 6 October 2011 |publisher = VoxEurop |first = Sebastien |last = Beck |accessdate = 2021-02-04 |archive-date = 2013-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131227115236/http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |url-status = dead }}</ref> Во 2008г. Рол Ван Вутенен (поранешен ревизор познат од сканадлот од комисијата на Санадер) наводно со Европската канцеларија за спречување на измама (ОЛАФ) со недостаток од независност и ефикасност.<ref>{{cite web |url=http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |title=Paul van Buitenen: Alleged irregularities in OLAF |publisher=Eur-law.eu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330084358/http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |archive-date=30 March 2012}}</ref> Мандатот на првата Комисија на Баросо истекол на 31 октомври 2009 година. Според Договорот од Ница првата комисија требала да биде назначена по бројот на земјите-членки кој го достигнал бројот 27, а треба да се намали, помалку од бројката на земјите членки. Точниот број на комесарите се одлучувал со едноставно гласање на Европскиот совет и членството се ротирало под еднакво помеѓу земјите. По приемот на Романија и Бугарија во јануари 2007 година, стапи на сила за наредната комисија.<ref>See the attached Protocol, Article 4</ref> Со Договорот од Лисабон кој стапи на сила од 2003 година мандитирал со намалување на бројот на комесари на дветретини од земјите членки од 2014 година, освен ако Советот не одлучи поинаку. Членството би требало да ротира еднакво и ниедна членка да нема повеќе од еден комесар. Сепак, договорт бил одбиен од гласачите на Ирска во 2008 година со една главна грижа губење на нивниот комесар. Оттука, била дадена гаранција за повторување на гласањето дека Советот ќе ја користи својата моќ за измена на бројот на комесарите. Сепак, според договорите сè уште бројот требал да биде помал од вкупниот број на членови, со што било предложено дека земјата-членка што добива комесар ќе ја функционира Висок претставник - таканаречен 26+1 формула.<ref>{{cite news|last=Smyth|first=Jamie|title=Rejection may undermine EU's effectiveness, warns Swedish premier|work=The Irish Times|date=5 September 2009|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|access-date=15 September 2009|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224173619/http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://euobserver.com/843/27360 Czechs prepare for possible second Irish No], ''EUobserver'', 8 January 2009</ref> Оваа гаранција (кога може да го најде својот следен пат во следната измена на договорот веројатно во Договорот за пристапување) придонесе за Ирска одобрување на договот на вториот референдум во 2009 година. Исто така, Лисабон ги комбинира мислењата на Европскиот комесар со Високиот претставник на Советот за заедничка надворешна и безбедносна политика. Исто така, и заменик претседателот на Комисијата ќе претседава со советот на Европската Унија на состаноците за надворешни работи како Комисија за надворешни односи и обврски.<ref name="Europa web portal">{{cite web |title=The Union's institutions: Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |access-date=6 July 2007 |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819052953/http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Council of the European Union |title=Brussels European Council 21/22 June 2007: Presidency Conclusions |date=20 June 2007 |url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/94932.pdf |access-date=22 June 2007}}</ref> Договорот дополнително предвидува дека најблиските Европски избори треба да бидат земени предвид при именувањето на Комисијата, иако претседателот сè уште е предложен од страна на Европскиот совет ; Европскиот парламент ќе ја избира Комисијата, наместо да одобри како по Договорот од Ница.<ref name="Europa web portal"/><ref name="Article 17:7 TEU">[[s:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title III: Provisions on the Institutions#Article 17|Treaty on European Union: Article 17:7]]</ref> ==Овластување и функции== Уште од почетокот Комисијата била основана да функционира како независен наднационален орган одвоен од владата, и е опишан како единствено платено тело да размислува европски.<ref name="Day">{{cite web|title=Interview with European Commission Secretary-General Catherine Day|publisher=EurActiv|date=25 September 2006|url=http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|access-date=17 June 2007|archive-date=2017-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224073529/http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|url-status=dead}}</ref> Членовите се предложени од владите на земјите-членки од секоја по една, од нив се очекува да делуваат незвисно –неутрално под други влијанија како на пример владата која ги поставила. Ова стои во контраст со Советот која ја претставува владата, европскиот парламент, кој ги претставува граѓаните, економски-социалниот комитет, кој го претставува организираното граѓанско општество.<ref name="Europa Institutions">{{cite web|title=Institutions of the EU: The European Commission|publisher=[[Europa (web portal)|Europa]]|url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007}}</ref> Преку членот 17 од Договорот на Европската Унија, Комисијата има неколку одговорности: развивање на среднорочните стратегии, нацрт закони и арбитража во законодавниот процес претставување на ЕУ во трговски преговори, правење правила и преговори на пример во политиката на конкуренцијата, подготвување на буџетот на европската унија и набљудување на спроведувањето договори и законодавство.<ref>Hix, Simon (1999) "The political system of the European Union" MacMillan, Basingstoke. p32</ref> ===Извршна власт=== Пред да стапи на сила со Договорот од Лисабон, извршната власт во ЕУ припаѓа на Советот и ѝ доделува на комисијата овластувања која таа притоа ги извршува. Меѓутоа, Советот може да ги повлече овие овластувања, извршувајќи ги непосредно, или да ги наметне условите за нивните потреби.<ref>{{cite web|title=Executive body|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/executive_body-en-1ea2c754-b3fe-42ea-b6ab-44f07291d9ee.html|date=15 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Implementing powers of the Council of the European Union|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/implementing_powers_of_the_council_of_the_european_union-en-5d4d07d9-bba1-467e-93c2-8241444be9a2.html|year=2016}}</ref> Моќта е повеќе ограничена од повеќето национални власти, во делот поради којшто комисијата нема овластување во областа на надворешната политика-ова овластување припаѓа на Европскиот совет, кој сто некој анализи го класифицираат како втор извршен огран на ЕУ.<ref name="dragoman"/> Со оглед на тоа што со Договорот од Лисабон Европскиот совет станал формална установа со овластувања да ја постапува комисијата, може да се каже дека тие две тела поседуваат извршни моќи на Унијата (Европскиот совет исто така поседува поединечни национални овластувања). Меѓутоа, комисијата е таа која моментално ја поседува извршната власт на Европската Унија.<ref name="dragoman">{{cite web |last=Stark |first=Christine |publisher=Dragoman |title=Evolution of the European Council: The implications of a permanent seat |date=4 September 2002 |url=http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |access-date=10 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325005346/http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Bermann|first=George|title=Executive Power in the New European Constitution|year=2004|url=http://www.jeanmonnetprogram.org/archive/papers/04/040501-13.rtf|format=RTF|publisher=New York University|access-date=18 June 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата се налик на владите од типот на некогашниот белгиски премиер Гиј Верховстад кој предложил измена на нејзиното име во Европска влада, нарекувајќи го сегашното име на Унијата смешно.<ref>{{наведена книга |last=Verhofstadt |first=Guy |title=The United States of Europe |publisher=Federal Trust |year=2006 |location=London |page=69 |isbn=1-903403-86-3}}</ref> ===Законодаван иницијатива=== Комисијата се разликува од другите институции во тоа што само таа ја поседува законодавната иницијатива во Европската унија, што значи дека единствено комисијата може да поднесе формални предлози на законодавните акти нацрт-законот не може формално да доаѓаат од законодавната гранка. Со Договорот од Лисабон ниеден законодавен акт не е дозволен во полето на заедничка и надворешна безбедносна политика. Комисијата го дели ова право со советот, но таа нема овластувања на полициската и судската соработка во врска со кривичните работи. Во самата комисија, Советот и Парламентот може да побараат законодавни акти во најголем број на случаи, комисијата иницира на основа на овие предлози, овој монопол е установен со идејата да се обезбеди координативно и складно обликување на правниот систем на ЕУ.<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Right of initiative|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708112656/http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|archive-date=8 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=The Commission's right of initiative|url=http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|archive-date=25 October 2007}}</ref> Овој монопол е предизвинкан од некој кој тврдат дека Собранието исто така треба да има право, повеќето национални парламенти кое го имаат правото во некои погледи.<ref>{{cite web|last=Murray |first=Alasdair |title=Reform now or languish later |publisher=Centre for European Reform |date=30 September 2002 |url=http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151215/http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |archive-date=28 September 2007 }}</ref> Меѓутоа, Советот и Парламентот можеле да побараат од комисијата да направат нацрт-закон, иако комисијата има право да одбие да го стори тоа<ref>Peterson, John and Michael Shackelton (2006) "Institutions of European Union" p152.</ref> како што се случи во 2008 година во интернационалната колективна конвенција.<ref>Anne-Cécile Robert (March 2009) "Et la crise sociale a rattrapé le Parlement européen", ''[[Le Monde diplomatique]]''. p. 6–7</ref> Според Договорот од Лисабон граѓаните на ЕУ имаат право да побараат од комисијата да донесуваат закони на една област преку петиција која изнесува 1.000.000 потписи, но тоа не е обврзувачки.<ref>{{cite web|last=Wallis|first=Diana|author-link=Diana Wallis|last2=Picard|first2=Severine|title=The Citizens' Right of Initiative in the European Constitution: A Second Chance for Democracy|url=http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|access-date=18 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060306034741/http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|archive-date=6 March 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата да предлага закони обично биле средочени на економската регулатива. Предложила голем број прописи засновани на претпазливиот принцип. Ова значи дека превентивната регулација презема иницијатива доколку, постои опасност на околината или човековото здравје: во борба против климатските промени или ограничувањата на генетските измени на организмите. Ова е спротивно на одмерувањето на регулативата во однос на нејзините последици во економијата. На овој начин комисијата произвела построга регулатива во однос на другите. Големината на европскиот пазар допридонесе за законодавствата на ЕУ на светскиот пазар.<ref>{{cite news|work=The Economist|date=20 September 2007|title=Brussels rules OK|url=http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9832900|access-date=22 October 2007}}</ref> Во скоро време омисијата започнала создавање на Европското кривично право. Во 2006 година токсичен отпад е исфрлен на [[Брег на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата Коска]] од европски брод, тоа ја наведе комисијата да се посвети на законите против токсичниот отпад. Во тоа време некои држави од ЕУ не ни имале транспорт на токсичен отпад во своето кривично право, тоа ги навело комесарите Франко Фратини и Ставрос Димас да ја предложат идејата за еколошките злосторства. Нивното право да предлагаат кривични закони било оспорувано на Европскиот суд на правдата, но судот ова право го поддржа. До 2007 година единствени други кривични предлози кои биле предложени во областа на кривичното право биле Директивата во врска со правата на интелектуалната сопственост<ref name="E!Sharp0507 Legal">{{cite news|last=Charter|first=David|title=A new legal environment|work=E!Sharp|pages=23–5|publisher=People Power Process|year=2007}}</ref> и измена на рамковната одлука за борба против тероризмот во 2002 година, која забранила какви било дела поврзани со тероризмот, регрутација (посебно преку интернет) и обука.<ref>{{cite web|publisher=European Commission|date=6 November 2007|title=Counter‑terrorism&nbsp;– EU steps up a gear|url=http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|access-date=21 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213232626/http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|archive-date =13 December 2007}}</ref> ===Спроведување=== Кога пописот е одобрен од советот и парламентот, комисијата има одговорност да го обезбеди неговото спроведување. Ова се прави преку земјите-членки или преку агенциите. Придонесувањето на неопходните мерки, комисијата и од комитетите составени од претставниците на земјите-членки и јавното и правното лоби,<ref>[http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea La Lobbycracia Europea] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722053744/http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea |date=2011-07-22 }}&nbsp;– Aparicio Caicedo, analyst, Gertrude Ryan Law Observeratory, opinion piece in Legal Today magazine.</ref> (процес кој е познат во жаргонот ͈Комитологија").<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Comitology|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629121630/http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|archive-date=29 June 2007}}</ref> Понатаму, комисијата е одговорна за спорведување на буџетот на ЕУ ; обезбедување, заедно со европскиот ревизиски суд, дека фондовите на ЕУ се правилно потрошени. Особено, комисијата има обврски да ги обезбеди договорите и правните пописи кој потенцијално се преземени од земјите-членки или од други институции пред спорот на Европскиот суд. Во оваа улога комсијата е позната како чувар на договори.<ref name="oispex">{{cite web|publisher=Europa (web portal) |title=The European Commission |url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007 }}</ref> Конечно комисијата обезбедува претставување на комисијата во надворешното претставување заедно со земјите-членки на заедничката надворешна и безбедносна политика, кои ја претставуваат Унијата во тела како што е светската трговска организација. Исто така, вообичаено е претседателот на комисијата да присуствува на Г8 состаноците.<ref name="oispex"/> ==Состав== Комисијата составена од комесари, вкупно 27 члена, вклучувајќи ги претседателот и потпретседателот. Иако, секој член е именуван од нациналната влада по една на држава, не ја претставуваат својата држава во комисијата<ref name="bbc examine">{{cite news|last=Lungescu|first=Oana|work=BBC News|title =Examining the EU executive|date=23 July 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201095441/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|url-status=dead|archive-date=1 February 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> (но, понекогаш во пракса има влијание за нациноалниот интерес).<ref>{{наведена книга|last=Eppink|first=Derk-Jan|author-link=Derk Jan Eppink|translator=Ian Connerty|title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission|publisher=Lannoo|edition=1|location=Tielt, Belgium|year=2007|isbn=978-90-209-7022-7|page=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119 119]|url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119}}</ref> Одкога се предложени комесарите претседателот ги расподелува портфолијата меѓу нив. Моќта на комесарот во голема мера зависи од неговото портфолио и може да варира со тек на времето. На пример, комесарот за образование расте во важност со согласност со порастот на значењето на образованието и културата во европската политика.<ref>{{cite web|url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080705113103/http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|url-status=dead|archive-date=5 July 2008|title=Brussels European Council, Presidency Conclusions|publisher=Council of the European Union|year=2008|access-date=20 August 2009|quote=See paragraphs 7, 8 & 13 of the Presidency conclusions of the European Council on 13/14 March 2008}}</ref> Друг пример е комесарот за конкуренција кој има високо видлива позиција на светски дофат.<ref name="bbc examine"/> Пред да ја преземе Комисијата обврската, составот како целина мора да биде одобрен од страна на Парламентот.<ref name="Europa Institutions"/> Комесарите се поддржани од својот личен кабинет кој ги дава политичките насоки, додека граѓанската служба (генерална дирекција види подолу) се занимава со техничката поддршка.<ref>{{наведена книга|url=https://archive.org/details/europeancommissi0000nuge|url-access=registration|title=The European Commission|first=Neill|last=Nugent|date=2 July 2001|publisher=Palgrave|via=Internet Archive|isbn=9780333587430}}</ref> ===Именувањe=== Претседателот на комисијата прво е предложен од страна на Европскиот совет земајќи ги предвид последните парламентарни избори, кандидатот тогаш може да биде избран од страна на Европскиот парламент или не. Ако не, Европскиот совет предлага друг кандидат во рок од еден месец.<ref name="Article 17:7 TEU" /><ref name="Schütze 2012">{{наведена книга|last1=Schütze|first1=Robert|title=European Constitutional Law|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521-73275-8|pages=99–100, 118}}</ref> Кандидатот бил водечки национален политичар но, тоа не е услов. Во 2009 година, Договорот од Лисабон не бил на сила и Баросо не бил избран од Собранието, туку номиниран од Европскиот совет, во секој случај, десно ориентаните партии на ЕУ вршеле притисок за кандидат од својте редови. На крајот десно ориентираниот кандидат бил избран: Хосе Мануел Баросо од Европската народна паритја. Постојат и други критериуми кои влијаат на изборот на кандидат. Меѓу нив се: Географската област на Европа од која доаѓа кандидатот (фаворизирана како југоисточна Европа во 2004 година), политичкото влијание на кандидатот, (кредибилни но не да бидат надмоќни над членовите), јазик (Франција смета дека францускиот јазик е неопходен услов) и степен на интеграција (нивната земја треба да биде член на Еврозоната и на Шенгенскиот договор). Во 2004 година системот произвел голем број на кандидати и бил критикуван од страна на некои членови на парламентот. По изборот кој се продолжи, водачот на групата Алијанса на либералните и демократите за Европа, Грехам Водсон, ја опишал процедурата како патека на теписи во [[Јуст Липсиј]]", кој произвел само најмал заеднички именител, додека водачот на групата Европски зелени-европски слободен сојуз (Green –EFA) Даниел Кон Бендит го прашал Баросо по неговиот прв говор „Ако вие сте најдобриот зошто не сте првиот кандидат?“ По претседателските избори и именувањето на високиот претставени од страна на Европскиот совет, секој комесар е номиниран од нивната земја-членка (освен за оние држави кои си обезбедиа претседател и висок претставник) во консултација со претседателот на Комисијата, иако има мала практична моќ да присили промена на кандидатот. Меѓутоа, колку е поспособен кандидатот, толку е поголема веројатноста претседателот да им даде помоќно портфолио, распределба која е целосно во негова дискреција. Тогаш тимот на претседателот е предмет на расправа. Во Европскиот парламен кој ќе ги испитува нив и потоа гласање за нивната соодветност за нивната целина. Ако членовите на комисијата се несоодветни, претседателот мора да го прегрупира тимот или да побара нов кандидат од земјата членка или да ризикува Комисијата да гласа против. Бидејќи парламентот не може да гласа против поединечните комесари постои компромис при што најлошите комесари се отстранети, но малите забелешки се ставаат на страна така што Комисијата може да ја преземе функцијата. Одкога тимот е одобрен од парламентот формално е составен во функција Европскиот Совет (Договор од ЕУ член 17.07). По назначувањето, претседателот бира неколку потпретседатели (високиот претставник е обврзан да биде еден од нив) од редот на комесарите. За најголем дел позицијата им дава малку поголема моќ на потпретседателите, освен првиот заменик кој стои како претседател кога претседателот е отсутен. Од 2009 година првиот заменик-претседател се има стекнато со дополнителна моќ кој исто така е Висок претставник. ===Политички стилови=== Сегашната комисија на Баросо ја презела одговорнаста кон крајот на 2004 година, откако била одложена поради противење на собранието кое принудило прегрупирање. Во 2007 година Комисијата се зголемила од 25-27 комесари, по пристапување на Романија и Бугарија во Унијата со која секој си назначил свој комесари. Со зголемувањето на Комисијата, Баросо го променил стилот на однесување на составот кој наликувал на претседателски кој заработил извесна доза критики.<ref>{{cite web|last=Beunderman|first=Mark|publisher=EU Observer|title=EU commission sees civil servants' power grow|date=22 February 2007|url=http://euobserver.com/843/23553|access-date=27 February 2007}}</ref> Сепак, Баросо бил повеќе претседателски и личност на висок профил на неговите претходници. Комисијата почнала да го губи дното на големите земји-членки како што се Франција, Обединетото Кралство и Германија кои се обидуваат да ја заобиколат нивната улога. Ова може да го зголеми создавањето на претседателот на Европскиот совет во рамките на Договорот од Лисабон.<ref>{{cite web|last=Iey Berry|first=Peter Sain|publisher=EU Observer|title=[Comment] Power is slipping from the commission to the council|date=18 January 2008|url=http://euobserver.com/9/25484|access-date=18 January 2008|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605071233/http://euobserver.com/9/25484|url-status=dead}}</ref> Исто така, дошло и до повисок степен на политизација во рамките на комисијата. ==Организација== Првенствено комисијата е со седиште во Брисел, со канцеларија на претседателот и сала за состаноци на комиисијата сместена на 13 спрат во зградата Берлејмон. Комисијата, исто така, функционира со многу други бројни објекти во Брисел и Луксембург, кога собранието ќе се состане во [[Стразбур]] комесарите се состануваат во зградата Винстон Черчил за да присуствуваат на дебати во собранието. Комисијата е поделена на оддели познати како генерални директори (ГД) што ги поврзува одделенијата и министерствата. Секој оддел покрива одредена област како што се земјоделството или правдата и правата на граѓаните или внатрешните служби како што се човековите ресурси и преводи и е предводен од генералниот директор кој е одговорен за комесар. Портфолиото на комесарот може да биде поддржан од голем број на ГД, тие подготвуваат предлози за нив иако се одобрени од страна на мнозинството на комесари, оди до парламентот и советот за разгледување. Имало критики од голем број на луѓе дека високо фрагментираната структура на ГД го троши скапоцентото време во борба со преговори како што се различни оддели и комесари кои се натпреваруваат меѓу нив. Понатаму, ГД можат да остварат значителна контрола над комесар кој има малку време да научи да воспоставува контрола врз својте вработени. Според бројките објавени од страна на Комисијата, 23.043 лица биле вработени од страна на Комисијата како службеници и привремени агенции во април 2007 година. Во прилог на овие 9019 надворешни вработени (на пример договорени агенти,одвоени нациноални експерти,млади експерти обучувачи итн.) биле вработени. Најголемиот ГД е генерален директор за преводи со 2186 вработени додека најголема група е Белгески (21,4%), веројатно се должи на мнозинството (16.626) на вработени кои се наогаат во земјата. Државната служба на Комисијата е управувана од Генералниот секретар, во моментов Кетрин Деј. ===Печат=== Комуникацијата со медиумите е поставена од страна на ГД за комуникација. Главниот портпарол на комисијата е Јоханес Летернберг кој ги презема пладневните брифинзи со новинарите, најчесто познати како пладневен печат. Се одвиваат секој работен ден во салата за новинари во Берлејмон каде што новинарите може да поставуваат прашања на официјалните лица на Комсиијата на која било тема и легално се очекува да се на снимање одговор на ТВ во живо. Ваквата ситуација во светот е единствена.<ref>{{cite news|last =Lynam|first=Joe|title=The peculiar world of the European Union|work=BBC News|date=1 April 2007|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6496813.stm|access-date=17 June 2007}}</ref> Забележано е од страна на еден истражувач дека печатот издаден од Комисијата е уникатно политички. Пораката често поминува во неколку фази на изработка која ја нагласува улогата на Комисијата и се користи за оправдување на ЕУ и Комисијата за зголемување на нивната должина и комплексност. Каде што има повеќе сектори кои се вклучени во печатот исто така може да биде извор на конкуренција меѓу Комисијата и самите комесари. Исто така, ова води до невообичаен голем број на печатот, 1907 за 2006 година и е исто така виден како уникатен призвод на политичката поставеност на ЕУ. Има поголем број на новинари во Брисел отколку во Вашингтон, во 2007 година има дописник од Брисел. Сепак, поради светската криза бројот на новинари во Брисел се намалил за 3 пати. Постои само еден новинар кој ги покрива вестите за ЕУ за Латвија и ниеден за Литванија. Иако, имаше светско намалување на новинарите, печатот и работењето како што се Европа преку сателит (Europe by Satelite) и Еурпал ТВ (Europal TV) води нови новинарски организација да веруваат дека можат да ја покријат ЕУ со овие извори и новинарски агенции. ==Легитимитет== Постои мислење дека методот на избори на комисијата го зголемил демократскиот дефицит на ЕУ. Комисијата е изршна власт, кандидатите се избрани од 27 национални влади, што значи дека не е возможно за членовите на Комисијата или нивниот претседател да бидат отстранети од гласачката кутија. Во главно, легитимитетот на Комисијата се основа на неопходниот број на галсови во Европскиот парламент, со можност Парламентот да ја отстрани Комисијата. Меѓутоа, излезеноста за изборите била мала (помала од 50%) од 1999 г. па наваму. Можеби оваа бројка е поголема од некои национални избори, вклучувајќи ги и оние за конгресот на САД, но фактот дека нема непосредни избори за претседател на Комисијата ја намалува легитимноста на оваа положба во очите на јавноста. Друг проблем е недостигот на единственото бирачко тело, кое дури и демократската структура и методите кои се развиваат не се огледало на создавање на европското граѓанско општество. Договорот од Лисабон би можел да реши дел од дефицитот во основањето на поголема демократска контрола врз Комисијата, вклучувајќи воспоставување на постапката со која изборот на претседателот на Комисијата би се поврзал со избрите на Европскиот парламент. Друг поглед на Комисијата тврди дека во областите во која таа има овластување да иницира закони не се затвора за институцијата која одговара на изборните притисоци. Во овој поглед Комисијата е споредена со институции како што е независната Централна банка, која се занимава со техничките области на политиката. Во дополнение, некои бранители на Комисијата појаснуваат дека прописите мора да бидат одобрени од советот во сите области (министрите од земјите-членки) како и Европскиот парламент во некои области пред да бидат усвоени, се ограничуваат прописи кој се усвоени во некои земји без согласност на нивните влади. Во 2009 година европскиот правобранител објави статистика со жалби за граѓани против институциите на ЕУ, повеќето од нив (жалбите) биле пополнети против европската комсиија (66%) и недостаток на транспарентност. Во 2010 година Комисијата била тужена за блокирање на пристапот на документите на биофуелната политика на ЕУ. Ова се случи откако во медиумите потврдија изјава дека Комисијата блокирала научен доказ против биофуелните субвенции. Недостатокот на транспарентност, нејасни лобистички врски, конфликт на интереси и неумерно трошење на комсиијата било означено во број на извештаи од страна на надворешни и независни верифицирани организации. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Европска Комисија]] 7qjvd23veo24kekbw0clsre8aehis4s 5543093 5543091 2026-04-21T21:18:55Z Buli 2648 5543093 wikitext text/x-wiki {{ Infobox executive government | nativename = {{Name in official languages | name = Име на службените јазици | bg = Европейска комисия | hr = Europska komisija | cs = Evropská komise | da = Europa-Kommissionen | nl = Europese Commissie | en = European Commission | et = Euroopa Komisjon | fi = Euroopan komissio | fr = Commission européenne | de = Europäische Kommission | el = Ευρωπαϊκή Επιτροπή | hu = Európai Bizottság | ga = Coimisiún Eorpach | it = Commissione europea | lv = Eiropas Komisija | lt = Europos Komisija | mt = Kummissjoni Ewropea | pl = Komisja Europejska | pt = Comissão Europeia | ro = Comisia Europeană | sk = Európska komisia | sl = Evropska komisija | es = Comisión Europea | sv = Europeiska kommissionen }} | border = <!-- for clarification, options are "devolved" (for UK use), "federal", "central" --> | image = Logo of the European Commission (2025, English, horizontal).svg | image_size = 250px | alt = | image2 = <!-- up to | image4 = --> | image_size2 = <!-- up to | image_size4 = --> | alt2 = <!-- up to | alt4 = --> | caption = | date_established = {{Start date and age|1958|01|16|df=y}} | date_dissolved = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | state = <!-- polity governed --> | country = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = [[Земји членки на Европската Унија|27 земји-членки]] | {{Flaglist|Австрија}} | {{Flaglist|Белгија}} | {{Flaglist|Бугарија}} | {{Flaglist|Хрватска}} | {{Flaglist|Кипар}} | {{Flaglist|Чешка}} | {{Flaglist|Данска}} | {{Flaglist|Естонија}} | {{Flaglist|Финска}} | {{Flaglist|Франција}} | {{Flaglist|Германија}} | {{Flaglist|Грција}} | {{Flaglist|Унгарија}} | {{Flaglist|Ирска}} | {{Flaglist|Италија}} | {{Flaglist|Латвија}} | {{Flaglist|Литванија}} | {{Flaglist|Луксембург}} | {{Flaglist|Малта}} | {{Flaglist|Холандија}} | {{Flaglist|Полска}} | {{Flaglist|Португалија}} | {{Flaglist|Романија}} | {{Flaglist|Словачка}} | {{Flaglist|Словенија}} | {{Flaglist|Шпанија}} | {{Flaglist|Шведска}} }} | polity = [[Европска Унија]] | leader_title = [[Претседател на Европската комисија|Претседател на Комисијата]] ([[Урсула фон дер Лајен]] од 1 декември 2019) | appointed = Назначена од [[Европски совет|Европскиот совет]] и избрана од [[Европски парламент|Европскиот парламент]] | main_organ = [[Европски комесар|Колеџ на комесари]] | ministries = 33 | responsible = {{Unbulleted list | European Parliament }} | address = {{Unbulleted list | [[Брисел]], Белгија | [[Луксембург (град)|Луксембург]], Луксембург }} | url = {{URL|commission.europa.eu}} }} {{ЕУ теми}} '''Европската комисија''' има 28 члена - по еден од сите земји-членки на [[Европска Унија|Европската Унија]]. Сега, мандатот на комисијата е пет години, исто како и мандатот на [[Европски парламент|Европскиот парламент]]. Пред да го именуваат претседателот на комисијата, земјите-членки го консултираат парламентот, а парламентот ја одобрува целата комисија, пред истата да биде формално именувана. [[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|Европска комисија]] При извршувањето на должностите, членовите на комисијата се обврзани да бидат целосно независни од своите национални влади и да дејствуваат само во интерес на Унијата. Само парламентот има право на укор на комисијата. Секој член на комисијата има конкретна одговорност за една или за повеќе области, меѓутоа одлуките се донесуваат врз основа на колективна одговорност. Комисијата е, пред сè, чувар на договорите. Комисијата е непристрасен орган, кој се грижи за правилната примена на одредбите од договорите и на одлуките засновани на договорите. Комисијата може да иницира судска постапка против која било земја-членка и доколку е неопходно, да го упати случајот до Судот на правдата. Исто така, таа може да казни поединци или претпријатија, кога тие ги прекршуваат правилата на конкуренција на Унијата. Комисијата е и катализатор на Унијата. Таа го има единственото право да иницира законодавство и може да влијае на секоја фаза од процесот што води во насока на донесување нов „Европски закон“. Во областа на меѓувладината соработка, во однос на изнесувањето на предлозите, комисијата ги има истите права како и одделни земји или членки. И, конечно, комисијата е извршниот орган на Унијата. Тоа подразбира утврдување на правилата за спроведување на одредени членови од Договорот и за реализирање на одобрените буџетски средства наменети за активностите на Унијата. Најголем дел од средствата се обезбедуваат од главните фондови: Европскиот земјоделски фонд за насоки и гаранции, Европскиот социјален фонд, Европскиот фонд за регионален развој и Кохезиониот фонд. При реализацијата на своите извршни должности, комисијата често треба да бара мислење од комитетите на високи претставници од земјите-членки. Административниот персонал на комисијата е главно сместен во [[Брисел]] (каде што се наоѓа седиштето на комисијата), а помал дел во Луксембург. Го сочинуваат приближно 15.000 службеници поделени во различни директорати - општи и сервисни служби. Износот на оперативните трошоци на Комисијата и на другите институции не надминува 5% од вкупниот буџет на Унијата. ==Историја== Европската комисија потекнува од една од петте клучни институции создадени во наднационалниот систем на Европската Заедница, по предлог на Роберт Шуман, француски министер за надворешни работи, на 9 мај 1950 година. Со потекло од 1951 година како Висок орган за Европската заедница за јаглен и челик, Комисијата била подложена на бројни измени во власта и составот под различни претседатели, вклучувајќи 3 заедници.<ref name="ENA commission history">{{cite web|title = European Commission|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/european_commission-en-281a3c0c-839a-48fd-b69c-bc2588c780ec.html|year=2016}}</ref> ===Основање на комисијата=== Првата комисија потекнува од 1951 година како 9-ти член на Високиот орган под надлежност на претседателот Жан Моне (види власт на Моне). Високиот орган бил наднационален административен извршен орган на новата Европска заедница за јаглен и челик (ЕЗЈИ), и за првпат дојде на функција на 10 август 1952 година во Луксембург. Во 1958 година Договорот од Рим основал две нови заедници според ЕЗЈИ : Европска економска заедница (ЕЗ) и Европската заедница за атомска енергија (евроатом). Меѓутоа нивните извршни тела биле наречени комесари, а не Високи органи.<ref name="ENA commission history"/> Причината за промената на името била новата врска помѓу извршните органи и Советот. Некои држави како Франција изразија резервираност во текот на власта на високиот орган и посакаа да го ограничат давањето поголема моќ на Советот, отколку на нивните извршни органи.<ref name="ENA Council history">{{cite web|publisher =CVCE|title=Council of the European Union|url=http://www.cvce.eu/obj/the_council_of_the_european_union-en-de23700c-e50a-4e0e-a7de-80665e4caf9f.html|year=2016}}</ref> Луј Арман ја водел првата комисија за Евроатом. Валтер Хал Штајн ја водел првата комисија за Европска економска заедница, која го одржа првиот формален состанок на 16 јануари 1958 годона во Замокот на долината на Војвотката. Комисијата ја постигнала согласноста за спорниот договор за цената на житарките и оставила позитивен впечаток на третата земја кога за првпат се појавила на меѓународната сцена на Рундата на Кенеди на преговорите на општиот договор за цена и трговија (ОДЦТ).<ref name="LSE Chair">{{cite web |last=Ludlow |first=N |year=2006 |publisher=[[London School of Economics]] |title=De-commissioning the Empty Chair Crisis: the Community institutions and the crisis of 1965–6 |url=http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |access-date=24 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Халштајн започнал засилување за Европското право и почнал да има значајно влијание врз националното законодавство. На почетокот не се обрнувало многу внимание на неговата администрација, но со помош на Европскиот суд за правда, Комисијата го зацврстила својот авторитет доволно цврсто за да би можела следната Комисија да биде сфатена посериозно.<ref>{{наведена книга |last1=Eppink |first1=Derk-Jan |author-link=Derk Jan Eppink |translator=Ian Connerty |title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission |publisher=Lannoo |edition=1 |location=Tielt, Belgium |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 221–2] |isbn=978-90-209-7022-7 |url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 }}</ref> Меѓутоа, во 1965 година натрупувањето на разликите меѓу француската влада на Шарл де Гол и другите земји-членки (околу влезот на Обединетото Кралство, непосредните избори на Европскиот парламент, планот на Фуше и буџетот),ја предизвика кризата ͈празен стол", наводно преку предлог за заедничката земјотелска политика. Институционалната криза била решена наредната година, тоа го чинело Етјен Хирш неговото претседателство во Евроатомот, а подоцна и претседателството на Валтер Халштајн во ЕЕЗ, иако бил сметан како најдинамичен водач до Жак Делор.<ref name="LSE Chair"/> {{Структурна еволуција на Европската комисија}} ===Почетоците на развојот=== Трите тела, колективни именувани Европски извршители постоеле од први јули 1967 година каде со Договорот за спојување биле споени во единствена администрација за време на претседателот Жан Реј.<ref name="ENA commission history"/> Поради спојувањето Комисијата на Реј, привремено се зголемила на 14 членки, иако сите идни Комисии се намалиле на 9 членки следејќи ја формулата по еден член за помалите држави и 2 за поголемите.<ref name="ENA composition">{{cite web |title=Composition |publisher=CVCE |url=http://www.cvce.eu/obj/composition_of_the_european_commission-en-4b39ad5f-6376-44e4-8144-07e1f84647aa.html|date=31 August 2016 }}</ref> Комисијата на Реј ја довршил Заедницата за царинска унија во 1968 година и се залагал за помоќен избран Европски парламент.<ref name="Meet Rey">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Rey Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/rey/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Иако Реј бил првиот претседател на споената заедница, Халштајн се смета за прв претседател на модерната комисија.<ref name="ENA commission history"/> Следела комисијата Малфати и Мансхолт, кој равотеле на монетарната соработка и на првото проширување на север во 1973 година.<ref name="Meet Mansholt">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Mansholt Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/mansholt/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref><ref name="Meet Malfatti">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Malfatti Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/malfatti/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Со ова проширување, комисијата на Ортоли пораснала на 13 членови (Обедениетото Кралство како најголема земја доби два комесари), која се занимавала со зголемување на заедницата за време на економската и меѓународна нестабилност во тоа време.<ref name="ENA composition"/><ref name="Meet Ortoli">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Ortoli Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/ortoli/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународното претставување започна кога претседателот Рој Џенкинс како прв претседеател присуствувал на самитот Г8 во име на Заедницата.<ref>{{cite web|url=http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |title=EU and the G8 |access-date=25 September 2007 |publisher=European Commission |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226165606/http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |archive-date=26 February 2007}}</ref> По Комисијата на Џенкинс, Комисијата на Гастон Торн го надгледувала проширувањето на југ, во прилог започна рабтата на Единствениот Европски акт.<ref name="Meet Thorn">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Thorn Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/thorn/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> ===Жак Делор=== Една од најистакнатите комисии била онаа која била предводена од Жак Делор. Потоа претседателите не успеале да го достигнат истото ниво на лична претпознатливост. Делор бил виден како водич кој и дал на Комисијата смисла за насока и динамичност.<ref>{{cite web |publisher=Burson-Marsteller |title=The new Commission&nbsp;– some initial thoughts |year=2004 |url=http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |access-date=17 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923001700/http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |archive-date=23 September 2006}}</ref> Делор и неговиот тим се сметаат како татковци на основањето на еврото.<ref name="Meet Delors">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Delors Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/delors/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународниот трибун Хералд на крајот на вториот мандат на Делор во 1992 година запиша: ͈Господинот Делор ја извади Европската заедница од мртвите. Пристигна кога европесимизмот беше најлош. Иако беше малку познат како поранешен француски министер за финасии воведе живот и надеж во европската заедница и во потиштената бриселска комисија. Во неговиот прв мандат од 1985-1988 година ја собра Европа на Единствениот пазар и кога беше назначен за втор мандат започна да ги повикува Европејците кон далеку поамбициозните цели на економската, монетарната и политичка унија.<ref name="IHT Delors quote">{{cite web|last=Merritt|first=Giles|title =A Bit More Delors Could Revamp the Commission|work=International Herald Tribune|date=21 January 1992|url=http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|access-date=17 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080121053056/http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|archive-date=21 January 2008}}</ref> ===Жак Сантер=== Наследник на Делор бил Жак Сантер. Комплетната Комисија на Сантер била принудена од страна на Европскиот Парламент во 1999г., како резултат на измама и корупција со централна улога на Едит Кресон. Тие измами биле откриени од страна на внатрешниот ревизор Пол ван Бутинен.<ref>{{наведена книга|author=Paul van Buitenen|title=Blowing the Whistle: Fraud in the European Commission|publisher=Politicos Pub|year=2000|isbn=978-1-902301-46-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/experts/default_en.htm |title=Second report on Reform of the Commission. Analysis of current practice and proposals for tackling mismanagement, irregularities, and fraud. Committee of Independent Experts, 1999 |publisher=European Parliament }}</ref> За првпат комисијата била натерана колективно да даде оставка и претставува промена на власта врз парламентот.<ref>{{cite web|last=Topan|first=Angelina|title=The resignation of the Santer-Commission: the impact of 'trust' and 'reputation'|date=30 September 2002|publisher=European Integration Online Papers|url=http://eiop.or.at/eiop/pdf/2002-014.pdf|access-date=12 June 2007 }}</ref> Сепак, комисијата на Сантер ја извршила работата за Договорот од Амстердам и за еврото.<ref name="Meet Santer">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Santer Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/santer/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Како одговор на скандалот била создадена Европската канцеларија за спречување на измама. ===Роман Проди=== По Сантер, Функцијата ја презел Романо Проди. Договорот од Амстердам ја зголеми моќта на комисијата, и од страна на печатот Проди бил наречен како нешто слично на премиер.<ref>{{cite web|last=James|first=Barry|title=Prodi to Have Wide, New Powers as Head of the European Commission|work=International Herald Tribune|date=16 April 1999|url=http://www.iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|access-date=17 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017203411/http://iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|archive-date=17 October 2007}}</ref><ref>{{наведен нестручен часопис|last=Rossant |first=John |title=Commentary: Romano Prodi: Europe's First Prime Minister? (int'l edition) |magazine=[[Business Week]] |date=27 September 1999 |url=http://www.businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |access-date=17 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023012122/http://businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |archive-date=23 October 2007}}</ref> Силите повторно се зајакнале со Договорот од Ница од 2010 г., кој на претседателот му дал поголемо овластување над составот на нивната комисија.<ref name="ENA commission history"/> ===Хосе Мануел Баросо=== Во 2004 година Хосе Мануел Баросо станал претседател. Парламентот повторно се потврдил во преговори за предложеното членство на Комисијата на Баросо. Поради тоа, Баросо бил принуден да направи измена во составот пред да ја земе должноста.<ref>{{cite web|last=Tobais|first=Troll|title=We have to democratise procedures|date=2 November 2004|publisher=Café Babel|url=http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|access-date=12 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20051129143940/http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|archive-date=29 November 2005}}</ref> Комисијата на Баросо била првиот полн состав во проширувањето на 25 членови во 2004 година. На крајот бројот на комисери се зголемил на 30. Како резултат на зголемувањето на бројот на земјите, со Договорот од Амстердам се намалил бројот на комисери на еден по земја, наместо по 2 за поголемите земји.<ref name="ENA composition"/> Наводите за измама и корупција биле повторно собрани во 2004 година од страна на поранешниот главен ревизор Жил Муи.<ref>{{cite news |title = Auditor blames politicians for EC waste and corruption |date=8 August 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182952/http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |url-status=dead |archive-date=24 September 2015 |newspaper= The Sunday Herald |first=Ian |last=Fraser}}</ref> Офицерот на комисијата Гвидо Страк објавил наводна измама и злоупотреба во неговиот оддел во 2002-2004 година за ОЛАФ и бил отпуштен.<ref>{{cite web |url = http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |title = Guido Strack – the downfall of a whistleblower |date = 6 October 2011 |publisher = VoxEurop |first = Sebastien |last = Beck |accessdate = 2021-02-04 |archive-date = 2013-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131227115236/http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |url-status = dead }}</ref> Во 2008г. Рол Ван Вутенен (поранешен ревизор познат од сканадлот од комисијата на Санадер) наводно со Европската канцеларија за спречување на измама (ОЛАФ) со недостаток од независност и ефикасност.<ref>{{cite web |url=http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |title=Paul van Buitenen: Alleged irregularities in OLAF |publisher=Eur-law.eu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330084358/http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |archive-date=30 March 2012}}</ref> Мандатот на првата Комисија на Баросо истекол на 31 октомври 2009 година. Според Договорот од Ница првата комисија требала да биде назначена по бројот на земјите-членки кој го достигнал бројот 27, а треба да се намали, помалку од бројката на земјите членки. Точниот број на комесарите се одлучувал со едноставно гласање на Европскиот совет и членството се ротирало под еднакво помеѓу земјите. По приемот на Романија и Бугарија во јануари 2007 година, стапи на сила за наредната комисија.<ref>See the attached Protocol, Article 4</ref> Со Договорот од Лисабон кој стапи на сила од 2003 година мандитирал со намалување на бројот на комесари на дветретини од земјите членки од 2014 година, освен ако Советот не одлучи поинаку. Членството би требало да ротира еднакво и ниедна членка да нема повеќе од еден комесар. Сепак, договорт бил одбиен од гласачите на Ирска во 2008 година со една главна грижа губење на нивниот комесар. Оттука, била дадена гаранција за повторување на гласањето дека Советот ќе ја користи својата моќ за измена на бројот на комесарите. Сепак, според договорите сè уште бројот требал да биде помал од вкупниот број на членови, со што било предложено дека земјата-членка што добива комесар ќе ја функционира Висок претставник - таканаречен 26+1 формула.<ref>{{cite news|last=Smyth|first=Jamie|title=Rejection may undermine EU's effectiveness, warns Swedish premier|work=The Irish Times|date=5 September 2009|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|access-date=15 September 2009|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224173619/http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://euobserver.com/843/27360 Czechs prepare for possible second Irish No], ''EUobserver'', 8 January 2009</ref> Оваа гаранција (кога може да го најде својот следен пат во следната измена на договорот веројатно во Договорот за пристапување) придонесе за Ирска одобрување на договот на вториот референдум во 2009 година. Исто така, Лисабон ги комбинира мислењата на Европскиот комесар со Високиот претставник на Советот за заедничка надворешна и безбедносна политика. Исто така, и заменик претседателот на Комисијата ќе претседава со советот на Европската Унија на состаноците за надворешни работи како Комисија за надворешни односи и обврски.<ref name="Europa web portal">{{cite web |title=The Union's institutions: Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |access-date=6 July 2007 |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819052953/http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Council of the European Union |title=Brussels European Council 21/22 June 2007: Presidency Conclusions |date=20 June 2007 |url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/94932.pdf |access-date=22 June 2007}}</ref> Договорот дополнително предвидува дека најблиските Европски избори треба да бидат земени предвид при именувањето на Комисијата, иако претседателот сè уште е предложен од страна на Европскиот совет ; Европскиот парламент ќе ја избира Комисијата, наместо да одобри како по Договорот од Ница.<ref name="Europa web portal"/><ref name="Article 17:7 TEU">[[s:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title III: Provisions on the Institutions#Article 17|Treaty on European Union: Article 17:7]]</ref> ==Овластување и функции== Уште од почетокот Комисијата била основана да функционира како независен наднационален орган одвоен од владата, и е опишан како единствено платено тело да размислува европски.<ref name="Day">{{cite web|title=Interview with European Commission Secretary-General Catherine Day|publisher=EurActiv|date=25 September 2006|url=http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|access-date=17 June 2007|archive-date=2017-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224073529/http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|url-status=dead}}</ref> Членовите се предложени од владите на земјите-членки од секоја по една, од нив се очекува да делуваат незвисно –неутрално под други влијанија како на пример владата која ги поставила. Ова стои во контраст со Советот која ја претставува владата, европскиот парламент, кој ги претставува граѓаните, економски-социалниот комитет, кој го претставува организираното граѓанско општество.<ref name="Europa Institutions">{{cite web|title=Institutions of the EU: The European Commission|publisher=[[Europa (web portal)|Europa]]|url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007}}</ref> Преку членот 17 од Договорот на Европската Унија, Комисијата има неколку одговорности: развивање на среднорочните стратегии, нацрт закони и арбитража во законодавниот процес претставување на ЕУ во трговски преговори, правење правила и преговори на пример во политиката на конкуренцијата, подготвување на буџетот на европската унија и набљудување на спроведувањето договори и законодавство.<ref>Hix, Simon (1999) "The political system of the European Union" MacMillan, Basingstoke. p32</ref> ===Извршна власт=== Пред да стапи на сила со Договорот од Лисабон, извршната власт во ЕУ припаѓа на Советот и ѝ доделува на комисијата овластувања која таа притоа ги извршува. Меѓутоа, Советот може да ги повлече овие овластувања, извршувајќи ги непосредно, или да ги наметне условите за нивните потреби.<ref>{{cite web|title=Executive body|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/executive_body-en-1ea2c754-b3fe-42ea-b6ab-44f07291d9ee.html|date=15 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Implementing powers of the Council of the European Union|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/implementing_powers_of_the_council_of_the_european_union-en-5d4d07d9-bba1-467e-93c2-8241444be9a2.html|year=2016}}</ref> Моќта е повеќе ограничена од повеќето национални власти, во делот поради којшто комисијата нема овластување во областа на надворешната политика-ова овластување припаѓа на Европскиот совет, кој сто некој анализи го класифицираат како втор извршен огран на ЕУ.<ref name="dragoman"/> Со оглед на тоа што со Договорот од Лисабон Европскиот совет станал формална установа со овластувања да ја постапува комисијата, може да се каже дека тие две тела поседуваат извршни моќи на Унијата (Европскиот совет исто така поседува поединечни национални овластувања). Меѓутоа, комисијата е таа која моментално ја поседува извршната власт на Европската Унија.<ref name="dragoman">{{cite web |last=Stark |first=Christine |publisher=Dragoman |title=Evolution of the European Council: The implications of a permanent seat |date=4 September 2002 |url=http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |access-date=10 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325005346/http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Bermann|first=George|title=Executive Power in the New European Constitution|year=2004|url=http://www.jeanmonnetprogram.org/archive/papers/04/040501-13.rtf|format=RTF|publisher=New York University|access-date=18 June 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата се налик на владите од типот на некогашниот белгиски премиер Гиј Верховстад кој предложил измена на нејзиното име во Европска влада, нарекувајќи го сегашното име на Унијата смешно.<ref>{{наведена книга |last=Verhofstadt |first=Guy |title=The United States of Europe |publisher=Federal Trust |year=2006 |location=London |page=69 |isbn=1-903403-86-3}}</ref> ===Законодаван иницијатива=== Комисијата се разликува од другите институции во тоа што само таа ја поседува законодавната иницијатива во Европската унија, што значи дека единствено комисијата може да поднесе формални предлози на законодавните акти нацрт-законот не може формално да доаѓаат од законодавната гранка. Со Договорот од Лисабон ниеден законодавен акт не е дозволен во полето на заедничка и надворешна безбедносна политика. Комисијата го дели ова право со советот, но таа нема овластувања на полициската и судската соработка во врска со кривичните работи. Во самата комисија, Советот и Парламентот може да побараат законодавни акти во најголем број на случаи, комисијата иницира на основа на овие предлози, овој монопол е установен со идејата да се обезбеди координативно и складно обликување на правниот систем на ЕУ.<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Right of initiative|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708112656/http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|archive-date=8 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=The Commission's right of initiative|url=http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|archive-date=25 October 2007}}</ref> Овој монопол е предизвинкан од некој кој тврдат дека Собранието исто така треба да има право, повеќето национални парламенти кое го имаат правото во некои погледи.<ref>{{cite web|last=Murray |first=Alasdair |title=Reform now or languish later |publisher=Centre for European Reform |date=30 September 2002 |url=http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151215/http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |archive-date=28 September 2007 }}</ref> Меѓутоа, Советот и Парламентот можеле да побараат од комисијата да направат нацрт-закон, иако комисијата има право да одбие да го стори тоа<ref>Peterson, John and Michael Shackelton (2006) "Institutions of European Union" p152.</ref> како што се случи во 2008 година во интернационалната колективна конвенција.<ref>Anne-Cécile Robert (March 2009) "Et la crise sociale a rattrapé le Parlement européen", ''[[Le Monde diplomatique]]''. p. 6–7</ref> Според Договорот од Лисабон граѓаните на ЕУ имаат право да побараат од комисијата да донесуваат закони на една област преку петиција која изнесува 1.000.000 потписи, но тоа не е обврзувачки.<ref>{{cite web|last=Wallis|first=Diana|author-link=Diana Wallis|last2=Picard|first2=Severine|title=The Citizens' Right of Initiative in the European Constitution: A Second Chance for Democracy|url=http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|access-date=18 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060306034741/http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|archive-date=6 March 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата да предлага закони обично биле средочени на економската регулатива. Предложила голем број прописи засновани на претпазливиот принцип. Ова значи дека превентивната регулација презема иницијатива доколку, постои опасност на околината или човековото здравје: во борба против климатските промени или ограничувањата на генетските измени на организмите. Ова е спротивно на одмерувањето на регулативата во однос на нејзините последици во економијата. На овој начин комисијата произвела построга регулатива во однос на другите. Големината на европскиот пазар допридонесе за законодавствата на ЕУ на светскиот пазар.<ref>{{cite news|work=The Economist|date=20 September 2007|title=Brussels rules OK|url=http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9832900|access-date=22 October 2007}}</ref> Во скоро време омисијата започнала создавање на Европското кривично право. Во 2006 година токсичен отпад е исфрлен на [[Брег на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата Коска]] од европски брод, тоа ја наведе комисијата да се посвети на законите против токсичниот отпад. Во тоа време некои држави од ЕУ не ни имале транспорт на токсичен отпад во своето кривично право, тоа ги навело комесарите Франко Фратини и Ставрос Димас да ја предложат идејата за еколошките злосторства. Нивното право да предлагаат кривични закони било оспорувано на Европскиот суд на правдата, но судот ова право го поддржа. До 2007 година единствени други кривични предлози кои биле предложени во областа на кривичното право биле Директивата во врска со правата на интелектуалната сопственост<ref name="E!Sharp0507 Legal">{{cite news|last=Charter|first=David|title=A new legal environment|work=E!Sharp|pages=23–5|publisher=People Power Process|year=2007}}</ref> и измена на рамковната одлука за борба против тероризмот во 2002 година, која забранила какви било дела поврзани со тероризмот, регрутација (посебно преку интернет) и обука.<ref>{{cite web|publisher=European Commission|date=6 November 2007|title=Counter‑terrorism&nbsp;– EU steps up a gear|url=http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|access-date=21 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213232626/http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|archive-date =13 December 2007}}</ref> ===Спроведување=== Кога пописот е одобрен од советот и парламентот, комисијата има одговорност да го обезбеди неговото спроведување. Ова се прави преку земјите-членки или преку агенциите. Придонесувањето на неопходните мерки, комисијата и од комитетите составени од претставниците на земјите-членки и јавното и правното лоби,<ref>[http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea La Lobbycracia Europea] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722053744/http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea |date=2011-07-22 }}&nbsp;– Aparicio Caicedo, analyst, Gertrude Ryan Law Observeratory, opinion piece in Legal Today magazine.</ref> (процес кој е познат во жаргонот ͈Комитологија").<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Comitology|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629121630/http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|archive-date=29 June 2007}}</ref> Понатаму, комисијата е одговорна за спорведување на буџетот на ЕУ ; обезбедување, заедно со европскиот ревизиски суд, дека фондовите на ЕУ се правилно потрошени. Особено, комисијата има обврски да ги обезбеди договорите и правните пописи кој потенцијално се преземени од земјите-членки или од други институции пред спорот на Европскиот суд. Во оваа улога комсијата е позната како чувар на договори.<ref name="oispex">{{cite web|publisher=Europa (web portal) |title=The European Commission |url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007 }}</ref> Конечно комисијата обезбедува претставување на комисијата во надворешното претставување заедно со земјите-членки на заедничката надворешна и безбедносна политика, кои ја претставуваат Унијата во тела како што е светската трговска организација. Исто така, вообичаено е претседателот на комисијата да присуствува на Г8 состаноците.<ref name="oispex"/> ==Состав== Комисијата составена од комесари, вкупно 27 члена, вклучувајќи ги претседателот и потпретседателот. Иако, секој член е именуван од нациналната влада по една на држава, не ја претставуваат својата држава во комисијата<ref name="bbc examine">{{cite news|last=Lungescu|first=Oana|work=BBC News|title =Examining the EU executive|date=23 July 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201095441/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|url-status=dead|archive-date=1 February 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> (но, понекогаш во пракса има влијание за нациноалниот интерес).<ref>{{наведена книга|last=Eppink|first=Derk-Jan|author-link=Derk Jan Eppink|translator=Ian Connerty|title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission|publisher=Lannoo|edition=1|location=Tielt, Belgium|year=2007|isbn=978-90-209-7022-7|page=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119 119]|url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119}}</ref> Одкога се предложени комесарите претседателот ги расподелува портфолијата меѓу нив. Моќта на комесарот во голема мера зависи од неговото портфолио и може да варира со тек на времето. На пример, комесарот за образование расте во важност со согласност со порастот на значењето на образованието и културата во европската политика.<ref>{{cite web|url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080705113103/http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|url-status=dead|archive-date=5 July 2008|title=Brussels European Council, Presidency Conclusions|publisher=Council of the European Union|year=2008|access-date=20 August 2009|quote=See paragraphs 7, 8 & 13 of the Presidency conclusions of the European Council on 13/14 March 2008}}</ref> Друг пример е комесарот за конкуренција кој има високо видлива позиција на светски дофат.<ref name="bbc examine"/> Пред да ја преземе Комисијата обврската, составот како целина мора да биде одобрен од страна на Парламентот.<ref name="Europa Institutions"/> Комесарите се поддржани од својот личен кабинет кој ги дава политичките насоки, додека граѓанската служба (генерална дирекција види подолу) се занимава со техничката поддршка.<ref>{{наведена книга|url=https://archive.org/details/europeancommissi0000nuge|url-access=registration|title=The European Commission|first=Neill|last=Nugent|date=2 July 2001|publisher=Palgrave|via=Internet Archive|isbn=9780333587430}}</ref> ===Именувањe=== Претседателот на комисијата прво е предложен од страна на Европскиот совет земајќи ги предвид последните парламентарни избори, кандидатот тогаш може да биде избран од страна на Европскиот парламент или не. Ако не, Европскиот совет предлага друг кандидат во рок од еден месец.<ref name="Article 17:7 TEU" /><ref name="Schütze 2012">{{наведена книга|last1=Schütze|first1=Robert|title=European Constitutional Law|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521-73275-8|pages=99–100, 118}}</ref> Кандидатот бил водечки национален политичар но, тоа не е услов. Во 2009 година, Договорот од Лисабон не бил на сила и Баросо не бил избран од Собранието, туку номиниран од Европскиот совет, во секој случај, десно ориентаните партии на ЕУ вршеле притисок за кандидат од својте редови. На крајот десно ориентираниот кандидат бил избран: Хосе Мануел Баросо од Европската народна паритја. Постојат и други критериуми кои влијаат на изборот на кандидат. Меѓу нив се: Географската област на Европа од која доаѓа кандидатот (фаворизирана како југоисточна Европа во 2004 година), политичкото влијание на кандидатот, (кредибилни но не да бидат надмоќни над членовите), јазик (Франција смета дека францускиот јазик е неопходен услов) и степен на интеграција (нивната земја треба да биде член на Еврозоната и на Шенгенскиот договор). Во 2004 година системот произвел голем број на кандидати и бил критикуван од страна на некои членови на парламентот. По изборот кој се продолжи, водачот на групата Алијанса на либералните и демократите за Европа, Грехам Водсон, ја опишал процедурата како патека на теписи во [[Јуст Липсиј]]", кој произвел само најмал заеднички именител, додека водачот на групата Европски зелени-европски слободен сојуз (Green –EFA) Даниел Кон Бендит го прашал Баросо по неговиот прв говор „Ако вие сте најдобриот зошто не сте првиот кандидат?“ По претседателските избори и именувањето на високиот претставени од страна на Европскиот совет, секој комесар е номиниран од нивната земја-членка (освен за оние држави кои си обезбедиа претседател и висок претставник) во консултација со претседателот на Комисијата, иако има мала практична моќ да присили промена на кандидатот. Меѓутоа, колку е поспособен кандидатот, толку е поголема веројатноста претседателот да им даде помоќно портфолио, распределба која е целосно во негова дискреција. Тогаш тимот на претседателот е предмет на расправа. Во Европскиот парламен кој ќе ги испитува нив и потоа гласање за нивната соодветност за нивната целина. Ако членовите на комисијата се несоодветни, претседателот мора да го прегрупира тимот или да побара нов кандидат од земјата членка или да ризикува Комисијата да гласа против. Бидејќи парламентот не може да гласа против поединечните комесари постои компромис при што најлошите комесари се отстранети, но малите забелешки се ставаат на страна така што Комисијата може да ја преземе функцијата. Одкога тимот е одобрен од парламентот формално е составен во функција Европскиот Совет (Договор од ЕУ член 17.07). По назначувањето, претседателот бира неколку потпретседатели (високиот претставник е обврзан да биде еден од нив) од редот на комесарите. За најголем дел позицијата им дава малку поголема моќ на потпретседателите, освен првиот заменик кој стои како претседател кога претседателот е отсутен. Од 2009 година првиот заменик-претседател се има стекнато со дополнителна моќ кој исто така е Висок претставник. ===Политички стилови=== Сегашната комисија на Баросо ја презела одговорнаста кон крајот на 2004 година, откако била одложена поради противење на собранието кое принудило прегрупирање. Во 2007 година Комисијата се зголемила од 25-27 комесари, по пристапување на Романија и Бугарија во Унијата со која секој си назначил свој комесари. Со зголемувањето на Комисијата, Баросо го променил стилот на однесување на составот кој наликувал на претседателски кој заработил извесна доза критики.<ref>{{cite web|last=Beunderman|first=Mark|publisher=EU Observer|title=EU commission sees civil servants' power grow|date=22 February 2007|url=http://euobserver.com/843/23553|access-date=27 February 2007}}</ref> Сепак, Баросо бил повеќе претседателски и личност на висок профил на неговите претходници. Комисијата почнала да го губи дното на големите земји-членки како што се Франција, Обединетото Кралство и Германија кои се обидуваат да ја заобиколат нивната улога. Ова може да го зголеми создавањето на претседателот на Европскиот совет во рамките на Договорот од Лисабон.<ref>{{cite web|last=Iey Berry|first=Peter Sain|publisher=EU Observer|title=[Comment] Power is slipping from the commission to the council|date=18 January 2008|url=http://euobserver.com/9/25484|access-date=18 January 2008|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605071233/http://euobserver.com/9/25484|url-status=dead}}</ref> Исто така, дошло и до повисок степен на политизација во рамките на комисијата. ==Организација== Првенствено комисијата е со седиште во Брисел, со канцеларија на претседателот и сала за состаноци на комиисијата сместена на 13 спрат во зградата Берлејмон. Комисијата, исто така, функционира со многу други бројни објекти во Брисел и Луксембург, кога собранието ќе се состане во [[Стразбур]] комесарите се состануваат во зградата Винстон Черчил за да присуствуваат на дебати во собранието. Комисијата е поделена на оддели познати како генерални директори (ГД) што ги поврзува одделенијата и министерствата. Секој оддел покрива одредена област како што се земјоделството или правдата и правата на граѓаните или внатрешните служби како што се човековите ресурси и преводи и е предводен од генералниот директор кој е одговорен за комесар. Портфолиото на комесарот може да биде поддржан од голем број на ГД, тие подготвуваат предлози за нив иако се одобрени од страна на мнозинството на комесари, оди до парламентот и советот за разгледување. Имало критики од голем број на луѓе дека високо фрагментираната структура на ГД го троши скапоцентото време во борба со преговори како што се различни оддели и комесари кои се натпреваруваат меѓу нив. Понатаму, ГД можат да остварат значителна контрола над комесар кој има малку време да научи да воспоставува контрола врз својте вработени. Според бројките објавени од страна на Комисијата, 23.043 лица биле вработени од страна на Комисијата како службеници и привремени агенции во април 2007 година. Во прилог на овие 9019 надворешни вработени (на пример договорени агенти,одвоени нациноални експерти,млади експерти обучувачи итн.) биле вработени. Најголемиот ГД е генерален директор за преводи со 2186 вработени додека најголема група е Белгески (21,4%), веројатно се должи на мнозинството (16.626) на вработени кои се наогаат во земјата. Државната служба на Комисијата е управувана од Генералниот секретар, во моментов Кетрин Деј. ===Печат=== Комуникацијата со медиумите е поставена од страна на ГД за комуникација. Главниот портпарол на комисијата е Јоханес Летернберг кој ги презема пладневните брифинзи со новинарите, најчесто познати како пладневен печат. Се одвиваат секој работен ден во салата за новинари во Берлејмон каде што новинарите може да поставуваат прашања на официјалните лица на Комсиијата на која било тема и легално се очекува да се на снимање одговор на ТВ во живо. Ваквата ситуација во светот е единствена.<ref>{{cite news|last =Lynam|first=Joe|title=The peculiar world of the European Union|work=BBC News|date=1 April 2007|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6496813.stm|access-date=17 June 2007}}</ref> Забележано е од страна на еден истражувач дека печатот издаден од Комисијата е уникатно политички. Пораката често поминува во неколку фази на изработка која ја нагласува улогата на Комисијата и се користи за оправдување на ЕУ и Комисијата за зголемување на нивната должина и комплексност. Каде што има повеќе сектори кои се вклучени во печатот исто така може да биде извор на конкуренција меѓу Комисијата и самите комесари. Исто така, ова води до невообичаен голем број на печатот, 1907 за 2006 година и е исто така виден како уникатен призвод на политичката поставеност на ЕУ. Има поголем број на новинари во Брисел отколку во Вашингтон, во 2007 година има дописник од Брисел. Сепак, поради светската криза бројот на новинари во Брисел се намалил за 3 пати. Постои само еден новинар кој ги покрива вестите за ЕУ за Латвија и ниеден за Литванија. Иако, имаше светско намалување на новинарите, печатот и работењето како што се Европа преку сателит (Europe by Satelite) и Еурпал ТВ (Europal TV) води нови новинарски организација да веруваат дека можат да ја покријат ЕУ со овие извори и новинарски агенции. ==Легитимитет== Постои мислење дека методот на избори на комисијата го зголемил демократскиот дефицит на ЕУ. Комисијата е изршна власт, кандидатите се избрани од 27 национални влади, што значи дека не е возможно за членовите на Комисијата или нивниот претседател да бидат отстранети од гласачката кутија. Во главно, легитимитетот на Комисијата се основа на неопходниот број на галсови во Европскиот парламент, со можност Парламентот да ја отстрани Комисијата. Меѓутоа, излезеноста за изборите била мала (помала од 50%) од 1999 г. па наваму. Можеби оваа бројка е поголема од некои национални избори, вклучувајќи ги и оние за конгресот на САД, но фактот дека нема непосредни избори за претседател на Комисијата ја намалува легитимноста на оваа положба во очите на јавноста. Друг проблем е недостигот на единственото бирачко тело, кое дури и демократската структура и методите кои се развиваат не се огледало на создавање на европското граѓанско општество. Договорот од Лисабон би можел да реши дел од дефицитот во основањето на поголема демократска контрола врз Комисијата, вклучувајќи воспоставување на постапката со која изборот на претседателот на Комисијата би се поврзал со избрите на Европскиот парламент. Друг поглед на Комисијата тврди дека во областите во која таа има овластување да иницира закони не се затвора за институцијата која одговара на изборните притисоци. Во овој поглед Комисијата е споредена со институции како што е независната Централна банка, која се занимава со техничките области на политиката. Во дополнение, некои бранители на Комисијата појаснуваат дека прописите мора да бидат одобрени од советот во сите области (министрите од земјите-членки) како и Европскиот парламент во некои области пред да бидат усвоени, се ограничуваат прописи кој се усвоени во некои земји без согласност на нивните влади. Во 2009 година европскиот правобранител објави статистика со жалби за граѓани против институциите на ЕУ, повеќето од нив (жалбите) биле пополнети против европската комсиија (66%) и недостаток на транспарентност. Во 2010 година Комисијата била тужена за блокирање на пристапот на документите на биофуелната политика на ЕУ. Ова се случи откако во медиумите потврдија изјава дека Комисијата блокирала научен доказ против биофуелните субвенции. Недостатокот на транспарентност, нејасни лобистички врски, конфликт на интереси и неумерно трошење на комсиијата било означено во број на извештаи од страна на надворешни и независни верифицирани организации. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Европска Комисија]] nf5qt1hprtygil38eb0t5egizfid1f2 5543094 5543093 2026-04-21T21:19:38Z Buli 2648 5543094 wikitext text/x-wiki {{ Infobox executive government | nativename = {{Name in official languages | name = Име на службените јазици | bg = Европейска комисия | hr = Europska komisija | cs = Evropská komise | da = Europa-Kommissionen | nl = Europese Commissie | en = European Commission | et = Euroopa Komisjon | fi = Euroopan komissio | fr = Commission européenne | de = Europäische Kommission | el = Ευρωπαϊκή Επιτροπή | hu = Európai Bizottság | ga = Coimisiún Eorpach | it = Commissione europea | lv = Eiropas Komisija | lt = Europos Komisija | mt = Kummissjoni Ewropea | pl = Komisja Europejska | pt = Comissão Europeia | ro = Comisia Europeană | sk = Európska komisia | sl = Evropska komisija | es = Comisión Europea | sv = Europeiska kommissionen }} | border = <!-- for clarification, options are "devolved" (for UK use), "federal", "central" --> | image = Logo of the European Commission (2025, English, horizontal).svg | image_size = 250px | alt = | image2 = <!-- up to | image4 = --> | image_size2 = <!-- up to | image_size4 = --> | alt2 = <!-- up to | alt4 = --> | caption = | date_established = {{Start date and age|1958|01|16|df=y}} | date_dissolved = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | state = <!-- polity governed --> | country = {{Collapsible list | framestyle = text-align: left; border: 0; padding: 0; line-height: 16px; white-space: nowrap; | titlestyle = text-align: left; font-weight: normal; | title = [[Земји членки на Европската Унија|27 земји-членки]] | {{Flaglist|Австрија}} | {{Flaglist|Белгија}} | {{Flaglist|Бугарија}} | {{Flaglist|Хрватска}} | {{Flaglist|Кипар}} | {{Flaglist|Чешка}} | {{Flaglist|Данска}} | {{Flaglist|Естонија}} | {{Flaglist|Финска}} | {{Flaglist|Франција}} | {{Flaglist|Германија}} | {{Flaglist|Грција}} | {{Flaglist|Унгарија}} | {{Flaglist|Ирска}} | {{Flaglist|Италија}} | {{Flaglist|Латвија}} | {{Flaglist|Литванија}} | {{Flaglist|Луксембург}} | {{Flaglist|Малта}} | {{Flaglist|Холандија}} | {{Flaglist|Полска}} | {{Flaglist|Португалија}} | {{Flaglist|Романија}} | {{Flaglist|Словачка}} | {{Flaglist|Словенија}} | {{Flaglist|Шпанија}} | {{Flaglist|Шведска}} }} | polity = [[Европска Унија]] | leader_title = [[Претседател на Европската комисија|Претседател на Комисијата]] ([[Урсула фон дер Лајен]] од 1 декември 2019) | appointed = Назначена од [[Европски совет|Европскиот совет]] и избрана од [[Европски парламент|Европскиот парламент]] | main_organ = [[Европски комесар|Колеџ на комесари]] | ministries = 33 | responsible = {{Unbulleted list | Европскиот парламент }} | address = {{Unbulleted list | [[Брисел]], Белгија | [[Луксембург (град)|Луксембург]], Луксембург }} | url = {{URL|commission.europa.eu}} }} {{ЕУ теми}} '''Европската комисија''' има 28 члена - по еден од сите земји-членки на [[Европска Унија|Европската Унија]]. Сега, мандатот на комисијата е пет години, исто како и мандатот на [[Европски парламент|Европскиот парламент]]. Пред да го именуваат претседателот на комисијата, земјите-членки го консултираат парламентот, а парламентот ја одобрува целата комисија, пред истата да биде формално именувана. [[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|Европска комисија]] При извршувањето на должностите, членовите на комисијата се обврзани да бидат целосно независни од своите национални влади и да дејствуваат само во интерес на Унијата. Само парламентот има право на укор на комисијата. Секој член на комисијата има конкретна одговорност за една или за повеќе области, меѓутоа одлуките се донесуваат врз основа на колективна одговорност. Комисијата е, пред сè, чувар на договорите. Комисијата е непристрасен орган, кој се грижи за правилната примена на одредбите од договорите и на одлуките засновани на договорите. Комисијата може да иницира судска постапка против која било земја-членка и доколку е неопходно, да го упати случајот до Судот на правдата. Исто така, таа може да казни поединци или претпријатија, кога тие ги прекршуваат правилата на конкуренција на Унијата. Комисијата е и катализатор на Унијата. Таа го има единственото право да иницира законодавство и може да влијае на секоја фаза од процесот што води во насока на донесување нов „Европски закон“. Во областа на меѓувладината соработка, во однос на изнесувањето на предлозите, комисијата ги има истите права како и одделни земји или членки. И, конечно, комисијата е извршниот орган на Унијата. Тоа подразбира утврдување на правилата за спроведување на одредени членови од Договорот и за реализирање на одобрените буџетски средства наменети за активностите на Унијата. Најголем дел од средствата се обезбедуваат од главните фондови: Европскиот земјоделски фонд за насоки и гаранции, Европскиот социјален фонд, Европскиот фонд за регионален развој и Кохезиониот фонд. При реализацијата на своите извршни должности, комисијата често треба да бара мислење од комитетите на високи претставници од земјите-членки. Административниот персонал на комисијата е главно сместен во [[Брисел]] (каде што се наоѓа седиштето на комисијата), а помал дел во Луксембург. Го сочинуваат приближно 15.000 службеници поделени во различни директорати - општи и сервисни служби. Износот на оперативните трошоци на Комисијата и на другите институции не надминува 5% од вкупниот буџет на Унијата. ==Историја== Европската комисија потекнува од една од петте клучни институции создадени во наднационалниот систем на Европската Заедница, по предлог на Роберт Шуман, француски министер за надворешни работи, на 9 мај 1950 година. Со потекло од 1951 година како Висок орган за Европската заедница за јаглен и челик, Комисијата била подложена на бројни измени во власта и составот под различни претседатели, вклучувајќи 3 заедници.<ref name="ENA commission history">{{cite web|title = European Commission|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/european_commission-en-281a3c0c-839a-48fd-b69c-bc2588c780ec.html|year=2016}}</ref> ===Основање на комисијата=== Првата комисија потекнува од 1951 година како 9-ти член на Високиот орган под надлежност на претседателот Жан Моне (види власт на Моне). Високиот орган бил наднационален административен извршен орган на новата Европска заедница за јаглен и челик (ЕЗЈИ), и за првпат дојде на функција на 10 август 1952 година во Луксембург. Во 1958 година Договорот од Рим основал две нови заедници според ЕЗЈИ : Европска економска заедница (ЕЗ) и Европската заедница за атомска енергија (евроатом). Меѓутоа нивните извршни тела биле наречени комесари, а не Високи органи.<ref name="ENA commission history"/> Причината за промената на името била новата врска помѓу извршните органи и Советот. Некои држави како Франција изразија резервираност во текот на власта на високиот орган и посакаа да го ограничат давањето поголема моќ на Советот, отколку на нивните извршни органи.<ref name="ENA Council history">{{cite web|publisher =CVCE|title=Council of the European Union|url=http://www.cvce.eu/obj/the_council_of_the_european_union-en-de23700c-e50a-4e0e-a7de-80665e4caf9f.html|year=2016}}</ref> Луј Арман ја водел првата комисија за Евроатом. Валтер Хал Штајн ја водел првата комисија за Европска економска заедница, која го одржа првиот формален состанок на 16 јануари 1958 годона во Замокот на долината на Војвотката. Комисијата ја постигнала согласноста за спорниот договор за цената на житарките и оставила позитивен впечаток на третата земја кога за првпат се појавила на меѓународната сцена на Рундата на Кенеди на преговорите на општиот договор за цена и трговија (ОДЦТ).<ref name="LSE Chair">{{cite web |last=Ludlow |first=N |year=2006 |publisher=[[London School of Economics]] |title=De-commissioning the Empty Chair Crisis: the Community institutions and the crisis of 1965–6 |url=http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |access-date=24 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://eprints.lse.ac.uk/2422/01/Decommisioningempty.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Халштајн започнал засилување за Европското право и почнал да има значајно влијание врз националното законодавство. На почетокот не се обрнувало многу внимание на неговата администрација, но со помош на Европскиот суд за правда, Комисијата го зацврстила својот авторитет доволно цврсто за да би можела следната Комисија да биде сфатена посериозно.<ref>{{наведена книга |last1=Eppink |first1=Derk-Jan |author-link=Derk Jan Eppink |translator=Ian Connerty |title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission |publisher=Lannoo |edition=1 |location=Tielt, Belgium |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 221–2] |isbn=978-90-209-7022-7 |url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/221 }}</ref> Меѓутоа, во 1965 година натрупувањето на разликите меѓу француската влада на Шарл де Гол и другите земји-членки (околу влезот на Обединетото Кралство, непосредните избори на Европскиот парламент, планот на Фуше и буџетот),ја предизвика кризата ͈празен стол", наводно преку предлог за заедничката земјотелска политика. Институционалната криза била решена наредната година, тоа го чинело Етјен Хирш неговото претседателство во Евроатомот, а подоцна и претседателството на Валтер Халштајн во ЕЕЗ, иако бил сметан како најдинамичен водач до Жак Делор.<ref name="LSE Chair"/> {{Структурна еволуција на Европската комисија}} ===Почетоците на развојот=== Трите тела, колективни именувани Европски извршители постоеле од први јули 1967 година каде со Договорот за спојување биле споени во единствена администрација за време на претседателот Жан Реј.<ref name="ENA commission history"/> Поради спојувањето Комисијата на Реј, привремено се зголемила на 14 членки, иако сите идни Комисии се намалиле на 9 членки следејќи ја формулата по еден член за помалите држави и 2 за поголемите.<ref name="ENA composition">{{cite web |title=Composition |publisher=CVCE |url=http://www.cvce.eu/obj/composition_of_the_european_commission-en-4b39ad5f-6376-44e4-8144-07e1f84647aa.html|date=31 August 2016 }}</ref> Комисијата на Реј ја довршил Заедницата за царинска унија во 1968 година и се залагал за помоќен избран Европски парламент.<ref name="Meet Rey">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Rey Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/rey/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Иако Реј бил првиот претседател на споената заедница, Халштајн се смета за прв претседател на модерната комисија.<ref name="ENA commission history"/> Следела комисијата Малфати и Мансхолт, кој равотеле на монетарната соработка и на првото проширување на север во 1973 година.<ref name="Meet Mansholt">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Mansholt Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/mansholt/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref><ref name="Meet Malfatti">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Malfatti Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/malfatti/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Со ова проширување, комисијата на Ортоли пораснала на 13 членови (Обедениетото Кралство како најголема земја доби два комесари), која се занимавала со зголемување на заедницата за време на економската и меѓународна нестабилност во тоа време.<ref name="ENA composition"/><ref name="Meet Ortoli">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Ortoli Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/ortoli/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународното претставување започна кога претседателот Рој Џенкинс како прв претседеател присуствувал на самитот Г8 во име на Заедницата.<ref>{{cite web|url=http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |title=EU and the G8 |access-date=25 September 2007 |publisher=European Commission |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226165606/http://www.deljpn.ec.europa.eu/union/showpage_en_union.external.g8.php |archive-date=26 February 2007}}</ref> По Комисијата на Џенкинс, Комисијата на Гастон Торн го надгледувала проширувањето на југ, во прилог започна рабтата на Единствениот Европски акт.<ref name="Meet Thorn">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Thorn Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/thorn/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> ===Жак Делор=== Една од најистакнатите комисии била онаа која била предводена од Жак Делор. Потоа претседателите не успеале да го достигнат истото ниво на лична претпознатливост. Делор бил виден како водич кој и дал на Комисијата смисла за насока и динамичност.<ref>{{cite web |publisher=Burson-Marsteller |title=The new Commission&nbsp;– some initial thoughts |year=2004 |url=http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |access-date=17 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923001700/http://www.bmbrussels.be/box_bmnewcomm.php |archive-date=23 September 2006}}</ref> Делор и неговиот тим се сметаат како татковци на основањето на еврото.<ref name="Meet Delors">{{cite web |title=Discover the former Presidents: The Delors Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/delors/index_en.htm |access-date=23 August 2007}}</ref> Меѓународниот трибун Хералд на крајот на вториот мандат на Делор во 1992 година запиша: ͈Господинот Делор ја извади Европската заедница од мртвите. Пристигна кога европесимизмот беше најлош. Иако беше малку познат како поранешен француски министер за финасии воведе живот и надеж во европската заедница и во потиштената бриселска комисија. Во неговиот прв мандат од 1985-1988 година ја собра Европа на Единствениот пазар и кога беше назначен за втор мандат започна да ги повикува Европејците кон далеку поамбициозните цели на економската, монетарната и политичка унија.<ref name="IHT Delors quote">{{cite web|last=Merritt|first=Giles|title =A Bit More Delors Could Revamp the Commission|work=International Herald Tribune|date=21 January 1992|url=http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|access-date=17 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080121053056/http://www.iht.com/articles/1992/01/21/edgi_0.php|archive-date=21 January 2008}}</ref> ===Жак Сантер=== Наследник на Делор бил Жак Сантер. Комплетната Комисија на Сантер била принудена од страна на Европскиот Парламент во 1999г., како резултат на измама и корупција со централна улога на Едит Кресон. Тие измами биле откриени од страна на внатрешниот ревизор Пол ван Бутинен.<ref>{{наведена книга|author=Paul van Buitenen|title=Blowing the Whistle: Fraud in the European Commission|publisher=Politicos Pub|year=2000|isbn=978-1-902301-46-4}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/experts/default_en.htm |title=Second report on Reform of the Commission. Analysis of current practice and proposals for tackling mismanagement, irregularities, and fraud. Committee of Independent Experts, 1999 |publisher=European Parliament }}</ref> За првпат комисијата била натерана колективно да даде оставка и претставува промена на власта врз парламентот.<ref>{{cite web|last=Topan|first=Angelina|title=The resignation of the Santer-Commission: the impact of 'trust' and 'reputation'|date=30 September 2002|publisher=European Integration Online Papers|url=http://eiop.or.at/eiop/pdf/2002-014.pdf|access-date=12 June 2007 }}</ref> Сепак, комисијата на Сантер ја извршила работата за Договорот од Амстердам и за еврото.<ref name="Meet Santer">{{cite web|title=Discover the former Presidents: The Santer Commission|publisher=Europa (web portal)|url=http://ec.europa.eu/commission_barroso/president/history/santer/index_en.htm|access-date=23 August 2007}}</ref> Како одговор на скандалот била создадена Европската канцеларија за спречување на измама. ===Роман Проди=== По Сантер, Функцијата ја презел Романо Проди. Договорот од Амстердам ја зголеми моќта на комисијата, и од страна на печатот Проди бил наречен како нешто слично на премиер.<ref>{{cite web|last=James|first=Barry|title=Prodi to Have Wide, New Powers as Head of the European Commission|work=International Herald Tribune|date=16 April 1999|url=http://www.iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|access-date=17 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017203411/http://iht.com/articles/1999/04/16/eu.2.t_0.php|archive-date=17 October 2007}}</ref><ref>{{наведен нестручен часопис|last=Rossant |first=John |title=Commentary: Romano Prodi: Europe's First Prime Minister? (int'l edition) |magazine=[[Business Week]] |date=27 September 1999 |url=http://www.businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |access-date=17 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023012122/http://businessweek.com/1999/99_39/b3648256.htm |archive-date=23 October 2007}}</ref> Силите повторно се зајакнале со Договорот од Ница од 2010 г., кој на претседателот му дал поголемо овластување над составот на нивната комисија.<ref name="ENA commission history"/> ===Хосе Мануел Баросо=== Во 2004 година Хосе Мануел Баросо станал претседател. Парламентот повторно се потврдил во преговори за предложеното членство на Комисијата на Баросо. Поради тоа, Баросо бил принуден да направи измена во составот пред да ја земе должноста.<ref>{{cite web|last=Tobais|first=Troll|title=We have to democratise procedures|date=2 November 2004|publisher=Café Babel|url=http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|access-date=12 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20051129143940/http://www.cafebabel.com/en/article.asp?T=T&Id=2620|archive-date=29 November 2005}}</ref> Комисијата на Баросо била првиот полн состав во проширувањето на 25 членови во 2004 година. На крајот бројот на комисери се зголемил на 30. Како резултат на зголемувањето на бројот на земјите, со Договорот од Амстердам се намалил бројот на комисери на еден по земја, наместо по 2 за поголемите земји.<ref name="ENA composition"/> Наводите за измама и корупција биле повторно собрани во 2004 година од страна на поранешниот главен ревизор Жил Муи.<ref>{{cite news |title = Auditor blames politicians for EC waste and corruption |date=8 August 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182952/http://www.highbeam.com/doc/1P2-10004001.html |url-status=dead |archive-date=24 September 2015 |newspaper= The Sunday Herald |first=Ian |last=Fraser}}</ref> Офицерот на комисијата Гвидо Страк објавил наводна измама и злоупотреба во неговиот оддел во 2002-2004 година за ОЛАФ и бил отпуштен.<ref>{{cite web |url = http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |title = Guido Strack – the downfall of a whistleblower |date = 6 October 2011 |publisher = VoxEurop |first = Sebastien |last = Beck |accessdate = 2021-02-04 |archive-date = 2013-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131227115236/http://www.presseurop.eu/en/content/article/1028391-guido-strack-downfall-whistleblower |url-status = dead }}</ref> Во 2008г. Рол Ван Вутенен (поранешен ревизор познат од сканадлот од комисијата на Санадер) наводно со Европската канцеларија за спречување на измама (ОЛАФ) со недостаток од независност и ефикасност.<ref>{{cite web |url=http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |title=Paul van Buitenen: Alleged irregularities in OLAF |publisher=Eur-law.eu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330084358/http://eur-law.eu/EN/Written-question-E-0860-08-Paul-van-Buitenen,488061,d |archive-date=30 March 2012}}</ref> Мандатот на првата Комисија на Баросо истекол на 31 октомври 2009 година. Според Договорот од Ница првата комисија требала да биде назначена по бројот на земјите-членки кој го достигнал бројот 27, а треба да се намали, помалку од бројката на земјите членки. Точниот број на комесарите се одлучувал со едноставно гласање на Европскиот совет и членството се ротирало под еднакво помеѓу земјите. По приемот на Романија и Бугарија во јануари 2007 година, стапи на сила за наредната комисија.<ref>See the attached Protocol, Article 4</ref> Со Договорот од Лисабон кој стапи на сила од 2003 година мандитирал со намалување на бројот на комесари на дветретини од земјите членки од 2014 година, освен ако Советот не одлучи поинаку. Членството би требало да ротира еднакво и ниедна членка да нема повеќе од еден комесар. Сепак, договорт бил одбиен од гласачите на Ирска во 2008 година со една главна грижа губење на нивниот комесар. Оттука, била дадена гаранција за повторување на гласањето дека Советот ќе ја користи својата моќ за измена на бројот на комесарите. Сепак, според договорите сè уште бројот требал да биде помал од вкупниот број на членови, со што било предложено дека земјата-членка што добива комесар ќе ја функционира Висок претставник - таканаречен 26+1 формула.<ref>{{cite news|last=Smyth|first=Jamie|title=Rejection may undermine EU's effectiveness, warns Swedish premier|work=The Irish Times|date=5 September 2009|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|access-date=15 September 2009|archive-date=2012-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224173619/http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2009/0905/1224253907844.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://euobserver.com/843/27360 Czechs prepare for possible second Irish No], ''EUobserver'', 8 January 2009</ref> Оваа гаранција (кога може да го најде својот следен пат во следната измена на договорот веројатно во Договорот за пристапување) придонесе за Ирска одобрување на договот на вториот референдум во 2009 година. Исто така, Лисабон ги комбинира мислењата на Европскиот комесар со Високиот претставник на Советот за заедничка надворешна и безбедносна политика. Исто така, и заменик претседателот на Комисијата ќе претседава со советот на Европската Унија на состаноците за надворешни работи како Комисија за надворешни односи и обврски.<ref name="Europa web portal">{{cite web |title=The Union's institutions: Commission |publisher=Europa (web portal) |url=http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |access-date=6 July 2007 |archive-date=2007-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070819052953/http://europa.eu/scadplus/constitution/commission_en.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Council of the European Union |title=Brussels European Council 21/22 June 2007: Presidency Conclusions |date=20 June 2007 |url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/94932.pdf |access-date=22 June 2007}}</ref> Договорот дополнително предвидува дека најблиските Европски избори треба да бидат земени предвид при именувањето на Комисијата, иако претседателот сè уште е предложен од страна на Европскиот совет ; Европскиот парламент ќе ја избира Комисијата, наместо да одобри како по Договорот од Ница.<ref name="Europa web portal"/><ref name="Article 17:7 TEU">[[s:Consolidated version of the Treaty on European Union/Title III: Provisions on the Institutions#Article 17|Treaty on European Union: Article 17:7]]</ref> ==Овластување и функции== Уште од почетокот Комисијата била основана да функционира како независен наднационален орган одвоен од владата, и е опишан како единствено платено тело да размислува европски.<ref name="Day">{{cite web|title=Interview with European Commission Secretary-General Catherine Day|publisher=EurActiv|date=25 September 2006|url=http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|access-date=17 June 2007|archive-date=2017-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224073529/http://www.euractiv.com/en/future-eu/interview-european-commission-secretary-general-catherine-day/article-158149|url-status=dead}}</ref> Членовите се предложени од владите на земјите-членки од секоја по една, од нив се очекува да делуваат незвисно –неутрално под други влијанија како на пример владата која ги поставила. Ова стои во контраст со Советот која ја претставува владата, европскиот парламент, кој ги претставува граѓаните, економски-социалниот комитет, кој го претставува организираното граѓанско општество.<ref name="Europa Institutions">{{cite web|title=Institutions of the EU: The European Commission|publisher=[[Europa (web portal)|Europa]]|url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007}}</ref> Преку членот 17 од Договорот на Европската Унија, Комисијата има неколку одговорности: развивање на среднорочните стратегии, нацрт закони и арбитража во законодавниот процес претставување на ЕУ во трговски преговори, правење правила и преговори на пример во политиката на конкуренцијата, подготвување на буџетот на европската унија и набљудување на спроведувањето договори и законодавство.<ref>Hix, Simon (1999) "The political system of the European Union" MacMillan, Basingstoke. p32</ref> ===Извршна власт=== Пред да стапи на сила со Договорот од Лисабон, извршната власт во ЕУ припаѓа на Советот и ѝ доделува на комисијата овластувања која таа притоа ги извршува. Меѓутоа, Советот може да ги повлече овие овластувања, извршувајќи ги непосредно, или да ги наметне условите за нивните потреби.<ref>{{cite web|title=Executive body|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/executive_body-en-1ea2c754-b3fe-42ea-b6ab-44f07291d9ee.html|date=15 September 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Implementing powers of the Council of the European Union|publisher=CVCE|url=http://www.cvce.eu/obj/implementing_powers_of_the_council_of_the_european_union-en-5d4d07d9-bba1-467e-93c2-8241444be9a2.html|year=2016}}</ref> Моќта е повеќе ограничена од повеќето национални власти, во делот поради којшто комисијата нема овластување во областа на надворешната политика-ова овластување припаѓа на Европскиот совет, кој сто некој анализи го класифицираат како втор извршен огран на ЕУ.<ref name="dragoman"/> Со оглед на тоа што со Договорот од Лисабон Европскиот совет станал формална установа со овластувања да ја постапува комисијата, може да се каже дека тие две тела поседуваат извршни моќи на Унијата (Европскиот совет исто така поседува поединечни национални овластувања). Меѓутоа, комисијата е таа која моментално ја поседува извршната власт на Европската Унија.<ref name="dragoman">{{cite web |last=Stark |first=Christine |publisher=Dragoman |title=Evolution of the European Council: The implications of a permanent seat |date=4 September 2002 |url=http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |access-date=10 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325005346/http://www.dragoman.org/ec/belfast-2002.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref><ref>{{cite web|last=Bermann|first=George|title=Executive Power in the New European Constitution|year=2004|url=http://www.jeanmonnetprogram.org/archive/papers/04/040501-13.rtf|format=RTF|publisher=New York University|access-date=18 June 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата се налик на владите од типот на некогашниот белгиски премиер Гиј Верховстад кој предложил измена на нејзиното име во Европска влада, нарекувајќи го сегашното име на Унијата смешно.<ref>{{наведена книга |last=Verhofstadt |first=Guy |title=The United States of Europe |publisher=Federal Trust |year=2006 |location=London |page=69 |isbn=1-903403-86-3}}</ref> ===Законодаван иницијатива=== Комисијата се разликува од другите институции во тоа што само таа ја поседува законодавната иницијатива во Европската унија, што значи дека единствено комисијата може да поднесе формални предлози на законодавните акти нацрт-законот не може формално да доаѓаат од законодавната гранка. Со Договорот од Лисабон ниеден законодавен акт не е дозволен во полето на заедничка и надворешна безбедносна политика. Комисијата го дели ова право со советот, но таа нема овластувања на полициската и судската соработка во врска со кривичните работи. Во самата комисија, Советот и Парламентот може да побараат законодавни акти во најголем број на случаи, комисијата иницира на основа на овие предлози, овој монопол е установен со идејата да се обезбеди координативно и складно обликување на правниот систем на ЕУ.<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Right of initiative|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708112656/http://europa.eu/scadplus/glossary/initiative_right_en.htm|archive-date=8 July 2007}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=The Commission's right of initiative|url=http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|access-date=18 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025203706/http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/02/cv00/00230en2.pdf|archive-date=25 October 2007}}</ref> Овој монопол е предизвинкан од некој кој тврдат дека Собранието исто така треба да има право, повеќето национални парламенти кое го имаат правото во некои погледи.<ref>{{cite web|last=Murray |first=Alasdair |title=Reform now or languish later |publisher=Centre for European Reform |date=30 September 2002 |url=http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928151215/http://www.cer.org.uk/articles/murray_parl_0902.html |archive-date=28 September 2007 }}</ref> Меѓутоа, Советот и Парламентот можеле да побараат од комисијата да направат нацрт-закон, иако комисијата има право да одбие да го стори тоа<ref>Peterson, John and Michael Shackelton (2006) "Institutions of European Union" p152.</ref> како што се случи во 2008 година во интернационалната колективна конвенција.<ref>Anne-Cécile Robert (March 2009) "Et la crise sociale a rattrapé le Parlement européen", ''[[Le Monde diplomatique]]''. p. 6–7</ref> Според Договорот од Лисабон граѓаните на ЕУ имаат право да побараат од комисијата да донесуваат закони на една област преку петиција која изнесува 1.000.000 потписи, но тоа не е обврзувачки.<ref>{{cite web|last=Wallis|first=Diana|author-link=Diana Wallis|last2=Picard|first2=Severine|title=The Citizens' Right of Initiative in the European Constitution: A Second Chance for Democracy|url=http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|access-date=18 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20060306034741/http://www.eumap.org/journal/features/2005/demodef/wallis|archive-date=6 March 2006}}</ref> Овластувањето на комисијата да предлага закони обично биле средочени на економската регулатива. Предложила голем број прописи засновани на претпазливиот принцип. Ова значи дека превентивната регулација презема иницијатива доколку, постои опасност на околината или човековото здравје: во борба против климатските промени или ограничувањата на генетските измени на организмите. Ова е спротивно на одмерувањето на регулативата во однос на нејзините последици во економијата. На овој начин комисијата произвела построга регулатива во однос на другите. Големината на европскиот пазар допридонесе за законодавствата на ЕУ на светскиот пазар.<ref>{{cite news|work=The Economist|date=20 September 2007|title=Brussels rules OK|url=http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9832900|access-date=22 October 2007}}</ref> Во скоро време омисијата започнала создавање на Европското кривично право. Во 2006 година токсичен отпад е исфрлен на [[Брег на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата Коска]] од европски брод, тоа ја наведе комисијата да се посвети на законите против токсичниот отпад. Во тоа време некои држави од ЕУ не ни имале транспорт на токсичен отпад во своето кривично право, тоа ги навело комесарите Франко Фратини и Ставрос Димас да ја предложат идејата за еколошките злосторства. Нивното право да предлагаат кривични закони било оспорувано на Европскиот суд на правдата, но судот ова право го поддржа. До 2007 година единствени други кривични предлози кои биле предложени во областа на кривичното право биле Директивата во врска со правата на интелектуалната сопственост<ref name="E!Sharp0507 Legal">{{cite news|last=Charter|first=David|title=A new legal environment|work=E!Sharp|pages=23–5|publisher=People Power Process|year=2007}}</ref> и измена на рамковната одлука за борба против тероризмот во 2002 година, која забранила какви било дела поврзани со тероризмот, регрутација (посебно преку интернет) и обука.<ref>{{cite web|publisher=European Commission|date=6 November 2007|title=Counter‑terrorism&nbsp;– EU steps up a gear|url=http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|access-date=21 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213232626/http://ec.europa.eu/news/justice/071106_1_en.htm|archive-date =13 December 2007}}</ref> ===Спроведување=== Кога пописот е одобрен од советот и парламентот, комисијата има одговорност да го обезбеди неговото спроведување. Ова се прави преку земјите-членки или преку агенциите. Придонесувањето на неопходните мерки, комисијата и од комитетите составени од претставниците на земјите-членки и јавното и правното лоби,<ref>[http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea La Lobbycracia Europea] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722053744/http://www.legaltoday.com/index.php/actualidad/noticias/la-lobbycracia-europea |date=2011-07-22 }}&nbsp;– Aparicio Caicedo, analyst, Gertrude Ryan Law Observeratory, opinion piece in Legal Today magazine.</ref> (процес кој е познат во жаргонот ͈Комитологија").<ref>{{cite web|publisher=Europa (web portal)|title=Glossary: Comitology|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|access-date=18 June 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629121630/http://europa.eu/scadplus/glossary/comitology_en.htm|archive-date=29 June 2007}}</ref> Понатаму, комисијата е одговорна за спорведување на буџетот на ЕУ ; обезбедување, заедно со европскиот ревизиски суд, дека фондовите на ЕУ се правилно потрошени. Особено, комисијата има обврски да ги обезбеди договорите и правните пописи кој потенцијално се преземени од земјите-членки или од други институции пред спорот на Европскиот суд. Во оваа улога комсијата е позната како чувар на договори.<ref name="oispex">{{cite web|publisher=Europa (web portal) |title=The European Commission |url=http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |access-date=18 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623104055/http://europa.eu/institutions/inst/comm/index_en.htm |archive-date=23 June 2007 }}</ref> Конечно комисијата обезбедува претставување на комисијата во надворешното претставување заедно со земјите-членки на заедничката надворешна и безбедносна политика, кои ја претставуваат Унијата во тела како што е светската трговска организација. Исто така, вообичаено е претседателот на комисијата да присуствува на Г8 состаноците.<ref name="oispex"/> ==Состав== Комисијата составена од комесари, вкупно 27 члена, вклучувајќи ги претседателот и потпретседателот. Иако, секој член е именуван од нациналната влада по една на држава, не ја претставуваат својата држава во комисијата<ref name="bbc examine">{{cite news|last=Lungescu|first=Oana|work=BBC News|title =Examining the EU executive|date=23 July 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201095441/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/letter_from_america/3921303.stm|url-status=dead|archive-date=1 February 2012|access-date=21 May 2020}}</ref> (но, понекогаш во пракса има влијание за нациноалниот интерес).<ref>{{наведена книга|last=Eppink|first=Derk-Jan|author-link=Derk Jan Eppink|translator=Ian Connerty|title=Life of a European Mandarin: Inside the Commission|publisher=Lannoo|edition=1|location=Tielt, Belgium|year=2007|isbn=978-90-209-7022-7|page=[https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119 119]|url=https://archive.org/details/lifeofeuropeanma00eppi/page/119}}</ref> Одкога се предложени комесарите претседателот ги расподелува портфолијата меѓу нив. Моќта на комесарот во голема мера зависи од неговото портфолио и може да варира со тек на времето. На пример, комесарот за образование расте во важност со согласност со порастот на значењето на образованието и културата во европската политика.<ref>{{cite web|url=http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080705113103/http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/ec/99410.pdf|url-status=dead|archive-date=5 July 2008|title=Brussels European Council, Presidency Conclusions|publisher=Council of the European Union|year=2008|access-date=20 August 2009|quote=See paragraphs 7, 8 & 13 of the Presidency conclusions of the European Council on 13/14 March 2008}}</ref> Друг пример е комесарот за конкуренција кој има високо видлива позиција на светски дофат.<ref name="bbc examine"/> Пред да ја преземе Комисијата обврската, составот како целина мора да биде одобрен од страна на Парламентот.<ref name="Europa Institutions"/> Комесарите се поддржани од својот личен кабинет кој ги дава политичките насоки, додека граѓанската служба (генерална дирекција види подолу) се занимава со техничката поддршка.<ref>{{наведена книга|url=https://archive.org/details/europeancommissi0000nuge|url-access=registration|title=The European Commission|first=Neill|last=Nugent|date=2 July 2001|publisher=Palgrave|via=Internet Archive|isbn=9780333587430}}</ref> ===Именувањe=== Претседателот на комисијата прво е предложен од страна на Европскиот совет земајќи ги предвид последните парламентарни избори, кандидатот тогаш може да биде избран од страна на Европскиот парламент или не. Ако не, Европскиот совет предлага друг кандидат во рок од еден месец.<ref name="Article 17:7 TEU" /><ref name="Schütze 2012">{{наведена книга|last1=Schütze|first1=Robert|title=European Constitutional Law|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521-73275-8|pages=99–100, 118}}</ref> Кандидатот бил водечки национален политичар но, тоа не е услов. Во 2009 година, Договорот од Лисабон не бил на сила и Баросо не бил избран од Собранието, туку номиниран од Европскиот совет, во секој случај, десно ориентаните партии на ЕУ вршеле притисок за кандидат од својте редови. На крајот десно ориентираниот кандидат бил избран: Хосе Мануел Баросо од Европската народна паритја. Постојат и други критериуми кои влијаат на изборот на кандидат. Меѓу нив се: Географската област на Европа од која доаѓа кандидатот (фаворизирана како југоисточна Европа во 2004 година), политичкото влијание на кандидатот, (кредибилни но не да бидат надмоќни над членовите), јазик (Франција смета дека францускиот јазик е неопходен услов) и степен на интеграција (нивната земја треба да биде член на Еврозоната и на Шенгенскиот договор). Во 2004 година системот произвел голем број на кандидати и бил критикуван од страна на некои членови на парламентот. По изборот кој се продолжи, водачот на групата Алијанса на либералните и демократите за Европа, Грехам Водсон, ја опишал процедурата како патека на теписи во [[Јуст Липсиј]]", кој произвел само најмал заеднички именител, додека водачот на групата Европски зелени-европски слободен сојуз (Green –EFA) Даниел Кон Бендит го прашал Баросо по неговиот прв говор „Ако вие сте најдобриот зошто не сте првиот кандидат?“ По претседателските избори и именувањето на високиот претставени од страна на Европскиот совет, секој комесар е номиниран од нивната земја-членка (освен за оние држави кои си обезбедиа претседател и висок претставник) во консултација со претседателот на Комисијата, иако има мала практична моќ да присили промена на кандидатот. Меѓутоа, колку е поспособен кандидатот, толку е поголема веројатноста претседателот да им даде помоќно портфолио, распределба која е целосно во негова дискреција. Тогаш тимот на претседателот е предмет на расправа. Во Европскиот парламен кој ќе ги испитува нив и потоа гласање за нивната соодветност за нивната целина. Ако членовите на комисијата се несоодветни, претседателот мора да го прегрупира тимот или да побара нов кандидат од земјата членка или да ризикува Комисијата да гласа против. Бидејќи парламентот не може да гласа против поединечните комесари постои компромис при што најлошите комесари се отстранети, но малите забелешки се ставаат на страна така што Комисијата може да ја преземе функцијата. Одкога тимот е одобрен од парламентот формално е составен во функција Европскиот Совет (Договор од ЕУ член 17.07). По назначувањето, претседателот бира неколку потпретседатели (високиот претставник е обврзан да биде еден од нив) од редот на комесарите. За најголем дел позицијата им дава малку поголема моќ на потпретседателите, освен првиот заменик кој стои како претседател кога претседателот е отсутен. Од 2009 година првиот заменик-претседател се има стекнато со дополнителна моќ кој исто така е Висок претставник. ===Политички стилови=== Сегашната комисија на Баросо ја презела одговорнаста кон крајот на 2004 година, откако била одложена поради противење на собранието кое принудило прегрупирање. Во 2007 година Комисијата се зголемила од 25-27 комесари, по пристапување на Романија и Бугарија во Унијата со која секој си назначил свој комесари. Со зголемувањето на Комисијата, Баросо го променил стилот на однесување на составот кој наликувал на претседателски кој заработил извесна доза критики.<ref>{{cite web|last=Beunderman|first=Mark|publisher=EU Observer|title=EU commission sees civil servants' power grow|date=22 February 2007|url=http://euobserver.com/843/23553|access-date=27 February 2007}}</ref> Сепак, Баросо бил повеќе претседателски и личност на висок профил на неговите претходници. Комисијата почнала да го губи дното на големите земји-членки како што се Франција, Обединетото Кралство и Германија кои се обидуваат да ја заобиколат нивната улога. Ова може да го зголеми создавањето на претседателот на Европскиот совет во рамките на Договорот од Лисабон.<ref>{{cite web|last=Iey Berry|first=Peter Sain|publisher=EU Observer|title=[Comment] Power is slipping from the commission to the council|date=18 January 2008|url=http://euobserver.com/9/25484|access-date=18 January 2008|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605071233/http://euobserver.com/9/25484|url-status=dead}}</ref> Исто така, дошло и до повисок степен на политизација во рамките на комисијата. ==Организација== Првенствено комисијата е со седиште во Брисел, со канцеларија на претседателот и сала за состаноци на комиисијата сместена на 13 спрат во зградата Берлејмон. Комисијата, исто така, функционира со многу други бројни објекти во Брисел и Луксембург, кога собранието ќе се состане во [[Стразбур]] комесарите се состануваат во зградата Винстон Черчил за да присуствуваат на дебати во собранието. Комисијата е поделена на оддели познати како генерални директори (ГД) што ги поврзува одделенијата и министерствата. Секој оддел покрива одредена област како што се земјоделството или правдата и правата на граѓаните или внатрешните служби како што се човековите ресурси и преводи и е предводен од генералниот директор кој е одговорен за комесар. Портфолиото на комесарот може да биде поддржан од голем број на ГД, тие подготвуваат предлози за нив иако се одобрени од страна на мнозинството на комесари, оди до парламентот и советот за разгледување. Имало критики од голем број на луѓе дека високо фрагментираната структура на ГД го троши скапоцентото време во борба со преговори како што се различни оддели и комесари кои се натпреваруваат меѓу нив. Понатаму, ГД можат да остварат значителна контрола над комесар кој има малку време да научи да воспоставува контрола врз својте вработени. Според бројките објавени од страна на Комисијата, 23.043 лица биле вработени од страна на Комисијата како службеници и привремени агенции во април 2007 година. Во прилог на овие 9019 надворешни вработени (на пример договорени агенти,одвоени нациноални експерти,млади експерти обучувачи итн.) биле вработени. Најголемиот ГД е генерален директор за преводи со 2186 вработени додека најголема група е Белгески (21,4%), веројатно се должи на мнозинството (16.626) на вработени кои се наогаат во земјата. Државната служба на Комисијата е управувана од Генералниот секретар, во моментов Кетрин Деј. ===Печат=== Комуникацијата со медиумите е поставена од страна на ГД за комуникација. Главниот портпарол на комисијата е Јоханес Летернберг кој ги презема пладневните брифинзи со новинарите, најчесто познати како пладневен печат. Се одвиваат секој работен ден во салата за новинари во Берлејмон каде што новинарите може да поставуваат прашања на официјалните лица на Комсиијата на која било тема и легално се очекува да се на снимање одговор на ТВ во живо. Ваквата ситуација во светот е единствена.<ref>{{cite news|last =Lynam|first=Joe|title=The peculiar world of the European Union|work=BBC News|date=1 April 2007|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6496813.stm|access-date=17 June 2007}}</ref> Забележано е од страна на еден истражувач дека печатот издаден од Комисијата е уникатно политички. Пораката често поминува во неколку фази на изработка која ја нагласува улогата на Комисијата и се користи за оправдување на ЕУ и Комисијата за зголемување на нивната должина и комплексност. Каде што има повеќе сектори кои се вклучени во печатот исто така може да биде извор на конкуренција меѓу Комисијата и самите комесари. Исто така, ова води до невообичаен голем број на печатот, 1907 за 2006 година и е исто така виден како уникатен призвод на политичката поставеност на ЕУ. Има поголем број на новинари во Брисел отколку во Вашингтон, во 2007 година има дописник од Брисел. Сепак, поради светската криза бројот на новинари во Брисел се намалил за 3 пати. Постои само еден новинар кој ги покрива вестите за ЕУ за Латвија и ниеден за Литванија. Иако, имаше светско намалување на новинарите, печатот и работењето како што се Европа преку сателит (Europe by Satelite) и Еурпал ТВ (Europal TV) води нови новинарски организација да веруваат дека можат да ја покријат ЕУ со овие извори и новинарски агенции. ==Легитимитет== Постои мислење дека методот на избори на комисијата го зголемил демократскиот дефицит на ЕУ. Комисијата е изршна власт, кандидатите се избрани од 27 национални влади, што значи дека не е возможно за членовите на Комисијата или нивниот претседател да бидат отстранети од гласачката кутија. Во главно, легитимитетот на Комисијата се основа на неопходниот број на галсови во Европскиот парламент, со можност Парламентот да ја отстрани Комисијата. Меѓутоа, излезеноста за изборите била мала (помала од 50%) од 1999 г. па наваму. Можеби оваа бројка е поголема од некои национални избори, вклучувајќи ги и оние за конгресот на САД, но фактот дека нема непосредни избори за претседател на Комисијата ја намалува легитимноста на оваа положба во очите на јавноста. Друг проблем е недостигот на единственото бирачко тело, кое дури и демократската структура и методите кои се развиваат не се огледало на создавање на европското граѓанско општество. Договорот од Лисабон би можел да реши дел од дефицитот во основањето на поголема демократска контрола врз Комисијата, вклучувајќи воспоставување на постапката со која изборот на претседателот на Комисијата би се поврзал со избрите на Европскиот парламент. Друг поглед на Комисијата тврди дека во областите во која таа има овластување да иницира закони не се затвора за институцијата која одговара на изборните притисоци. Во овој поглед Комисијата е споредена со институции како што е независната Централна банка, која се занимава со техничките области на политиката. Во дополнение, некои бранители на Комисијата појаснуваат дека прописите мора да бидат одобрени од советот во сите области (министрите од земјите-членки) како и Европскиот парламент во некои области пред да бидат усвоени, се ограничуваат прописи кој се усвоени во некои земји без согласност на нивните влади. Во 2009 година европскиот правобранител објави статистика со жалби за граѓани против институциите на ЕУ, повеќето од нив (жалбите) биле пополнети против европската комсиија (66%) и недостаток на транспарентност. Во 2010 година Комисијата била тужена за блокирање на пристапот на документите на биофуелната политика на ЕУ. Ова се случи откако во медиумите потврдија изјава дека Комисијата блокирала научен доказ против биофуелните субвенции. Недостатокот на транспарентност, нејасни лобистички врски, конфликт на интереси и неумерно трошење на комсиијата било означено во број на извештаи од страна на надворешни и независни верифицирани организации. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Европска Комисија]] lheq7wgxa9bdhlx1plhd1yo9ls15rvn 0 15422 5543284 5466737 2026-04-22T08:57:20Z MacedonianBoy 2538 5543284 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Стојан Тарапуза | image = | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = | birthname = | birth_date = 29 декември 1933 | birth_place = [[Злетово]], [[Пробиштип]], [[Кралство СХС]] (денес [[Македонија]]) | death_date = | death_place = | occupation = поет | nationality = [[Македонци|Македонец]] | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater = Виша педагошка академија Скопје | period = 1960 - ''денес'' | genre = | subject = | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = „13 ноември“ и др. | signature = | website = | portaldisp = }} '''Стојан Тарапуза''' ([[Злетово]], [[29 декември]] [[1933]]) — [[Македонија|македонски]] [[поет]].<ref>Македонски писатели, Друштво на писатели на Македонија, Скопје, 2004, стр.254 - 256.</ref> ==Животопис== Тарапуза е роден на {{роден на|29|декември|1933}} година во [[Злетово]], [[Пробиштипско]]. Основното образование го завршил во родното место и во [[Штип]], а потоа учел во средното техничко училиште и на Вишата педагошка академија во [[Скопје]]. Работел како [[новинар]] во редакцијата „[[Детска радост]]“, во книгоиздателството [[Наша книга]] и во [[Македонско радио|Македонското радио]].<ref>„Белешка за авторот“, во: Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 107.</ref> Член е на [[ДПМ]] од [[1966]] година. <ref>''Петка — грб: пиески.'' Детска радост, Скопје, 1984, стр. 148.</ref> == Творештво == Стојан Тарапуза пишува [[поезија]] за деца и за возрасни. Негови позначајни дела се:<ref>„Белешка за авторот“, во: Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 107-108.</ref> * Црвено растење (поезија, 1961) * Во каменот ден (поезија, 1965) * Грејни сонце (поезија за деца, 1966) * Полно кајче желби (поезија за деца, 1967) * Дамбара, думбара (поезија за деца, 1969) * Насмеани капки (избор од поезијата за деца, 1969) * Цвет и злато (поезија за деца, 1970) * Очиња поточиња (поезија, 1972) * Деновирки (поезија за деца, 1975) * Алец палец (избор од поезијата за деца, 1975) * Седум брода (поезија за деца, 1978) * Облак се поти (поезија за деца, 1984) * Под стреата на ѕвездите (поезија за деца, 1985) * Тафтара бафтара (избор од поезијата за деца, 1986) * Со два ата по два пата (поезија за деца, 1987) * Цветови од зборови (стихувана сликовница, 1988) * [[Училиште за кловнови (телевизиска серија)|Училиште за кловнови]] (1989) * Поглед низ двоглед (поезија за деца, 1990) * Мое твое-погоди што е (стихувани гатанки, 1991) * Брзалки без врзалки (брзозборки, 1992) * Златици-крилатици (поезија за деца, 1993) * Ѕуница пауница (поезија за деца, 1993) * Зборови по дворови (поезија за деца, 1993) * Шарки-жарки (поезија за деца, 1995) * Зеници ѕвезденици (поезија за деца, 1998) * Цветулки со светулки (поезија за деца, 2000) * Насликано време (поезија за деца, 2015)<ref>„Промоција на „Насликано време“ од Стојан Тарапуза“, ''Дневник'', година XIX, број 5753, среда, 29 април 2015, стр. 21.</ref> * Скаменет сон (поезија, 2017) Некои негови збирки и избори од неговата поезија се објавени и на други јазици ([[српски]], [[албански]] и [[словенечки]]), како: „Насмијане капљице“ ([[Нови Сад]], 1973), „Како се дозива звијезда“ (Белград, 1980), „Kako prikličeš zvezdo“ ([[Љубљана]], 1986), „Dita e di kenden e vet“ (Скопје, 1988), „Златна рука“ (Бања Лука, 1990) и „Цветови од речи“ ([[Горни Милановац]], 1988). Покрај тоа, тој е застапен во повеќе поетски антологии, а неговите песни се преведени на повеќе јазици, и тоа: [[руски]], [[германски]], [[полски]], [[чешки]], италијански, бугарски, унгарски, романски итн. Од друга страна, тој преведувал од [[српскохрватски јазик]]. Тарапуза и уредник на антологијата на песни за деца од македонската и светската народна и уметничка поезија со наслов „Сребрени ѕвончиња“.<ref>„Белешка за авторот“, во: Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 107-108.</ref> == Награди == За своите дела Тарапуза е добитник на повеќе награди, како: трикратен добитник на наградата на [[Македонска радио-телевизија|Радио-телевизија Скопје]] која се доделувала на [[Струшки вечери на поезијата|Струшките вечери на поезијата]] (во 1970 година за „[[Дамбара думбара]]“, во 1975 година за „[[Деновирки]]“ и во 1979 година за „[[Седум брода]]“); [[Змаева награда|Змаевата награда]] во 1982 година; за книгата „[[Шарки жарки]]“ во 1995 година ја добил наградата на „[[Детска радост]]“ за најдобра книга за деца; добитник на наградата „Курирче“; исто така, тој е добитник на неколку награди за поединечни песни.<ref>„Белешка за авторот“, во: Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 108.</ref> Како признание на долгогодишното творештво, во ноември 2014 година, Тарапуза ја добил наградата „[[13 Ноември (награда)|13 Ноември]]“, која ја доделува градот [[Скопје]].<ref>„Прогласени добитниците на 13 Ноември““, ''Дневник'', година XVIII, број 5610, четврток, 6 ноември 2014, стр. 19.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{DEFAULTSORT:Тарапуза, Стојан}} [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски поети]] [[Категорија:Членови на ДПМ]] [[Категорија:Луѓе од Злетово]] [[Категорија:Добитници на наградата 13 Ноември]] [[Категорија:Родени во 1933 година]] [[Категорија:Македонски новинари]] orud5lnq957qooptqb0tubxdvqdd5qy 5543286 5543284 2026-04-22T09:00:22Z MacedonianBoy 2538 /* Наводи */ 5543286 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Стојан Тарапуза | image = | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = | birthname = | birth_date = 29 декември 1933 | birth_place = [[Злетово]], [[Пробиштип]], [[Кралство СХС]] (денес [[Македонија]]) | death_date = | death_place = | occupation = поет | nationality = [[Македонци|Македонец]] | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater = Виша педагошка академија Скопје | period = 1960 - ''денес'' | genre = | subject = | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = „13 ноември“ и др. | signature = | website = | portaldisp = }} '''Стојан Тарапуза''' ([[Злетово]], [[29 декември]] [[1933]]) — [[Македонија|македонски]] [[поет]].<ref>Македонски писатели, Друштво на писатели на Македонија, Скопје, 2004, стр.254 - 256.</ref> ==Животопис== Тарапуза е роден на {{роден на|29|декември|1933}} година во [[Злетово]], [[Пробиштипско]]. Основното образование го завршил во родното место и во [[Штип]], а потоа учел во средното техничко училиште и на Вишата педагошка академија во [[Скопје]]. Работел како [[новинар]] во редакцијата „[[Детска радост]]“, во книгоиздателството [[Наша книга]] и во [[Македонско радио|Македонското радио]].<ref>„Белешка за авторот“, во: Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 107.</ref> Член е на [[ДПМ]] од [[1966]] година. <ref>''Петка — грб: пиески.'' Детска радост, Скопје, 1984, стр. 148.</ref> == Творештво == Стојан Тарапуза пишува [[поезија]] за деца и за возрасни. Негови позначајни дела се:<ref>„Белешка за авторот“, во: Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 107-108.</ref> * Црвено растење (поезија, 1961) * Во каменот ден (поезија, 1965) * Грејни сонце (поезија за деца, 1966) * Полно кајче желби (поезија за деца, 1967) * Дамбара, думбара (поезија за деца, 1969) * Насмеани капки (избор од поезијата за деца, 1969) * Цвет и злато (поезија за деца, 1970) * Очиња поточиња (поезија, 1972) * Деновирки (поезија за деца, 1975) * Алец палец (избор од поезијата за деца, 1975) * Седум брода (поезија за деца, 1978) * Облак се поти (поезија за деца, 1984) * Под стреата на ѕвездите (поезија за деца, 1985) * Тафтара бафтара (избор од поезијата за деца, 1986) * Со два ата по два пата (поезија за деца, 1987) * Цветови од зборови (стихувана сликовница, 1988) * [[Училиште за кловнови (телевизиска серија)|Училиште за кловнови]] (1989) * Поглед низ двоглед (поезија за деца, 1990) * Мое твое-погоди што е (стихувани гатанки, 1991) * Брзалки без врзалки (брзозборки, 1992) * Златици-крилатици (поезија за деца, 1993) * Ѕуница пауница (поезија за деца, 1993) * Зборови по дворови (поезија за деца, 1993) * Шарки-жарки (поезија за деца, 1995) * Зеници ѕвезденици (поезија за деца, 1998) * Цветулки со светулки (поезија за деца, 2000) * Насликано време (поезија за деца, 2015)<ref>„Промоција на „Насликано време“ од Стојан Тарапуза“, ''Дневник'', година XIX, број 5753, среда, 29 април 2015, стр. 21.</ref> * Скаменет сон (поезија, 2017) Некои негови збирки и избори од неговата поезија се објавени и на други јазици ([[српски]], [[албански]] и [[словенечки]]), како: „Насмијане капљице“ ([[Нови Сад]], 1973), „Како се дозива звијезда“ (Белград, 1980), „Kako prikličeš zvezdo“ ([[Љубљана]], 1986), „Dita e di kenden e vet“ (Скопје, 1988), „Златна рука“ (Бања Лука, 1990) и „Цветови од речи“ ([[Горни Милановац]], 1988). Покрај тоа, тој е застапен во повеќе поетски антологии, а неговите песни се преведени на повеќе јазици, и тоа: [[руски]], [[германски]], [[полски]], [[чешки]], италијански, бугарски, унгарски, романски итн. Од друга страна, тој преведувал од [[српскохрватски јазик]]. Тарапуза и уредник на антологијата на песни за деца од македонската и светската народна и уметничка поезија со наслов „Сребрени ѕвончиња“.<ref>„Белешка за авторот“, во: Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 107-108.</ref> == Награди == За своите дела Тарапуза е добитник на повеќе награди, како: трикратен добитник на наградата на [[Македонска радио-телевизија|Радио-телевизија Скопје]] која се доделувала на [[Струшки вечери на поезијата|Струшките вечери на поезијата]] (во 1970 година за „[[Дамбара думбара]]“, во 1975 година за „[[Деновирки]]“ и во 1979 година за „[[Седум брода]]“); [[Змаева награда|Змаевата награда]] во 1982 година; за книгата „[[Шарки жарки]]“ во 1995 година ја добил наградата на „[[Детска радост]]“ за најдобра книга за деца; добитник на наградата „Курирче“; исто така, тој е добитник на неколку награди за поединечни песни.<ref>„Белешка за авторот“, во: Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 108.</ref> Како признание на долгогодишното творештво, во ноември 2014 година, Тарапуза ја добил наградата „[[13 Ноември (награда)|13 Ноември]]“, која ја доделува градот [[Скопје]].<ref>„Прогласени добитниците на 13 Ноември““, ''Дневник'', година XVIII, број 5610, четврток, 6 ноември 2014, стр. 19.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://mai.org.mk/macedonian-literature/stojan-tarapuza/ Стојан Тарапуза] на страницата на МАИ. * [https://macedonism.org/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0/%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%98%D0%B0%D0%BD/ Стојан Тарапуза] на Македонската енциклопедија. {{DEFAULTSORT:Тарапуза, Стојан}} [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски поети]] [[Категорија:Членови на ДПМ]] [[Категорија:Луѓе од Злетово]] [[Категорија:Добитници на наградата 13 Ноември]] [[Категорија:Родени во 1933 година]] [[Категорија:Македонски новинари]] 8xi512o77lprqky6pkabnjjevct01zr 5543288 5543286 2026-04-22T09:02:53Z MacedonianBoy 2538 5543288 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Стојан Тарапуза | image = | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = | birthname = | birth_date = 29 декември 1933 | birth_place = [[Злетово]], [[Пробиштип]], [[Кралство СХС]] (денес [[Македонија]]) | death_date = | death_place = | occupation = поет | nationality = [[Македонци|Македонец]] | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater = Виша педагошка академија Скопје | period = 1960 - ''денес'' | genre = | subject = | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = „13 ноември“ и др. | signature = | website = | portaldisp = }} '''Стојан Тарапуза''' ([[Злетово]], [[29 декември]] [[1933]]) — [[Македонија|македонски]] [[поет]].<ref>Македонски писатели, Друштво на писатели на Македонија, Скопје, 2004, стр.254 - 256.</ref> Тарапуза со својата плодна издавачка дејност е познат по својата поезија за деца и возрасни. Член на [[Друштвото на писатели на Македонија]] од 1966 година, каде е еден од највозрасните членови и автори. ==Животопис== Тарапуза е роден на {{роден на|29|декември|1933}} година во [[Злетово]], [[Пробиштипско]]. Основното образование го завршил во родното место и во [[Штип]], а потоа учел во средното техничко училиште и на Вишата педагошка академија во [[Скопје]]. Работел како [[новинар]] во редакцијата „[[Детска радост]]“, во книгоиздателството [[Наша книга]] и во [[Македонско радио|Македонското радио]].<ref>„Белешка за авторот“, во: Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 107.</ref> Член е на [[ДПМ]] од [[1966]] година. <ref>''Петка — грб: пиески.'' Детска радост, Скопје, 1984, стр. 148.</ref> == Творештво == Стојан Тарапуза пишува [[поезија]] за деца и за возрасни. Негови позначајни дела се:<ref>„Белешка за авторот“, во: Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 107-108.</ref> * Црвено растење (поезија, 1961) * Во каменот ден (поезија, 1965) * Грејни сонце (поезија за деца, 1966) * Полно кајче желби (поезија за деца, 1967) * Дамбара, думбара (поезија за деца, 1969) * Насмеани капки (избор од поезијата за деца, 1969) * Цвет и злато (поезија за деца, 1970) * Очиња поточиња (поезија, 1972) * Деновирки (поезија за деца, 1975) * Алец палец (избор од поезијата за деца, 1975) * Седум брода (поезија за деца, 1978) * Облак се поти (поезија за деца, 1984) * Под стреата на ѕвездите (поезија за деца, 1985) * Тафтара бафтара (избор од поезијата за деца, 1986) * Со два ата по два пата (поезија за деца, 1987) * Цветови од зборови (стихувана сликовница, 1988) * [[Училиште за кловнови (телевизиска серија)|Училиште за кловнови]] (1989) * Поглед низ двоглед (поезија за деца, 1990) * Мое твое-погоди што е (стихувани гатанки, 1991) * Брзалки без врзалки (брзозборки, 1992) * Златици-крилатици (поезија за деца, 1993) * Ѕуница пауница (поезија за деца, 1993) * Зборови по дворови (поезија за деца, 1993) * Шарки-жарки (поезија за деца, 1995) * Зеници ѕвезденици (поезија за деца, 1998) * Цветулки со светулки (поезија за деца, 2000) * Насликано време (поезија за деца, 2015)<ref>„Промоција на „Насликано време“ од Стојан Тарапуза“, ''Дневник'', година XIX, број 5753, среда, 29 април 2015, стр. 21.</ref> * Скаменет сон (поезија, 2017) == Превод на други јазици == Некои негови збирки и избори од неговата поезија се објавени и на други јазици ([[српски]], [[албански]] и [[словенечки]]), како: „Насмијане капљице“ ([[Нови Сад]], 1973), „Како се дозива звијезда“ (Белград, 1980), „Kako prikličeš zvezdo“ ([[Љубљана]], 1986), „Dita e di kenden e vet“ (Скопје, 1988), „Златна рука“ (Бања Лука, 1990) и „Цветови од речи“ ([[Горни Милановац]], 1988). Покрај тоа, тој е застапен во повеќе поетски антологии, а неговите песни се преведени на повеќе јазици, и тоа: [[руски]], [[германски]], [[полски]], [[чешки]], италијански, бугарски, унгарски, романски итн. Од друга страна, тој преведувал од [[српскохрватски јазик]]. Тарапуза и уредник на антологијата на песни за деца од македонската и светската народна и уметничка поезија со наслов „Сребрени ѕвончиња“.<ref>„Белешка за авторот“, во: Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 107-108.</ref> == Награди == За своите дела Тарапуза е добитник на повеќе награди, како: трикратен добитник на наградата на [[Македонска радио-телевизија|Радио-телевизија Скопје]] која се доделувала на [[Струшки вечери на поезијата|Струшките вечери на поезијата]] (во 1970 година за „[[Дамбара думбара]]“, во 1975 година за „[[Деновирки]]“ и во 1979 година за „[[Седум брода]]“); [[Змаева награда|Змаевата награда]] во 1982 година; за книгата „[[Шарки жарки]]“ во 1995 година ја добил наградата на „[[Детска радост]]“ за најдобра книга за деца; добитник на наградата „Курирче“; исто така, тој е добитник на неколку награди за поединечни песни.<ref>„Белешка за авторот“, во: Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 108.</ref> Како признание на долгогодишното творештво, во ноември 2014 година, Тарапуза ја добил наградата „[[13 Ноември (награда)|13 Ноември]]“, која ја доделува градот [[Скопје]].<ref>„Прогласени добитниците на 13 Ноември““, ''Дневник'', година XVIII, број 5610, четврток, 6 ноември 2014, стр. 19.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://mai.org.mk/macedonian-literature/stojan-tarapuza/ Стојан Тарапуза] на страницата на МАИ. * [https://macedonism.org/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0/%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%98%D0%B0%D0%BD/ Стојан Тарапуза] на Македонската енциклопедија. {{DEFAULTSORT:Тарапуза, Стојан}} [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски поети]] [[Категорија:Членови на ДПМ]] [[Категорија:Луѓе од Злетово]] [[Категорија:Добитници на наградата 13 Ноември]] [[Категорија:Родени во 1933 година]] [[Категорија:Македонски новинари]] fv9gkinkt3h3jptr7gmtt4wbrvgcvh4 0 17269 5542880 5542451 2026-04-21T12:50:36Z Пакко 4588 [[Бјала (општина во Варненска област)|Општина Бјала]] 5542880 wikitext text/x-wiki <table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="float:right; clear:right; margin: 0 0 1em 1em"> <tr> <th colspan="2" align=center bgcolor=#008000><span style="color:white"> <big>'''Варненска област'''<br /><small>Област Варна</small></span></th></tr> <tr><td colspan="2" align=center>[[Податотека:Oblast Varna.png|250px|Карта на Бугарија, Варненската област е означена]]<br /></td></tr> <tr><td colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2"></td></tr> <tr><th colspan="2" align=center bgcolor=#008000><span style="color:white">'''мапа'''</small></th></tr> <TR><TD>'''Админ. центар''':</td><td>[[Варна]]</td></tr> <TR valign=top><TD>'''Површина''':</td><td>3&nbsp;820 км²</td></tr> <TR valign=top><TD>'''Население''':</td><td>445&nbsp;200</td></tr> <TR valign=top><TD>'''Број на општини''':</td><td>12</td></tr> <TR valign=top><TD>'''Регистарска ознака''':</td><td>В</td></tr> <TR valign=top><TD>'''Областен управник''':</td><td>Петар Кандиларов</td></tr> <th colspan="2" align=center bgcolor=#008000><span style="color:white">'''информација'''</th></tr> </td></tr> </table> '''Варненската област''' е една од 28-те [[област]]и на [[Бугарија]]. Се наоѓа во североисточниот дел на земјата. Таа вклучува делови од Јужна [[Добруџа]] и најисточните делови на [[Предбалкан]]от и [[Стара Планина]]. Граничи со областите [[Бургаска област|Бургаска]], [[Добричка област|Добричка]] и [[Шуменска област|Шуменска]]. На исток Варненската област граничи со [[Црно Море|Црното Море]] и опфаќа површина од 3.820 км<sup>2</sup>. Во областа има 158 населени места, од кои 10 се градови.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.vn.government.bg/ |title=Варненската област |accessdate=2006-09-18 |archive-date=2007-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070206014240/http://www.vn.government.bg/ |url-status=dead }}</ref> == Список на населените места во Варненска област == ''Градовите се со здебелени букви''. === [[Општина Аврен]] === [[Аврен]], [[Бенковски (Варненско)|Бенковски]], [[Близнаци (Варненско)|Близнаци]], [[Бољарци (Варненско)|Бољарци]], [[Добри Дол (Варненско)|Добри Дол]], [[Д’бравино]], [[Здравец (Варненско)|Здравец]], [[Казашка Река]], [[Китка (село)|Китка]], [[Круша (Варненско)|Круша]], [[Приселци (Варненско)|Приселци]], [[Равна Гора (Варненско)|Равна Гора]], [[Садово (Варненско)|Садово]], [[Синдел]], [[Трстиково (Варненско)|Трстиково]], [[Царевци (Варненско)|Царевци]], [[Јунак (село)|Јунак]]. === [[Општина Аксаково]] === '''[[Аксаково]]''', Ботево, Водица, В'глен, Генерал Кантарџиево, Доброглед, Долиште, Засмјано, Зорница, Игнатиево, Изворско, Кичево, Климентово, Крумово, Куманово, Љубен Каравелово, Новаково, Орешак, Осеново, Припек, Радево, Сл'нчево, Јаребична === [[Општина Белослав]] === '''[[Белослав]]''', Езерово, Разделна, Страшимирово === [[Бјала (општина во Варненска област)|Општина Бјала]] === '''[[Бјала (Варненска област)|Бјала]]''', Горица, Господиново, Дјулино, Попович, Самотино === [[Општина Варна]] === '''[[Варна]]''', Звездица, Казашко, Каменар, Константиново, Тополи === [[Општина Ветрино]] === Белоградец, [[Ветрино]], Габ'рница, Доброплодно, Млада гвардија, Момчилово, Невша, Неофит Рилски, Средно Село, Јагнило === [[Општина В’лчи Дол]] === Бојана, Брестак, Војводино, '''[[В’лчи Дол]]''', Генерал Киселово, Генерал Колево, Добротич, Есеница, Зв’нец, Изворник, Искар, Калојан, Караманите, Кракра, Метличина, Михалич, Обориште, Радан војвода, Стефан Караџа, Страхил, Червенци, Штипско === [[Општина Долни Чифлик]] === Булаир, Б'рдарево, Венелин, Голица, Горен Чифлик, Гроздјово, Детелина, '''[[Долни Чифлик]]''', Кривини, Нова Шипка, Ново Орјахово, Пчелник, Рудник, Солник, Старо Орјахово, Шкорпиловци, Јунец === [[Општина Девња]] === '''[[Девња]]''', Кипра, Падина === [[Општина Д’лгопол]] === Арковна, Аспарухово, Борјана, Величково, '''[[Д’лгопол]]''', Камен дjaл, Комунари, Красимир, Лопушна, Медовец, Партизани, Полjaците, Ројак, Сава, Сладка Вода, Цонево === [[Општина Провадија]] === Бл'сково, Бозвелијско, Брзица, Венчан, Градинарово, Добрина, Житница, Златина, Китен, Комарево, Кривња, Манастир, Неново, Овчага, Петров Дол, '''[[Провадија]]''', Равна, Славејково, Снежина, Староселец, Тутраканци, Храброво, Чајка, Черковна, Черноок === [[Општина Суворово]] === Баново, Дрндар, Изгрев, Калиманци, Левски, Николаевка, Просечен, '''[[Суворово]]''', Чернево == Надворешни врски == * [http://www.vn.government.bg/ Официјално мрежно место на Варненската област] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070206014240/http://www.vn.government.bg/ |date=2007-02-06 }} == Извори == <references/> {{Области во Бугарија}} [[Категорија:Области во Бугарија]] [[Категорија:Варна (област)| ]] ose2n4kx5e4tkc13whab8c4h488hsk1 5542939 5542880 2026-04-21T16:42:22Z Пакко 4588 /* Општина Ветрино */ препратки 5542939 wikitext text/x-wiki <table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="float:right; clear:right; margin: 0 0 1em 1em"> <tr> <th colspan="2" align=center bgcolor=#008000><span style="color:white"> <big>'''Варненска област'''<br /><small>Област Варна</small></span></th></tr> <tr><td colspan="2" align=center>[[Податотека:Oblast Varna.png|250px|Карта на Бугарија, Варненската област е означена]]<br /></td></tr> <tr><td colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2"></td></tr> <tr><th colspan="2" align=center bgcolor=#008000><span style="color:white">'''мапа'''</small></th></tr> <TR><TD>'''Админ. центар''':</td><td>[[Варна]]</td></tr> <TR valign=top><TD>'''Површина''':</td><td>3&nbsp;820 км²</td></tr> <TR valign=top><TD>'''Население''':</td><td>445&nbsp;200</td></tr> <TR valign=top><TD>'''Број на општини''':</td><td>12</td></tr> <TR valign=top><TD>'''Регистарска ознака''':</td><td>В</td></tr> <TR valign=top><TD>'''Областен управник''':</td><td>Петар Кандиларов</td></tr> <th colspan="2" align=center bgcolor=#008000><span style="color:white">'''информација'''</th></tr> </td></tr> </table> '''Варненската област''' е една од 28-те [[област]]и на [[Бугарија]]. Се наоѓа во североисточниот дел на земјата. Таа вклучува делови од Јужна [[Добруџа]] и најисточните делови на [[Предбалкан]]от и [[Стара Планина]]. Граничи со областите [[Бургаска област|Бургаска]], [[Добричка област|Добричка]] и [[Шуменска област|Шуменска]]. На исток Варненската област граничи со [[Црно Море|Црното Море]] и опфаќа површина од 3.820 км<sup>2</sup>. Во областа има 158 населени места, од кои 10 се градови.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.vn.government.bg/ |title=Варненската област |accessdate=2006-09-18 |archive-date=2007-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070206014240/http://www.vn.government.bg/ |url-status=dead }}</ref> == Список на населените места во Варненска област == ''Градовите се со здебелени букви''. === [[Општина Аврен]] === [[Аврен]], [[Бенковски (Варненско)|Бенковски]], [[Близнаци (Варненско)|Близнаци]], [[Бољарци (Варненско)|Бољарци]], [[Добри Дол (Варненско)|Добри Дол]], [[Д’бравино]], [[Здравец (Варненско)|Здравец]], [[Казашка Река]], [[Китка (село)|Китка]], [[Круша (Варненско)|Круша]], [[Приселци (Варненско)|Приселци]], [[Равна Гора (Варненско)|Равна Гора]], [[Садово (Варненско)|Садово]], [[Синдел]], [[Трстиково (Варненско)|Трстиково]], [[Царевци (Варненско)|Царевци]], [[Јунак (село)|Јунак]]. === [[Општина Аксаково]] === '''[[Аксаково]]''', Ботево, Водица, В'глен, Генерал Кантарџиево, Доброглед, Долиште, Засмјано, Зорница, Игнатиево, Изворско, Кичево, Климентово, Крумово, Куманово, Љубен Каравелово, Новаково, Орешак, Осеново, Припек, Радево, Сл'нчево, Јаребична === [[Општина Белослав]] === '''[[Белослав]]''', Езерово, Разделна, Страшимирово === [[Бјала (општина во Варненска област)|Општина Бјала]] === '''[[Бјала (Варненска област)|Бјала]]''', Горица, Господиново, Дјулино, Попович, Самотино === [[Општина Варна]] === '''[[Варна]]''', Звездица, Казашко, Каменар, Константиново, Тополи === [[Општина Ветрино]] === [[Белоградец]], [[Ветрино]], [[Габ’рица (Варненско)|Габ’рица]], [[Доброплодно]], [[Јагнило]], [[Млада Гвардија]], [[Момчилово]], [[Невша]], [[Неофит Рилски (село)|Неофит Рилски]], [[Средно Село (Варненско)|Средно Село]]. === [[Општина В’лчи Дол]] === Бојана, Брестак, Војводино, '''[[В’лчи Дол]]''', Генерал Киселово, Генерал Колево, Добротич, Есеница, Зв’нец, Изворник, Искар, Калојан, Караманите, Кракра, Метличина, Михалич, Обориште, Радан војвода, Стефан Караџа, Страхил, Червенци, Штипско === [[Општина Долни Чифлик]] === Булаир, Б'рдарево, Венелин, Голица, Горен Чифлик, Гроздјово, Детелина, '''[[Долни Чифлик]]''', Кривини, Нова Шипка, Ново Орјахово, Пчелник, Рудник, Солник, Старо Орјахово, Шкорпиловци, Јунец === [[Општина Девња]] === '''[[Девња]]''', Кипра, Падина === [[Општина Д’лгопол]] === Арковна, Аспарухово, Борјана, Величково, '''[[Д’лгопол]]''', Камен дjaл, Комунари, Красимир, Лопушна, Медовец, Партизани, Полjaците, Ројак, Сава, Сладка Вода, Цонево === [[Општина Провадија]] === Бл'сково, Бозвелијско, Брзица, Венчан, Градинарово, Добрина, Житница, Златина, Китен, Комарево, Кривња, Манастир, Неново, Овчага, Петров Дол, '''[[Провадија]]''', Равна, Славејково, Снежина, Староселец, Тутраканци, Храброво, Чајка, Черковна, Черноок === [[Општина Суворово]] === Баново, Дрндар, Изгрев, Калиманци, Левски, Николаевка, Просечен, '''[[Суворово]]''', Чернево == Надворешни врски == * [http://www.vn.government.bg/ Официјално мрежно место на Варненската област] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070206014240/http://www.vn.government.bg/ |date=2007-02-06 }} == Извори == <references/> {{Области во Бугарија}} [[Категорија:Области во Бугарија]] [[Категорија:Варна (област)| ]] hklsc5pbwsafulf1dsbw5pmpksshno1 0 17331 5542894 5154685 2026-04-21T13:28:03Z Пакко 4588 [[Бјала (општина во Русенска област)|Општина Бјала]] 5542894 wikitext text/x-wiki <table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="float:right; clear:right; margin: 0 0 1em 1em"> <tr> <th colspan="2" align=center bgcolor=#008000><span style="color:white"><big>'''Русенска Област'''<br /><small>Област Русе</small></span></th></tr> <tr><td colspan="2" align=center>[[Податотека:Oblast Ruse.png|250px|Карта на Бугарија, Русенска област е означена]]<br /></td></tr> <tr><td colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2"></td></tr> <tr><th colspan="2" align=center bgcolor=#008000><span style="color:white">карта</th></tr> <TR><TD>'''Админ. центар''':</td><td>[[Русе]]</td></TR> <TR valign="top"><TD>'''Површина''':</td><td>2&nbsp;803 км<sup>2</sup></td></TR> <TR valign="top"><TD>'''Население''':</td><td>267&nbsp;621</td></TR> <TR valign="top"><TD>'''Број на општини''':</td><td>8</td></TR> <TR valign="top"><TD>'''Регистарска ознака''':</td><td>P</td></TR> <TR valign="top"><TD>'''Областен Управител''':</td><td>Марија Димова</td></TR> <th colspan="2" align=center bgcolor=#008000><span style="color:white">'''информација'''</th></tr> </table> '''Русенска Област''' е една од 28-те [[област]]и на [[Бугарија]]. Се наоѓа во северниот дел на земјата, и има население од 235,252 жители.<ref name="pop-stat-divisions">[http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm „pop-stat.mashke.org“]</ref><ref name="population">{{in lang|en}} [http://www.citypopulation.de/Bulgaria-Cities.html „WorldCityPopulation“]</ref><ref name="divisions">{{in lang|en}} [http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=53&a1=1583&a2=1584&a3=1585#cont Bulgarian National Statistical Institute - Bulgarian provinces and municipalities in 2009]</ref> == Список на населените места во Русенска Област == ''Градовите се со удебелен фонт. '' === [[Општина Борово]] === Батин, '''[[Борово (град)|Борово]]''', Брестовица, Волово, Горно Абланово, Екзарх Јосиф, Обретеник === [[Бјала (општина во Русенска област)|Општина Бјала]] === Бистренци, Лом Черковна, Босилковци, Ботров, '''[[Бјала (Русенска област)|Бјала]]''', Дрјановец, Копривец, Пејчиново, Пет Кладенци, Полско Косово, Стрмен === [[Општина Ветово]] === Б’з’н, '''[[Ветово]]''', '''[[Глоџево]]''', Кривња, Писанец, '''[[Сеново]]''', Смирненски === [[Општина Две Могили]] === Баниска, Батишница, Б’зовец, '''[[Две Могили]]''', Могилино, Каран Врбовка, Кацелово, Острица, Пепелина, Помен, Чилнов, Широково === [[Општина Иваново]] === Божичен, [[Иваново (Русенско)|Иваново]], Кошов, Красен, Мечка, Нисово, Пиргово, Сваленик, Табачка, Трстеник, Церовец, Червен, Штрклево === [[Општина Русе]] === Басарбово, Долно Абланово, '''[[Мартен]]''', Јастребово, Николово, Ново Село, Просена, '''[[Русе]]''', Сандрово, Семерџиево, Тетово, Хотанца, Червена Вода === [[Општина Сливо Поле]] === Бабово, Борисово, Бршлен, Голјамо Враново, Јуделник, Кошарна, Мало Враново, Рјахово, '''[[Сливо Поле]]''', Стамболово, Черешово === [[Општина Ценово]] === Белцов, Бељаново, Џуљуница, Долна Студена, Караманово, Кривина, Новград, Пиперково, [[Ценово (Русенско)|Ценово]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://ruse.e-gov.bg/ Официјално мрежно место на областа Русе] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100329004516/http://ruse.e-gov.bg/ |date=2010-03-29 }} * [http://www.cl.bas.bg/Library/Bulgaria/culture/Ivanovo.html Ивановските скални цркви] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051223083326/http://www.cl.bas.bg/Library/Bulgaria/culture/Ivanovo.html |date=2005-12-23 }} {{Области во Бугарија}} [[Категорија:Области во Бугарија]] [[Категорија:Русе (област)| ]] 5ud7wiirjbhi1jglqy0t98zqtrofx2h 14 19889 5543103 5215619 2026-04-21T21:58:32Z Dandarmkd 31127 5543103 wikitext text/x-wiki {{рв|Famous trees}} [[Категорија:Дрва]] [[Категорија:Поединечни растенија|Дрва]] [[Категорија:Земјишни обележја|Дрва]] 83lbm6r67opxbbzcw1kuvlgk4azh7cp 4 20515 5543090 5542765 2026-04-21T21:14:50Z /* Facundo Jainikoski */ Одговор 5543090 wikitext text/x-wiki 5543092 5543090 2026-04-21T21:17:11Z LuniZunie 129188 Reverted 1 edit by an unknown user: Rvv (TwinkleGlobal) 5543092 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво скоцкано, да се следи треба. Знаеме случаеви кога се објавувале статии за ваков тип на луѓе. Најчесто како вршење услуга од некој корисник. Таа пракса треба да се забрани и да се почитуваат овие напатствија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 20:27, 4 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Спортисти]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 5 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Спортистот''' е значаен: #Aко во повеќе медиуми и извори се пишува за неговите постигнувања во спортот во кој е активен, се сметаат и големи интервјуа дадени од спортистот. #Aко освоил значајна титула, или бил дел од екипен спорт во кој била освоена висока награда. #Спортските биографии мора да вклучуваат барем еден навод на извор што обезбедува значајно известување за темата. #Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. #Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. '''Професионалните спортисти''' кои барем две години заработувале за живот од тој спорт, најверојатно имаат енциклопедиска значајност. Следуваат разни спортови и некои дополнителни критериуми за нив: '''Фудбал, кошарка, ракомет, одбојка''': #Оние клубови и поединци од овие спортови кои учестуваат на меѓународни натпревари и добиваат медиумско покривање, имаат енциклопедиска значајност. '''Тенис''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Член е на „Меѓународна тениска сала на славните“. #Се натпреварува на еден од професионалните турнири од највисоко ниво: #Гранд слем турнири ([[Отворено првенство на Австралија]], [[Отворено првенство на Франција]], првенствата на Вимблдон или [[Отворено првенство на САД]]). #Мажи: се натпреваруваат на меѓународните АТП турнеи. #Жени: се натпреваруваат на светските турнири за жени. #Има тениски рекорд признат од Меѓународна тениска федерација, Здружение на тениски професионалци или Женска тениска асоцијација. #За јуниори, потребно е да постои значителна медиумска покриеност, како и да освоиле некоја од меѓународните јуниорски титули. Ова упатство важи подеднакво и за играчите во сингл и за играчите во двојки. Значајност за спортистите кои се натпреваруваат во областа на '''[[атлетика]]та''' ако исполнуваат некои од критериумите што следат: #Завршил меѓу првите 8 во натпреварување на највисоко ниво надвор од Олимписките игри и светските првенства. Поединечните настани на овие првенства мора да содржат или неколку трки или проширени групи (на пр., Европско првенство во атлетика, или кој било од 6-те големи светски маратони), или на кое било друго големо меѓународно натпреварување на сениорско ниво. #Освоил индивидуален златен медал на Светското првенство во атлетика до 20 години или Светското првенство во атлетика до 18 години. #Да има освоено национално првенство за сениори во својата земја, со исклучок на оние кои никогаш не биле рангирани меѓу првите 60 на листата на водечки светски атлетичари на крајот од дадена календарска година. #Да има освоено елитно првенство во повеќе значајни улични трки (вклучувајќи ја и истата трка повеќе пати) или да има воспоставено историја на високо конкурентни, непобеднички настапи во многу значајни трки (најмалку 10 меѓу првите три). #Да има светски или континентален рекорд (вклучувајќи светски јуниорски рекорди, светски најдобри резултати за млади и светски рекорди во возрасни групи за мајстори) потврден или забележан од надлежното официјално тело. #Да има ознака што го сместила спортистот меѓу првите 12 во светот за таа календарска година во натпревар без штафета што се оспорува или е примен на сениорските Светски првенства или Олимписки игри, или некој друг соодветен настап. #Да има ознака без штафета наведена на листата на сениори на сите времиња на Светскиот атлетски клуб или друг соодветен список. #Да биде примен/а во Националната сала на славните на атлетските спортови или во Куќата на славните на Американскиот клуб на тркачи на друмски патеки. Значајна '''улична трка''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Има меѓународно елитно поле (како што е дефинирано според стандардите на Светската атлетика за таа година) од најмалку 5 различни националности. #Добива емитувано или кабелско телевизиско покривање надвор од локалниот пазар (доколку покривањето е преку интернет, страницата мора да биде независна од спортот, на пример Universal Sports). #Трката е место на исклучителни изведби или рекорди. #Редовно има повеќе од 1.000 натпреварувачи. #Се одржува на иста патека или дистанца континуирано во период од над 5 години. '''Бадминтон, велосипедизам, бокс, крикет, уметничко лизгање, скијање, голф, гимнастика, јавање коњи, хокеј на мраз, кикбокс, мешани боречки вештини, трки со мотори, пливање''': #Тимот или поединецот имаат високи меѓународни постигнувања во тој спорт, објавени во повеќе веродостојни извори. '''Тренери, капитени, судии и клубови''' (општо) веројатно е дека постои значајно медиумско покритие за нив ако ги исполнуваат следниве критериуми: #Професионално е активен како судија или тренер на тој спорт. #Ако тренирале многу значајни спортисти кои освојувале високи меѓународни награди и признанија. #Ако биле официјален главен тренер или капитен на олимписки тим за земјата. #Тренери кои вовеле значајна техника или метод на тренинг и се широко признати како основачи на новиот метод. #Клубови кои добиле големо меѓународно известување за нивните успеси и имаат резиме составено од многу успешни меѓународни натпреварувачи, или олимпијци. Ако успехот на клубот главно се должи на еден тренер, тогаш само тренерот е значаен. '''Аматерски натпревари''' немаат енциклопедиска значајност, било да станува збор за училишни или студентски натпревари. За '''спортските арени, стадионите''' и другите спортски објекти нема критериуми за претпоставена значајност, затоа се сметаат за достојни за енциклопедиска статија. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (спорт)|Спорт]] ==== Дискусија за „Спортисти“ ==== {{коментар}} - критериумите предложени овде се комбинација од англиската и хрватската Википедија за значајност. Не сум толку по спортот, ама мислам дека опфатено е сè. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:04, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} јас исто мислам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:29, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Според мене напишаното е добро, но мора подобро да се расчисти прашањето за значајноста кај македонските фудбалери, кошаркари и ракометари, бидејќи тоа се најпопуларните спортови кај нас. Мислам дека е малку нелогично на други јазични Википедии да има повеќе статии за македонски спортисти од тој тип, отколку кај нас. Затоа треба да се разгледа дали треба да имаме поголем опфат за домашни спортисти. Од друга страна, за меѓународните спортисти треба јасно да се дефинираат критериуми — дали е доволен настап во прва/втора/трета лига, дали е потребна репрезентација, меѓународни натпревари, награди, итн. Вака, без конкретни правила, секогаш ќе има различни толкувања и несогласувања. Ако се постават јасни критериуми, ќе биде многу полесно и поконзистентно за сите понатаму. '''Мој заклучок:''' Треба да бидат опфатени сите македонски спортисти што настапуваат на професионално ниво, со исклучок на оние кои се активни само аматерски или се во рана фаза од кариерата; како праг може да се земе најмалку три години професионален ангажман. <br> <br> (јас само ги гледам најпопуларните спортови, па немам коментар за атлетика, хокеј и останатите спортови, така да се согласувам со напишаното дека е јасно) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 7 април 2026 (CEST) :Интересен факт е дека критериумите на англиската се многу ригорозни, а од друга страна таму има наши спортисти за кои ние уште немаме статија. Мислам дека тоа се должи, не е дека не заслужуваат тие спортисти да бидат и кај нас, туку никој не се позанимавал со нив за да ги создаде нивните статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:28, 7 април 2026 (CEST) {{коментар}} Делот за „аматерски натпревари“ дека не се значајни од енциклопедиска гледна точка треба да отпадне со оглед дека Олимписките игри во голем дел од 20 век биле аматерски натпревари. Исто така и [[универзијада|универзитетските игри]] се значајни настани кои се веќе дел од Википедија. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:23, 7 април 2026 (CEST) :Со оглед дека оваа Википедија е македонска и треба што повеќе да се опфатат личности од Македонија, би требало во неа да се опфатат и спортистите кои освоиле пласман на државни првенства, спортистите на Македонија и на градови, учесниците на олимпијади и светски првенства.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:56, 7 април 2026 (CEST) ::Универзијада е на светско ниво, веројатно под студентски и училишни натпревари се мисли на внатре во рамки на школо, факултет, (од англиската Википедија е тој дел преземен) или така нешто, моја претпоставка. Треба да се дефинира тоа подобро. ::За спортистите на Македонија што ги споменуваш, мислам дека се опфатени тие спортисти во почетниот дел, кој вели: ::*Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. ::*Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. ::Ние дури и немаме статија за таа награда, треба да создадеме, а треба и некој повик да намениме да се пишува за македонскиот спорт, дека волонтерите можеби нема да се сетат сами да пополнат такви празнини. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:11, 7 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Комплицирана тема, но сепак опфаќа добри напатствија. Лично сметам аматерски спортисти и спортисти кои не се дел од национални и меѓународни натрепварувања да немаат статии на Википедија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 15:22, 9 април 2026 (CEST) {{коментар}} Се согласувам со критериумот да се пишуваат статии само доколку клубот и поединците од тој клуб учествуваат во меѓународни настани и имаат медиумска покриеност, бидејќи доколку го нема тогаш ние без малку за секој поединец во Македонија треба да имаме статија, бидејќи играл во некој клуб од екипен спорт во втора или трета општинска лига. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 9 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (книги)|Книги]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 12 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Иако поимот „[[книга]]“ е широко дефиниран, овие критериуми не важат за следните видови публикации: [[Стрип|стрипови]]; списанија; референтни дела како што се речници, енциклопедии, атласи и алманаси; публикации специфични за музика како што се книги со упатства и нотација и либрета; прирачници за упатства; и книги за подготовка за испити. Може да се развијат специфични упатства за таквите видови книги. Дотогаш, ова упатство може да биде поучно по аналогија. Критериумите наведени подолу важат за [[Е-книга|книги во електронска форма]], како и за традиционални книги и [[манга]]. Е-книга што не ги исполнува критериумите од ова упатство е сепак значајна ако ги исполнува критериумите од упатството за значајност за содржина специфична за интернет страници. Е-книга што ги исполнува критериумите од ова начело не мора да ги исполнува критериумите од начелото за интернет содржина за да биде значајна. *Книгата се смета за значајна ако проверливо исполнува, преку сигурни извори, барем '''еден''' од следниве критериуми: # Книгата била предмет на обработка или цитирање на две или повеќе важни објавени дела што се појавуваат во извори кои се независни од самата книга. Ова може да вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии во весници, други книги, телевизиски документарци, списоци на бестселери, и рецензии. Ова ''ги исклучува'' медиумските препечатувања на соопштенија за медиумите, или други публикации каде што авторот, неговиот издавач, агент или други самозаинтересирани страни рекламираат или зборуваат за книгата. # Книгата освоила значајна [[:Категорија:Книжевни награди|литературна награда]]. # Книгата е сметана од сигурни извори за значаен придонес во која било од науките, хуманистичките науки или уметностите, или поттикнала снимање на значаен филм, или друга уметничка форма, или пак друг важен настан, политичко или религиозно движење. # Книгата е, или била, повеќе години предмет на настава во две или повеќе училишта, колеџи, универзитети ''или'' постдипломски програми во која било одредена земја. # Авторот на книгата е толку историски значаен што кое било од пишаните дела на авторот може да се смета за значајно. Петте претходни критериуми не важат за сè уште необјавени книги. *Самоиздаваштвото, и/или објавувањето и плаќањето за објавување на книгата од страна на самиот автор, не се во корелација со значајноста.<ref>Постојат издавачи на книги кои печатат по нарачка, а сепак стои името на издавачката куќа како издавач, и за ова треба да се внимава.</ref> Постојат исклучоци, како што се „Рана наука во Оксфорд“ од [[Роберт Гинтер]] и „Тамерлан“ од [[Едгар Алан По]], но обете книги би се сметале за значајни врз основа на (на пример) критериум 1 и критериум 5 од горните општи критериуми. На многу самоиздадени книги им се доделени ISBN броеви, и може да се наведат во национална библиотека, односно може да се најдат преку пребарување на интернет, на пример, или може да се продаваат кај големи продавачи на книги преку интернет, на [[Amazon.com]], на пример. Но, тоа што книгата има ISBN број, или ја има на пребарување, посебно понудена да се купи, ништо од ова не е доказ за значајност. *Книги што '''сè уште не се објавени''' може да бидат споменати во статија за авторот или за серијалот (ако се работи за серијал), и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. *Во врска со значајноста на книги кои се издадени пред повеќе од 100 години, треба да преовлада здравиот разум. За дела на Македонци, веројатноста е голема таквите книги да се енциклопедиски значајни да имаат за своја статија. За дела на автори од светот, можните основи за утврдување на значајност вклучуваат: колку широко е цитирана или споменувана во пишани извори таа книга, бројот на изданија на книгата, дали е препечатена, славата што книгата ја ужива или ја уживала во минатото, нејзиното место во историјата на литературата, нејзината вредност како историски извор и нејзината старост. *Статиите за книги не треба да бидат преопширни. Насловот на статијата за книга треба да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку книгата ја држиме во раце и ја читаме на македонски јазик. Иако една книга може да биде значајна, вообичаено не е препорачливо да има посебна статија за лик или појава од книгата. Постојат исклучоци, особено во случај на многу познати книги. На пример, „[[Божиќна приказна]]“ од [[Чарлс Дикенс]] може да има посебна статија за нејзиниот протагонист, [[Ебенезер Скруџ]], или серијалот [[Песна за мраз и оган]], книги по кои е снимена серијата [[Игра на тронови]], има неколку карактери кои заслужуваат посебна статија, како [[Денерис Таргариен]], [[Џејми Ланистер]], и неколку други. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (книги)]] ==== Дискусија за „Книги“ ==== {{коментар}} - Јас лично за „статии за книги што сè уште не се објавени“ би ги исклучила сите да ги нема, а другите критериуми ми се прифатливи. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:09, 12 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни и концизни, делот „статии за книги што сè уште не се објавени“ може да се исклучи, со тоа што може да бидат вклучени во статијата на авторот, доколку се работи за книги од серијал кој е сам по себе значаен, како на пример [[Песна за мраз и оган]]. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:36, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни според мене од ова напишаново, иако не сум многу информиран околу оваа тема. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 21:35, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} Согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:34, 14 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Добро претставено. Не сум за непознати автори и дела, нормално. Треба да поминат низ филтрите на издаваштвото, книжевната рецензија и критика и општата прифатеност на публиката. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 15:09, 17 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Го сменив делот за необјавените и сега гласи: Книги што '''сè уште не се објавени''' може да бидат споменати во статија за авторот или за серијалот (ако се работи за серијал), и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:14, 18 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво е што се покренува дискусијава, вака е појасно за сите. Критериумите се јасни и децидни. Искрено мислам, некои статии кога се додаваат, како на пр. за ликови од книги, придонесуваат за збогатување на енциклопедијата и се поврзуваат со другата главна статија за дело или автор, давајќи на тој начин можност за читателот да навигира низ енциклопедијата со поголема леснотија. - [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (музика)|Музика]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:30 ч. на 19 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Музичарите или ансамблите''' (овде се вклучени и бендови, пејачи, рапери, оркестри, диџеи, музички театарски групи, инструменталисти, хорови, итн.) може да бидат значајни ако исполнуваат барем еден од следниве критериуми. #Бил предмет на повеќе, нетривијални, објавени дела што се појавуваат во извори кои се веродостојни, не се самообјавени и се независни од самиот музичар или ансамбл. :Овој критериум вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии и големи интервјуа дадени во весници, книги, списанија, онлајн верзии на печатени медиуми и телевизиски документарци, освен соопштенија за медиумите, и слични рекламни и други публикации каде што музичарот или ансамблот зборуваат за себе и се рекламираат, како и статии во училишен или универзитетски весник (или слично). #Имал сингл или албум на националната музичка листа на која било земја. #Има златна, сребрена или платинеста плоча (или друг вид на носач на звук) сертифицирана во најмалку една земја. #Има добиено сериозно известување во независни доверливи извори за меѓународна концертна турнеја или национална концертна турнеја во најмалку една суверена земја. Под турнеја се подразбира настап во најмалку 6 градови. #Има издадено два или повеќе албуми за голема издавачка куќа или за една од поважните независни куќи, односно независна куќа која постои барем неколку години, и која веќе издала носачи на звук на изведувачи, кои се значајни. #Не треба да се создаваат статии за група која по ништо друго не е значајна освен затоа што еден период член бил музичар кој станал значаен подоцна сам по себе или како член на значајна група. Ова треба да се прилагоди соодветно на музичкиот жанр: на пример, изведување на две главни улоги во големи оперски куќи. Забележете дека овој критериум треба да се толкува со претпазливост, бидејќи имало случаи каде што овој критериум бил цитиран на кружен начин за да се создаде самоостварувачка јамка на значајност: на пр., музичар кој бил „значаен“ само затоа што бил во два бенда, од кои едниот или двата бенда биле „значајни“ само затоа што овој музичар бил во нив. #Станал најистакнат претставник на значаен стил или локална урбана сцена. Имајте предвид овде дека предметот мора да ги исполнува сите вообичаени стандарди на Википедија, вклучително и [[Википедија:Проверливост|проверливоста]]. #Добитник е на музичка награда, како што се музичките награди: [[Греми]], [[Џуно (награда)|Џуно]] или [[Меркјури (награда)|Меркјури]], или на пример во Македонија награда на [[Макфест]], итн. #Победил на големо, значајно музичко натпреварување. #Изведувал музика за значајно медиумско дело, како што е лајтмотив за програма на голема телевизиска мрежа, или за значаен филм. (Но, ако ова е единственото тврдење за значајност, веројатно е посоодветно само да се спомене во главната статија и да се пренасочи кон таа страница.) #Делото било на програма на национално ниво од страна на голема радио или музичка телевизиска мрежа. #Музичарот бил тема на получасовна или подолга програма на радио или телевизиска мрежа со национална покриеност. '''Поединечни членови, изведувачи на ријалити на телевизија''': #Членовите на значајни бендови се пренасочуваат кон статијата за бендот, не се создаваат поединечни статии за нив, освен ако не покажале дека самите се индивидуално значајни. #Пејачите и музичарите кои се значајни само по учеството во телевизиска серија со ријалити може да бидат пренасочени кон статија за серијата, сè додека не покажат дека се независно значајни. За '''композитори, автори, либретисти или текстописци''': #Лицето било предмет на повеќе независни објавени дела чиј извор е независен од лицето, и е сигурен и веродостоен. :Овој праг вклучува објавени дела од сите форми, како што се статии во весници, книги, статии во списанија и телевизиски документарци, со исклучок на следново: ::Автобиографии, медиумски соопштенија и реклами за лицето. ::Дела што се состојат исклучиво од тривијални содржини, како што е минливо споменување на лицето во дискусија за друга тема, или едноставно вклучување во едноставни списоци на автори на корици, белешки, фусноти, итн. #На лицето му се припишува пишувањето или соавторство во пишувањето на кој било текст или музика, односно музичко или театарско дело (вклучувајќи мјузикл, опера, и слично) за музичар или ансамбл или театар што се квалификува како значаен според претходните критериуми, за значаен театар или бил ангажиран од музичар или ансамбл што се квалификува како значаен според претходните критериуми. #Неговите дела се користени во подоцнежна композиција од автор, композитор или текстописец кој ги исполнува горенаведените критериуми. #Напишал песна или композиција која победила (или во некои случаи освоила прво или второ место) на водечки музички натпревар кој не е експлицитно воспоставен како настан за откривање таленти или за „нова надеж“. #Се појавува со разумна должина во стандардни референтни дела за неговиот жанр. ''Доколку е можно, композиторите или текстописците со недоволно проверлив материјал за да се оправда важноста за постоење на нивна посебна статија, треба да се спојат во статијата за нивното дело, доколку делото е многу познато и важно. Кога композиторот или текстописецот е познат по повеќе дела, таквото спојување можеби нема да биде можно.'' За '''композитори и изведувачи надвор од медиумското покривање''', критериуми за значајност се ако лицето: #Во сигурни извори е цитирано како влијателно во стилот, техниката, репертоарот или предавањето на одреден вид музика. #Воспоставило традиција или школа на одреден жанр. #Компонирало значителен број мелодии, аранжмани или стандарди што се користат во значаен жанр или традиција или школа во рамките на значаен жанр. #Често е опфатено во публикации посветени на значајна субкултура. За '''албуми, синглови и песни''': *Иако ова упатство е донекаде контроверзно, општиот консензус за значењето на албумите е дека ако музичарот или бендот што ги снимил се смета за значаен, тогаш нивните албуми се исто така доволно значајни за да имаат посебни статии на Википедија. Сепак, албумот не мора да биде од значаен изведувач или ансамбл за да заслужува самостојна статија, само доколку ги исполнува општите упатства за значајност. Статиите за албуми кои немаат доволно текст, односно во најголем дел содржината е списокот на песни, посоодветно е да се спои во главната статија на изведувачот или статијата за дискографија на изведувачот, наместо да постои како посебна статија за албум. *Песните и сингловите се веројатно значајни ако добиле значително внимание како тема на повеќе, нетривијални објавени дела чии извори се независни од изведувачот и издавачката куќа. Ова ги вклучува објавените дела во сите форми, како што се статии во весници, книги, телевизиски документарци или рецензии, освен медиумските соопштенија за медиумите или други публикации каде што изведувачот, неговата издавачка куќа, агент или други самозаинтересирани страни го рекламираат или зборуваат за делото. *Песна што ги исполнува критериумите за значајност не значи дека нужно ќе се третира како посебна, самостојна страница, а прашањето дали да се создадат самостојни страници за поединечни значајни песни е предмет на уредничка проценка. Оваа одлука секогаш треба да се основа врз специфични размислувања за тоа како темата да се направи разбирлива. Понекогаш, значајните песни можат подобро да се опфатат како дел од поголема статија, каде што може да има поцелосен контекст што би се изгубил ако песната има своја посебна статија. Освен значајноста, самостојна статија за песна може да постои само ако има доволно материјал за да се оправда разумно детална статија. Ако за статија за песна нема доволно текст, односно ако остане никулец, треба да се спои со статии кои постојат за изведувачот или за албумот. '''Концерти и турнеи''': *Концертните турнеи се веројатно значајни ако добиле значително известување во повеќе независни и сигурни извори. Таквата медиумска покриеност може да покаже значајност во однос на уметничкиот пристап, финансискиот успех, односот со публиката или други слични термини. Изворите што само утврдуваат дека се случила турнеја не се доволни за да укажат на значајност. Турнеите за кои не се пишува во секундарни извори, треба да бидат опфатени во дел на страницата на уметникот, наместо да се создаде посебна статија за таков настап. Турнеја што ги исполнува стандардите за значајност не ги прави сите турнеи поврзани со тој уметник значајни. „[[Bad (1988)]]“ на [[Мајкл Џексон]] е пример за значајна концертна турнеја. '''Статии кои не ги задоволуваат критериумите''': *Википедија не треба да има посебна статија за личност, бенд или музичко дело што не ги исполнува критериумите, ниту на ова упатство, ниту на општото упатство за значајност, ниту за која било тема, и покрај тоа што можеби исполнува некои од правилата опишани погоре, за кои уредниците на крајот не можат да пронајдат независни извори што даваат детални информации за темата. Цел на Википедија не е да се создаваат никулци, односно мали статии за кои знаеме дека никогаш не можат да се прошират, ниту статии засновани првенствено врз она што субјектите го кажуваат за себе. '''Именување и должина на статиите за музика и музичари''': *За албуми и песни на странски автори за кои може да има посебна статија затоа што се значајни, се препорачува името на статијата да биде во оригинал и внатре во првата реченица да стои изговорот на насловот и/или превод. *За музички групи се препорачува името на статијата да биде кирилица како што се изговара, на пример [[Битлси]], [[Ролинг стоунс]], и во првата реченица да се запише оригиналното име на музичката група. *Се препорачува должината на статиите за музика да не биде попоплнета само со список на видеа или песни. Доколку списокот е долг, се препорачува да се скрати само на најзначајните, односно да се направи избор на песните. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (музика)]] ==== Дискусија за „музика“ ==== {{коментар}} - Јас се согласувам со критериумите. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:30, 19 април 2026 (CEST) == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] <sup>[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]</sup></font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Facundo Jainikoski == Има ли некој врски во ФФМ да проверува дали е овој аргентинскиот фудбалер со македонско потекло? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:13, 5 април 2026 (CEST) :~Кој знае и ФФМ дали имаат информација за неговото потекло, дека момчето е во Аргентина родено. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:14, 5 април 2026 (CEST) :Мене многу ми личи на финско презиме. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 22:46, 5 април 2026 (CEST) h86i4t007snaz4n9wx80r395ztmmr1l 0 21056 5543348 259056 2026-04-22T11:34:52Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Список на македонски музичари]] 5543348 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Список на македонски музичари]] 0o2tupfn4q0ngn4b58x1xgqfnu0v69a 1 21057 5543351 259063 2026-04-22T11:35:22Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Разговор:Список на македонски музичари]] 5543351 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Список на македонски музичари]] ih0iebvfdv9c3fcdfbm5vu198ofgxhx 0 21205 5543192 4974343 2026-04-22T02:58:09Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543192 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Philippeion-plan and reconstruction.png|мини|десно|250п|План и изглед на Филипионот]] [[Податотека:Tholos Olympie.JPG|мини|250п|right|Филипионот денес по извесни реставрации]] '''Филипионот''' во светилиштето Алтис во [[Олимпија (град)|Олимпија]] бил [[јонски ред|јонски]] кружен споменик од слонова коска и злато, во кој биле сместени статуи на кралот [[Филип II Македонски]] и неговото семејство: [[Александар III Македонски]], [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], [[Аминта III]] и [[Евридика II]]. Дело е на [[атина|атинскиот]] вајар [[Леохар]] во чест на неговата победа во [[битка кај Херонеја (338 п.н.е.)|Битката кај Херонеја]] ([[338 п.н.е.]]). Ова било единственото здание во светилиштето кое било посветено на [[човечко битие]]<ref>David C. Young, A brief history of the Olympic games. стр. 125 ISBN 1405111305</ref>. {{Ризница-врска|Philippeion}} == Наводи == {{наводи}} ==Библиографија== *[http://traumwerk.stanford.edu:3455/Archaeopaedia/246 Филипион] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070205202514/http://traumwerk.stanford.edu:3455/Archaeopaedia/246 |date=2007-02-05 }} - [http://traumwerk.stanford.edu:3455/Archaeopaedia/10 Археопедија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070212104019/http://traumwerk.stanford.edu:3455/Archaeopaedia/10 |date=2007-02-12 }} {{en}} *Walter Woodburn, Olympic victor monuments and Greek athletic art. Hyde. стр. 353 ISBN 1410209946 {{археологија-никулец}} {{Античка Македонија-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Старогрчки згради и градби]] [[Категорија:Античка Македонија]] [[Категорија:Александар III Македонски]] [[Категорија:Филип II Македонски]] [[Категорија:Древномакедонска култура]] 0e8fmsr1iocpjcx6vlekuf1pekl8v8f 0 21233 5543193 4933260 2026-04-22T02:58:14Z Bjankuloski06 332 /* Граѓанска војна */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543193 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Roxana with Alexander IV Aegus the son of Alexander the Great.jpg|мини|десно|250п|Уметничка претстава на [[Роксана]] и малиот Александар, со татко му [[Александар III Македонски]]]] '''Александар IV''' ([[323 п.н.е.]] — [[309 п.н.е.]]) — [[крал на Македонија]], [[крал на Азија|господар на Азија]], [[фараон]] на [[Египет]] и [[шах (титула)|шаханшах]] на [[Персија]]. Бил син на [[Александар III Македонски]] и бактриската принцеза [[Роксана]]. == Раѓање == Бидејќи [[Роксана]] била бремена кога [[Александар III Македонски]] умрел, а полот на детето не бил познат, се јавиле неслоги кај [[Античка Македонска војска|македонската војска]] во врска со редот на наследување. Додека [[Македонска фаланга|пешадијата]] го поддржувала чичкото (полу брат на Александар III) на детето, [[Филип III|Филип III Аридеј]] (кој бил епилептичар и нелегитимен), [[хилиарх]]от [[Пердика (регент)|Пердика]], командант на елитните [[коњички придружници]], успеал да ги убеди да сочекаат, надевајќи се дека детето ќе се роди машко. Вака двата табора се согласиле Пердика да владее како [[регент]] додека Филип би владеел, но само како фигура, без вистинска моќ. Ако детето се родило машко, тогаш тоа ќе стане крал. Александар IV се родил во август 323 п.н.е. неполни три месеци по смртта на татко му [[Александар III Македонски]]. == Регенти == По строгото регентство, воениот неуспех во Египет и бунтот во војската, Пердика бил убиен од неговите воени старешини во јуни [[320 п.н.е.]], по што [[Антипатар]] станал новиот регент со [[Трипарадиска поделба|Трипарадиската поделба]]. Со себе ја донел Роксана и двата крала на Македонија и се откажал од претензиите кон владеење на Александровата империја, оставајќи ги некогашните покраини Египет и Азија во власта на [[сатрап]]и ([[дијадоси]]те). Кога Антипатар умрел во [[319 п.н.е.]] му ја доделил власта на [[Полиперхон]], генерал кој им служел на Филип II и Александар Македонски, и нивиот наследник, прескокнувајќи го синот [[Касандар]]. == Граѓанска војна == Касандар се осојузил со [[Птоломеј I Сотир]], [[Антигон I Едноокиот]] и [[Евридика II Македонска|Евридика III]], амбициозната жена на Филип III, и прогласил војна против регентството. Полиперхон се осојузил со [[Евмен]] и [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]]. Иако отпрвин Полиперхон бил успешен во заземање на грчките градови, неговата флота била уништена од [[Антигон]] во [[318 п.н.е.]] Кога, по битката Касандар зазел полна власт врз Македонија, Полиперхон морал да пребега во [[Епир]], заедно со Роксана и младиот Александар. Неколку месеци потоа, Олимпија успеала да го убеди нејзиниот роднина [[Еакид]] да изврши инвазија на Македонија заедно со Полиперхон. Кога Олимпија отишла на полето, војската на Евридика одбила да се бори против мајката на Александар и преминале на страната на Олимпија, по што Полиперхон и Еакид повторно ја зазеле Македонија. [[Филип III Аридеј]] и [[Евридика II Македонска|Евридика]] биле фатени и погубени на [[25 декември]] [[317 п.н.е.]], оставајќи му го кралството на Александар IV, но вистинската власт била во рацете на Олимпија, која била негов регент. Следната година Касандар се вратил ([[316 п.н.е.]]), повторно освојувајќи ја Македонија. Олимпија веднаш била погубена, додека кралот и неговата мајка биле ставени во затвор во тврдината [[Амфипол]] под надзор на Главкиј. Кога општиот мир помеѓу Антигон, [[Птоломеј I Сотир]] и [[Лизимах]] ставил крај на [[Дијадоси|Третата војна на дијадосите]] во [[311 п.н.е.|{{безпрелом|311 г. п.н.е.}}]], мировниот договор ги признал правата на Александар IV и било јасно кажано дека тој ќе го наследи Касандар кога ќе стане полнолетен. == Смрт == [[Податотека:Tomb III Vergina.jpg|мини|десно|Гробница на Александар IV во [[Кутлеш]]]] По мировниот договор, бранителите на [[Аргеади]]те почнале да изјавуваат дека Александар IV треба сега да има полна моќ и дека повеќе нема потреба од регент. Одговорот на Касандар бил дефинитивен: за да си ја обезбеди власта, во [[309 п.н.е.]] му наредил на Главкиј да изврши таен атентат врз 13-годишниот Александар IV и неговата мајка Роксана, во затворот во Амфипол. Така и двајцата биле отруени. Александар IV, е последниот македонски крал од династијата на Аргеадите.<ref>{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=д-р Стојан Киселиновски и др.|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=21}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Личности од Македонија|first=Јован Павловски и други|publisher=МИ-АН|year=2002|isbn=9989-613-28-1|location=Скопје|pages=15}}</ref> == Наводи == *Smith, William (ed.); ''Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'', [http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0131.html "Alexander IV"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070515091958/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0131.html |date=2007-05-15 }}, Boston, (1867) <references /> == Надворешни врски == * [http://www.ancientlibrary.com/wcd/Alexander_IV Вики класичен речник: Александар IV] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060511120909/http://www.ancientlibrary.com/wcd/Alexander_IV |date=2006-05-11 }} {{en}} {{s-start}} {{s-hou|[[Аргеади]]||323 г. п.н.е.||309 г. п.н.е.}} {{s-bef|rows=3|before=[[Филип III]]}} {{s-ttl|title=[[Список на кралеви на Античка Македонија#Аргеади|Крал на Македонија]]|years= 323 — 309 г. п.н.е.}} {{s-aft|after=[[Касандар]]}} {{s-ttl|title=[[Список на кралеви на Персија#Аргеади, 330–310 п.н.е.|Шах]]|years= 323 — 309 г. п.н.е.}} {{s-aft|after=[[Селевк I Победникот]]}} {{s-ttl|title=[[Список на фараони#Аргеади|Фараон]]|years=323 — 309 г. п.н.е.}} {{s-aft|after=[[Птоломеј I Сотер]]}} {{end}} {{Кралеви на Античка Македонија}} [[Категорија:Кралеви на Античка Македонија]] [[Категорија:Аргеадска династија]] [[Категорија:Фараони од Аргеадската династија]] s5joyshd6cio3gz6gbs5qdcgki06ake 0 26423 5543194 4837471 2026-04-22T02:58:17Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543194 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} [[Податотека:Alexander The Greate and Roxane by Rotari 1756.jpg|thumb|right|250px|Александар Македонски и Роксана]] [[Податотека:The wedding of Alexander and Roxane by Andre Castaigne (1898-1899).jpg|thumb|right|250px|Свадбена церемонија на Александар Македонски и Роксана]] '''Роксана''' ([[Бактриски јазик|бактриски]] и [[Персиски јазик|персиски]]: Рошанак) — принцеза, ќерка на [[сатрап]]от на [[Бактрија]] (тогашна источна [[Персија]], сегашен [[Авганистан]]). Родена е пред [[343 п.н.е.]], но датумот на нејзиното раѓање не може со точност да се утврди. Роксана е првата сопруга на [[Александар Македонски]] со која се оженил [[327 п.н.е.]] Според мислењето на многумина немало некоја посебна политичка причина за женидбата на Александар со неа. Сепак има претпоставки дека најверојатно тој се оженил со неа со цел уште повеќе да ја обедини Македонија со Персија и народите кои живееле во неговото кралство, различни по раса, култура и начин на живот. После женидбата со Александар, Роксана го придружува Александар во неговите походи кон [[Индија]]. По смртта на Александар, во [[Вавилон]] [[323 п.н.е.]], Роксана ја убива втората жена на Александар, [[Статира II]], како и нејзината сестра [[Дриптиз]] (според [[Плутарх]]) или [[Парисата II]], третата жена на Александар. Набрзо го раѓа и синот на Александар Македонски, [[Александар IV]]. Роксана и нејзиниот син биле под заштита на [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], мајката на Александар. Но, после нејзиното убиство во [[316 п.н.е.]] му овозможува на [[Касандар]] да ја побара кралската круна. Бидејќи [[Александар IV]] бил легитимен наследник на кралската круна, Касандар наредил [[309 п.н.е.]] тој и Роксана да бидат убиени. == Чествување == * [[317 Роксана]] — астероид наречен во нејзина чест. == Поврзано == * [[Александар IV]], син на Роксана и [[Александар Македонски]] * [[Жени на Александар Македонски]] == Надворешни врски == * [http://www.livius.org/ro-rz/roxane/roxane.htm Livius.org: Роксана] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121014144644/http://www.livius.org/ro-rz/roxane/roxane.htm |date=2012-10-14 }} од Jona Lendering {{en}} * [http://www.ancientlibrary.com/wcd/Roxane%2C_daughter_of_Oxyartes Wiki Classical Dictionary: Роксана, ќерка на Oxyartes] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070406040143/http://ancientlibrary.com/wcd/Roxane%2C_daughter_of_Oxyartes |date=2007-04-06 }} {{en}} * [http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/2996.html Роксана] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051026153448/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/2996.html |date=2005-10-26 }} од Charles Smith's ''Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'' (1867) {{en}} {{Биографија-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Античка Македонија]] [[Категорија:Жени на Александар III Македонски]] [[Категорија:Персијци]] pbrd39qevx7h94g1owsx8m0no2fqxbl 0 26937 5543195 4187572 2026-04-22T02:58:21Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543195 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Kassander_king_of_Macedonia_kingdom_of_greece.jpg|мини|десно|300п|[[Статер]] на Касандар]] [[Податотека:Diadochen1.png|thumb|right|float|300px| {{легенда|#50A249|Кралство на Касандар}} Други [[дијадоси]] {{легенда|#C3B933|Кралство на [[Селевк]]}} {{легенда|#C38833|Кралство на [[Лизимах]]}} {{легенда|#787CAD|Кралство на [[Птоломеј I Сотир|Птоломеј]]}} {{легенда|#AF3662|[[Епир]]}} Други {{легенда|#A361BD|[[Картагина]]}} {{легенда|#70A9BE|[[Стар Рим|Рим]]}} {{легенда|#85AB54|[[Грчки колонии]]}} ]] '''Касандар''' (~ [[350 п.н.е.|350]] - [[297 п.н.е.]]) — [[Кралеви на Македон|крал]] на [[Македон]]ија ([[305 п.н.е.|305]] - [[297 п.н.е.]]), бил најстариот син на [[Антипатар]], и основач на краткотрајната династија [[Антипатриди]]. Познат е како основач на градот [[Солун]], кој го нарекол по [[Тесалоника Македонска|неговата сопруга]]. За првпат се појавува на дворот на [[Александар Македонски]] во [[Вавилон]], каде го бранел татка си, Антипатар, регент на Македонија, од обвиненијата на неговите непријатели (главно кралицата-мајка, [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]]). Бидејќи татко му го прескокнал и му го дал регентството на [[Полиперхон]], Касандар се сојузил со [[Птоломеј I Сотир|Птоломеј Сотир]] и [[Антигон I Едноокиот]] и објавил војна против регентот. Речиси сите грчки полиси се здружиле со него, меѓу кои и [[Атина]]. Тој направил и сојуз со Евридика, амбициозната жена на кралот на Македонија, [[Филип III|Филип Аридеј]]. Меѓутоа Евридика и Филип III, заедно со Касандровиот брат [[Никанор]] биле погубени од Олимпија. Касандар веднаш измарширал кон Олимпија, и ја принудил да се предаде кај [[Пидна]], па ја погубил ([[316 п.н.е.]]). Во [[310 п.н.е.]]/[[309 п.н.е.]], тој ја отрул и [[Роксана]] и номиналниот крал [[Александар IV]], жената и синот на Александар Македонски. Исто така, го потплатил Полиперхон да го отруе вонбрачниот син на Александар, [[Херакле (принц)|Херакле]]. Тој веќе бил поврзан со кралското семејство, бил во брак со [[Тесалоника Македонска|Тесалоника]], полусестра на Александар Македонски, и со сојузот со [[Селевк I Никатор|Селевк]], Птоломеј и [[Лизимах]] против [[Антигон]], со поразот и смртта на Антигон ~ [[301 п.н.е]], станал неоспорен владетел на Македонија. Умрел од [[едема]] во [[297 п.н.е]]. Според географот [[Павзаниј (географ)|Павзаниј]]: „Беше преполн со едема, и од неа излегоа црви додека сѐ уште беше жив. Филип, неговиот најстар син, наскоро по доаѓањето на престолот се разболе и умре. Антипатар, следниот син, ја уби својата мајка Тесалоника, ќерката на Филип и Никасепола, под обвинение дека премногу го милувала Александар, најмладиот син.“ Александар се одмаздил за мајка си со тоа што го убил брат му Антипатар, но пак тој самиот бил убиен од [[Деметриј I Опсадникот]], син на Антигон. Така отишло сето Касандрово семејство. Касандар бил човек од книжевноста, но бил насилен и амбициозен. Ја преградил [[Теба]] по нејзиното уништување од Александар Македонски, ја претворил Терма во [[Солун]] и изградил нов град по име [[Касандреја]] врз урнатините на [[Потидеја]]. == Наводи == * [[Диодор Сицилиски]], ''Библиотека'' глави xviii, xix, xx * [[Плутарх]], „[[Напоредни животописи]]“, „[[Деметриј I Опсадникот|Деметриј]]“, 18, 31; „[[Фокион]]“, 31 * Franca Landucci Gattinoni: L'arte del potere. Vita e opere di Cassandro di Macedonia. Stuttgart 2003. ISBN 3-515-08381-2 == Надворешни врски == * [http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~jamesdow/s016/f020716.htm Генеалошка лоза на Касандар] {{en}} {{start box}} {{succession box|title=Регент на Македонската Империја|before=[[Полиперхон]]|after=станал крал|years=317–306 п.н.е.}} |- | width="30%" align="center" | Претходник:<br />'''[[Александар IV]]''' | width="40%" align="center" | '''[[Кралеви на Античка Македонија|Крал на Македонија]]'''<br />306–297 BC | width="30%" align="center" | Наследник:<br />'''[[Филип IV]]''' {{end}} {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Генерали во војската на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Регенти на Македонската империја]] [[Категорија:Древномакедонски војсководци]] [[Категорија:Кралеви на Античка Македонија]] [[Категорија:Антипатридска династија]] [[Категорија:Стар Солун]] [[Категорија:Историја на Солун]] 5le4pc4u9ix78330qla2svei1wc77ct 0 28096 5542882 5406213 2026-04-21T13:01:56Z Пакко 4588 + нова Инфокутија Населено место + Другизначења4 5542882 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|градот во Варненска област|други значења|Бјала}} {{Инфокутија Населено место | name = Бјала | native_name = Бяла | native_name_lang = bg | settlement_type = град | image_skyline = Byala2.jpg | image_caption = Поглед на девствените плажи крај градот | image_flag = | image_shield = | shield_size = 80px | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Бјала во Бугарија | latd = 42 |latm = 53 |lats = 18 |latNS = N | longd = 27 |longm = 53 |longs = 20 |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Бјала (општина во Варненска област)|Бјала]] | leader_party = [[ГЕРБ]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Пинко Марков | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 20.14 | elevation_m = 42 | population_total = 2.274 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = Поштенски број | postal_code = 9101 | area_code = +359 5143 | website = {{URL|https://www.byala.org}} }} '''Бјала''' ({{langx|bg|Бяла}}) — град на брегот на [[Црно Море]] и туристички центар на [[Бугарија]]. Речиси сите жители на градот се [[Македонци]], доселени како бегалци од селото [[Бозец]], [[Ениџевардарско]], по грчкото заземање на [[Егејска Македонија]]. По податок од 2015 г. населението брои 2.274 жители.<ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица] oт дата 15.06.2022 г.</ref> Градот е основан под името ''Аспрос'' во 4 век п.н.е. Спомнат е во османлиски регистар од 1731 г. како ''Ак Дере''. Општината претставува дом на околу 3 400 жители од кои најголемиот број живее во општинскиот центар. Останатите жители живеат во околните населени места - с. [[Горица]], с. [[Господиново]], с. [[Дјулино]], с. [[Попович]] и с. [[Самотино]]. Бјала располага со [[пристаниште]], летен театар, етнографски парк и палео-геолошките карпи „[[Белите Скали]]“. За љубителите на природниот туризам во близина се плажите на [[Кара дере]] и [[Иракли]]. Фестивалот на Бјала се организира на 24 мај, денот на солунските браќа [[Кирил и Методиј]]. == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Бјала (Русенска област)|Бјала]] {{Бугарија-гео-никулец}} {{Градови во Бугарија}} [[Категорија:Градови во Бугарија]] [[Категорија:Варна (област)]] [[Категорија:Населени места во областа Варна]] bo9y5fpm0g5wlgsh7w46jzxhfwmfl4i 0 28692 5542884 5406217 2026-04-21T13:05:12Z Пакко 4588 Пакко ја премести страницата [[Бјала (Русенско)]] на [[Бјала (Русенска област)]] 5406217 wikitext text/x-wiki <div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 22em; text-align: right; font-size: 0.86em; font-family: lucida grande, sans-serif; line-height: normal;"><!-- start of floated right section --> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"><!-- start of slate grey box --> [[Податотека:Бяла - мостът на Кольо Фичето през нощта.jpg|215px|]] <big><strong style="font-variant:small-caps;">Бјала</strong> <big>[[Податотека:Flag of Bulgaria.svg|30px|Бугарија]]<strong style="font-variant:small-caps;"> Бугарија</strong> </big> <table style="background: transparent; text-align: left; table-layout: auto; border-collapse: collapse; padding: 0; font-size: 100%;" cellspacing="0" cellpadding="0"> <tr> <th style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;">[[Население]]</th> <td style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top">9,015<ref name="statistika">{{in lang|en}} [http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=53&a1=1583&a2=1584&a3=1588#cont Bulgarian National Statistical Institute - Bulgarian towns in 2009] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101113165731/http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=53&a1=1583&a2=1584&a3=1588#cont |date=November 13, 2010 }}</ref><br />(според 2009)</td> </tr> <tr> <th style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;">[[Површина]]</th> <td style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top"> [[Километар квадратен|? <sup>2</sup>]]</td> </tr> <tr> <th style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;">Регистарска ознака</th> <td style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top">'''P''' (BG)</td> </tr> <tr> <th style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;">Административна поделба</th> <td style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top">[[Русенска област]]</td> </tr> <tr> <th style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;">[[Градоначалник]]</th> <td style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top">[[Јури Симеонов]]</td> </tr> <tr> <th style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;">[[Надморска висина]]</th> <td style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top">54 m</td> </tr> <tr> <th style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;">Мрежно место</th> <td style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top"> [http://byala.rousse-bg.info byala.rousse-bg.info] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120708042306/http://www.byala.rousse-bg.info/ |date=2012-07-08 }}</td> </tr> <tr> <th style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top; text-align: left;">[[Географска координата|Координати]]:</th> <td style="border-top: solid 1px #ccd2d9; padding: 0.4em 1em 0.4em 0; vertical-align: top"> 43° 27′ С, 25° 44′ И</td> </tr> </table> [[Податотека:Byala (Ruse region) location in Bulgaria.png]] </div><!-- end of slate grey box --> </tr> </table> </div><!-- end of slate grey box --> </div><!-- end of floated right section; article starts here --> '''Бјала''' ({{langx|bg|Бяла}}) — град во Северна [[Бугарија]]. Се наоѓа во [[Русенска област]] и е административен центар на истоимената општина. Сместен е во централниот дел на Дунавската рамнина, на бреговите на реката [[Jaнтра]]. Има автопатишта кон [[Русе]] (на 54 км), [[Плевен]], [[Свиштов]], [[Велико Трново]], [[Попово]] и железничка станица. Градот се споменува во турски регистар од 1618 г. Во 1831–37 г. е зафатен од епидемиja на чума. Името Бјала го добил поради белите околни карпи. Во 1871 г. унгарскиот историчар и етнограф [[Феликс Каниц]] го опишува градот како средиште на мноштво дуќани — бојаџии, ткајаџии, абаџии, мутафчии, кожувари, и др., со чаршија. За време на Руско-турската ослободителна воjна од 29 јули до 13 август Бјала е главниот штаб на рускиот император [[Александар II (руски император)|Александар II]]. Во Бјала има театар, читалиште "Трудољубие" и музеj "Ослободителна воjна" (веќе 100 години). == Наводи == {{наводи}} {{гео-никулец}} {{Градови во Бугарија}} [[Категорија:Градови во Бугарија]] [[Категорија:Населени места во областа Русе]] 20mm4sfx4qfc85q2wu1l5wstvj7pcbg 5542889 5542884 2026-04-21T13:14:55Z Пакко 4588 + нова Инфокутија Населено место 5542889 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Бјала | native_name = Бяла | native_name_lang = bg | settlement_type = град | image_skyline = Byala bridge.jpg | image_caption = Познатиот мост на реката Јантра во Бјала | image_flag = | image_shield = | shield_size = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Бјала во Бугарија | latd = 43 |latm = 28 |lats = 06 |latNS = N | longd = 25 |longm = 44 |longs = 32 |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Русе (област)|Русе]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Бјала (општина во Русенска област)|Бјала]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Димитар Славов | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 83.17 | elevation_m = 54 | population_total = 8.163 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = Поштенски број | postal_code = 7100 | area_code = +359 817 | website = {{URL|https://www.byala.bg}} }} '''Бјала''' ({{Langx|bg|Бяла}}) — град во Северна [[Бугарија]], административен центар на [[Бјала (општина во Русенска област)|општината Бјала]] во [[Русе (област)|Русенската област]]. Градот е сместен во близина на реката [[Јантра]]. Има 8.163 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Градот се наоѓа во средишниот дел на [[Дунавска Рамнина]], на крстосницата меѓу важните патни правци што ги поврзуваат [[Русе]], [[Велико Трново]], [[Плевен]] и [[Шумен]]. Релјефот околу градот е ридски, а реката Јантра формира прекрасни меандри во оваа област. == Историја == Градот се споменува во отомански дефтер од [[1618]] година. Во периодот [[1831]]–[[1837]] година, населбата била зафатена од голема епидемија на чума. Името '''Бјала''' го добила по карактеристичните бели карпи во околината. Во [[1871]] година, унгарскиот патешественик и етнограф [[Феликс Каниц]] го опишува градот како значајно занаетчиско средиште со многубројни дуќани на бојаџии, ткајаџии, абаџии, мутафчии и кожувари, организирани во развиена чаршија. За време на Руско-турската ослободителна војна, во периодот од 29 јули до 13 август 1877 година, во Бјала бил сместен главниот штаб на рускиот император Александар II. == Култура == Во градот делуваат театар, [[читалиште|читалиштето]] „Трудољубие“ и Музејот на Ослободителната војна, кој постои повеќе од 100 години. == Знаменитости == Градот е најпознат по Беленскиот мост на реката Јантра, изграден од познатиот бугарски мајстор [[Кољу Фичето]] во периодот 1865–1867 година. Мостот е ремек-дело на архитектурата од времето на бугарската преродба. == Поврзано == * [[Русенска област]] * [[Бјала (општина во Русенска област)]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.byala.bg/ Мрежно место на Општина Бјала] {{bg}} {{Бјала (општина во Русенска област)}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бјала}} [[Категорија:Градови во Бугарија]] [[Категорија:Градови во Русенската област|Бјала]] 43wvqmlqfd2874q79s6c4lf6op2wcz3 5542890 5542889 2026-04-21T13:16:25Z Пакко 4588 {{Другизначења4|градот во Русенска област|други значења|Бјала}} 5542890 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|градот во Русенска област|други значења|Бјала}} {{Инфокутија Населено место | name = Бјала | native_name = Бяла | native_name_lang = bg | settlement_type = град | image_skyline = Byala bridge.jpg | image_caption = Познатиот мост на реката Јантра во Бјала | image_flag = | image_shield = | shield_size = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Бјала во Бугарија | latd = 43 |latm = 28 |lats = 06 |latNS = N | longd = 25 |longm = 44 |longs = 32 |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Русе (област)|Русе]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Бјала (општина во Русенска област)|Бјала]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Димитар Славов | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 83.17 | elevation_m = 54 | population_total = 8.163 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = Поштенски број | postal_code = 7100 | area_code = +359 817 | website = {{URL|https://www.byala.bg}} }} '''Бјала''' ({{Langx|bg|Бяла}}) — град во Северна [[Бугарија]], административен центар на [[Бјала (општина во Русенска област)|општината Бјала]] во [[Русе (област)|Русенската област]]. Градот е сместен во близина на реката [[Јантра]]. Има 8.163 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Градот се наоѓа во средишниот дел на [[Дунавска Рамнина]], на крстосницата меѓу важните патни правци што ги поврзуваат [[Русе]], [[Велико Трново]], [[Плевен]] и [[Шумен]]. Релјефот околу градот е ридски, а реката Јантра формира прекрасни меандри во оваа област. == Историја == Градот се споменува во отомански дефтер од [[1618]] година. Во периодот [[1831]]–[[1837]] година, населбата била зафатена од голема епидемија на чума. Името '''Бјала''' го добила по карактеристичните бели карпи во околината. Во [[1871]] година, унгарскиот патешественик и етнограф [[Феликс Каниц]] го опишува градот како значајно занаетчиско средиште со многубројни дуќани на бојаџии, ткајаџии, абаџии, мутафчии и кожувари, организирани во развиена чаршија. За време на Руско-турската ослободителна војна, во периодот од 29 јули до 13 август 1877 година, во Бјала бил сместен главниот штаб на рускиот император Александар II. == Култура == Во градот делуваат театар, [[читалиште|читалиштето]] „Трудољубие“ и Музејот на Ослободителната војна, кој постои повеќе од 100 години. == Знаменитости == Градот е најпознат по Беленскиот мост на реката Јантра, изграден од познатиот бугарски мајстор [[Кољу Фичето]] во периодот 1865–1867 година. Мостот е ремек-дело на архитектурата од времето на бугарската преродба. == Поврзано == * [[Русенска област]] * [[Бјала (општина во Русенска област)]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.byala.bg/ Мрежно место на Општина Бјала] {{bg}} {{Бјала (општина во Русенска област)}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бјала}} [[Категорија:Градови во Бугарија]] [[Категорија:Градови во Русенската област|Бјала]] 4cvoa4f9kdks4uqybw1qrebuiqrfra2 5542895 5542890 2026-04-21T13:30:04Z Пакко 4588 [[Категорија:Населени места во областа Русе|Бјала]] 5542895 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|градот во Русенска област|други значења|Бјала}} {{Инфокутија Населено место | name = Бјала | native_name = Бяла | native_name_lang = bg | settlement_type = град | image_skyline = Byala bridge.jpg | image_caption = Познатиот мост на реката Јантра во Бјала | image_flag = | image_shield = | shield_size = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Бјала во Бугарија | latd = 43 |latm = 28 |lats = 06 |latNS = N | longd = 25 |longm = 44 |longs = 32 |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Русе (област)|Русе]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Бјала (општина во Русенска област)|Бјала]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Димитар Славов | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 83.17 | elevation_m = 54 | population_total = 8.163 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = Поштенски број | postal_code = 7100 | area_code = +359 817 | website = {{URL|https://www.byala.bg}} }} '''Бјала''' ({{Langx|bg|Бяла}}) — град во Северна [[Бугарија]], административен центар на [[Бјала (општина во Русенска област)|општината Бјала]] во [[Русе (област)|Русенската област]]. Градот е сместен во близина на реката [[Јантра]]. Има 8.163 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Градот се наоѓа во средишниот дел на [[Дунавска Рамнина]], на крстосницата меѓу важните патни правци што ги поврзуваат [[Русе]], [[Велико Трново]], [[Плевен]] и [[Шумен]]. Релјефот околу градот е ридски, а реката Јантра формира прекрасни меандри во оваа област. == Историја == Градот се споменува во отомански дефтер од [[1618]] година. Во периодот [[1831]]–[[1837]] година, населбата била зафатена од голема епидемија на чума. Името '''Бјала''' го добила по карактеристичните бели карпи во околината. Во [[1871]] година, унгарскиот патешественик и етнограф [[Феликс Каниц]] го опишува градот како значајно занаетчиско средиште со многубројни дуќани на бојаџии, ткајаџии, абаџии, мутафчии и кожувари, организирани во развиена чаршија. За време на Руско-турската ослободителна војна, во периодот од 29 јули до 13 август 1877 година, во Бјала бил сместен главниот штаб на рускиот император Александар II. == Култура == Во градот делуваат театар, [[читалиште|читалиштето]] „Трудољубие“ и Музејот на Ослободителната војна, кој постои повеќе од 100 години. == Знаменитости == Градот е најпознат по Беленскиот мост на реката Јантра, изграден од познатиот бугарски мајстор [[Кољу Фичето]] во периодот 1865–1867 година. Мостот е ремек-дело на архитектурата од времето на бугарската преродба. == Поврзано == * [[Русенска област]] * [[Бјала (општина во Русенска област)]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.byala.bg/ Мрежно место на Општина Бјала] {{bg}} {{Бјала (општина во Русенска област)}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бјала}} [[Категорија:Градови во Бугарија]] [[Категорија:Населени места во областа Русе|Бјала]] fov7ap4hu4se9l80xl5s4015tdcgh33 1 28726 5542886 5058052 2026-04-21T13:05:12Z Пакко 4588 Пакко ја премести страницата [[Разговор:Бјала (Русенско)]] на [[Разговор:Бјала (Русенска област)]] 679679 wikitext text/x-wiki {{Страница за разговор}} Brest, подобри го правописот, наместо да бришеш. Сите не го зборуват македонскиот толку добре како тебе --[[Корисник:Svik|Svik]] 23:11, 10 јуни 2007 (UTC) ==brest-bot проверка на правопис== *'''Податотека''' наместо '''Image''', вики клучни зборови на македонски. <small>''Ако имате забележано други синтаксни грешки кои многукратно се повторуваат низ страниците, можете да побарате истите со помош на ботот да се исправат.--[[User:Brest-bot|Brest-bot]] <small>([[User talk:Brest-bot|разговор]])</small> 14:59, 25 јули 2009 (UTC), управуван од [[Корисник:Brest|Brest]].''</small> a020wf0vufz2okknnzgw31wxycd4rx8 0 29179 5542883 158687 2026-04-21T13:04:04Z Пакко 4588 без #redirect [[Бјала (Варненска област)]] 5542883 wikitext text/x-wiki '''Бјала''' може да се однесува на: == Бугарија == * [[Бјала (Русенска област)|Бјала]], град во [[Русенска област]] * [[Бјала (Варненска област)|Бјала]], град во [[Варненска област]] * [[Бјала (Сливенско)|Бјала]], село во [[Сливенска област]] == Полска == * [[Бјала (Полска)|Бјала]], град во [[Ополско Војводство]], [[Пруднички Округ]] == Поврзано == * [[Бјала Река]] {{појаснување}} n88xbohms4vghx8q0fsdqu81le908qe 5542896 5542883 2026-04-21T13:34:16Z Пакко 4588 додадени Бјала (општина во Русенска област) и Бјала (општина во Варненска област) 5542896 wikitext text/x-wiki '''Бјала''' може да се однесува на: == Бугарија == * [[Бјала (Русенска област)|Бјала]], град во [[Бјала (општина во Русенска област)|Општина Бјала]], [[Русенска област]]; * [[Бјала (Варненска област)|Бјала]], град во [[Бјала (општина во Варненска област)|Општина Бјала]], [[Варненска област]]; * [[Бјала (Сливенско)|Бјала]], село во [[Сливен (општина)|Општина Сливен]], [[Сливенска област]]. == Полска == * [[Бјала (Полска)|Бјала]], град во [[Ополско Војводство]], [[Пруднички Округ]] == Поврзано == * [[Бјала Река]] {{појаснување}} bmcwtrkk0snl8mezo7rpxg1i7aij30w 0 30766 5543196 5542650 2026-04-22T02:58:25Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543196 wikitext text/x-wiki [[Податотека:MacedonEmpire.jpg|мини|десно|300п|Карта на [[Македонска империја|Македонската империја]]]] '''Полиперхон''' ([[394 п.н.е.|394]]–[[303 п.н.е.]]) — [[македон]]ски [[генерал]] кој служел војската на [[Филип II]] и [[Александар Македонски]], придружувајќи го Александар во неговите воени походи. По враќањето во [[Вавилон]], Полиперхон бил вратен во Македонија заедно со [[Кратер Македонски|Кратер]], но стигнал само до [[Киликија]] кога се чуло за смртта на Александар во [[323 п.н.е.]]. Заедно со Кратер продолжил за Грција, помагајќи му на [[Антипатар]] да го задуши востанието во [[Ламиската војна]]. Останал во Македонија, а по [[Дијадоси|дијадошката војна]] останал дома како [[регент]] на Македонија, додека Антипатар отпатувал за [[Мала Азија]] за да го зацрвсти неговото регентство врз целата империја. По смртта на Антипатар во [[319 п.н.е.]], Полиперхон бил назначен за регент и врховен командант на целата [[Македонска империја]], но набргу влегол во конфликти со Антипатаровиот син [[Касандар]], кој требало да биде неговиот главен заменик. Двајцата започнале граѓанска војна, која набргу се проширила на сите генерали на Александар, со тоа што Полиперхон се осојузил со [[Евмен]] против [[Касандар]], [[Антигон I Едноокиот]] и [[Птоломеј I]]. Иако Полиперхон на почетокот бил успешен во заземањето на грчките градови, кои ги прогласил за слободни, [[Антигон I Едноокиот]] ја уништил неговата флота во [[318 п.н.е.]], а Касандар следната година ја зазел [[Атина]]. Накратко потоа, Касандар го протерува Полиперхон од Македонија, па го зел во свои раце немоќниот крал [[Филип III|Филип Аридеј]] и неговата жена [[Евридика III|Евридика]]. Полиперхон пребегнал во [[Епир]], каде ѝ се придружил на мајката на Александар Македонски, [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], неговата вдовица [[Роксана]] и малиот син [[Александар IV]]. Направил сојуз со Олимпија и кралот [[Еакид|Еакид Епирски]], и Олимпија тргнала во поход на Македонија. Отпрвин Олимпија била успешна во својот поход, со тоа што ја победила и заробила војската на кралот Филип, кого го погубила, но набргу Касандар се вратил на Пелопонез, па ја фатил и ја погубил во [[316 п.н.е.]], земајќи ги Роксана и детето под негово старателство. Сега Полиперхон пребегнал на [[Пелопонез]], каде сѐ уште командувал со неколку упоришта, па се сојузил со Антигон, кој сега повеќе немал сојузници. Набргу ја воспоставил својата власт врз Пелопонез, вклучувајќи ги [[Коринт]] и [[Сикион]]. По мировниот договор од [[311 п.н.е.]] помеѓу Антигон и неговите непријатели, и убиството на младиот крал Александар и неговата мајка, Полиперхон ја задржил власта во извесни области. Тогаш избила војна помеѓу Антигон и останатите, па Антигон му го пратил биолошкиот син на Александар [[Херакле (син на Александар Македонски)|Херакле]] на Полиперхон за да послужи во нагодба против Касандар. Меѓутоа Полиперхон решил да ги раскине врските со Антигон, и го убил момчето во [[309 п.н.е.]] Ја задржал власта врз Пелопонез сѐ до неговата смрт неколку години подоцна, но престанал да се занимава со политика. == Наводи == * Peter Green, ''Alexander to Actium'' (University of California Press, 1990) стр. 17-20 {{start box}} {{succession box|title=Регент на Македонската империја|before=[[Антипатар]]|after=[[Касандар]]|years= [[319 п.н.е.]] - [[317 п.н.е.]]}} {{end box}} {{Кралеви на Античка Македонија}} [[Категорија:Регенти на Македонската империја]] [[Категорија:Древномакедонски војсководци]] [[Категорија:Александар III Македонски]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Македонци од 4 век п.н.е.]] r7jz44zrlb5sp91e9056pugofu30jyn 0 34307 5543117 5443304 2026-04-21T22:14:21Z Buli 2648 5543117 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име=Владислав „Славчо“ Ковачев | портрет=Vladislav Kovachev.JPG | опис=Македонски | роден-дата= 5 јануари 1875 | роден-место={{роден во|Скопје|}}, [[Призренски Вилает]], [[Османлиско Царство]] | починал-дата= {{починал на и возраст|df=yes|1924|09|13|1875|01|05}} | починал-место={{починал во|Софија|}}, [[Царство Бугарија]] | занимање=револуционер-војвода и [[новинар]]-публицист | народност=[[Македонци|Македонец]] }} '''Владислав Ковачев''', познат и како '''Славчо Ковачев''' ({{роден на|5|јануари|1875}} - {{починал на|13|септември|1924}}) ― [[Скопје|скопско]]-[[штип]]ски војвода и публицист, [[уредник]] на весникот „[[Автономна Македонија (весник на македонската емиграција во Бугарија)|''Автономна Македонија'']]“ и идеолог на [[Македонска федеративна организација|Македонската емигрантска федеративна организација]], пламен приврзаник на една [[балканска федерација]] во која [[Македонија (регион)|Македонија]] би влегла како рамноправна единица.<ref name="МИ-АН енциклопедија">{{наведена книга|editor=Јован Павловски|title=МИ-АНОВА енциклопедија, општа и македонска|volume=2|year=2006|publisher=МИ-АН|location=Скопје|language=македонски|isbn=998-61393-1|pages=777–778}}</ref> == Биографија == [[Податотека:Vladislav Kovacev cheta.jpg|мини|лево|Четата на Владислав Ковачев, 1903 година.]] По завршувањето на Военото училиште во [[Софија]], се вклучил во македонското револуционерно движење.<ref name="МИ-АН енциклопедија" /> Бил противник на [[Врховизам|врховизмот]] на [[генерал]] [[Иван Цончев|Цончев]].<ref name="МИ-АН енциклопедија" /> Со својата чета водел борби против врховистите во Македонија.<ref name="МИ-АН енциклопедија" /> Како војвода учествувал во [[Илинденско востание|Илинденското востание]] во [[Штипско]], [[Кочанско]] и [[Кратовско]].<ref name="МИ-АН енциклопедија" /> По востанието се вклучил во политичкиот живот на македонската емиграција во [[Бугарија]].<ref name="МИ-АН енциклопедија" /> Бил уредник на весникот „''Автономна Македонија''“ каде остро ги разобличувал непријателите на ослободителното дело на [[Македонци|македонскиот народ]] и оние што довеле до безмилосното распарчување на Македонија.<ref name="МИ-АН енциклопедија" /> Ковачев бил убиен среде бел ден од страна на [[ВМРО (Автономистичка)|автономистичката ВМРО]] и платениците на [[Ванчо Михајлов]]<ref name="МИ-АН енциклопедија" /> во текот на [[Горноџумајски случувања|Горноџумајските случувања]]. {{Quotation|'''“Пет минути од деноноќието ѝ посветувам на маченицата Македонија, за да се соочам со мојата македонска свест и да се уверам дека не е ништо она што досега сум го сторил за неa. Ја сакам Македонија повеќе од сè друго на светот““'''.|Владислав Ковачев}} == Надворешни врски == * [http://www.strumski.com/books/Vladislav_Kovachev_Avtonomna_Makedonia.pdf Автономна Македонија] == Наводи == {{наводи}} {{Дејци на Македонскиот комитет}} {{македонија-биог-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ковачев, Владислав}} [[Категорија:Луѓе од Штип]] [[Категорија:Македонски војводи]] [[Категорија:Македонски публицисти]] [[Категорија:Бугарски офицери од Македонија]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] rn64fif8f72ufgkqvayd4ny82ezmvyr 0 36375 5543150 5541058 2026-04-21T22:37:20Z Bjankuloski06 332 /* Библиографија */ Правописна исправка, replaced: Алкета → Алкет (2) 5543150 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Pir Epirski.jpg|thumb|220px|right|Биста на Пир Епирски]] '''Пир Епирски''' ([[318 п.н.е.]] - [[272 п.н.е.]]) — еден од најуспешните војсководци од македонскиот период на историјата. Бил крал на [[Молосијци]]те (од ~ [[297 п.н.е.]]), [[Епир]] ([[306 п.н.е.]] - [[301 п.н.е.]], [[297 п.н.е.]] - [[272 п.н.е.]]) и [[Македонија]] ([[288 п.н.е.]] - [[284 п.н.е.]], [[273 п.н.е.]] - [[272 п.н.е.]]), и еден од најсилните противници на [[Римска Република]]. Дел од неговите битки, иако успешни, завршуваат со големи загуби во редовите на неговата војска, што е и непосреден повод за создавањето на изразот ''[[Пирова победа]]''. == Ран живот == Пир бил син на [[Еакид Епирски]] и [[Фтија]], и втор братучед на [[Александар Македонски]]. Како принц на една од државите-наследнички на Александар, детството и младоста му поминале бурно. Имал само две години кога татко му бил симнат од престолот и семејството пребегало кај [[Главкиј]], кралот на [[Тавланти]]те, еден од најголемите [[Илири|илирски]] родови (во денешна [[Албанија]]). Подоцна Епирот го повикал, но повторно бил симнат на 17 годишна возраст, кога го напуштил кралството за да присуствува на свадбата на синот на Главкиј во [[Илирија]]. Во [[Дијадоси|војните на дијадосите]] Пир се борел заедно со неговиот зет [[Деметриј I Опсадникот]] на губитничката страна во важната [[битка кај Ипс]] ([[301 п.н.е.]]). Подоцна земен е за заложник од [[Птоломеј I Сотир]] според мировниот договор помеѓу [[Птоломеј I]] и [[Деметриј I Опсадникот]]. Пир се оженил со паштерката (посинета ќерка) на Птоломеј I, Антигона, и во 297 п.н.е., со негова помош, Пир си го повратил кралството. Потоа завојувал со неговиот некогашен сојузник [[Деметриј I Опсадникот]]. До [[286 п.н.е.]] го тргнал својот зет и завладеал со [[Македонија]]. Пир бил истеран од Македонија од страна на [[Лизимах]], негов некогашен сојузник, во [[284 п.н.е.]] == Борба со Римската Република == [[Податотека:Rome_against_Taranto_location.png|thumb|240px|left|Најважни места во [[Пирова војна|Пировата војна]] ([[280 п.н.е.|280]]-[[275 п.н.е.]])]] Во [[281 п.н.е.]] грчкиот град [[Таранто|Тарент]] во [[Мецоџорно|јужна Италија]], ги влошил односите со Рим, па така требал да се соочи со напад и сигурен пораз. Рим веќе бил голема сила, и римјаните биле решени да ги покорат сите грчки градови во [[Голема Грција]]. Тарентинците побарале од Пир да ги води против римјаните. Пир бил инструиран да прифати во светилиштето во [[Делфи]]. Меѓутоа неговите намери не биле несебични. Тука тој увидел прилика да си создаде свое царство во Италија. Се сојузил со [[Птоломеј Кераун]], крал на Македонија и негов најсилен сосед, па пристигнал во [[Италија]] во 280 п.н.е. Во Италија влегол со војска од 3,000 [[коњаници]], 2,000 [[стрелање (лак)|стрелци]], 500 [[прачка]]џии, 20,000 [[пешадијци]] и 19 [[боен слон|бојни слонови]] со цел да ги покори римјаните. [[Податотека:Comic History of Rome Table 05 Pyrrhus arrives in Italy with his Troupe.jpg|thumb|300px|Пир влегува во Италија со војската]] Заради надмоќта на неговата коњица и слонови ги победил римјаните, под водство на [[конзул]]от [[Публиј Валериј Левин]], во [[битка кај Хераклеја|Битката кај Хераклеја]] во [[280 п.н.е.]] [[Хероним Кардиски]] вели дека римјаните загубиле околу 7,000, додека Пир загубил 3,000 војници, меѓу кои многу од најдобрите. Дионисиј пак, вели дека загинале 15,000 римјани и 13,000 Пирови војници. На Пир му се придружиле неколку родови [[Лукани]], [[Брутии]], [[Месапијци]], и грчките колонии [[Кротона|Кротон]] и [[Локри]]. Пир им понудил примирје на римјаните, но тие го одбиле. Зимата ја провел во [[Кампанија]]. Во [[279 п.н.е.]], Пир навлегол во [[Апулија]], и двете војски се сретнале во [[битка кај Аскул|Битката кај Аскул]], каде Пир победил, но по многу висока цена. Римскиот војсководец бил конзулот [[Публиј Декиј Мус (279 п.н.е.)|Публиј Декиј Мус]], и неговата силна војска, иако поразена, нанела огромни штети на Пировата војска, па така ја загарантирала безбедноста на самиот град. Оваа битка ги наговестила подоцнежните победи над Рим над побројни и подобро вооружени земји-наследнички и дала повод за изразот „[[Пирова победа]]“, со значење на победа по катастрофална цена. На крајот римјаните изгубиле 6,000 души, а Пир само 3,500 но, но иако разбиена, неговата војска била опасен противник. == Владетел на Сицилија == [[Податотека:Young Folks' History of Rome illus146.png|thumb|left|Пир]] Во [[278 п.н.е.]] Пир истовремено добил две понуди. Грчките градови во [[Сицилија]] му побарале да дојде и да ги истера [[Картагина|картагинците]], една од двете најголеми сили на западното [[Средоземно Море|Средоземје]]. Едновремено, [[македон]]ците, чиј крал Кераун бил убиен во инвазијата на [[Гали]]те, побарале од Пир да дојде на престолот на Македонија. Пир решил дека Сицилија била поповолна опција, па затоа ја преместил својата војска таму. Пир бил прогласен за крал на Сицилија, па наскоро веќе правел планови како син му Хелен би ја наследил Сицилија, а другиот син Александар би ја добил Италија. Во [[277 п.н.е.]] Пир го зазел [[Ерикс (Сицилија)|Ерикс]], најсилната картагинска тврдина во Сицилија. Во [[276 п.н.е.]] Пир влегол во преговори со Картагина. Иако картагинците сакале да се спогодат со Пир, да му дадат пари и да пратат бродови по примирјето, тој барал Картагина да ја напушти сета Сицилија и да повлече граница во Либиското Море. Во меѓувреме почнал да се однесува деспотски кон населението во Сицилија, па набргу бил замразен. Иако ги победил картагинците во друга битка, бил приморан да ја напушти Сицилија и да се врати во Италија. == Повлекување од Италија == Додека Пир водел поход против картагинците, римјаните си ги повратиле силите со [[регрутација|регрутирање]]. Кога Пир се вратил од Сицилија, увидел дека е соочен со огромна, многу посилна војска. По нерешената [[битка кај Беневент (275 п.н.е.)|битка кај Беневент]] во [[275 п.н.е.]] Пир решил да ги заврши походите во Италија и да се врати во Епир, со што ги изгубил италијанските територии. == Последни војни и смрт == [[Податотека:Epirus_coins.jpg|thumb|250px|right|Монета од Епир. Лево е прикажана мајката на пир, [[Фтија]]. Десно е [[Атина (божица)|Атина]] во боен став]] Иако неговиот поход на запад причинил големи штети за војската и ризницата, Пир повторно завојувал. Овој пат го нападнал [[Антигон II Гонат]] и извојувал лесна победа, па ја зазел македонската прстолнина. Во 272, [[Клеоним]], спартанец со кралска крв, кој бил омразен меѓу [[спарта]]нците, побарал од Пир да ја нападне Спарта и да го постави него на власт. Пир се согласил со овој план, со намера да го заземе [[Пелопонез]], но неговиот напад на Спарта се соочил со неочекувано силен отпор. Веднаш потоа му се дала прилика да се вмеша во граѓанските немири во [[Аргос]]. Со војската влегол во градот крадешкум, но се нашол во збркана битка по тесните градски улици. За време на бркотницата некоја старица, качена на покрив, му фрлила ќерамида врз глава, што го зашеметило, давајќи му прилика на непријателски војник да го убие (некои извори велат дека бил отруен од некој слуга). == Оставнина == Додека бил жив и немирен водач, и не секогаш мудар крал, Пир се сметал за еден од најголемите војсководци на своето време, за кого [[Ханибал]] сметал дека е втор најдобар во светот, по [[Александар Македонски]]. Пир бил познат и по својата добротворност. Какао генерал, неговите најголеми политички слабости биле неможноста да одржи силна ризница дома (многу од неговите војници биле скапи платеници). Неговото име е овековечено во изразот „[[Пирова победа]]“, што се однесува на [[битка кај Аскул|биката кај Аскул]]. Како одговор на честитките за оваа победа, се вели дека Пир рекол: „Уште една ваква победа и пропаднав!“ Пир напишал ''[[Мемоари]]'' и неколку книги за војувањето. Овие денес не се зачувани, но се знае дека извршиле влијание врз Ханибал, а за нив пофално се изразил и Цицерон. == Надворешни врски == * [http://classics.mit.edu/Plutarch/pyrrhus.html Биографија од Плутарх] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110106123312/http://classics.mit.edu/Plutarch/pyrrhus.html |date=2011-01-06 }} {{en}} * [http://www.livius.org/ps-pz/pyrrhus/pyrrhus01.html Пир Епирски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303172503/http://www.livius.org/ps-pz/pyrrhus/pyrrhus01.html |date=2016-03-03 }} {{en}} * [http://www.barca.fsnet.co.uk/pyrrhus.htm Подробна биографија на Пир] {{en}} == Библиографија == * ''[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Pyrrhus*.html Животот на Пир]'' од [[Плутарх]], дел од „[[Напоредни животописи]]“ * ''Pyrrhus, King of Epirus'' од Petros E. Garoufalias ISBN 0-905743-13-X * ''The Pyrrhus Portrait'' од Rolf Winkes, во: ''The Age of Pyrrhus, Proceedings of an International Conference held at Brown University April 8-10, 1988 (Archaeologia Transatlantica XI)'', Providence 1992, стр. 175-188. {{start box}} {{succession box|title=[[Крал на Епир]]|before=[[Алкет II Епирски|Алкет II]]|after=[[Неоптоломеј II]]|years=307–302 п.н.е.}} {{succession box|title=[[Крал на Епир]]|before=[[Неоптоломеј II]]|after=[[Александар II Епирски|Александар II]]|years=297–272 п.н.е.}} {{succession box|title=[[Крал на Македонија]]'''<br />со '''[[Лизимах]]|before=[[Деметриј I Опсадникот]]|after=[[Лизимах]]|years=288–285 п.н.е.}} {{succession box|title=[[Крал на Македонија]]|before=[[Антигон II Гонат]]|after=[[Антигон II Гонат]]|years=274–272 п.н.е.}} {{end box}} {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Владетели на Стариот Епир]] [[Категорија:Кралеви на Античка Македонија]] [[Категорија:Древномакедонски војсководци]] [[Категорија:Антигонидска династија]] bd5wj1lwhvsx5dfxoh27a1u29tw0cna 5543155 5543150 2026-04-21T22:43:46Z Bjankuloski06 332 /* Библиографија */ Правописна исправка, replaced: Неоптоломеј → Неоптолем (2) 5543155 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Pir Epirski.jpg|thumb|220px|right|Биста на Пир Епирски]] '''Пир Епирски''' ([[318 п.н.е.]] - [[272 п.н.е.]]) — еден од најуспешните војсководци од македонскиот период на историјата. Бил крал на [[Молосијци]]те (од ~ [[297 п.н.е.]]), [[Епир]] ([[306 п.н.е.]] - [[301 п.н.е.]], [[297 п.н.е.]] - [[272 п.н.е.]]) и [[Македонија]] ([[288 п.н.е.]] - [[284 п.н.е.]], [[273 п.н.е.]] - [[272 п.н.е.]]), и еден од најсилните противници на [[Римска Република]]. Дел од неговите битки, иако успешни, завршуваат со големи загуби во редовите на неговата војска, што е и непосреден повод за создавањето на изразот ''[[Пирова победа]]''. == Ран живот == Пир бил син на [[Еакид Епирски]] и [[Фтија]], и втор братучед на [[Александар Македонски]]. Како принц на една од државите-наследнички на Александар, детството и младоста му поминале бурно. Имал само две години кога татко му бил симнат од престолот и семејството пребегало кај [[Главкиј]], кралот на [[Тавланти]]те, еден од најголемите [[Илири|илирски]] родови (во денешна [[Албанија]]). Подоцна Епирот го повикал, но повторно бил симнат на 17 годишна возраст, кога го напуштил кралството за да присуствува на свадбата на синот на Главкиј во [[Илирија]]. Во [[Дијадоси|војните на дијадосите]] Пир се борел заедно со неговиот зет [[Деметриј I Опсадникот]] на губитничката страна во важната [[битка кај Ипс]] ([[301 п.н.е.]]). Подоцна земен е за заложник од [[Птоломеј I Сотир]] според мировниот договор помеѓу [[Птоломеј I]] и [[Деметриј I Опсадникот]]. Пир се оженил со паштерката (посинета ќерка) на Птоломеј I, Антигона, и во 297 п.н.е., со негова помош, Пир си го повратил кралството. Потоа завојувал со неговиот некогашен сојузник [[Деметриј I Опсадникот]]. До [[286 п.н.е.]] го тргнал својот зет и завладеал со [[Македонија]]. Пир бил истеран од Македонија од страна на [[Лизимах]], негов некогашен сојузник, во [[284 п.н.е.]] == Борба со Римската Република == [[Податотека:Rome_against_Taranto_location.png|thumb|240px|left|Најважни места во [[Пирова војна|Пировата војна]] ([[280 п.н.е.|280]]-[[275 п.н.е.]])]] Во [[281 п.н.е.]] грчкиот град [[Таранто|Тарент]] во [[Мецоџорно|јужна Италија]], ги влошил односите со Рим, па така требал да се соочи со напад и сигурен пораз. Рим веќе бил голема сила, и римјаните биле решени да ги покорат сите грчки градови во [[Голема Грција]]. Тарентинците побарале од Пир да ги води против римјаните. Пир бил инструиран да прифати во светилиштето во [[Делфи]]. Меѓутоа неговите намери не биле несебични. Тука тој увидел прилика да си создаде свое царство во Италија. Се сојузил со [[Птоломеј Кераун]], крал на Македонија и негов најсилен сосед, па пристигнал во [[Италија]] во 280 п.н.е. Во Италија влегол со војска од 3,000 [[коњаници]], 2,000 [[стрелање (лак)|стрелци]], 500 [[прачка]]џии, 20,000 [[пешадијци]] и 19 [[боен слон|бојни слонови]] со цел да ги покори римјаните. [[Податотека:Comic History of Rome Table 05 Pyrrhus arrives in Italy with his Troupe.jpg|thumb|300px|Пир влегува во Италија со војската]] Заради надмоќта на неговата коњица и слонови ги победил римјаните, под водство на [[конзул]]от [[Публиј Валериј Левин]], во [[битка кај Хераклеја|Битката кај Хераклеја]] во [[280 п.н.е.]] [[Хероним Кардиски]] вели дека римјаните загубиле околу 7,000, додека Пир загубил 3,000 војници, меѓу кои многу од најдобрите. Дионисиј пак, вели дека загинале 15,000 римјани и 13,000 Пирови војници. На Пир му се придружиле неколку родови [[Лукани]], [[Брутии]], [[Месапијци]], и грчките колонии [[Кротона|Кротон]] и [[Локри]]. Пир им понудил примирје на римјаните, но тие го одбиле. Зимата ја провел во [[Кампанија]]. Во [[279 п.н.е.]], Пир навлегол во [[Апулија]], и двете војски се сретнале во [[битка кај Аскул|Битката кај Аскул]], каде Пир победил, но по многу висока цена. Римскиот војсководец бил конзулот [[Публиј Декиј Мус (279 п.н.е.)|Публиј Декиј Мус]], и неговата силна војска, иако поразена, нанела огромни штети на Пировата војска, па така ја загарантирала безбедноста на самиот град. Оваа битка ги наговестила подоцнежните победи над Рим над побројни и подобро вооружени земји-наследнички и дала повод за изразот „[[Пирова победа]]“, со значење на победа по катастрофална цена. На крајот римјаните изгубиле 6,000 души, а Пир само 3,500 но, но иако разбиена, неговата војска била опасен противник. == Владетел на Сицилија == [[Податотека:Young Folks' History of Rome illus146.png|thumb|left|Пир]] Во [[278 п.н.е.]] Пир истовремено добил две понуди. Грчките градови во [[Сицилија]] му побарале да дојде и да ги истера [[Картагина|картагинците]], една од двете најголеми сили на западното [[Средоземно Море|Средоземје]]. Едновремено, [[македон]]ците, чиј крал Кераун бил убиен во инвазијата на [[Гали]]те, побарале од Пир да дојде на престолот на Македонија. Пир решил дека Сицилија била поповолна опција, па затоа ја преместил својата војска таму. Пир бил прогласен за крал на Сицилија, па наскоро веќе правел планови како син му Хелен би ја наследил Сицилија, а другиот син Александар би ја добил Италија. Во [[277 п.н.е.]] Пир го зазел [[Ерикс (Сицилија)|Ерикс]], најсилната картагинска тврдина во Сицилија. Во [[276 п.н.е.]] Пир влегол во преговори со Картагина. Иако картагинците сакале да се спогодат со Пир, да му дадат пари и да пратат бродови по примирјето, тој барал Картагина да ја напушти сета Сицилија и да повлече граница во Либиското Море. Во меѓувреме почнал да се однесува деспотски кон населението во Сицилија, па набргу бил замразен. Иако ги победил картагинците во друга битка, бил приморан да ја напушти Сицилија и да се врати во Италија. == Повлекување од Италија == Додека Пир водел поход против картагинците, римјаните си ги повратиле силите со [[регрутација|регрутирање]]. Кога Пир се вратил од Сицилија, увидел дека е соочен со огромна, многу посилна војска. По нерешената [[битка кај Беневент (275 п.н.е.)|битка кај Беневент]] во [[275 п.н.е.]] Пир решил да ги заврши походите во Италија и да се врати во Епир, со што ги изгубил италијанските територии. == Последни војни и смрт == [[Податотека:Epirus_coins.jpg|thumb|250px|right|Монета од Епир. Лево е прикажана мајката на пир, [[Фтија]]. Десно е [[Атина (божица)|Атина]] во боен став]] Иако неговиот поход на запад причинил големи штети за војската и ризницата, Пир повторно завојувал. Овој пат го нападнал [[Антигон II Гонат]] и извојувал лесна победа, па ја зазел македонската прстолнина. Во 272, [[Клеоним]], спартанец со кралска крв, кој бил омразен меѓу [[спарта]]нците, побарал од Пир да ја нападне Спарта и да го постави него на власт. Пир се согласил со овој план, со намера да го заземе [[Пелопонез]], но неговиот напад на Спарта се соочил со неочекувано силен отпор. Веднаш потоа му се дала прилика да се вмеша во граѓанските немири во [[Аргос]]. Со војската влегол во градот крадешкум, но се нашол во збркана битка по тесните градски улици. За време на бркотницата некоја старица, качена на покрив, му фрлила ќерамида врз глава, што го зашеметило, давајќи му прилика на непријателски војник да го убие (некои извори велат дека бил отруен од некој слуга). == Оставнина == Додека бил жив и немирен водач, и не секогаш мудар крал, Пир се сметал за еден од најголемите војсководци на своето време, за кого [[Ханибал]] сметал дека е втор најдобар во светот, по [[Александар Македонски]]. Пир бил познат и по својата добротворност. Какао генерал, неговите најголеми политички слабости биле неможноста да одржи силна ризница дома (многу од неговите војници биле скапи платеници). Неговото име е овековечено во изразот „[[Пирова победа]]“, што се однесува на [[битка кај Аскул|биката кај Аскул]]. Како одговор на честитките за оваа победа, се вели дека Пир рекол: „Уште една ваква победа и пропаднав!“ Пир напишал ''[[Мемоари]]'' и неколку книги за војувањето. Овие денес не се зачувани, но се знае дека извршиле влијание врз Ханибал, а за нив пофално се изразил и Цицерон. == Надворешни врски == * [http://classics.mit.edu/Plutarch/pyrrhus.html Биографија од Плутарх] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110106123312/http://classics.mit.edu/Plutarch/pyrrhus.html |date=2011-01-06 }} {{en}} * [http://www.livius.org/ps-pz/pyrrhus/pyrrhus01.html Пир Епирски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303172503/http://www.livius.org/ps-pz/pyrrhus/pyrrhus01.html |date=2016-03-03 }} {{en}} * [http://www.barca.fsnet.co.uk/pyrrhus.htm Подробна биографија на Пир] {{en}} == Библиографија == * ''[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Pyrrhus*.html Животот на Пир]'' од [[Плутарх]], дел од „[[Напоредни животописи]]“ * ''Pyrrhus, King of Epirus'' од Petros E. Garoufalias ISBN 0-905743-13-X * ''The Pyrrhus Portrait'' од Rolf Winkes, во: ''The Age of Pyrrhus, Proceedings of an International Conference held at Brown University April 8-10, 1988 (Archaeologia Transatlantica XI)'', Providence 1992, стр. 175-188. {{start box}} {{succession box|title=[[Крал на Епир]]|before=[[Алкет II Епирски|Алкет II]]|after=[[Неоптолем II]]|years=307–302 п.н.е.}} {{succession box|title=[[Крал на Епир]]|before=[[Неоптолем II]]|after=[[Александар II Епирски|Александар II]]|years=297–272 п.н.е.}} {{succession box|title=[[Крал на Македонија]]'''<br />со '''[[Лизимах]]|before=[[Деметриј I Опсадникот]]|after=[[Лизимах]]|years=288–285 п.н.е.}} {{succession box|title=[[Крал на Македонија]]|before=[[Антигон II Гонат]]|after=[[Антигон II Гонат]]|years=274–272 п.н.е.}} {{end box}} {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Владетели на Стариот Епир]] [[Категорија:Кралеви на Античка Македонија]] [[Категорија:Древномакедонски војсководци]] [[Категорија:Антигонидска династија]] d32kvyovvjb9c3wt8bc7d9uztd12aur 1 44072 5543350 254438 2026-04-22T11:35:12Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Разговор:Список на македонски музичари]] 5543350 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Список на македонски музичари]] ih0iebvfdv9c3fcdfbm5vu198ofgxhx 0 48572 5543197 5542652 2026-04-22T02:58:35Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] (2) 5543197 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} :''Не треба да се меша со [[Клеопатра Евридика]], жена на Филип II.'' :''Поврзано [[Клеопатра (појаснување)]] за други личности со ова име.'' '''Клеопатра''' (околу [[356 п.н.е.]] — [[308 п.н.е.]]), '''Клеопатра Македонска''' или '''Клеопатра Епирска''' — сестра на [[Александар Македонски]] во бракот на [[Филип II]] со [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://journals.ukim.mk/index.php/philologicalstudies/issue/view/42|title=Vol 9 No 1 (2011): Philological Studies {{!}} Philological Studies|last=|first=|authorlink=ЦИВИЛИЗАЦИСКИТЕ ВИЗИИНА МАКЕДОНСКИОТ КРАЛАРХЕЛАЈ I|last2=Катерина Младеновска-Ристовска|date=2011|work=journals.ukim.mk|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> Принцеза во кралскиот двор а подоцна регент на [[Епир (регион)|Епир]]. Во други блиски роднински врски е со полусестрите [[Тесалоника Македонска]] и [[Кинана]], како и полубратот [[Филип III Аридеј|Филип III Македонски]].<ref>{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=д-р Стојан Киселиновски и др.|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=234}}</ref> Израснала во [[Пела]], како принцеза. Во [[338 п.н.е.]], Клеопатра останува во [[Пела]] со нејзиниот татко, додека нејзината мајка [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] е прогонета во [[Епир (регион)|Епир]] кај нејзиниот [[Молосија|молосиски]] брат [[Александар I Епирски]] (вујкото на Клеопатра). Подоцна Филип сакајќи да го зајакне сојузништвото со [[Александар I Епирски]], му ја понудил раката на Клеопатра. Во [[334 п.н.е.]], се одржала голема свадбена свеченост по повод стапувањето во брак на Клеопатра и нејзиниот вујко [[Александар I Епирски]] во македонската престолнина [[Ајга]]. Токму тогаш бил убиен [[Филип II Македонски|Филип II]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/499142958|title=Македонска енциклопедија|last=Ристовски, Блаже|first=|last2=|date=2009|publisher=МАНУ|year=2009|isbn=978-608-203-023-4|location=Скопје|pages=698|oclc=499142958}}</ref> Веднаш после убиството на Филип II, скоро земените Клеопатра и Александар се враќаат назад во Епир. Набрзо, во нивниот брак се родиле две деца: [[Неоптолeм II Епирски]] и Кадмија. == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0808.html Cleopatra] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060101093400/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0808.html |date=2006-01-01 }} from Charles Smith, ''Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'' (1867) {{en}} * [http://www.livius.org/cg-cm/cleopatra01/cleopatra_of_macedonia.html Cleopatra of Macedonia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305215528/http://www.livius.org/cg-cm/cleopatra01/cleopatra_of_macedonia.html |date=2016-03-05 }} from Livius on ancient history by Jona Lendering {{en}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Аргеадска династија]] [[Категорија:Епир]] [[Категорија:Жени регенти]] [[Категорија:Македонци од 4 век п.н.е.]] e3wsu51ic5jm1iexgq4ztzt3zo99syz 0 48629 5543198 4420650 2026-04-22T02:58:39Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543198 wikitext text/x-wiki {{појаснување}} * [[Клеопатра Евридика]] ( – [[336 п.н.е.]]), жена на [[Филип II]], ќерка на [[Хипостратус]] и внука на [[Атал (генерал)|Атал]], влијателен генерал во војската на Филип II. * [[Клеопатра Македонска]] (околу [[356 п.н.е.]] - [[308 п.н.е.]]), сестра на [[Александар Македонски]] во бракот на [[Филип II]] со [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]]. * '''Клеопатра''' некоја од припадничките на македонската династија [[Птоломеиди]]. ** [[Клеопатра I]] ([[204 п.н.е.]] – [[176 п.н.е.]]) жена на [[Птоломеј V]], корегент со [[Птоломеј VI]] за време на неговото малолетство ** [[Клеопатра II]] ([[185 п.н.е.]] – [[116 п.н.е.]]) жена на [[Птоломеј VI]] ** [[Клеопатра III]] ([[161 п.н.е.]] – [[101 п.н.е.]]) втора жена на [[Птоломеј VIII]] ** [[Клеопатра IV]] ([[204 п.н.е.]] – [[176 п.н.е.]]) за кратко била жена на [[Птоломеј IX]], но била истисната од [[Клеопатра III]] ** [[Клеопатра V]] жена на [[Птоломеј XII]], мајка на [[Берника IV]] ** [[Клеопатра VI]] ќерка на [[Птоломеј XII]] ** [[Клеопатра VII]] ([[69 п.н.е.]] – [[30]]) владеела заедно со нејзиниот татко [[Птоломеј XII]], нејзиниот брат [[Птоломеј XIII]], нејзиниот брат-сопруг [[Птоломеј XIV]] и нејзиниот син [[Птоломеј XV]]; позната и само како [[Клеопатра]] {{појаснување}} kcvncf8y89o0pqc1732rxsv15bsutmj 0 50052 5542952 5220056 2026-04-21T17:06:08Z ~2026-24654-52 132446 погрешен збор (првБаците) 5542952 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Manfred von Richthofen.jpeg|thumb|right|150px|Манфред фон Рихтхофен]] Барон '''Манфред Албрехт фон Рихтхофен''', наречен „'''Црвениот Барон'''“ е [[Германија|германски]] [[пилот]], кој се смета за [[летечки првак]] над прваците во воздушните битки во текот на [[Првата светска војна]]. Роден е во [[Бреслау]], [[Германија]] (денес [[Вроцлав]], [[Полска]]) на [[2 мај]] [[1892]] г. На 11 години се запишал во училиште за кадети во [[Валштат]]. По кадетското училиште преоѓа во воената академија во [[Лихтерфелд]] близу до [[Потсдам]], од каде што излегува со чин на коњички офицер. Фон Рихтхофен влегува во воздухопловството на 10 јуни 1915 г. како пилот-извидник во [[Саксонија]]. Се запишува во пилотското училиште во Добериц и дипломира во март [[1916]] г. Распореден е на фронтот при [[Верден]], каде на [[26 април]] го соборил првиот непријателски авион. Првото признание го добива на [[16 јануари]] [[1917]] г., кога по повод на 16-та воздушна победа Манфред Фон Рихтхофен го добива најпрестижниот орден за заслуги на [[Германското Царство]]. Назначен е за командант на XI [[Ескадрила]], и го вклучува и брата си [[Лотар фон Рихтхофен|Лотар]], кој завршил воздухопловно училиште претходната година. Во април 1917 г. двајцата браќа сеат ужас помеѓу пилотите од британското воздухопловство, соборувајќи 36 авиони - 21 на Манфред и 15 - Лотар. До јуни истата година „Црвениот барон“ има веќе 56 победи. На 21 април [[1918]] г. при воздушна битка, Манфред Фон Рихтхофен е застрелан од куршум истрелан од земјата. Успеал да го приземји авионот во една нива, и починал од раната во областа на срцето 2 минути откако пристигнале противничките пешадијци. До смртта имал вкупно 81 потврдено соборен непријателски авион, што го прави најуспешен воен пилот во историјата. {{ризница|Manfred von Richthofen|Манфред ван Рихтхофен}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Рихтхофен, Манфред фон}} [[Категорија:Германски воздухопловци]] [[Категорија:Летечки прваци]] [[Категорија:Носители на Железниот крст]] [[Категорија:Носители на прускиот Орден за заслуги (воен)]] [[Категорија:Луѓе од Вроцлав]] [[Категорија:Родени во 1892 година]] [[Категорија:Починати во 1928 година]] [[Категорија:Починати во 1918 година]] re0x5fgq7oq4izqmd97286t23p8jtdm 0 50194 5543230 5497395 2026-04-22T03:29:59Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543230 wikitext text/x-wiki {{otheruses4|телевизиската серија|измислениот град|Смолвил (стрипови)}} {{Инфокутија за телевизија |show_name = Смолвил<br />Smallville |image =Smallville 2001 logo.svg |genre = [[Акција (жанр)|Акција]]/[[Авантура (жанр)|Авантура]]/[[Научна фантастика]]/[[Драма]] |creator = '''Ликови:'''<br />[[Џери Сигел]]<br />[[Џо Шустер]] |developer = [[Алфред Гоф]]<br />[[Мајлс Милар]] |executive_producer = Алфред Гоф<br />Мајлс Милар<br />[[Мајкл Толин]]<br />[[Брајан Робинс]]<br />[[Џо Давола (ТВ продуцент)|Џо Давола]]<br />Кен Хортон<br />[[Грег Бимен]]<br />[[Тод Славкин]]<br />[[Дерен Свимер]]<br />[[Кели Саудерс]]<br />[[Брајан Вејн Питерсон|Брајан Питерсон]] |starring = видете ''[[#Глумечка екипа|подолу]]'' |location = [[Британска Колумбија]], Канада |narrated = |opentheme = „[[Save Me (песна од Remy Zero)|Save Me]]“ од [[Remy Zero]] |composer = [[Марк Сноу]] |country = {{САД}} |language = [[Англиски јазик|Англиски]] |num_seasons = 8 |num_episodes = 174 |list_episodes = Листа на епизоди од Смолвил |runtime = 42 минути (приближно) |related = ''[[Aquaman (TV program)|Aquaman]]''<br />''[[Birds of Prey (TV series)|Birds of Prey]]'' |first_aired = [[16 октомври]], [[2001]] |last_aired = сè уште |network = [[The WB Television Network|The WB]] ([[2001 во телевизија|2001]]–[[2006 во телевизија|2006]])<br />[[The CW Television Network|The CW]] ([[2006 во телевизија|2006]]–сè уште) |website = http://www.cwtv.com/shows/smallville |imdb_id = 0279600 |tv_com_id = 1718 }} '''''Смолвил''''' ({{langx|en|Smallville}}) — [[САД|американска]] [[телевизиска серија]] развиена од сценаристите/продуцентите [[Алфред Гоф]] и [[Мајлс Милар]], заснована на стриповите за познатиот [[измислен лик|суперхерој]] на [[DC Comics]], [[Супермен]], создаден од [[Џери Сигел]] и [[Џо Шустер]]. Серијата отпрвин се емитувала на [[The WB Television Network|The WB]], со премира на 16 октомври 2001.<ref name="tvg"/> Веднаш по петтата сезона од серијата, The WB и [[UPN]] се спојуваат за да оформат заедничка телевизија под името [[The CW Television Network|The CW]], која е всушност моменталниот прикажувач на серијата во САД.<ref name="new CW">{{наведени вести|author=Jessic Seid|url=http://money.cnn.com/2006/01/24/news/companies/cbs_warner/index.htm|title='Gilmore Girls' meet 'Smackdown':CW Network to combine WB, UPN in CBS-Warner venture beginning in September|publisher=CNN Money|date=[[2006-01-24]]|accessdate=[[2007-08-19]]}}</ref> ''Смолвил'' била обновена за деветта сезона на 24 февруари 2009.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ausiellofiles.ew.com/2009/02/breaking-the-cw.html|title=Breaking: CW renews 'Smallville,' 'Gossip Girl,' 'One Tree Hill,' 'Supernatural,' and '90210'|publisher=ew.com|accessdate=[[2009-02-24]]|last=Ausiello|first=Michael|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225224053/http://ausiellofiles.ew.com/2009/02/breaking-the-cw.html|url-status=dead}}</ref> Серијата ги следи авантурите на младиот [[Кларк Кент (Смолвил)|Кларк Кент]] ([[Том Велинг]]), кој престојува во измисленото гратче [[Смолвил (DC Comics)|Смолвил]], [[Канзас]], во времето пред да стане [[Супермен]]. Првите четири сезони се фокусираат на средношколските денови на Кларк и неговите пријатели. Веќе од петтата сезона, серијата се поместува во повозрасни рамки, евентуално фокусирајќи се на неговата кариера во ''[[Daily Planet]]'', како и претставување и воведување на нови [[DC Comics]] [[суперхерои]] и [[негативци]]. Замислата за ''Смолвил'' е добиена откако [[Брус Вејн (ТВ серија)|потенцијална серија]] за патот на младиот Брус Вејн во станувањето [[Бетмен]] не успеала да застане на нозе. По состанување со претседателот на одделот [[Warner Bros. Television]], Гоф и Милар го поставиле своето „без основи, нема летања“ правило, со кое ќе го приземат Супермен на суштинските работи и ќе се насочат кон настани кои го водат Кларк Кент да стане Супермен. По седум сезони со серијата, создавачите на серијата Гоф и Милар си заминуваат без да наведат особена причина. ''Смолвил'' е во главно сниман во и околу [[Ванкувер]], со некои од локалните претпријатија и градби во улога на некои локации од Смолвил. Музиката е во главно комопонирана од [[Марк Сноу]], кој има дури и употребено и некои од песните на [[Џон Вилијамс]] од оригиналниот [[Супермен (филмски серијал)|''Супермен'' филмски серијал]]; некои од епизодите исто така содржат и свои песни, присобрани од различни музички бендови. Најавната песна не е од Сноу, туку е песната „[[Save Me (песна од Remy Zero)|Save Me]]“ од [[Remy Zero]]. Откако се емитува, серијата во главно, е позитивно прифатена, со поранешната ''Супермен'' ѕвезда [[Кристофер Рив]] изјавувајќи го своето одобрување. [[Пилот (Смолвил)|Првата епизода]] го проби рекордот за најгледана дебитантна серијата на The WB, со 8.4 милиони гледачи.<ref name="Pilot rate"/> Со седум сезони завршени, ''Смолвил'' има приближно околу 4.86 милиони гледачи по епизода, со втората сезона достигнувајќи највисока гледаност од 6.3 милиони. Се од првата сезона, серијата има добиено разни награди, од [[Еми награди]] па сè до [[Награда Избор на тинејџерите|неколку награди Избор на тинејџерите]]. ''Смолвил'' поттикна ''[[Aquaman (TV program)|Aquaman]]'' пилот, кој на крајот сепак не беше одбран од The CW, како и промотивни врски со [[Verizon]], [[Sprint Nextel|Sprint]], [[Toyota]] и [[Stride (гума за џвакање)|Stride]]. Во друга медија, серијата се проширува во младинско-возрасни романи, месечен стрип на DC Comics и неколку саундтрак изданија, како и ''Смолвил''-поврзана трговска стока. Моментално, сите седум сезони на ''Смолвил'' се достапни на DVD во [[DVD регионен код|регионите 1, 2 и 4]]. <!-- == Краток преглед == {{main|List of Smallville episodes}} [[Смолвил (прва сезона)|Првата сезона]] ја претставува редовната глумечка екипа и секоја епизода прикажува негативец чија моќ произлегува поради изложеност на [[Криптонит#Смолвил|криптонит]]; едно-епизодните негативци биле сижејна направа развиена од Гоф и Милар.<ref name="pilcom"/> Првата сезона пред сè се работи за обидите на Кларк да се помири со своето вонземјанско потекло и за откривањето дека неговото пристигнување на Земјата е поврзано со смртта на родителите на Лана.<ref name="genesis"/> По првата сезона, серијата почнува да користи помалку негативец на неделата епизоди, фокусирајќи се на приказни кои се одразуваат на секој од ликовите и го истражуваат потеклото на Кларк. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dvdtimes.co.uk/content.php?contentid=13430|title=Smallville: The Complete Second Season|accessdate=[[2007-09-12]]|author=D.J. Nock|date=[[2004-11-25]]|publisher=DVD Times}}</ref> Некои меѓу најглавните случки кои ја одбележуваат серијата се: Откритието на Кларк за неговото криптонско потекло.<ref name="Rosetta ep">{{cite episode|title=Rosetta|series=Smallville|credits=Al Gough, Miles Millar (writers) & James Marshall (director)|network=[[The WB Television Network|The WB]]|airdate=[[2003-02-25]]|season=2|number=17}}</ref>; гласот на биолошкиот татко на Кларк [[Џор-Ел]] е воведен, комуницирајќи со Кларк преку неговиот вселенски брод, сместувајќи го синопсисот да Кларк дознае повеќе за исполнувањето на неговата земјина [[судбина]].<ref>{{cite episode|title=Calling|series=Smallville|credits=[[Kenneth Biller]] (writer) & [[Terrence O'Hara]] (director)|network=The WB|airdate=[[2003-05-13]]|season=2|number=22}}</ref>; Кларк започнува потрага по три криптонски, под инструкции на Џор-Ел, кои го содржат знаењето на универзумот и ја формираат неговата [[Fortress of Solitude]],<ref name="Crusade ep">{{cite episode|title=Crusade|series=Smallville|credits=Alfred Gough, Miles Millar (writers) & [[Greg Beeman]] (director)|network=The WB|airdate=[[2004-09-22]]|season=4|number=1}}</ref><ref name="Arrival ep">{{cite episode|title=Arrival|series=Smallville|credits=Todd Slavkin, Darren Swimmer (writers) & James Marshall (director)|network=The WB|airdate=[[2005-09-29]]|season=5|number=1}}</ref>; Clark battling [[Brainiac (comics)|Brainiac]] in his attempts to release the Kryptonian criminal [[General Zod]],<ref>{{cite episode|title=Vessel|series=Smallville|credits=Kelly Souders, Brian Peterson (writers) & James Marshall (director)|network=The WB|airdate=[[2006-05-11]]|season=5|number=22}}</ref> other escaped [[Phantom Zone]] criminals that Clark must either capture or destroy,<ref name="Zod ep">{{cite episode|title=Zod|series=Smallville|credits=Steven S. DeKnight (writer) & James Marshall (director)|network=[[The CW Television Network|The CW]]|airdate=[[2006-09-28]]|season=6|number=1}}</ref> the arrival of Clark's biological cousin [[Supergirl (Kara Zor-El)|Kara]],<ref>{{cite episode|title=Kara|series=Smallville|credits=[[Todd Slavkin]], [[Darren Swimmer]], (writers) & [[James L. Conway|James Conway]] (director)|network=The CW|airdate=[[2007-10-04]]|season=7|number=2}}</ref> and Lex finally discovering Clark's secret.<ref name="Arctic ep">{{cite episode|title=Arctic|series=Smallville|credits=Don Whitehead, Holly Henderson (writers) & Todd Slavkin (director)|network=The CW|airdate=[[2008-05-15]]|season=7|number=20}}</ref> The eighth season features storylines involving the introduction of Davis Bloome, who is ''Smallville'''s interpretation of [[Doomsday (comics)|Doomsday]], and a woman named Tess to replace the exit of Lex Luthor from the series. Justin Hartley reprises his role as Oliver Queen/Green Arrow, being upgraded to a series regular.<ref name="8cast">{{наведени вести|author=Kristin Dos Santos|url=http://www.eonline.com/gossip/kristin/detail/index.jsp?uuid=209ae407-79c9-42aa-9248-8e5a3d4341e6|title=Smallville Season Eight: Look Who's In!|publisher=Eonline|date=[[2008-06-03]]|accessdate=[[2008-06-04]]}}</ref> --> == Глумечка екипа == {{главна|Ликови од Смолвил}} '''[[Том Велинг]]''' го толкува '''[[Кларк Кент (Смолвил)|Кларк Кент]]''', млад човек со натприродни способности, кој се обидува да си го најде своето место во светот откако открива дека е вонземјанин. Тој ги користи своите способности да спасува луѓе во невоља. На почетокот негов главен проблем е чувањето на својата тајна и обидот да остане нормален. По месеци барање, Том Велинг бил одбран за улогата на Кларк Кент.<ref name="Tom">Simpson, Paul, (Season 1 Companion), pp.112-115</ref> Иако најпрвин Дејвид Натер морал да го убеди менаџерот на Велинг дека улогата нема да и наштети на филмската кариера на Том ако сакал Том воопшто да го види сценариото. По читање на сценариото, Велинг бил убеден да се пријави за улогата.<ref name="pilcom"/> '''[[Кристин Крук]]''' ја толкува '''[[Лана Ленг (Смолвил)|Лана Ленг]]''', типична девојка од соседството. Таа има „празнина во срцето“, поради загубата на своите родители и сочувствува со сите. Таа чувствува поврзаност кон Кларк.<ref name="Kristin">Simpson, Paul, (Season 1 Companion), pp.116-119</ref> Гоф и Милар отпрвин се обидувале да најдат некој за улогата на Кларк, но Кристин била првата која била одбрана за да толкува некоја улога, откако Дејвид Натер ја видел аудиционата лента што ја пратила глумицата.<ref name="pilcom"/> Кристин Крук ја напушта серијата по крајот на седмата сезона,<ref name="Kristin/Mike">{{Наведена мрежна страница|author=Rob Salem|url=http://www.thestar.com/entertainment/Television/article/417678|title=Shaking things up in Smallville|publisher=The Star|[[2008-04-24]]|accessdate=[[2008-05-19]]}}</ref> но се враќа за пет епизоди во осмата сезона.<ref name="aus072008">{{Наведена мрежна страница|author=Michael Ausiello|url=http://ausiellofiles.ew.com/2008/07/ask-ausiello--1.html|title=Ask Ausiello: 'CSI' Sex Shocker! Lana Back to 'Smallville'! Gay Panic at 'Grey's'! '24' Villain's Alive!|publisher=Entertainment Weekly|date=[[2008-07-23]]|accessdate=[[2008-08-27]]|archive-date=2008-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828031340/http://ausiellofiles.ew.com/2008/07/ask-ausiello--1.html|url-status=dead}}</ref> '''[[Мајкл Росенбаум]]''' го толкува '''[[Лекс Лутор (Смолвил)|Лекс Лутор]]''', син на милијардер пратен во Смолвил да го одржува локалниот погон за ѓубриво. Откако Кларк му го спасува животот, двајцата брзо се спријателуваат.<ref name="Pilot ep"/> Како што серијата се развива и напредува, неговото пријателство со Кларк се урива сè додека не почнат и двајцата да се сметаат за непријатели. Улогата била тешка за бирање, бидејќи никој не можел да се согласи кој е идеален за улогата.<ref name="genesis"/> Мајкл Росенбаум двапати се пријавил за улогата. Чувствувајќи дека не ја сфатил сериозно првата аудиција, Росенбаум изглумил сцена од две и пол страни, укажувајќи сите места да бидат смешни, харизматични или заканувачки.<ref name="Mike">Simpson, Paul, (Season 1 Companion), pp.120-123</ref> Аудицијата поминала толку добро што сите се согласиле дека „тој е тој“.<ref name="genesis"/> По седум сезони, Росенбаум ја напушта серијата.<ref name="Kristin/Mike"/><ref name="Mike gone">{{наведени вести|author=Kristin Dos Santos|url=http://www.eonline.com/uberblog/b4298_Breaking__Michael_Rosenbaum_Has_Left__amp_amp_lt_I_amp_amp_gt_Smallville_amp_amp_lt__i_amp_amp_gt_.html|title=Breaking: Michael Rosenbaum Has Left Smallville|publisher=Eonline|date=[[2008-05-01]]|accessdate=[[2008-05-02]]}}</ref> '''[[Алисон Мек]]''' ја толкува '''[[Клои Саливан]]''', една од најдобрите пријателки на Кларк. Таа е заљубена во Кларк, иако чувствата не и се целосно разјаснети.<ref name="Fever">{{cite episode|title=Fever|series=Smallville|credits=Matthew Okumura (writer) & Bill Gereghty (director)|network=[[The WB Television Network|The WB]]|airdate=[[2003-02-18]]|season=2|number=16}}</ref> Како уредник на училишниот весник, нејзината новинарска љубопитност секогаш сакајќи да „открие лаги“ и „да ја дознае вистината“<ref name="Allison"/>—создава тензија кај нејзините пријатели, особено кога копа по минатото на Кларк.<ref name="Lineage">{{cite episode|title=Lineage|series=Smallville|credits=Alfred Gough, Miles Millar (writers) & Greg Beeman (director)|network=[[The WB Television Network|The WB]]|airdate=[[2002-11-05]]|season=2|number=7}}</ref> Веднаш откако дознала за ''Смолвил'' од аудициониот директор на серијата, Ди Ди Бредли, Алисон Мек размислувала да се пријави за улогата на Лана Ленг. Наместо тоа двапати се пријавила за улогата на Клои Саливан.<ref name="Allison">Simpson, Paul, (Season 1 Companion), pp.128-131</ref> Ликот бил создаден само за серијата,<ref name="genesis"/> и било планирано да има етничка позадина пред Мек да биде вработена.<ref name="Allison"/> '''[[Сем Џонс III]]''' го толкува '''[[Ликови од Смолвил#Пит Рос|Пит Рос]]''', друг пријател на Кларк. Тој е првата личност на која Кларк самоволно му ја доверува својата тајна.<ref name="Duplicity">{{cite episode|title=Duplicty|series=Smallville|credits=Todd Slavkin, Darren Swimmer (writers) & Steve Miner (director)|network=[[The WB Television Network|The WB]]|airdate=[[2002-10-08]]|season=2|number=3}}</ref> Тој е заљубен во Клои,<ref name="Truth">{{cite episode|title=Truth|series=Smallville|credits=Drew Greenberg (writer) & James Marshall (director)|network=[[The WB Television Network|The WB]]|airdate=[[2004-04-21]]|season=3|number=18}}</ref> чувство кое го потиснува во себе поради веќе постоечкиот Кларк-Лана-Клои љубовен триаголник.<ref name="Sam">Simpson, Paul, (Season 1 Companion), pp.124-127</ref> Пит Рос беше отфрлен од серијата на крајот од третата сезона, но гостува во една епизода од седмата сезона. Џонс бил последниот од целата глумечка екипа кој бил одбран. Гоф и Милар го виделе Џонс четири дена пред да започнат со снимање на првата епизода.<ref name="Sam"/> Во стриповите, Пит Рос е белец, а продуцентите го одбрале Џонс, кој е Афроамериканец, наспроти митологијата.<ref name="Sam"/> '''[[Анет O‘Тул]]''' ја толкува '''[[Ликови од Смолвил#Марта Кент|Марта Кент]]''', посвоителната мајка на Кларк. Таа, заедно со својот сопруг Џонатан, му даваат на Кларк мудар совет за тоа како да ги совладува своите постојано растечки способности. Во петтата сезона, таа го зазема сенаторското место во државниот сенат.<ref name="Tomb">{{cite episode|title=Tomb|series=Smallville|credits=Steven S. DeKnight (writer) & Whitney Ransick (director)|network=[[The WB Television Network|The WB]]|airdate=[[2006-02-09]]|season=5|number=14}}</ref> Ова води до работа како сенатор на САД во [[Вашингтон]] во шестата сезона со што ликот ја напушта серијата.<ref name="Prototype">{{cite episode|title=Prototype|series=Smallville|credits=Steven S. DeKnight (writer) & Mat Beck (director)|network=[[The WB Television Network|The WB]]|airdate=[[2007-05-10]]|season=6|number=21}}</ref> Всушност, на [[Синтија Етингер]] и била доделена улогата на Марта Кент, но за време на снимањето сите сфатиле дека таа не е идеална за улогата, вклучувајќи ја и Етингер.<ref name="genesis"/> Анет О‘Тул била зафатена со снимање на серијата ''[[The Huntress (ТВ серија)|The Huntress]]'' кога Етингер го снимала оригиналниот пилот. Додека создавачите барале нова глумица за улогата на Марта Кент, ''The Huntress'' била прекината, што и дозволило на О‘Тул да се придружи на глумечката екипа на ''Смолвил''.<ref name="Annette">Simpson, Paul, (Season 1 Companion), pp.136-139</ref> О‘Тул претходно ја има толкувано улогата на Лана Ленг во ''[[Супермен III]]''.<ref name="Owen 3">{{наведени вести|author=[[Rob Owen (journalist)|Rob Owen]]|url=http://www.post-gazette.com/tv/20011014smallvilletv2.asp|title=Superman revisited in "Smallville"|publisher=[[Pittsburgh Post-Gazette]]|date=[[2001-10-14]]|accessdate=[[2007-07-08]]}}</ref> '''[[Џон Шнајдер (телевизиски глумец)|Џон Шнајдер]]''' го толкува '''[[Ликови од Смолвил#Џонатан Кент|Џонатан Кент]]''', посвоителниот татко на Кларк. Тој е подготвен на се за да ја заштити тајната на својот син. Според Шнајдер, Џонатан е „совршено подготвен да оди во затвор, или на полошо место, за да го заштити својот син“.<ref name="John">Simpson, Paul, (Season 1 Companion), pp.140-143</ref> Џон Шнајдер беше отфрлен од серијата во 100 епизода, со Џонатан умирајќи од срцев удар на денот кога победува на сенаторските избори.<ref name="Reckoning ep">{{cite episode|title=Reckoning|series=Smallville|credits=Kelly Souders, Brian Peterson (writers) & Greg Beeman (director)|network=The WB|airdate=[[2006-01-26]]|season=5|number=12}}</ref> Милар и Гоф сакале препознатливо лице за ''Смолвил''. На Гоф и Милар премногу им се допаднала идејата да го постават Шнајдер во улогата на Џонатан, бидејќи Шнајдер бил претходно познат како Бо Дјук од ''[[The Dukes of Hazzard]]'', кое Гоф го прокоментира дека тој верува дека е можно да Шнајдер пораснал предводејќи фарма.<ref name="genesis"/> '''[[Ерик Џонсон (глумец)|Ерик Џонсон]]''' го толкува '''[[Ликови од Смолвил#Витни Фордмен|Витни Фордмен]]''', момчето на Лана, кое станува љубоморно на пријателството на Кларк и Лана, одејќи толку далеку да почне да го презира Кларк.<ref name="Pilot ep"/> Тој евентуално се смирува со Кларк, пред да реши и замине да стане маринец.<ref name="Tempest">{{cite episode|title=[[Tempest (Smallville)|Tempest]]|series=Smallville|credits=Philip Levens, Alfred Gough (writers) & Greg Beeman (director)|network=[[The WB Television Network|The WB]]|airdate=[[2002-05-21]]|season=1|number=21}}</ref> Витни беше отфрлен од серијата во финалето на првата сезона, но прави камео појавувања во епизодата „Visage“ од втората сезона, каде се открива дека умрел во странство и во епизодата „Façade“ од четвртата сезона, во ретроспектива на Кларк. Ерик Џонсон го искажа своето задоволство за тоа како сценаристите се справиле со заминувањето на Витни, давајќи му на ликот излез како на херој.<ref name="Tube Talk">{{наведени вести|author=Jennifer Squires Biller|url=http://tubetalk.blogspot.com/2007/08/interview-with-flash-gordons-eric.html|title=Interview with Flash Gordon’s Eric Johnson|publisher=Tube Talk|date=[[2007-08-20]]|accessdate=[[2007-09-08]]}}</ref> Џонсон се пријавил за улогите на Лекс и Кларк, додека конечно не му биде доделена улогата на Витни Фордмен.<ref name="Eric">Simpson, Paul, (Season 1 Companion), pp.132-135</ref> '''[[Џон Голвер (глумец)|Џон Гловер]]''' го толкува '''[[Лајонел Лутор]]''', таткото на Лекс. Лајонел е одговорен за посвојувањето на Кларк да биде без никакви легални разгранетости и прашања поврзани со неговото потекло.<ref name="Lineage"/> Гловер се обидел да направи Лајонел да изгледа толку цврст колку што се обидувал да го направи Лекс. Гловер гледа на ликот како некој кој е богат и моќен стопанственик, разочаран во својот син. За првата сезона, цел на Гловер била, да ги прикаже обидите на Лајонел да го направи Лекс поцврст.<ref name="Lionel">Simpson, Paul, (Season 1 Companion), pg.144</ref> Лајонел бил создаден исклучиво за серијата, да се овозможи паралела на Кентови, како „експеримент во екстремно родителство“.<ref name="genesis"/> Во втората сезона, Џон Гловер, кој имал повратна улога во првата сезона од серијата, станува дел од редовната глумечка екипа. Останува во серијата со постојана улога сè додека не е убиен од Лекс во седмата сезона во епизодата „Descent“.<ref>{{cite episode|title=Descent|series=Smallville|credits=Don Whitehead, Holly Henderson (writers) & Ken Horton (director)|network=The CW|airdate=[[2008-04-17]]|season=7|number=16}}</ref> '''[[Ерика Дуренс]]''' ја толкува '''[[Лоис Лејн (Смолвил)|Лоис Лејн]]''', братучетка на Клои. Таа доаѓа во Смолвил да ја истражи претпоставената смрт на Клои.<ref name="Crusade ep"/> Таа престојува кај Кентови додека е во градот. Дуренс беше повратен гостин за четвртата сезона, но има редовна улога со почетокот на петтата сезона. Продуцентите постојано сакале да ја воведат Лоис Лејн во серијата и претпоставената смрт на Клои во финалето на третата сезона изгледало како идеален момент за тоа. Дуренс била распределена со улогата само три дена пред снимањето да започне и отпрвин можеле да се појавува само во четири епизоди засновани на шпекулации од филмскиот оддел на Warner Bros. По дискусија, ликот бил адаптиран за повеќе епизоди.<ref name="ED4">Byrne, Craig, (Season 4 Companion) pp. 138-141</ref> '''[[Јенсен Аклс]]''' го толкува '''[[Ликови од Смолвил#Џејсон Тиг|Џејсон Тиг]]''', љубовен интерес на Лана во четвртата сезона. Тој ја следи Лана до Смолвил, од [[Париз]] и се вработува во нејзиното училиште како помошник на фудбалскиот тренер.<ref name="Gone">{{cite episode|title=Gone|series=Smallville|credits=Kelly Souders, Brian Peterson (writers) & Greg Beeman (director)|network=[[The WB Television Network|The WB]]|airdate=[[2004-09-29]]|season=4|number=2}}</ref> Кога се дознава за неговата врска со Лана тој е отпуштен. При крајот на сезоната, се открива дека тој постојано работел со мајка си да ги пронајде трите криптонски камења на знаењето.<ref name="Forever">{{cite episode|title=Forever|series=Smallville|credits=Brian Peterson, Kelly Souders (writers) & James Marshall (director)|network=[[The WB Television Network|The WB]]|airdate=[[2005-05-11]]|season=4|number=21}}</ref> Аклс бил најплатен за четврата сезона и бил повикан да остане и во петтата сезона, но бил отфрлен во финалето на четвртата сезона поради неговите обврски со серијата ''[[Натприродно (ТВ серија)|Натприродно]]''.<ref>{{наведени вести|author=Ileane Rudolph|url=http://www.tvguide.com/News/supernatural-jensen-ackles/071025-02|title=Up Close With Supernatural's Jensen Ackles: Part 1|publisher=[[TV Guide]]|date=[[2007-10-25]]|accessdate=[[2007-12-19]]}}</ref> '''[[Арон Ешмор]]''' го толкува '''[[Ликови од Смолвил#Џими Олсен|Џими Олсен]]''', момче на Клои и фотограф, кој исто така работи во ''Daily Planet''. Ешмор беше повратен гостин за време на шестата сезона, но има редовна улога веќе од седмата сезона. Ешмор вели дека тоа што го одбрале за улогата било големо изненадување за него, но токму тоа што го сакал. Глумецот изјавува, „Се пријавив за улогата и се снимив. Потоа ништо не слушнав, и неколку седмици подоцна, одеднаш, добив повик велејќи ми 'Ти одиш во Ванкувер да почнеш да со снимање за Смолвил.' Ми се отствари сонот, навистина.“<ref>{{Наведена мрежна страница|first=Eric|last=Goldman|title=IGN: IGN Interview: Aaron Ashmore on Becoming ''Smallville's'' Jimmy Olsen|url=http://au.tv.ign.com/articles/722/722887p1.html|publisher=IGn|date=[[2006-08-02]]|accessdate=[[2008-06-07]]|archive-date=2011-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812002850/http://au.tv.ign.com/articles/722/722887p1.html|url-status=dead}}</ref> По три сезони во серијата, од кои две со редовна улога, ликот на Ешмор беше убиен. Иако „Џими Олсен“ беше убиен, Ешмор објасни дека неговиот Џими не бил вистинскиот Џими и дека помладиот брат на ликот, кој накратко се појавува во финалето на осмата сезона, е всушност вистинскиот „Џими Олсен“ кој еден ден ќе работи покрај Кларк и Лоис.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Michael Ausiello|url=http://www.msnbc.msn.com/id/30767247/|title=Find out why ‘Smallville’ killed off a character|publisher=[[MSNBC]]|work=[[Entertainment Weekly]]|date=[[2009-05-15]]|accessdate=[[2009-05-15]]}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''[[Лора Вандервурт]]''' ја толкува '''[[Ликови од Смолвил#Кара|Кара]]''', криптонската братучетка на Кларк. Таа била пратена да го побара Кал-Ел (Кларк), но останува заглавена во вселенскиот брод каде не покажува знаци за живот. Кога заштитата на нејзиниот вселенски брод се крши во финалето на шестата сезона „Фантом“, таа е ослободена. Таа ги има сите способности на Кларк, вклучувајќи ја и способноста да лета.<ref>{{наведени вести|author=Rich Sands|url=http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Tv-Guide-News/Exclusive-Supergirl-Soars/800016740%20|title=Exclusive: Supergirl Soars Into Smallville|publisher=[[TV Guide]]|date=[[2007-06-11]]|accessdate=[[2007-06-11]]|archive-date=2007-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612174441/http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Tv-Guide-News/Exclusive-Supergirl-Soars/800016740%20|url-status=dead}}</ref> На крајот на седмата сезона, Кара е заробена во [[Фантомската Зона]]. Вандервут за жал не се враќа целосно во осмата сезона,<ref>{{наведени вести|author=Matt Webb Mitovich|title=''Smallville'' Exclusive: Kara's Future Is Up, Up in the Air|publisher=[[TV Guide]]|date=[[2008-05-16]]|url=http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Tv-Mattrs/Smallville-Exclusive-News/800039842|accessdate=[[2008-05-21]]}}</ref> но се појавува кратко во епизодата „Потекло“ за да го загрее својот синопсис.<ref>{{cite episode|title=Bloodline|series=Smallville|credits=Caroline Dries (writer) & Michael Rohl (director)|network=The CW|airdate=[[2008-11-06]]|season=8|number=8}}</ref> '''[[Џастин Хартли]]''' го толкува '''[[Ликови од Смолвил#Оливер Квин|Оливер Квин/Зелена Стрела]]''', директор на Queen Industries и водач на мала група од суперхерои. Хартли имаше повратна улога во шестата и седмата сезона, но добива редовна улога во осмата сезона.<ref name="8cast"/> Хартли бил првиот избор на продуцентите да го игра Оливер Квин; тој е дизајниран да направи пресврт во животите на Кларк и Лоис, како и да му овозможи на Кларк наизменична слика за тоа како да се бори против криминалот.<ref name="JH6">Byrne, Craig, (Season 6 Companion) pp. 136-139</ref> '''[[Семјуел Витвер]]''' го толкува '''[[Ликови од Смолвил#Дејвис Блум|Дејвис Блум]]''' во осмата сезона. Тој е „харизматичен“ [[болничар]] борејќи се со темнината во него.<ref name=seasoneightbaddies>{{наведени вести|title=Doomsday actor named for 'Smallville' season eight|work=Comics2Film|date=[[2008-06-20]]|url=http://www.comics2film.com/index.php?a=story&b=33999|accessdate=[[2008-06-20]]}}</ref> Дејвис Блум е ''Смолвиловата'' интерпретација на [[Думсдеј (стрипови)|Думсдеј]], единствениот лик кој успеал да го убие Супермен. Витвер објасни дека во текот на сезоната, неговиот лик сè повеќе ќе почне да наликува на неговиот стрип двојник на кој е заснован.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Craig Byrne|url=http://www.kryptonsite.com/cc08-witwer.htm|title=Roundtable interview with Sam Witwer|publisher=Kryptonsite|accessdate=[[2008-08-28]]}}</ref> [[Брајан Вејн Питерсон|Брајан Питерсон]] објасни дека новите извршни продуценти барале злосторнички лик кој ќе биде толку „одличен како Лекс“, со напуштањето на Мајкл Росенбаум, Думсдеј го направил тоа што ти го барале.<ref name="Peterson & Souders">{{наведени вести|author=Craig Byrne|url=http://www.kryptonsite.com/cc08-kellybrian.htm|title=Roundtable interview with executive producers Kelly Souders and Brian Peterson (part 1)|publisher=Kryptonsite|accessdate=[[2008-09-02]]}}</ref> '''[[Кеседи Фримен]]''' ја толкува '''[[Ликови од Смолвил#Тес Мерсер|Тес Мерсер]]''', избран наследник на Лекс да биде извршен директор на LuthorCorp во осмата сезона.<ref name=seasoneightbaddies/> Името „Тес Мерсер“ е изведено од имињата на два лика од Супермен филмовите и стриповите, [[Супермен (филм)#Глумечка екипа|Ив Тескмачер]] и [[Мерси Грејвс]].<ref>{{наведени вести|title=Catwoman 2, Punisher: War Zone, Transformers 2: July 30 Comic Reel|work=Comic Book Resources|date=[[2008-07-30]]|url=http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=17502|accessdate=[[2008-08-16]]|archive-date=2008-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828030527/http://www.comicbookresources.com/?page=article&id=17502|url-status=dead}}</ref> Како што Фримен го опишува својот лик, Тес Мерсер е наследник на Лекс одбран од самиот тој; таа е „безмилосна“, „забавна“ и интелигентна. Првичната цел на Тес за осмата сезона е да го пронајде Лекс, што недискретно ќе ја доведе до Кларк, за кој верува дека ќе и помогне да го пронајде Лекс.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Craig Byrne|url=http://www.kryptonsite.com/cc08-cassidy.htm|title=Roundtable interview with Cassidy Freeman|publisher=Kryptonsite|accessdate=[[2008-08-27]]}}</ref> Дерен Свимер открива дека таа ќе развие и љубовни чувства кон Кларк.<ref name="Swimmer int">{{наведени вести|author=Kristin Dos Santos|url=http://au.eonline.com/uberblog/watch_with_kristin/b26311_smallville_whats_in_store_season_eight.html|title=Smallville: What's in Store for Season Eight?|publisher=[[E!]]|date=[[2008-08-27]]|accessdate=[[2008-08-31]]}}</ref> == Наводи == {{reflist}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Телевизиски серии со почеток во 2001 година]] stxkpz64ly8fq06do9z4zw3btdc9mhf 0 50808 5543199 5480466 2026-04-22T02:58:46Z Bjankuloski06 332 /* Поштата на Древна Македонија */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543199 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за компанија | company_name = Македонска пошта | company_logo = [[Податотека:Македонска пошта-Лого.svg|130п]] | company_type = [[јавно претпријатие|јавна]] | company_slogan = | foundation = [[1 јуни]] [[1992]] | location = [[Орце Николов ББ]], [[1000]] [[Скопје]],{{З-МАК}} [[Република Македонија|Македонија]] | key_people = [[Орхан Куртиши]] (Генерален директор и Прет. на УО) | industry = [[пошта|поштенски услуги]], [[платен промет]] | revenue = 1,358,846,390 [[ден.]] (2016) | num_employees = 2,345<ref>{{нмс | title= Извештај за следењето на примената на начелото на соодветна и правична застапеност за 2016 година | url= http://ombudsman.mk/upload/documents/SPZ/SPZ-2016-Mk.pdf | publisher= Народен правобранител на Република Македонија | date= јуни 2017 | accessdate= 2018-04-16 | archive-date= 2018-04-18 | archive-url= https://web.archive.org/web/20180418004131/http://ombudsman.mk/upload/documents/SPZ/SPZ-2016-Mk.pdf | url-status= dead }}</ref> (2016) | Revenuen = | products = услужни дејности | homepage = [http://www.posta.com.mk/index.htm www.posta.com.mk] }} [[Податотека:Hauptpost skopje.JPG|мини|Дирекцијата на Македонска пошта]] '''Македонска пошта''' е јавно претпријатие кое врши дејност на јавен оператор во внатрешниот и во меѓународниот [[пошта|поштенски]] сообраќај на [[Република Македонија]], согласно Законот за поштенски услуги. Формирано е со поделба на поранешното претпријатие ПТТ (Пошта-телефон-телеграф) на Македонска пошта и Македонски телекомуникации на 1 јануари 1997.<ref name="историјат">{{cite web |url=https://www.posta.com.mk/%d0%b7%d0%b0-%d0%bd%d0%b0%d1%81/ |title=Македонска Пошта - Историјат |website=posta.com.mk |access-date=26 јануари 2021}}</ref> Македонска пошта има повеќе од 2000 вработени и над 300 единици на поштенска мрежа на целата територија на Република Македонија. == Историја на поштата во Македонија == === Поштата на Древна Македонија === Поштата во древна Македонија ја воспоставил [[Филип II]] (382-336 п.н.е.). Со негова повелба биле одредени пошторазнесувачите кои ја пренесувале поштата од царскиот двор кон покраините и обратно. [[Александар Македонски]] (356-323 п.н.е.) со победата над [[Персија]] формирал огромно царство. Посебно внимание и посветил на поштата. Редовно добивал информации од сите делови на неговото царство и ги поврзал [[Египет]] и [[Индија]] со поштенски врски по воден пат, а [[Мала Азија]] со Индија со сувоземни поштенски врски. Најголемо внимание посветувал на одржување добри поштенски врски со Македонија. Редовно и праќал писма на својата мајка [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] во Македонија и на генијалниот филозоф [[Аристотел]]. Древната македонска пошта дејствувала на територијата на Македонија сè до крајот на нејзината државна самостојност. Во 168 г.п.н.е. римските легии кај местото Пинда го победиле последниот древномакедонски владетел [[Персеј]] (178-168 п.н.е.) и ја поробиле Македонија. === Поштата во Македонија за време на Римското Царство === [[Римско Царство|Римското Царство]] за своите потреби организирало друмски и поштенски сообраќај (cursus publicus). Неговата внатрешна организација била регулирана со посебни прописи со кои се уредувал начинот на вршење на службата, распоредот на возење, времетраењето на патувањето, заштита на тајноста на пишаните соопштенија, казни за прекршување на службата и др. Територијата на Македонија била во составот на една добро организирана сообраќајна мрежа. Институцијата cursus publicus имала уредни конаци, релејни станици, удобни средства за превоз како и луѓе што се грижеле за функционирање на сообраќајот - magister officiorum. Патот [[Вија Егнација]] одиграл важна улога за усовршубање на римската пошта на територијата на Македонија. Бил широк од 4-7м, а долг 247 римски милји. Поради својата одлична географска местоположба сообраќаен и поштенски центар во тоа време бил градот [[Стоби]] (Градско) и од него тргнувале пет важни сообраќајници низ Македонија. Сите римски пошти во Македонија биле под централна поштенска управа. === Поштата во Македонија за време на Византија === Со пропаѓањето на [[Римското Царство]] во [[476]] г, Македонија потпаднала под [[Византија]] со [[Цариград]] како претстолнина. Византија ги задржала сите римски поштенски установи, а не се променил ниту начинот на нивното работење. Во 518&nbsp;г., во Македонија се случил силен земјотрес, при што биле уништени поштите во сите поголеми и позначајни градови како: [[Скупи]], [[Лихнид]], [[Стоби]] и др. [[Климент Охридски]] организирал поштенско - манастирски врски меѓу сите области каде ја ширел глаголската писменост. Првата државна пошта започнала да функционира во време на царевите [[Самоил]] (969-1014), [[Гаврил Радомир]] (1014-1015) и [[Јован Владислав]] (1015-1018). === Поштата во Македонија во средниот век === Во средниот век, малите феудални држави немале ниту интерес, ниту средства да организираат државна пошта. Организирањето на преносот на пораките и соопштенијата не се сметало за обврска на државата и секој бил препуштен сам на себе. На територијата на Македонија, за време на владеењето на Стефан Урош III Дечански, поданиците требало редовно да ја исполнуваат гласничката служба, а царот [[Стефан Душан]] (1331-1355) истата ја зајакнал и подобро ја организирал. === Поштите во Македонија за време на Отоманското Царство === По освојувањето на Македонија, турските власти пристапиле кон организирање на поштенскиот сообраќај. Тие ги формирале татарските и суруџиските поштенски врски. Во почетокот на XV век овие примитивни поштенски врски биле усовршени. Во XVI век турските власти изградиле [[карвансарај|карвансараи]] - големи прифаќалишта покрај патот, а власта плаќала и арматалоси - вооружени чувари на поважните патишта, планински премини и опасни клисури. Во XVII век, султанот [[Мурат IV]] организирал посебен тип на анови покрај патиштата кои се викале мензулани. Вакви мензулани биле основани во [[Битола]], [[Велес]], [[Скопје]], [[Солун]] и во други поголеми градови во Македонија. Во XVIII век пак трговците основале т.н. комисионерски пошти во Битола, Дебар, Прилеп, Скопје и во други македонски градови. Македонскиот народ ги користел саиџиите за одржување врски со своите печалбари. Во текот на XIX век добро организираните трговци ги истиснале саиџиите и ја презеле нивната работа. Одлуката за нова организација на поштите турските власти ја донеле во 1840&nbsp;г., кога започнал вториот период во развојот на поштата во Македонија и Турција. Во 1843&nbsp;г., турските власти ја отвориле првата државна пошта во Македонија, во Битола. Поштата во Скопје била отворена во 1849&nbsp;г., а во Штип во 1864 година. Во 1892&nbsp;г., во Османлиското Царство имало 19 главни пошти. Под надлежност на Главната пошта во Солун биле и поштите во Македонија, а поштата во Солун била раководена од Цариградската управа на поштите, на чело со [[Мустафа паша]]. Во 1903&nbsp;г., турските власти презеле мерки за понепосредно управување со поштите во Македонија. Имено, Главната дирекција на поштите и телеграфите од Приштина била пренесена во Скопје каде и останува до крајот на турското владеење. === Поштата во Македонија за време на СХС === По завршувањето на [[Првата светска војна]] и формирањето на [[Кралството Југославија|Версајска Југославија]], со кралски указ од 7 декември 1918&nbsp;г. било основано Министерството на поштите и телеграфите. Меѓутоа, вистинската организација на поштите и телеграфите била воспоставена со специјална одредба од 27 јули 1921&nbsp;г. Скопската обласна дирекција имала обласен директор во својство на началник и пет отсеци: општ, поштенски, телеграфско-телефонски-технички, економски и контролен отсек. За одбележување е податокот дека на 14 април 1921&nbsp;г. во Скопје било основано поштенското училиште. Наставата требало да трае 10 месеци, за 150 ученици со завршени шест класа гиманазија. Лицата кои го завршиле ова училиште биле назначени за службеници во поштите во Македонија. Во почетокот на 1925&nbsp;г. во Скопје започнал да работи царинскиот отсек, формиран како пошта за царинење на пошта, адресирани за други земји. Во октомври 1925&nbsp;г. била основана Поштенска штедилница, прва таква поштенска установа во Македонија. Со проширување на сообраќајната мрежа Скопје станува значаен поштенски центар со што се јавува и потребата од изградба на нова поштенска зграда. На 12 јули 1936&nbsp;г. бил ставен камен темелник на новата зграда, која била завршена во 1939&nbsp;г. и во неа била сместена Дирекцијата на поштите, Пошта Скопје 1 и телеграф- телефон. Зградата се наоѓала во близина на Офицерскиот дом. Модернизацијата на другите пошти одела доста бавно. Организацијата на поштите во овој период може да се подели на четири периоди и тоа: - од 7 декември 1918&nbsp;г. до 3 април 1929&nbsp;г. ПТТ работела во рамките на Министерството за пошти и телеграфи; - од 3 април 1929 до 12 декември 1930&nbsp;г. ПТТ била во надлежност на Министерството за градежништво; - од 12 декември 1930 до 1 септември 1939&nbsp;г. Поштата била во надлежност на Министерството за сообраќај - ПТТ одделение; - од 1 септември 1939 до 6 април 1941 Поштата работела во рамките на Министерството за пошти, телеграфи и телефони, кое престанало да работи во април 1941&nbsp;г. === Поштата во Македонија за време на СФРЈ === [[Податотека:Improvizirana poshta.jpg|мини|Првата импровизирана пошта, телеграф и телефон, почна да работи веќе на 27 јули 1963 година]] Голем дел на ПТТ врските по ослободувањето практично не функционирале. Бројот на поштите во 1944 г. бил 45. Обновувањето траело од 1945 до крајот на 1947&nbsp;г. За прв директор на ПТТ службата на Македонија, од страна на [[АСНОМ]] бил наименуван Благоја Тошев (1915-1950), поранешен поштенски работник, а за помошник директор Димитар Георгиев. Тошев успешно ја поставил првата организација на Поштата во Република Македонија. Натамошното проширување на поштенската мрежа се одвивало мошне брзо, особено во периодот од 1951 до 1955&nbsp;г. Во овој период работеле 152 пошти, вклучувајќи ги 3-те сезонски и 3-те помошни пошти. Во 1951&nbsp;г. од вкупно 151 пошта, 24 биле сместени во згради кои биле во соспственост на ПТТ, 54 во општествени и 58 во приватни згради. Во 1960&nbsp;г. за пренос на поштенски пратки се користеле три сопствени автобуси, пет железнички линии, 38 автобуски јавни линии, а приватни запрежни коли се движеле на 8 релации. За време на катастрофалниот [[Скопски земјотрес 1963|земјотрес во Скопје]] од 1963&nbsp;г. целосно биле урнати зградите на Пошта Скопје 2, Управата на Претпријатието и др. и истите биле заменети со времени објекти - бараки. Доставата на поштенските пратки, особено во оддалечените подрачја се вршела со бројни тешкотии. Пошторазнесувачите секојдневно поминувале десетици километри. Според евиденцијата од овој период, секојдневно пешачеле по 18 км, а вкупната должина на патот изминат во текот на годината изнесувал 532.000 км. Со формирањето на трите поштенски центри - Битола, Штип и Скопје во 1965&nbsp;г., се укинуваат 22-те писмоносни експедиции формирани во 1948&nbsp;г. Во периодот од 1976 до 1985&nbsp;г. изградени се капиталните градежни објекти и тоа: Пошта Скопје 2 - 1981, шалтерската зграда Скопје 1, Пошта Прилеп - 1979, Тетово, Куманово - 1981, Гостивар, Гевгелија, Струмица - 1982, Штип - 1985/86, Кочани - 1982&nbsp;г. На 22 ноември 1989&nbsp;г. Собранието на СР Македонија носи одлука за организирање на Работна организација за ПТТ сообраќај „Македонија” како јавно претпријатие. Со донесување пак на Статутот на Претпријатието на 29 март 1990&nbsp;г. предвидени се 16 основни организации (Битола, Гевгелија, Кочани, Куманово, Охрид, Прилеп, Тетово, Велес, Струмица, Штип, Скопје 1, Скопје 2, Градски телефон Скопје, Телеком Скопје и Изградба и транспорт), а во текот на јуни 1994&nbsp;г. со организационите измени предвидени се нови основни организации за вршење на поштенска дејност (Кичево, Гостивар и Кавадарци). === Поштата во самостојна Република Македонија === По осамостојувањето на Македонската држава, ПТТ системот ја изврши својата трансформација во национален ПТТ систем и се приклучи на светската поштенска структура како независна национална организација за вршење на поштенска дејност. На 12 јули 1993&nbsp;г. Македонија станала членка на [[Светски поштенски сојуз|Светскиот поштенски сојуз]]<ref name="историјат" />. Во периодот од 1991 до 1995&nbsp;г. биле реализирани следните активности: отворање на нови меѓународни поштенски линии со соседните земји; организирање и опремување на главниот поштенски центар во Скопје за вршење на меѓународен сообраќај; интензивирање на процесот на автоматизација на шалтерското работење во единиците на поштенската мрежа; воведување на современа опрема за автоматизација на технолошките процеси во поштенските центри; опремување на возниот парк со современи транспортни средства за превоз на поштенски пратки и подобрување на квалитетот на постојните и воведување нови услуги. Меѓународниот поштенски сообраќај во Република Македонија започна со работа на 1 јуни 1992&nbsp;г., кога во ГЦП Скопје 2 се формира изменичната пошта 91003 Скопје во која се вршеше целокупната концентрација на пратки од и за странство преку две одделенија. Процесот на поделба на поранешната ПТТ „Македонија” започна согласно Договорот со [[ЕБРД]] кој особено беше интензивен кон крајот на 1996/97&nbsp;г. Од 1 јануари 1997&nbsp;г. Јавното претпријатие за поштенски сообраќај Македонска Пошта работи како независен правен субјект. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.posta.com.mk/index.htm Официјална страница на Македонска Пошта] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100306112139/http://www.posta.com.mk/index.htm |date=2010-03-06 }} [[Категорија:Државни претпријатија на Македонија|Пошта]] [[Категорија:Поштенски систем на Македонија|Пошта]] [[Категорија:Поштенски организации]] 3rwrvnm3674jwl9cbiwqm7gz3ufwt9f 0 51536 5543215 4385136 2026-04-22T03:14:47Z Bjankuloski06 332 5543215 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = Кристијан Габровски | Img = РистоБомбата.jpg | Img_capt = Ристо Бомбата на настап | Img_size = | Landscape = | Background = non_performing_personnel | Birth_name = Кристијан Габровски | Alias = Ристо Бомбата | Born = | Died = | Origin = [[Прилеп]], [[Македонија]] | Instrument = | Voice_type = | Genre = | Occupation = музичар, текстописец, композитор | Years_active = | Label = | Associated_acts = Ристо Бомбата и Кучешка тенија | URL = | Current_members = | Past_members = | Notable_instruments = }} [[Податотека:Кристијан Габровски, Борче Шабановски и Валентино Лаучоски.jpg|мини|десно|220п|Ристо Бомбата и Кучешка тенија]] '''Кристијан Габровски''' (некогаш познат како '''Ристо Бомба́ та'''; р. во [[Прилеп]]) — [[Република Македонија|македонски]] [[музичар]], [[пејач]], [[текстописец]] и [[композитор]]. Во почетокот на деведесеттите, заедно со [[Борче Шабановски]] и [[Валентино Лаучоски]], настапуваат под името „Ристо Бомбата и Кучешка тенија“ и достигнуваат огромна популарност со своите [[каламбур]]и на [[секс]]уална тематика. Нивните касети биле продадени во повеќе од 50.000 примероци и своевремено биле една од најпопуларните групи. Денес, Кристијан е присутен на македонската музичка сцена пишувајќи и компонирајќи песни на многу музичари, највпечатливо на [[Маја Вукичевиќ]]. Исто така, има и соло кариера. Настапувал на „[[Макфест]]“ и на локалниот избор за песна на [[Евровизија]]. Оженет е и има две деца. {{Македонија-музичар-никулец}} {{DEFAULTSORT:Габровски, Кристијан}} [[Категорија:Македонски музичари]] ncln0dbqwzuk4xf1x45iw2zo85ix73y 5543216 5543215 2026-04-22T03:15:00Z Bjankuloski06 332 5543216 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = Кристијан Габровски | Img = РистоБомбата.jpg | Img_capt = Ристо Бомбата на настап | Img_size = | Landscape = | Background = non_performing_personnel | Birth_name = Кристијан Габровски | Alias = Ристо Бомбата | Born = | Died = | Origin = [[Прилеп]], [[Македонија]] | Instrument = | Voice_type = | Genre = | Occupation = музичар, текстописец, композитор | Years_active = | Label = | Associated_acts = Ристо Бомбата и Кучешка тенија | URL = | Current_members = | Past_members = | Notable_instruments = }} [[Податотека:Кристијан Габровски, Борче Шабановски и Валентино Лаучоски.jpg|мини|десно|220п|Ристо Бомбата и Кучешка тенија]] '''Кристијан Габровски''' (некогаш познат како '''Ристо Бомба́та'''; р. во [[Прилеп]]) — [[Република Македонија|македонски]] [[музичар]], [[пејач]], [[текстописец]] и [[композитор]]. Во почетокот на деведесеттите, заедно со [[Борче Шабановски]] и [[Валентино Лаучоски]], настапуваат под името „Ристо Бомбата и Кучешка тенија“ и достигнуваат огромна популарност со своите [[каламбур]]и на [[секс]]уална тематика. Нивните касети биле продадени во повеќе од 50.000 примероци и своевремено биле една од најпопуларните групи. Денес, Кристијан е присутен на македонската музичка сцена пишувајќи и компонирајќи песни на многу музичари, највпечатливо на [[Маја Вукичевиќ]]. Исто така, има и соло кариера. Настапувал на „[[Макфест]]“ и на локалниот избор за песна на [[Евровизија]]. Оженет е и има две деца. {{Македонија-музичар-никулец}} {{DEFAULTSORT:Габровски, Кристијан}} [[Категорија:Македонски музичари]] q74gzxvvh90mra8lfwhysoap9eoe74b 5543217 5543216 2026-04-22T03:15:49Z Bjankuloski06 332 5543217 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = Кристијан Габровски | Img = РистоБомбата.jpg | Img_capt = Ристо Бомбата на настап | Img_size = | Landscape = | Background = non_performing_personnel | Birth_name = Кристијан Габровски | Alias = Ристо Бомбата | Born = | Died = | Origin = [[Прилеп]], [[Македонија]] | Instrument = | Voice_type = | Genre = | Occupation = музичар, текстописец, композитор | Years_active = | Label = | Associated_acts = Ристо Бомбата и Кучешка тенија | URL = | Current_members = | Past_members = | Notable_instruments = }} [[Податотека:Кристијан Габровски, Борче Шабановски и Валентино Лаучоски.jpg|мини|десно|220п|Ристо Бомбата и Кучешка тенија]] '''Кристијан Габровски''' (некогаш познат како '''Ристо Бомба́та'''; р. во [[Прилеп]]) — [[Република Македонија|македонски]] [[музичар]], [[пејач]], [[текстописец]] и [[композитор]]. Во почетокот на деведесеттите, заедно со [[Борче Шабановски]] и [[Валентино Лаучоски]], настапуваат под името „Ристо Бомбата и Кучешка тенија“ и достигнуваат огромна популарност со својата [[игра на зборови]] на [[секс]]уална тематика. Нивните касети биле продадени во повеќе од 50.000 примероци и своевремено биле една од најпопуларните групи. Денес, Кристијан е присутен на македонската музичка сцена пишувајќи и компонирајќи песни на многу музичари, највпечатливо на [[Маја Вукичевиќ]]. Исто така, има и соло кариера. Настапувал на „[[Макфест]]“ и на локалниот избор за песна на [[Евровизија]]. Оженет е и има две деца. {{Македонија-музичар-никулец}} {{DEFAULTSORT:Габровски, Кристијан}} [[Категорија:Македонски музичари]] if6do44s34mp5t77xhrssra3njo0wmd 5543218 5543217 2026-04-22T03:16:11Z Bjankuloski06 332 додадена [[Категорија:Луѓе од Прилеп]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5543218 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = Кристијан Габровски | Img = РистоБомбата.jpg | Img_capt = Ристо Бомбата на настап | Img_size = | Landscape = | Background = non_performing_personnel | Birth_name = Кристијан Габровски | Alias = Ристо Бомбата | Born = | Died = | Origin = [[Прилеп]], [[Македонија]] | Instrument = | Voice_type = | Genre = | Occupation = музичар, текстописец, композитор | Years_active = | Label = | Associated_acts = Ристо Бомбата и Кучешка тенија | URL = | Current_members = | Past_members = | Notable_instruments = }} [[Податотека:Кристијан Габровски, Борче Шабановски и Валентино Лаучоски.jpg|мини|десно|220п|Ристо Бомбата и Кучешка тенија]] '''Кристијан Габровски''' (некогаш познат како '''Ристо Бомба́та'''; р. во [[Прилеп]]) — [[Република Македонија|македонски]] [[музичар]], [[пејач]], [[текстописец]] и [[композитор]]. Во почетокот на деведесеттите, заедно со [[Борче Шабановски]] и [[Валентино Лаучоски]], настапуваат под името „Ристо Бомбата и Кучешка тенија“ и достигнуваат огромна популарност со својата [[игра на зборови]] на [[секс]]уална тематика. Нивните касети биле продадени во повеќе од 50.000 примероци и своевремено биле една од најпопуларните групи. Денес, Кристијан е присутен на македонската музичка сцена пишувајќи и компонирајќи песни на многу музичари, највпечатливо на [[Маја Вукичевиќ]]. Исто така, има и соло кариера. Настапувал на „[[Макфест]]“ и на локалниот избор за песна на [[Евровизија]]. Оженет е и има две деца. {{Македонија-музичар-никулец}} {{DEFAULTSORT:Габровски, Кристијан}} [[Категорија:Македонски музичари]] [[Категорија:Луѓе од Прилеп]] 3m762fky5b6u66yimy393h4pg65t46c 0 59234 5543146 5414245 2026-04-21T22:37:07Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: Алкета → Алкет (9) 5543146 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2009}} '''Алкет II''' (умрел [[448 п.н.е.]]) — најстариот син на [[Александар I]]. Тој станал крал на Македонија по смртта на својот татко во [[454 п.н.е.]]. Неговите браќа биле [[Пердика II]] и Филип. Алкет бил познат по својата зависност од алкохол. По шест години владеење, тој бил убиен од својот внук [[Архелај I]]. Помладиот брат го презел престолот на Македонија. Сепак, според други извори, Алкет бил жив и годините потоа, а Пердика е најстариот син на Александар. Поверојатно е дека тие неколку години по смртта на таткото, браќата просто не можеле да се договорат кој е крал... На крајот, Алкет го признал Пердика како прв владетел.<ref>Hermann Bengtson, Die Verträge der griechisch-römischen Welt von 700 bis 338 v. Chr. 2., durchgesehene und ergänzte Auflage. Beck, München, 1975, ISBN 3-406-04214-7, 109.</ref><ref>Eugen N. Borza, In the Shadow of Olympus (1990), р. 134-135.</ref><ref>Robert M. Errington, A History of Macedonia (1990), р. 15.</ref> Според ова, Пердика Втори бил директниот, последователен наследник на Александар Први, на Престолот. Филип - третиот брат, си останал владетел на областа Амфакситида (долното Повардарје). И Алкет бил владетел на област, а не на државата, но за него не се знае точно која област му припаднала. Изворите молчат. Сепак, Филип владеел самостојно - не го признал Пердика како врховен владетел. И Диодор не го сместува Алкет меѓу македонските кралеви.<ref>Diodor 7, 15, 2.</ref> А, епиграфските - административните документи говорат дека тој бил жив и во 423 г.пр.н.е. Се работи за познатиот македонско-атински договор за сојуз, пронајден кај акрополот кај Атина. И тоа, Алкет тука е потпишан како втор владетел - веднаш до Пердика Втори, а над името [[Архелај I|Архелај Први]]. ==Алкет во дијалогот „Горгија“ од Платон== Според [[Платон]], Архелај го убил својот чичко Алкет.<ref>Platon, „Gorgias“, 471 a-b.</ref> Но, тоа не се случило 450. г., туку, веројатно, многу подоцна. Во својот дијалог посветен на филозофот Горгија, Платон пренесува еден разговор меѓу [[Сократ]] и ученикот Павле. Павле е тој што ја раскажува прикаската за Архелај Први, нарекувајќи го „најголем злосторник“ меѓу Македонците. Според писаниево, и Пердика Втори и Архелај биле тирани - узурпатори на македонскиот Престол. Архелај Први бил син на Пердика и, наводно, на една робинка на Алкет. Тоа, на прв поглед, е доволно за да се оспори легитимитетот на новиот владетел. Архелај го знаел тоа и, како што говори приказната, ги повикал чичко му и неговиот син Александар... Тоа ним им била последна гозба. Архелај Први ги најал, ги напил и ги убил и Алкет и Александар, истата вечер. Ги качил на запрежна кола и ги одвел во непознат правец. Архелај, наводно, имал и полубрат, 7-годишен, кој исто така, имал право на Престолот... Во една прилика, тој го турнал детето од карпа и го удавил во езеро, а на неговата мајка Клеопатра ѝ кажал дека синот ѝ се струполил бркајќи гуски. Треба да се има на ум и дека сѐ ова може да е и политички пропаганден памфлет - грчка, поточно атинска лага против некои големци Македонци. Атињанецот Платон живеел на преминот меѓу 5. и 4. век пр.н.е., кога атинско-македонските односи сѐ повеќе биле во состојба топло-ладно. == Наводи == {{наводи}} {{start box}} {{succession box | title=[[список на кралеви на Античка Македонија|Кралеви на Македонија]] | before=[[Александар I]] | after=[[Пердика II]] | years=454 BC–448 BC }} {{end box}} {{Кралеви на Античка Македонија}} [[Категорија:Кралеви на Античка Македонија]] [[Категорија:Аргеадска династија]] [[Категорија:Родени во непозната година]] 7r32a0hq85q4m04ebe7r8wfbhtmd9if 0 61576 5543247 4959557 2026-04-22T06:00:28Z Cicihwahyuni6 109519 5543247 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Пајаци | color = lightblue | image = Spiders Diversity.jpg | image_width = 250px | image_caption = Различни видови пајаци | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Членконоги]] | subphylum = [[Клештари]] | classis = [[Пајаковидни]] | ordo = '''Araneae''' | ordo_authority = [[Карл Александар Клерк|Клерк]], 1757 | subdivision_ranks = Подредови | subdivision = [[Mesothelae]]<br /> [[Mygalomorphae]]<br /> [[Araneomorphae]]<br /> }} '''Пајаците''' се осумножни [[членконоги]] кои припаѓаат на редот '''''Araneae'''''. Иако многу често се мешаат со [[инсект]]ите (како што е и со [[Скорпија|скорпиите]]), тие сепак не се инсекти, а не се ни членови на истиот поттип во кој се класифицирани инсектите. Науката што се занимава со проучување на овие животни се нарекува [[арахнологија]]. Пајаците ги населуваат сите [[континент]]и, со исклучок на [[Антарктик]]от, но најголем број се среќаваат во [[Тропски појас|тропските]] и [[Суптропски појас|суптропските]] области.<ref name="ReferenceA">НУ Природонаучен музеј на Македонија - Скопје, ''Изложба: Чудесниот свет на пајаците, 21 септември - 22 ноември 2015''. Скопје: 2015.</ref> Фосилните остатоци на најстарите откриени пајаци датираат од пред 400 милиони години.<ref name="ReferenceA"/> Заклучно со мај 2021 година биле познати околу 49.800 [[Биолошки вид|видови]] на пајаци и околу 129 [[Фамилија (биологија)|фамилии]],<ref name="WSC_stats">{{cite web|url=http://www.wsc.nmbe.ch/statistics/|title=Currently valid spider genera and species|publisher=Natural History Museum Bern|website=World Spider Catalog|access-date=2019-07-17}}</ref> но постои голема забуна во [[Научна заедница|научната заедница]] околу тоа како овие фамилии би требало да се систематизираат, за што сведочат преку дваесетте класификациски системи кои се предложени од [[1990]] година до денес. Бразилскиот пајак - скитник е најотровниот пајак во светот. Е застапен во тропските шуми на Амазонија , но е застапен во градовите на Бразил и слично . Овај пајак често се случува да влезе во обувките , креветите или домовите на луѓето и да предизвика човечки жртви . Има сивкаста боја и има тенки нозе. Сиднејски пајак е еден од најотровните пајаци во светот којшто е застапен во тропските шуми во Австралија. Има многу остри заби , па така што е докажано дека може да пробие нокт од човечки прст со длабочина од 5 до 10 милиметри. Сиднејскиот пајак создава над 10 милиони различни биоактивни пептиди. [[Тарантула]]та е вид на опасни и отровни пајаци. Има 900 видови на тарантули. Тарантулите се застапени низ цела Африка, Австралија, Јужна Америка и делови од Шпанија, Португалија и Турција. Колку повеќе влакненца на кожата имаат тарантулите толку повеќе содржат големо количество на отров, а колку помалку имаат бели влакненца не содржат толку многу количество на отров и не се опасни. Познат вид на отровна и опасна тарантула е мексиканската црвена тарантула. == Морфологија == За разлика од инсектите, пајаците имаат само два телесни сегменти (тагми) наместо три. Тие се главоград (цефалоторакс или прозом = споен главен и граден сегмент) и [[абдомен]] (опистозом). Исклучок од ваквата градба прават пајаците-убијци, чиј главоград се чини дека е поделен на две независни дела. Освен неколку видови на примитивни пајаци (од фамилијата ''Liphistidae''), абдоменот кај овие животни не е надворешно сегментиран. Абдоменот и главоградот се поврзани со тенка [[мембрана]] означена како педицел или предгенитален сомит, структура која му овозможува на пајакот да го движи својот абдомен во сите насоки. Педицелот е всушност последниот сегмент (сомит) од главоградот и тој отсуствува речиси кај сите останати членови на ''Arachnida'' (пајаковидните [[членконоги]]) - кај [[скорпии]]те тој се забележува само во [[ембрион]]алниот развиток. Пајаците растат така што се преслекуваат неколкупати во текот на годината. Инаку, пајаците се со различни димензии, а најголемито пајак е „Голијатскиот јадач на птици“ (''Theraphosa blondi'').<ref name="ReferenceA"/> [[Слика:Spider-characteristics.png|thumb|лево|180px|Морфологија на пајак:<br /> (1) четири пара на екстремитети за движење <br /> (2) главоград<br /> (3) опистозом]] [[Податотека:Clynotis_severus,_AF_2.jpg| 240px | thumb | лево| Главните очели (централниот пар) кај овој [[скокачки пајак]] се многу прецизни. Надворешниот пар се ,,''секундарните очи''‘‘, а постојат и други парови на секундарни [[очи]] на страните и врвот на [[глава]]та.<ref>{{Наведена книга | author=Ruppert, E.E., Fox, R.S., and Barnes, R.D. | title=Invertebrate Zoology | publisher=Brooks / Cole | edition=7 | isbn=0030259827 | year=2004 | pages=578–580 }}</ref>]] За разлика од инсектите, кои имаат шест нозе, пајаците имаат осум нозе. Првиот пар на изменети екстремитети [[Хелицера|хелицери]] завршуваат со клешти што најчесто имаат отровни [[жлезди]], а по нив следуваат [[Педипалпа|педипалпите]] кои имаат улога во внесувањето на храната во усниот отвор. Останатите четири пара на вистински екстремитети служат за движење. На нив се наоѓаат и најразлични сетилни влакна со кои пајакот ја осознава средината (за разлика од [[инсекти]]те, кои имаат сетилни структури на антените, кои отсуствуваат кај пајаците). Најостровен пајак на светот е ''Latrodectus mactans''. Од сите видови пајаци, само околу 20-30 видови се опасни за човекот.<ref name="ReferenceA"/> Пајаците може да поседуваат шест или осум [[Око|очи]] (односно [[очели]]), при што распоредот на очите се користи при детерминацијата. Но, иако поседуваат очи, видот е слаб кај повеќето видови и најчесто се користи за детекција на движење. Скокачките и пајаците-волци кои го ловат својот плен имаат подобро развиен вид. Очите на пајаците не се сложени како оние на инсектите, туку се прости и обично поредени во два реда. Многу пајаци (освен скокачките и волк-пајаците) го фаќаат својот плен во мрежи од [[пајажина]]. Таа исто така може да се користи при детерминацијата на фамилијата или родот. [[Свила]]та од пајажината се лачи од посебни структури пајажинести жлезди со изводни каналчиња кои завршуваат со пајажинести брадавици. Последниве се наоѓаат на постериорниот долен дел на опистозомот (бројот им варира во зависност од видот, но најчесто се три пара). Пајаците не се залепуваат за пајажината бидејќи тие или стојат на нелеплив дел или, пак, секретираат специјално масло на нивните ,,стапала”. Свилата е течност која се стврднува при контакт со [[воздух]]от. Таа излегува во вид на многу тенки конци кои се здружуваат и формираат многу посилен конец. Свилата исто така се користи од страна на женките за да се изградат јајцеви торбички ([[кокон]]и) каде младите остануваат и до неколку недели. [[Волк]]-пајаците ги носат [[јајце]]вите торбички кои се прикачени за пајажинотворните структури. Многу пајаци поседуваат т.н. [[Листест бел дроб|листести бели дробови]]. Тие претставуваат листови од ткиво кои се полни со течност и разделени меѓусебно со воздушен простор. Повеќето видови имаат еден пар од овие респираторни органи. Секоја зрела женка има пар на торбички за складирање на [[сперматозоид]]и кои се наречени спермотеки (т.е. [[Семеприемник|семеприемници]]). Тие отпаѓаат со секое преслекување, така што женскиот пајак мора да се спари по секое преслекување ([[екдиза]]). Палпите на машките единки се изменети за трансфер на сперма во женскиот [[епигин]] (генитален отвор или гонопора), кој се наоѓа на дорзалната страна од опистозомот. Епигинот на женката, како и копулирачките палпи на мажјакот можат да се видат само кај зрелите возрасни единки. Женките обично се поголеми од мажјаците. == Систематика == [[Податотека:Gasteracantha mammosa spiderlings next to their eggs capsule.jpg|200px|thumb|десно|Млади од видот ''Gasteracantha mammosa'' сместени до нивната јајцева капсула.]] Постојат околу осум поголеми фамилии на пајаци. Фамилијата ''[[Aglenidae]]'' вклучува големи пајаци кои често можат да се најдат во подрумите. Најпознат претставник од оваа фамилија е ''Tegenaria sp.'' Екстремитетите на овој вид може да се долги и преку 10&nbsp;cm, иако најчесто машките единки се тие кои имаат толку долги нозе. Видовите од родот ''Tegenaria'' се оние големи влакнести пајаци кои ги наоѓаме во нашите домови наесен. Притоа обично ние ги забележуваме машките единки, бидејќи женките претендираат да останат во нивните мрежи од пајажина. Машките единки се многу слични на женските, но се неколку mm помали, имаат потенок абдомен, подолги нозе и обично имаат подебели палпи во периодот кога се во потрага по женка. По завршеното спарување, мажјакот ќе живее уште некое време покрај женката, но ќе изумре пред зимата, така што женката е снабдена со храна за време на студениот период. Фамилијата ''[[Araneidae]]'' брои 4000 видови. Тука се групирани пајаците кои плетат кружни пајажини. Претставниците имаат 8 очи. При барањето на партнер за парење, мажјакот доаѓа до пајажината на женката и ги раскинува нишките од истата, со што и дава до знаење на женката дека тој не е нејзиниот следен оброк, како и да му обрне внимание. Најпознат претставник е видот ''Aranea diadema'' (градинарски пајак, [[пајак крстач]] или дијадемски пајак). Најчесто е многу лесно да се препознае поради големиот бел крст на абдоменот. Женката положува жолти кокони кои содржат 400 до 800 [[Јајце-клетка|јајце-клетки]], и тоа најчесто во затскриени места. Младите излегуваат со затоплувањето на времето напролет. Тие најпрво се собираат во една неодредена топка која при допир се растура, односно младите пајаци се разбегуваат во различни насоки. Фамилијата ''[[Theridiidae]]'' е составена од едни од најотровните пајаци, како што е на пример ''Latrodectus mactans'' ([[црна вдовица]]). Оваа фамилија е попозната како фамилија на чешлостапалести пајаци. ==Пајакот како тема во уметноста и во популарната култура== * „И пајаго бил создаден од бога да праи добрина“ - македонска народна приказна.<ref>Марко Цепенков, ''Три вреќи лаги''. Скопје: Мисла, 1967, стр. 91-93.</ref> * „[[Патека до гнездата на пајаците]]“ - [[роман]] на италијанскиот писател [[Итало Калвино]] од 1946 година.<ref>Лилјана Узуновиќ, „Читателот во земјата на романите или за нишката на Шехерезада“, во: Итало Калвино, ''Ако една зимска ноќ некој патник''. Скопје: Магор, 2012, стр. 226.</ref> * „Пајак“ (српски: ''Pauk'') - песна на [[Десанка Максимовиќ]].<ref>D. Maksimović, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, str. 55.</ref> * „[[Пајажината на Шарлота]]“ ([[англиски]]: ''Charlotte's Web'') - [[роман]] за деца на американскиот писател [[Елвин Б. Вајт]] од 1952 година.<ref>Елвин Б. Вајт, ''Пајажината на Климентина''. Скопје: Просветно дело, 2004.</ref> * „Мрежа (Монолог на црна вдовица)“ — краток расказ на македонскиот писател [[Владимир Мартиновски]].<ref>''Очудувања 3''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 19-20.</ref> * „Пајажина“ — кус расказ на македонската писателка [[Сања Михајловиќ-Костадиновска]] од 2018 година.<ref>Сања Михајловиќ-Костадиновска, ''(Бес)конечни модели на расказот''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 105.</ref> * „Пајажина“ - песна на полскиот поет [[Тадеуш Ружевич]].<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 225-227.</ref> * „Пајажина“ — краток расказ на македонскиот писател [[Иван Шопов]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 328.</ref> * „Лошиот црвен пајак“ (англиски: ''Mean Red Spider'') — песна на американскиот [[Блуз|блуз-музичар]] [[Мади Вотерс]] (''Muddy Waters'').<ref>[https://www.discogs.com/release/6118020-Muddy-Waters-The-Anthology Muddy Waters – The Anthology (пристапено на 1.4.2023)]</ref> * [[Паук (рок-група)|Пајак]] (српскохрватски: ''Pauk'') — југословенска рок-група, основана во 1978 година.<ref>[https://www.discogs.com/artist/1063438-Pauk DISCOGS, Pauk (пристапено на 18.11.2021)]</ref> * „Пајакот Борис“ (англиски: ''Boris the Spider'') — песна на англиската [[Рок-музика|рок]]-група [[Ху]] (''The Who'') од 1966 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Who-A-Quick-One/master/68496 DISCOGS, The Who ‎– A Quick One (пристапено на 25.3.2018)]</ref> * „Пајакова земја“ (англиски: ''Spiderland'') - албум на американската рок-група [[Слинт (рок група)|Слинт]] (''Slint'') од 1991 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=avSBSIMXyb4 YouTube, Slint - Spiderland (1991) (Full album) (посетено на 24.12.2016)]</ref> * „Човекот-пајак“ (англиски: ''Spider-man'') — измислен јунак од [[стрип]]овите и [[филм]]овите. == Наводи == <references/> [[Категорија:Членконоги]] [[Категорија:Пајаци| ]] 639mt4ttsfz1v8ipkmeok6g8o1dwyu7 0 62549 5542988 5280556 2026-04-21T18:50:48Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5542988 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sv. Bogorodica Perivlepta in Ohrid 010.jpg|мини|десно|250п|Зданието на галеријата.]] [[Податотека:Blagovestenie.jpg|мини|десно|200п|Благовештение, икона од XIV век]] [[Податотека:Исус Христос.jpg|мини|десно|200п|Исус Христос, 1262/63 г.]] '''Галеријата на икони во Охрид''' се наоѓа во музејскиот комплекс на црквата [[Света Богородица Перивлепта]] во [[Охрид]]. Збирката опфаќа повеќе икони, но околу 30-тина од нив се оценети како врвни уметнички дела, кои се создавани во еден подолг период од XI до XIX век. Охридските икони се со непроценлива вредност и поради тоа се изложувани на неколку големи светски изложби.<ref>[http://www.culture.in.mk/story_mk.asp?id=23802&rub=56 Култура во Македонија: Македонските икони патуваат во Кралската галерија во Лондон]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.a1.com.mk/vesti/default.aspx?VestID=24345 А1: Петте највредни македонски икони на изложба во Њујорк]</ref> == Најзначајни експонати == Најстари зачувани се иконите со претставите на „Свети Василиј Велики и Свети Никола“ и „Свети Четириесет маченици“. Првата икона во цел раст ги претставува двајцата архијереи. Се цени дека иконата е насликана во првата половина на XI век, додека пак втората нешто подоцна. Она што е карактеристично за двете икони е ликовното решение кое се совпаѓа со живописот од катедралната црква Света Софија. Во XIII век се изработени доста значајни икони преку кои може поцелосно да се согледа трендот на творештвото во византиската уметност (како фрескописот, така и иконописот). Од ова време е иконата со допојасната претстава на Исус Христос, на која стои годината на сликањето 1262/63 година. На позадината на иконата е напишано името на дарителот - мошне значајниот охридски архиепископ Константин Кавасила. Иконата покажува дека неа ја работел солиден зограф кој имал можност да ги следи трендовите на сликарството од големите сликарски центри какви што биле Цариград и Солун. Посебно внимание во охридската збирка на икони зазема литиската икона на која од едната страна е прикажана „Богородица со Христос", а на другата страна „Распетието Христово“. Авторот е непознат , но затоа пак иконата е оценета како [[ремек-дело]] настанато во XIII век. Посебно се истакнуваат мекиот и прецизен цртеж, богатиот колорит и високите технички можности што авторот ги искажал при сликањето. Од XIV век се двојните икони „Богородица Психосострија“ (Душеспасителка) од едната и „Благовештението“ од другата страна и „Исус Христос Психосостис“ со „Распетието Христово“. Овие икони најверојатно му се подарени на охридскиот архиепископ Григориј од страна на византискиот цар Андроник II. Делата се изработени од цариградски мајстори кои биле на врвот на византиската уметност и на сликарството во средниот век. Приближно од овој период е и храмовата икона на црквата Света Богородица Перивлепта. Таа е дело на цариградски сликар кој Богородица ја насликал допојасно со малиот Христос во нејзината лева рака. Подоцна, околу 1365 година, на задната страна е насликано делото „Воведението на Богородица“, кое зборува за исти сликар кој работел на фрескописот на припратата од црквата [[Света Богородица Перивлепта]]. Сликарите Михаил и Ефтихиј кои во 1295 година ја живописале црквата Света Богородица Перивлепта не работеле на големите престолни икони. Единствено од поголемо форматните икони на овие двајца сликари им се припишува „Евангелист Матеј“, кој е насликан во цел раст, свртен полулево, со дебела книга во рацете. На творештвото на овие сликари им се припишуваат и малоформатните икони: „Неверството Томино“, „Слегување во пеколот“, „Раѓањето Христово“, „Крштевањето Христово“ и „Воведението на Богородица“. Се смета дека овие икони ѝ припаѓаат на една серија од дванаесет празнични икони кои Махаил и Ефтихиј ги насликале во XIV век. Под влијание на западното сликарство се создадени делата „Богородица со Христос“ и „Свети Никола", по порачка на охридскиот архиепископ Никола. Освен во живописот во охридските цркви и во иконописот се поддржува култот на словенските просветители Светите Климент и Наум. Во црквата Света Богородица Перивлепта е пронајдена двојна литиска икона со претставите на [[Свети Климент Охридски|Свети Климент]] на едната и [[Свети Наум]] на другата страна, во допојасни претстави. Иконата влегува во доменот на т.н. "чудотворни " бидејќи месното население верувало дека заштитникот на градот може да ги одбрани во судбоносните настани со кои се соочувал Охрид. Се претпоставува дека автор на иконата е Јован Теоријан, кој кон крајот на XIV век работел живопис и иконопис во охридските цркви. Познато дело на [[Дичо Крстев - Зографот]] од XIX век е иконата посветана на Света Богородица со Христос, наречена Пантохора, од црквата [[Свети Јован Богослов-Канео]], а истиот сликар долго време работел за потребите на црквите во Охридскиот крај. == Слики == <gallery class="center"> Forty Martyrs of Sebaste, II Half of XI Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Свети Четириесет севастиски маченици“, II половина на XI век, од „[[Црква „Пресвета Богородица Севидна“ - Охрид|Света Богородица Севидна]]“, темпера, гипсена подлога на платно на плоча, 43,5 х 33 х 2,5 см Eucharist, Late XI - Early XII Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Причестување на апостолите“, крај на XI – почеток на XII век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на платно на плоча, 39 х 33 х 2,5 см Annunciation Mary, Early XIΙ Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Богородица од Благовештението“, почеток на XII век, от „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, опкована со позлатено сребро, 111 х 67,5 х 3,5 см Annunciation Gabriel, Early XIΙ Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Архангел Гаврил од Благовештението“, почетокот на XII век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, опкована со позлатено сребро, 111 х 67,5 х 3,5 см Mary Odigitria, I Half of XIII Century, Ss. Cosmas and Damian Golemi Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Света Богородица Патеводителка (Одигитрија)“ , прва половина на XIΙI век, од „Големи Свети Врачи“, темпера, гипсена подлога на платно на плоча, 105 х 73,5 х 4,5 см Jesus Christ, 1262-1263, Donation by Constantine Cavasilas, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Исус Христос“, 1262 – 1263, од „Света Богородица Севидна“, дар од охридскиот архиепископ [[Константин Кавасила]], темпера, гипсена подлога на плоча, 134,5 х 93 х 3,5 см Mary Odigitria, II Half of XIII Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Света Богородица Патеводителка“, [[литија (поворка)|литијска]] икона (од другата страна „Распетие Христово“), втора половина на XIII век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, опкована со позлатено сребро, 95,5 х 65 х 2,5 см Crucifixion, II Half of XIII Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Распетие Христово“, литијска икона (од другата страна „Света Богородица Патеводителка“), втора половина на XIII век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, 95,5 х 65 х 2,5 см Matthew, Late XIII - Early XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Свети Матеј“, крај на XIII – почеток на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, 105 х 56,5 х 3 см Baptism of Christ, Early XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Крштение Христово“, почетокот на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, 44,5 х 36 х 3 см Harrowing of Hell, Early XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Слегување во Пеколот “, почетокот на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, 44 х 36,5 х 3,5 см Incredulity of Saint Thomas,, Early XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Томино неверие“, почеток на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, 44 х 36 х 3,5 см Crucifixion, Early XIV Century, St Mary Bolnichka Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Подготвување на крстот“, почетокот на XIV век, од „Света Богородица Болничка“, темпера, гипсена подлога на плоча, 44 х 36 х 2,5 см Dormition, Early XIV Century, St Nicholas Gerakomia Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Успение Богородично“, почетокот на XIV век, од „Свети Никола Геракомија“, темпера, гипсена подлога на плоча, 43 х 44,5 х 3 см Mary Perivleptos, Early XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Света Богородица Севидна“, литијска икона (од другата страна е „Воведение Богородично“), почетокот на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на платно на плоча, опкована со позлатено сребро, 85 х 67 х 3 см Mary Psychosostria, Early XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Света Богородица Душеспасителка (Психосострия)“, литијска икона (од другата страна е „Благовештение“), почетокот на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на платно на плоча, опкована со позлатено сребро, 93 х 68 х 4 см Annunciation, Early XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Благовешение“, литијска икона (од другата страна е „Света Богородица Душеспасителка (Психосострија)“), почетокот на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на платно на плоча, 93 х 68 х 4 см Christ Psychosostis, Early XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Исус Христос Психосостис“, литијска икона (од другата страна е „Распетие Христово“), почетокот на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на платно на плоча, опкована со позлатено сребро, 93 х 68 х 4 см Crucifixion, Early XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Распетие Христово“, литијска икона (од другата страна е „Исус Христос Психосостис“), почетокот на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на платно на плоча, 93 х 68 х 4 см Mary Episcepsis, Early XIV Century, Ss. Cosmas and Damian Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Света Богородица Епискепсис“, почетокот на XIV век, од „Мали Свети Врачи“, темпера, гипсена подлога на платно на плоча, 103 х 52,5 х 3,5 см St Nicholas with Life Scenes, mid XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Свети Никола со житие“, средината на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, 95,5 х 67 х 4 см Christ, mid XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Исус Христос“, средината на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, опкована со позлатено сребро, 157,5 х 125 х 4,5 см Mary Psychosostria, mid XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Света Богородица Душеспасителка (Психосострија)“, средината на XIV век, од „[[Света Богородица Севидна]]“, темпера, гипсена подлога на платно на плоча, опкована со позлатено сребро, 158 х 122 х 4 см Mary with Christ, mid XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Света Богородица со Христос“, средината на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на платно на плоча, опкована со позлатено сребро, 91 х 53,5 х 3,5 см Presentation of Mary, II Half of XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Воведение Богородично“, литијска икона (од другата страна е „Света Богородица Севидна“), втората половина на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на платно на плоча, 85 х 67 х 3 см Annunciation, Second Half of XIV Century, St Mary Bolnichka Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Благовештение“, крило од царски двери, втората половина на XIV век, од „Света Богородица Болничка“, темпера, гипсена подлога на плоча, 113 х 36,5 х 3 см Annunciation, Late XIV Century, St Constantine and Helena Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Благовештение“, царски двери, втората половина на XIV век, од „Св. Константин и Елена“, темпера, гипсена подлога на плоча, 119 х 62 х 2,5 см St Clement of Ohrid, Last Quarter of XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Свети Климент Охридски“, литијска икона (од другата страна е „Свети Наум Охридски“), крајот на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, 86 х 65 х 3,5 см St Naum of Ohrid, Last Quarter of XIV Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Свети Наум Охридски“, литијска икона (од другата страна е „Свети Климент Охридски“), крајот на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, 86 х 65 х 3,5 см St Nicholas, Late XIV Century, St Mary Perivleptos Church. Ohrid Icon Gallery.jpg | „Свети Никола“, крајот на XIV век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, 84,5 х 45 х 2 см St Naum II Half of XIV Century Nicholas Bolnichki Church Ohrid Icon Gallery.jpg | „Свети Наум“, литијска икона (од другата страна „Архангел Михаил“), втората половина на XIV век, од „Свети Никола Болнички“, темпера, гипсена подлога на плоча, 91,5 х 70 х 3,5 см Annunciation mid XV Century, St Mary Church in Botun, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Благовештение“, царски двери, средината на XV век, од „Успение Богородично“ во Ботун, темпера, гипсена подлога на плоча, 119 х 62 х 2,5 см James Intercisus, II Half of XVI Century, St Nicholas Bolnichki Church.jpg | „Мачењето на Свети Јаков Персиецот“, II половина на XVI век, од „Свети Никола Болнички“, темпера, гипсена подлога на плоча, 50,5 х 38,5 х 3 см, St Clement of Ohrid, II half of XVI Century, St Mary Perivleptos Church.jpg | „Свети Климент Охридски“, II половина на XVI век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, 50 х 37 х 3 см St Naum of Ohrid, II half of XVI Century, St Mary Perivleptos Church.jpg | „Свети Наум Охридски“, II половина на XVI век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, 50,5 х 37,5 х 2,5 см Archangel Michael II Half of XVII Century, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Архангел Михаил“, литијска икона (од другата страна Свети Наум), II половина на XVII век, од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, 91,5 х 70 х 3,5 см St Elijah Late XVII - Early XVIII Century, Nikola Bolnichki Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Вознесение на Свети Илија“, крајот на XVII – почетокот на XVIII век, од „Свети Никола Болнички“, темпера, гипсена подлога на плоча, 91,5 х 59 х 4,5 см St John the Baptist Late XVII - Early XVIII Cenury St Mary Blonichka Church, Ohris Icon Gallery.jpg | „Свети Јован Крстител“, крајот на XVII – почетокот на XVIII век, од „Света Богородица Болничка“, темпера, гипсена подлога на плоча, 89 х 56,5 х 2,5 см St. Marina killing the devil, around 1711, Icon Gallery-Ohrid 2.jpg | „Света Марина го убива ѓаволот“, околу 1711 г., од „Мали Свети Врачи“, темпера, гипсена подлога на плоча, 89 х 34,5 х 3 см St. Marina with scenes from her life, around 1754, Icon Gallery-Ohrid 2.jpg | „Света Марина со сцени од нејзиниот житие“, [[Константин Шпатараку]], околу 1754 г., од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на плоча, 92,5 х 60,5 х 3 см Mother of God Pantonhara - Joy to All - Dich Zograf 1844 Jovan Kaneo Church Ohrid 2.jpg | „Света Богородица Пантонхара“, [[Дичо Зограф]], 1844, од „Свети Јован Богослов Канео“, темпера, гипсена подлога на плоча, 57 х 41 х 4 см Basil of Caesarea and St Nicholas, 1045-1050, St Mary Perivleptos Church, Ohrid Icon Gallery.jpg | „Свети Василиј Велики и Свети Николај“, 1045 – 1050 г., од „Света Богородица Севидна“, темпера, гипсена подлога на платно на плоча, 110 х 74,5 х 3,5 см </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Icon Gallery (Ohrid)}} * [http://www.soros.org.mk/konkurs/019/txt05_1.htm Иконите во Македонија: Најстари зачувани икони од XI и XII век] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071015192752/http://www.soros.org.mk/konkurs/019/txt05_1.htm |date=2007-10-15 }} * [http://galicon.wixsite.com/icon-gallery-ohrid Страница на Галеријата на икони во Охрид] {{КНМ-Охрид}} [[Категорија:Згради и градби во Охрид]] [[Категорија:Музеи во Охрид]] [[Категорија:Ликовни музеи и галерии во Македонија|Охрид]] [[Категорија:Галерии на икони во Македонија|Охрид]] ai426wcbs5j85wb5r8i6q5zb5s4k8ae 0 63800 5543177 5033859 2026-04-22T00:01:24Z Buli 2648 5543177 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} [[Податотека:Faddey Faddeevich Bellingshausen.jpg|мини|десно|180п|Портрет на Фабијан Готлиб фон Белинсхаузен]] '''Фабијан Готлиб фон Белинсхаузен''' ([[германски]]: ''Fabian Gottlieb von Bellingshausen'') или '''Фадеј Фадеевич Белингсхаузен''' ([[руски]]: ''Фаддей Фаддеевич Беллинсгаузен'') ([[9 септември|9]] ([[20 септември]]) [[1778]] - [[13 јануари|13]] ([[25 јануари]]) [[1852]]) бил поморски офицер којшто и служел на [[Руска Империја|Руската Империја]] и бил предводник на втората руска експедиција на пат околу светот. За време на своето патување, тој станал еден од тројцата [[Европа|Европејци]] кои први го виделе континентот [[Антарктик]]. == Животопис == Белингсхаузен се родил во германско семејство, на островот [[Сааремаа]] во [[Балтичко Море|Балтичкото Море]]. Уште на 10 години, Белингсхаузен станал кадет во руската царска морнарица. Откако дипломирал на возраст од 18 години, во морнарската академија во [[Кронштад]] многу брзо напредувал, па бил многу млад кога ја добил титулата капетан. Во [[1803]], тој бил дел од руската експедиција за пат околу светот. Бродот ''Надежда'' бил управува од [[Адам Јохан фон Крусештерн]] и ја завршил мисијата во 1806. Белингсхаузен понатамошната кариера ја продолжил управувајќи разни бродови по [[Балтичко Море|Балтичкото]] и [[Црно Море|Црното Море]]. Кога императорот [[Александар I]] во [[1819]] побарал да се испрати експедиција за да го истражува [[Јужен Поларник|Јужниот Поларник]], Белинсхаузен ја добил одговорноста да ја предводи експедицијата. Тој тргнал на [[5 септември]] [[1819]] од пристаништето [[Портсмут]] со 600 тонската [[корвета]] ''Восток'' и 530 тонската ''Мирни'' (управувана од [[Михаил Петрович Лазарев]]). Експедицијата го поминала јужниот пларник на [[26 јануари]] [[1820]]. На [[28 јануари]] [[1820]], експедицијата здогледала копно. Тоа биле крајбрежните делови од континентот [[Антарктик]]. Белингсхаузен всушност се наоќал на само 36&nbsp;км од копно. Дневниците на Белингсхаузен до рускиот министер за пловидба од 1821 година се споредени со дневниците на останатите морепловци кои тврделе дека први стигнале до континентот во дневниците на британскиот историчар А. Г. Е. Џонс од [[1982]]. Џонс заклучил делка Белингсхаузен тоа го сторил пред морепловците [[Едвард Бренсфилд]] и [[Натаниел Палмер]] кои тоа го сториле на [[20 јануари]] и [[17 ноември]] [[1820]]. Во патувањето, Белингсхаузен стигнал и до [[Јужни Шетлендски Острови|Јужните Шетлендски Острови]], а открил и неколку острови на кои им ги дал имињата Петар Први Заводски, Лешков и Виској, а полуостровот на Антарктик го нарекол Александров Полуостров иако денес се нарекува [[Александров Остров]]. Белинсхаузенов Остров е еден од [[Јужна Џорџија|Јужносендвичките острови]] кој бил наречен во негова чест. [[Фадејски Острови|Фадејските Острови]] во [[Лаптевско Море]] биле наречени по името на големиот истражувач. По ова истражување, Белингсхаузен се насочил кон пловидба по [[Тихи Океан|Тихиот Океан]], поминувајќи покрај островите со тропска клима. Белингсхаузен се вратил во [[Кронштад]] на [[4 август]] [[1821]]. Тој и понатаму му останал верен на царот, а неколку години подоцна се борел во [[Руско-турска војна (1828-1829|Руско-турската војна (1828-1829)]] и ја добил титулата адмирал. Во 1839 станал воен началник на Кронштад, а на таа функција останал до својата смрт во 1852. == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20050326181156/http://kapustin.boom.ru/journal/bel02.htm Книга „Двократните истражувања во Јужниот Океан и пловидба околу светот“] * [http://www.aari.nw.ru/projects/Antarctic/persons/bell/bell_ru.html Биографија на Белингсхаузен] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120118213614/http://www.aari.nw.ru/projects/Antarctic/persons/bell/bell_ru.html |date=2012-01-18 }} * [http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=245000212 Карта на Антарктички експедиции] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070310231920/http://www.rubricon.com/showbigimg.asp?id=245000212 |date=2007-03-10 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Руски поларни истражувачи]] [[Категорија:Руски морепловци]] [[Категорија:Балтички Германци]] [[Категорија:Истражувачи на Антарктикот]] [[Категорија:Родени во 1778 година]] [[Категорија:Починати во 1852 година]] tvo7davszlnnucpcsvcpppjou1jj2z1 0 64139 5543136 4933291 2026-04-21T22:33:10Z Bjankuloski06 332 5543136 wikitext text/x-wiki {{Otheruses}} [[Податотека:Олимпија.jpg|thumb|right|200px|Портрет на Олимпија]] '''Олимпијада''' (ок. 375 — 316 год. п.н.е.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.american-pictures.com/genealogy/persons/per01294.htm#0 |title=Olympias Queen of Macedonia |publisher=www.american-pictures.com |accessdate=30 јули 2009}}</ref>) — [[епир]]ска принцеза, ќерка на епирскиот крал [[Неоптолем I Епирски]], четврта жена на македонскиот крал [[Филип II]] и мајка на [[Александар III Македонски]]. == Потекло == Олимпијада била ќерка на [[Неоптолем I Епирски]], крал на [[Молосијци]]те, едно од [[епир]]ските племиња, и сестра на [[Александар I Епирски]]. Нејзината фамилија била член на [[Еакиди]]те, многу почитувана фамилија во тоа време, која била со потекло од [[Неоптолем]], син на [[Ахил]]. При раѓање го добила името Поликсена, како што забележал [[Плутарх]] во своето дело ''[[Моралија]]'', а подоцна го променила нејзиното име во Миртал, пред да се омажи за [[Филип II Македонски]].<ref name=Carney>{{Наведена мрежна страница |url=http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |title=Dixon on Carney |publisher=classicaljournal.org |accessdate=2009-07-31 |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324195932/http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |url-status=dead }}</ref> Името ''Олимпијада'' било трето или четврто име под кое е таа позната, го добила најверојатно во чест на Филиповата победа на [[Антички Олимписки игри|Олимписките игри]] во [[356 п.н.е.]], годината кога се родил нивниот син [[Александар III Македонски|Александар]].<ref>{{harvnb|Heckel|2006|p=181}}</ref> Последното нејзино име било Стратоника, што најверојатно е епитет придодаден на Олимпијада во чест на нејзината победа над [[Евридика II Македонска|Евридика]] во [[317 п.н.е.]]<ref name=Carney/> == Жена на Филип == Според [[Плутарх]], [[Филип II]] првпат ја сретнал Олимпијада на островот [[Самотраки]]. Кога [[Неоптолем I Епирски|Неоптолем I]] починал во [[360 п.н.е.]], неговиот брат [[Аримба]] го наследил молосискиот престол. Во [[359 п.н.е.]] Аримба склучил примирје со новиот македонски крал, [[Филип II Македонски|Филип II]], а пријателството било зацврснато со дипломатски брак, кога внуката на Аримба, Миртал, станала жена на Филип во [[357 п.н.е.]] а подоцна [[кралица]] на Македонија. Филип се вљубил во Миртал кога и двајцата биле поканети во еден храм на островот [[Самотраки]].<ref>Plutarch, ''Alexander'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?layout=;doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243;query=chapter%3D%232;loc=2 2.1]</ref> Нивниот брак бил доста нестабилен, неверствата на [[Филип II]] и љубомората на Олимпијада довеле до проблеми во нивната врска и развод. Најкритичен момент бил кога Филип II се оженил со млада Македонка, аристократка по име [[Клеопатра Евридика Македонска|Клеопатра]] во 337 п.н.е., која била внука на генералот [[Атал (генерал)|Атал]], која по мажењето го променила името во Евридика. Сето ова предизвикало големи тензии помеѓу Филип, Олимпијада и Александар. Олимпија самоиницијативно, заедно со својот син Александар, заминала во егзил во родниот Епир, престојувајќи кај својот брат [[Александар I Епирски]], кој во тоа време бил крал. Филип сакајќи да го зацврсти пријателството со [[Александар I Епирски]] му ја понудил раката на неговата ќерка [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]] (заедничка ќерка на Филип и Олимпија), за жена, факт кој уште повеќе ја разлутил Олимпија и ја принудил на изолација бидејќи не можела да смета ниту на поддршката од својот брат. Но, Филип бил убиен од страна на неговиот телохранител [[Павзаниј од Орест|Павзаниј]]. Олимпијада после тој настан се вратила во Македонија при што била осомничена дека го организирала убиството на Филип. == Влијание врз политиката== [[Податотека:07Delphi Sarkophag.jpg|thumb|250px|Делфискиот саркофаг.]] Подоцна Олимпијада наредила Евридика и нејзиното дете од Филип да бидат убиени, со цел да го обезбеди патот на Александар до позицијата крал на Македонија. За време на [[Походи на Александар Македонски|воените походи на Александар]], Олимпија редовно кореспондирала по писмен пат и можеби успеала да го убеди дека неговиот татко не бил Филип туку [[Зевс]]. Односите помеѓу Александар и Олимпијада биле блиски, но нејзиниот син секогаш ја држел мајка си настрана од политиката. Но сепак, Олимпијада имала големо влијание во Македонија и подоцна му предизвикала големи проблеми на [[Антипатар]], регентот на [[Македонската Империја]]. Во [[330 п.н.е.]], таа се вратила во Епир и служела како регент на [[Епир (античка држава)|Епирската држава]], бидејќи нејзиниот брат Александар I Епирски го загубил животот за време на неговиот поход во југоисточна Италија. По смртта на Александар Македонски во [[Вавилон]] [[323 п.н.е.]], неговата жена [[Роксана]] посмртно му родила син, [[Александар IV Македонски|Александар IV]], кој заедно со вујко му [[Филип III Аридеј|Филип III]], полубратот на Александар Македонски кој бил со ментални недостатоци, под регентство на [[Пердика (регент)|Пердика]] владееле со Македонската Империја. Пердика се обидел да ја зајакне својата позиција женејќи се со [[Никеја Македонска|Никеја]], ќерката на Антипатар. Во исто време, Олимпијада на Пердика му ја понудила раката на својата ќерка Клеопатра. Пердика прифатил да се ожени со Клеопатра, но од друга страна Антипатар се нашол навреден. Сето тоа довело до непријателства помеѓу Антипатар и Пердика, избила и своевидна граѓанска војна во Империјата. Од таа војна Антипатар излегол победник и станал нов регент на империјата. Но само после една година и тој починал. [[Полиперхон]] го наследил Антипатар во [[319 п.н.е.]] како регент, но неговиот син [[Касандар]], го киднапирал Филип III, и го изнел надвор од Македонија. Полиперхон навлегол во Епир, ја земал Роксана и нејзиниот син Александар IV со него. На почетокот Олимпијада не била инволвирана во овој конфликт, но подоцна сфатила дека во случај да завладее Касандар со империјата, нејзиниот внук ќе ја загуби круната. Како резултат на тоа, таа се здружила со Полиперхон и заедно со воените сили на нејзиниот братучед Еакид извршила инвазија врз Македонија и успеала да му ја одземе власта на Касандар во [[317 п.н.е.]], при што го фатила и убила [[Филип III Аридеј|Филип III]] во октомври истата година, а многу поддржувачи на Касандар биле масакрирани. Касандар успеал да се извлече а подоцна со помош на своите азиски сојузници се регрупирал и извршил опсада на Олимпија кај [[Пидна]]. После година дена опсада ја присилил Олимпијада да се предаде. Полиперхон и Еакид се обиделе да ја ослободат, еден од условите за нејзината капитулација биле Касандар да го поштеди нејзиниот живот. Но Касандар не го одржал своето ветување, ја убил [[316 п.н.е.]], додека Роксана и Александар IV биле подоцна потајно убиени. == Наводи == {{наводи}} == Литература == <div class="references-small"> '''Примарни извори''' * [[Плутарх]], ''Александар'', „[[Напоредни животописи]]“, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243&query=head%3D%231 online] на [[Персеј проектот]]. '''Секундарни извори''' * {{наведена книга|last=Heckel|first=Waldemar|title=[http://books.google.com/books?id=JJ4K1wFZkrsC&dq Who's who in the age of Alexander the Great: prosopography of Alexander's empire]|publisher=Wiley-Blackwell|year=2006|isbn=1405112107}} </div> == Надворешни врски == <div class="references-small"> * {{Наведена мрежна страница | title = Olympias (Macedonian leader) | work = [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition]] | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/427989/Olympias | accessdate = 31 јули 2006 }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Livius. Articles on Ancient History | url = http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | accessdate = 3о јули 2006 | archive-date = 2013-09-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130901205341/http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | url-status = dead }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Online Encyclopedia | url = http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | accessdate = 30 јули 2006 | archive-date = 2006-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061031072401/http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | url-status = dead }}</div> {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Жени на Филип II Македонски]] [[Категорија:Александар III Македонски]] [[Категорија:Епир]] hdf7a0neqfrx8cmzapae6xu9gqf0bja 5543137 5543136 2026-04-21T22:33:55Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Олимпија]] на [[Олимпијада (кралица)]] 5543136 wikitext text/x-wiki {{Otheruses}} [[Податотека:Олимпија.jpg|thumb|right|200px|Портрет на Олимпија]] '''Олимпијада''' (ок. 375 — 316 год. п.н.е.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.american-pictures.com/genealogy/persons/per01294.htm#0 |title=Olympias Queen of Macedonia |publisher=www.american-pictures.com |accessdate=30 јули 2009}}</ref>) — [[епир]]ска принцеза, ќерка на епирскиот крал [[Неоптолем I Епирски]], четврта жена на македонскиот крал [[Филип II]] и мајка на [[Александар III Македонски]]. == Потекло == Олимпијада била ќерка на [[Неоптолем I Епирски]], крал на [[Молосијци]]те, едно од [[епир]]ските племиња, и сестра на [[Александар I Епирски]]. Нејзината фамилија била член на [[Еакиди]]те, многу почитувана фамилија во тоа време, која била со потекло од [[Неоптолем]], син на [[Ахил]]. При раѓање го добила името Поликсена, како што забележал [[Плутарх]] во своето дело ''[[Моралија]]'', а подоцна го променила нејзиното име во Миртал, пред да се омажи за [[Филип II Македонски]].<ref name=Carney>{{Наведена мрежна страница |url=http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |title=Dixon on Carney |publisher=classicaljournal.org |accessdate=2009-07-31 |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324195932/http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |url-status=dead }}</ref> Името ''Олимпијада'' било трето или четврто име под кое е таа позната, го добила најверојатно во чест на Филиповата победа на [[Антички Олимписки игри|Олимписките игри]] во [[356 п.н.е.]], годината кога се родил нивниот син [[Александар III Македонски|Александар]].<ref>{{harvnb|Heckel|2006|p=181}}</ref> Последното нејзино име било Стратоника, што најверојатно е епитет придодаден на Олимпијада во чест на нејзината победа над [[Евридика II Македонска|Евридика]] во [[317 п.н.е.]]<ref name=Carney/> == Жена на Филип == Според [[Плутарх]], [[Филип II]] првпат ја сретнал Олимпијада на островот [[Самотраки]]. Кога [[Неоптолем I Епирски|Неоптолем I]] починал во [[360 п.н.е.]], неговиот брат [[Аримба]] го наследил молосискиот престол. Во [[359 п.н.е.]] Аримба склучил примирје со новиот македонски крал, [[Филип II Македонски|Филип II]], а пријателството било зацврснато со дипломатски брак, кога внуката на Аримба, Миртал, станала жена на Филип во [[357 п.н.е.]] а подоцна [[кралица]] на Македонија. Филип се вљубил во Миртал кога и двајцата биле поканети во еден храм на островот [[Самотраки]].<ref>Plutarch, ''Alexander'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?layout=;doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243;query=chapter%3D%232;loc=2 2.1]</ref> Нивниот брак бил доста нестабилен, неверствата на [[Филип II]] и љубомората на Олимпијада довеле до проблеми во нивната врска и развод. Најкритичен момент бил кога Филип II се оженил со млада Македонка, аристократка по име [[Клеопатра Евридика Македонска|Клеопатра]] во 337 п.н.е., која била внука на генералот [[Атал (генерал)|Атал]], која по мажењето го променила името во Евридика. Сето ова предизвикало големи тензии помеѓу Филип, Олимпијада и Александар. Олимпија самоиницијативно, заедно со својот син Александар, заминала во егзил во родниот Епир, престојувајќи кај својот брат [[Александар I Епирски]], кој во тоа време бил крал. Филип сакајќи да го зацврсти пријателството со [[Александар I Епирски]] му ја понудил раката на неговата ќерка [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]] (заедничка ќерка на Филип и Олимпија), за жена, факт кој уште повеќе ја разлутил Олимпија и ја принудил на изолација бидејќи не можела да смета ниту на поддршката од својот брат. Но, Филип бил убиен од страна на неговиот телохранител [[Павзаниј од Орест|Павзаниј]]. Олимпијада после тој настан се вратила во Македонија при што била осомничена дека го организирала убиството на Филип. == Влијание врз политиката== [[Податотека:07Delphi Sarkophag.jpg|thumb|250px|Делфискиот саркофаг.]] Подоцна Олимпијада наредила Евридика и нејзиното дете од Филип да бидат убиени, со цел да го обезбеди патот на Александар до позицијата крал на Македонија. За време на [[Походи на Александар Македонски|воените походи на Александар]], Олимпија редовно кореспондирала по писмен пат и можеби успеала да го убеди дека неговиот татко не бил Филип туку [[Зевс]]. Односите помеѓу Александар и Олимпијада биле блиски, но нејзиниот син секогаш ја држел мајка си настрана од политиката. Но сепак, Олимпијада имала големо влијание во Македонија и подоцна му предизвикала големи проблеми на [[Антипатар]], регентот на [[Македонската Империја]]. Во [[330 п.н.е.]], таа се вратила во Епир и служела како регент на [[Епир (античка држава)|Епирската држава]], бидејќи нејзиниот брат Александар I Епирски го загубил животот за време на неговиот поход во југоисточна Италија. По смртта на Александар Македонски во [[Вавилон]] [[323 п.н.е.]], неговата жена [[Роксана]] посмртно му родила син, [[Александар IV Македонски|Александар IV]], кој заедно со вујко му [[Филип III Аридеј|Филип III]], полубратот на Александар Македонски кој бил со ментални недостатоци, под регентство на [[Пердика (регент)|Пердика]] владееле со Македонската Империја. Пердика се обидел да ја зајакне својата позиција женејќи се со [[Никеја Македонска|Никеја]], ќерката на Антипатар. Во исто време, Олимпијада на Пердика му ја понудила раката на својата ќерка Клеопатра. Пердика прифатил да се ожени со Клеопатра, но од друга страна Антипатар се нашол навреден. Сето тоа довело до непријателства помеѓу Антипатар и Пердика, избила и своевидна граѓанска војна во Империјата. Од таа војна Антипатар излегол победник и станал нов регент на империјата. Но само после една година и тој починал. [[Полиперхон]] го наследил Антипатар во [[319 п.н.е.]] како регент, но неговиот син [[Касандар]], го киднапирал Филип III, и го изнел надвор од Македонија. Полиперхон навлегол во Епир, ја земал Роксана и нејзиниот син Александар IV со него. На почетокот Олимпијада не била инволвирана во овој конфликт, но подоцна сфатила дека во случај да завладее Касандар со империјата, нејзиниот внук ќе ја загуби круната. Како резултат на тоа, таа се здружила со Полиперхон и заедно со воените сили на нејзиниот братучед Еакид извршила инвазија врз Македонија и успеала да му ја одземе власта на Касандар во [[317 п.н.е.]], при што го фатила и убила [[Филип III Аридеј|Филип III]] во октомври истата година, а многу поддржувачи на Касандар биле масакрирани. Касандар успеал да се извлече а подоцна со помош на своите азиски сојузници се регрупирал и извршил опсада на Олимпија кај [[Пидна]]. После година дена опсада ја присилил Олимпијада да се предаде. Полиперхон и Еакид се обиделе да ја ослободат, еден од условите за нејзината капитулација биле Касандар да го поштеди нејзиниот живот. Но Касандар не го одржал своето ветување, ја убил [[316 п.н.е.]], додека Роксана и Александар IV биле подоцна потајно убиени. == Наводи == {{наводи}} == Литература == <div class="references-small"> '''Примарни извори''' * [[Плутарх]], ''Александар'', „[[Напоредни животописи]]“, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243&query=head%3D%231 online] на [[Персеј проектот]]. '''Секундарни извори''' * {{наведена книга|last=Heckel|first=Waldemar|title=[http://books.google.com/books?id=JJ4K1wFZkrsC&dq Who's who in the age of Alexander the Great: prosopography of Alexander's empire]|publisher=Wiley-Blackwell|year=2006|isbn=1405112107}} </div> == Надворешни врски == <div class="references-small"> * {{Наведена мрежна страница | title = Olympias (Macedonian leader) | work = [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition]] | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/427989/Olympias | accessdate = 31 јули 2006 }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Livius. Articles on Ancient History | url = http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | accessdate = 3о јули 2006 | archive-date = 2013-09-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130901205341/http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | url-status = dead }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Online Encyclopedia | url = http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | accessdate = 30 јули 2006 | archive-date = 2006-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061031072401/http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | url-status = dead }}</div> {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Жени на Филип II Македонски]] [[Категорија:Александар III Македонски]] [[Категорија:Епир]] hdf7a0neqfrx8cmzapae6xu9gqf0bja 5543142 5543137 2026-04-21T22:35:01Z Bjankuloski06 332 5543142 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Олимпија.jpg|thumb|right|200px|Портрет на Олимпија]] '''Олимпијада''' (ок. 375 — 316 год. п.н.е.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.american-pictures.com/genealogy/persons/per01294.htm#0 |title=Olympias Queen of Macedonia |publisher=www.american-pictures.com |accessdate=30 јули 2009}}</ref>) — [[епир]]ска принцеза, ќерка на епирскиот крал [[Неоптолем I Епирски]], четврта жена на македонскиот крал [[Филип II]] и мајка на [[Александар III Македонски]]. == Потекло == Олимпијада била ќерка на [[Неоптолем I Епирски]], крал на [[Молосијци]]те, едно од [[епир]]ските племиња, и сестра на [[Александар I Епирски]]. Нејзината фамилија била член на [[Еакиди]]те, многу почитувана фамилија во тоа време, која била со потекло од [[Неоптолем]], син на [[Ахил]]. При раѓање го добила името Поликсена, како што забележал [[Плутарх]] во своето дело ''[[Моралија]]'', а подоцна го променила нејзиното име во Миртал, пред да се омажи за [[Филип II Македонски]].<ref name=Carney>{{Наведена мрежна страница |url=http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |title=Dixon on Carney |publisher=classicaljournal.org |accessdate=2009-07-31 |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324195932/http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |url-status=dead }}</ref> Името ''Олимпијада'' било трето или четврто име под кое е таа позната, го добила најверојатно во чест на Филиповата победа на [[Антички Олимписки игри|Олимписките игри]] во [[356 п.н.е.]], годината кога се родил нивниот син [[Александар III Македонски|Александар]].<ref>{{harvnb|Heckel|2006|p=181}}</ref> Последното нејзино име било Стратоника, што најверојатно е епитет придодаден на Олимпијада во чест на нејзината победа над [[Евридика II Македонска|Евридика]] во [[317 п.н.е.]]<ref name=Carney/> == Жена на Филип == Според [[Плутарх]], [[Филип II]] првпат ја сретнал Олимпијада на островот [[Самотраки]]. Кога [[Неоптолем I Епирски|Неоптолем I]] починал во [[360 п.н.е.]], неговиот брат [[Аримба]] го наследил молосискиот престол. Во [[359 п.н.е.]] Аримба склучил примирје со новиот македонски крал, [[Филип II Македонски|Филип II]], а пријателството било зацврснато со дипломатски брак, кога внуката на Аримба, Миртал, станала жена на Филип во [[357 п.н.е.]] а подоцна [[кралица]] на Македонија. Филип се вљубил во Миртал кога и двајцата биле поканети во еден храм на островот [[Самотраки]].<ref>Plutarch, ''Alexander'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?layout=;doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243;query=chapter%3D%232;loc=2 2.1]</ref> Нивниот брак бил доста нестабилен, неверствата на [[Филип II]] и љубомората на Олимпијада довеле до проблеми во нивната врска и развод. Најкритичен момент бил кога Филип II се оженил со млада Македонка, аристократка по име [[Клеопатра Евридика Македонска|Клеопатра]] во 337 п.н.е., која била внука на генералот [[Атал (генерал)|Атал]], која по мажењето го променила името во Евридика. Сето ова предизвикало големи тензии помеѓу Филип, Олимпијада и Александар. Олимпија самоиницијативно, заедно со својот син Александар, заминала во егзил во родниот Епир, престојувајќи кај својот брат [[Александар I Епирски]], кој во тоа време бил крал. Филип сакајќи да го зацврсти пријателството со [[Александар I Епирски]] му ја понудил раката на неговата ќерка [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]] (заедничка ќерка на Филип и Олимпија), за жена, факт кој уште повеќе ја разлутил Олимпија и ја принудил на изолација бидејќи не можела да смета ниту на поддршката од својот брат. Но, Филип бил убиен од страна на неговиот телохранител [[Павзаниј од Орест|Павзаниј]]. Олимпијада после тој настан се вратила во Македонија при што била осомничена дека го организирала убиството на Филип. == Влијание врз политиката== [[Податотека:07Delphi Sarkophag.jpg|thumb|250px|Делфискиот саркофаг.]] Подоцна Олимпијада наредила Евридика и нејзиното дете од Филип да бидат убиени, со цел да го обезбеди патот на Александар до позицијата крал на Македонија. За време на [[Походи на Александар Македонски|воените походи на Александар]], Олимпија редовно кореспондирала по писмен пат и можеби успеала да го убеди дека неговиот татко не бил Филип туку [[Зевс]]. Односите помеѓу Александар и Олимпијада биле блиски, но нејзиниот син секогаш ја држел мајка си настрана од политиката. Но сепак, Олимпијада имала големо влијание во Македонија и подоцна му предизвикала големи проблеми на [[Антипатар]], регентот на [[Македонската Империја]]. Во [[330 п.н.е.]], таа се вратила во Епир и служела како регент на [[Епир (античка држава)|Епирската држава]], бидејќи нејзиниот брат Александар I Епирски го загубил животот за време на неговиот поход во југоисточна Италија. По смртта на Александар Македонски во [[Вавилон]] [[323 п.н.е.]], неговата жена [[Роксана]] посмртно му родила син, [[Александар IV Македонски|Александар IV]], кој заедно со вујко му [[Филип III Аридеј|Филип III]], полубратот на Александар Македонски кој бил со ментални недостатоци, под регентство на [[Пердика (регент)|Пердика]] владееле со Македонската Империја. Пердика се обидел да ја зајакне својата позиција женејќи се со [[Никеја Македонска|Никеја]], ќерката на Антипатар. Во исто време, Олимпијада на Пердика му ја понудила раката на својата ќерка Клеопатра. Пердика прифатил да се ожени со Клеопатра, но од друга страна Антипатар се нашол навреден. Сето тоа довело до непријателства помеѓу Антипатар и Пердика, избила и своевидна граѓанска војна во Империјата. Од таа војна Антипатар излегол победник и станал нов регент на империјата. Но само после една година и тој починал. [[Полиперхон]] го наследил Антипатар во [[319 п.н.е.]] како регент, но неговиот син [[Касандар]], го киднапирал Филип III, и го изнел надвор од Македонија. Полиперхон навлегол во Епир, ја земал Роксана и нејзиниот син Александар IV со него. На почетокот Олимпијада не била инволвирана во овој конфликт, но подоцна сфатила дека во случај да завладее Касандар со империјата, нејзиниот внук ќе ја загуби круната. Како резултат на тоа, таа се здружила со Полиперхон и заедно со воените сили на нејзиниот братучед Еакид извршила инвазија врз Македонија и успеала да му ја одземе власта на Касандар во [[317 п.н.е.]], при што го фатила и убила [[Филип III Аридеј|Филип III]] во октомври истата година, а многу поддржувачи на Касандар биле масакрирани. Касандар успеал да се извлече а подоцна со помош на своите азиски сојузници се регрупирал и извршил опсада на Олимпија кај [[Пидна]]. После година дена опсада ја присилил Олимпијада да се предаде. Полиперхон и Еакид се обиделе да ја ослободат, еден од условите за нејзината капитулација биле Касандар да го поштеди нејзиниот живот. Но Касандар не го одржал своето ветување, ја убил [[316 п.н.е.]], додека Роксана и Александар IV биле подоцна потајно убиени. == Наводи == {{наводи}} == Литература == <div class="references-small"> '''Примарни извори''' * [[Плутарх]], ''Александар'', „[[Напоредни животописи]]“, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243&query=head%3D%231 online] на [[Персеј проектот]]. '''Секундарни извори''' * {{наведена книга|last=Heckel|first=Waldemar|title=[http://books.google.com/books?id=JJ4K1wFZkrsC&dq Who's who in the age of Alexander the Great: prosopography of Alexander's empire]|publisher=Wiley-Blackwell|year=2006|isbn=1405112107}} </div> == Надворешни врски == <div class="references-small"> * {{Наведена мрежна страница | title = Olympias (Macedonian leader) | work = [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition]] | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/427989/Olympias | accessdate = 31 јули 2006 }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Livius. Articles on Ancient History | url = http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | accessdate = 3о јули 2006 | archive-date = 2013-09-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130901205341/http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | url-status = dead }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Online Encyclopedia | url = http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | accessdate = 30 јули 2006 | archive-date = 2006-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061031072401/http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | url-status = dead }}</div> {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Жени на Филип II Македонски]] [[Категорија:Александар III Македонски]] [[Категорија:Епир]] 24hlyo0pv3t0zhkkjqiml5l3adty0eo 5543156 5543142 2026-04-21T22:46:01Z Bjankuloski06 332 5543156 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Олимпијада | image = Coin olympias mus theski.JPG | caption = Олимпијада на римски медалјон | succession = Кралица на Македонија | reign = {{околу}} 357–316 п.н.е. | coronation = | predecessor = | successor = | birth_date = 375 п.н.е. | birth_place = Молосија, [[Стар Епир|Epirus]]<ref>{{нмс|url=https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2019/11-12/queen-olympias-ancient-macedonia/|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205053556/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2019/11-12/queen-olympias-ancient-macedonia/|url-status=dead|archive-date=5 декември 2019|title=Olympias, the Mighty Mother of Alexander the Great|website=National Geographic Society |date=3 декември 2019}}</ref> | death_date = 316 BC (aged 59) | death_place = [[Античка Македонија|Македонија]] | consort = yes | spouse = [[Филип II Македонски]] | issue = [[Александар Македонски]]<br/>[[Клеопатра Македонска]] | full name = | father = [[Неоптолем I Епирски]] | mother = | religion = | native_lang1 = | native_lang1_name1 = Ολυμπιάς | royal house = [[Молоси]] | dynasty = | burial_date = | burial_place = }} '''Олимпијада''' (ок. 375 — 316 год. п.н.е.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.american-pictures.com/genealogy/persons/per01294.htm#0 |title=Olympias Queen of Macedonia |publisher=www.american-pictures.com |accessdate=30 јули 2009}}</ref>) — [[епир]]ска принцеза, ќерка на епирскиот крал [[Неоптолем I Епирски]], четврта жена на македонскиот крал [[Филип II]] и мајка на [[Александар III Македонски]]. == Потекло == Олимпијада била ќерка на [[Неоптолем I Епирски]], крал на [[Молосијци]]те, едно од [[епир]]ските племиња, и сестра на [[Александар I Епирски]]. Нејзината фамилија била член на [[Еакиди]]те, многу почитувана фамилија во тоа време, која била со потекло од [[Неоптолем]], син на [[Ахил]]. При раѓање го добила името Поликсена, како што забележал [[Плутарх]] во своето дело ''[[Моралија]]'', а подоцна го променила нејзиното име во Миртал, пред да се омажи за [[Филип II Македонски]].<ref name=Carney>{{Наведена мрежна страница |url=http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |title=Dixon on Carney |publisher=classicaljournal.org |accessdate=2009-07-31 |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324195932/http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |url-status=dead }}</ref> Името ''Олимпијада'' било трето или четврто име под кое е таа позната, го добила најверојатно во чест на Филиповата победа на [[Антички Олимписки игри|Олимписките игри]] во [[356 п.н.е.]], годината кога се родил нивниот син [[Александар III Македонски|Александар]].<ref>{{harvnb|Heckel|2006|p=181}}</ref> Последното нејзино име било Стратоника, што најверојатно е епитет придодаден на Олимпијада во чест на нејзината победа над [[Евридика II Македонска|Евридика]] во [[317 п.н.е.]]<ref name=Carney/> == Жена на Филип == Според [[Плутарх]], [[Филип II]] првпат ја сретнал Олимпијада на островот [[Самотраки]]. Кога [[Неоптолем I Епирски|Неоптолем I]] починал во [[360 п.н.е.]], неговиот брат [[Аримба]] го наследил молосискиот престол. Во [[359 п.н.е.]] Аримба склучил примирје со новиот македонски крал, [[Филип II Македонски|Филип II]], а пријателството било зацврснато со дипломатски брак, кога внуката на Аримба, Миртал, станала жена на Филип во [[357 п.н.е.]] а подоцна [[кралица]] на Македонија. Филип се вљубил во Миртал кога и двајцата биле поканети во еден храм на островот [[Самотраки]].<ref>Plutarch, ''Alexander'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?layout=;doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243;query=chapter%3D%232;loc=2 2.1]</ref> Нивниот брак бил доста нестабилен, неверствата на [[Филип II]] и љубомората на Олимпијада довеле до проблеми во нивната врска и развод. Најкритичен момент бил кога Филип II се оженил со млада Македонка, аристократка по име [[Клеопатра Евридика Македонска|Клеопатра]] во 337 п.н.е., која била внука на генералот [[Атал (генерал)|Атал]], која по мажењето го променила името во Евридика. Сето ова предизвикало големи тензии помеѓу Филип, Олимпијада и Александар. Олимпијада самоиницијативно, заедно со својот син Александар, заминала во егзил во родниот Епир, престојувајќи кај својот брат [[Александар I Епирски]], кој во тоа време бил крал. Филип сакајќи да го зацврсти пријателството со [[Александар I Епирски]] му ја понудил раката на неговата ќерка [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]] (заедничка ќерка на Филип и Олимпија), за жена, факт кој уште повеќе ја разлутил Олимпијада и ја принудил на изолација бидејќи не можела да смета ниту на поддршката од својот брат. Но, Филип бил убиен од страна на неговиот телохранител [[Павзаниј од Орест|Павзаниј]]. Олимпијада после тој настан се вратила во Македонија при што била осомничена дека го организирала убиството на Филип. == Влијание врз политиката== [[Податотека:07Delphi Sarkophag.jpg|thumb|250px|Делфискиот саркофаг.]] Подоцна Олимпијада наредила Евридика и нејзиното дете од Филип да бидат убиени, со цел да го обезбеди патот на Александар до позицијата крал на Македонија. За време на [[Походи на Александар Македонски|воените походи на Александар]], Олимпијада редовно кореспондирала по писмен пат и можеби успеала да го убеди дека неговиот татко не бил Филип туку [[Зевс]]. Односите помеѓу Александар и Олимпијада биле блиски, но нејзиниот син секогаш ја држел мајка си настрана од политиката. Но сепак, Олимпијада имала големо влијание во Македонија и подоцна му предизвикала големи проблеми на [[Антипатар]], регентот на [[Македонската Империја]]. Во [[330 п.н.е.]], таа се вратила во Епир и служела како регент на [[Епир (античка држава)|Епирската држава]], бидејќи нејзиниот брат Александар I Епирски го загубил животот за време на неговиот поход во југоисточна Италија. По смртта на Александар Македонски во [[Вавилон]] [[323 п.н.е.]], неговата жена [[Роксана]] посмртно му родила син, [[Александар IV Македонски|Александар IV]], кој заедно со вујко му [[Филип III Аридеј|Филип III]], полубратот на Александар Македонски кој бил со ментални недостатоци, под регентство на [[Пердика (регент)|Пердика]] владееле со Македонската Империја. Пердика се обидел да ја зајакне својата позиција женејќи се со [[Никеја Македонска|Никеја]], ќерката на Антипатар. Во исто време, Олимпијада на Пердика му ја понудила раката на својата ќерка Клеопатра. Пердика прифатил да се ожени со Клеопатра, но од друга страна Антипатар се нашол навреден. Сето тоа довело до непријателства помеѓу Антипатар и Пердика, избила и своевидна граѓанска војна во Империјата. Од таа војна Антипатар излегол победник и станал нов регент на империјата. Но само после една година и тој починал. [[Полиперхон]] го наследил Антипатар во [[319 п.н.е.]] како регент, но неговиот син [[Касандар]], го киднапирал Филип III, и го изнел надвор од Македонија. Полиперхон навлегол во Епир, ја земал Роксана и нејзиниот син Александар IV со него. На почетокот Олимпијада не била инволвирана во овој конфликт, но подоцна сфатила дека во случај да завладее Касандар со империјата, нејзиниот внук ќе ја загуби круната. Како резултат на тоа, таа се здружила со Полиперхон и заедно со воените сили на нејзиниот братучед Еакид извршила инвазија врз Македонија и успеала да му ја одземе власта на Касандар во [[317 п.н.е.]], при што го фатила и убила [[Филип III Аридеј|Филип III]] во октомври истата година, а многу поддржувачи на Касандар биле масакрирани. Касандар успеал да се извлече а подоцна со помош на своите азиски сојузници се регрупирал и извршил опсада на Олимпијада кај [[Пидна]]. После година дена опсада ја присилил Олимпијада да се предаде. Полиперхон и Еакид се обиделе да ја ослободат, еден од условите за нејзината капитулација биле Касандар да го поштеди нејзиниот живот. Но Касандар не го одржал своето ветување, ја убил [[316 п.н.е.]], додека Роксана и Александар IV биле подоцна потајно убиени. == Наводи == {{наводи}} == Литература == <div class="references-small"> '''Примарни извори''' * [[Плутарх]], ''Александар'', „[[Напоредни животописи]]“, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243&query=head%3D%231 online] на [[Персеј проектот]]. '''Секундарни извори''' * {{наведена книга|last=Heckel|first=Waldemar|title=[http://books.google.com/books?id=JJ4K1wFZkrsC&dq Who's who in the age of Alexander the Great: prosopography of Alexander's empire]|publisher=Wiley-Blackwell|year=2006|isbn=1405112107}} </div> == Надворешни врски == <div class="references-small"> * {{Наведена мрежна страница | title = Olympias (Macedonian leader) | work = [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition]] | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/427989/Olympias | accessdate = 31 јули 2006 }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Livius. Articles on Ancient History | url = http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | accessdate = 3о јули 2006 | archive-date = 2013-09-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130901205341/http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | url-status = dead }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Online Encyclopedia | url = http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | accessdate = 30 јули 2006 | archive-date = 2006-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061031072401/http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | url-status = dead }}</div> {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Жени на Филип II Македонски]] [[Категорија:Александар III Македонски]] [[Категорија:Стари Епирци]] 6wpzsrzftd2sh2n6qgmkzhn80hj4bw8 5543157 5543156 2026-04-21T22:46:16Z Bjankuloski06 332 5543157 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Олимпијада | image = Coin olympias mus theski.JPG | caption = Олимпијада на римски медалјон | succession = Кралица на Македонија | reign = {{околу}} 357–316 п.н.е. | coronation = | predecessor = | successor = | birth_date = 375 п.н.е. | birth_place = Молосија, [[Стар Епир|Epirus]]<ref>{{нмс|url=https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2019/11-12/queen-olympias-ancient-macedonia/|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205053556/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2019/11-12/queen-olympias-ancient-macedonia/|url-status=dead|archive-date=5 декември 2019|title=Olympias, the Mighty Mother of Alexander the Great|website=National Geographic Society |date=3 декември 2019}}</ref> | death_date = 316 BC (aged 59) | death_place = [[Античка Македонија|Македонија]] | consort = yes | spouse = [[Филип II Македонски]] | issue = [[Александар Македонски]]<br/>[[Клеопатра Македонска]] | full name = | father = [[Неоптолем I Епирски]] | mother = | religion = | native_lang1 = | native_lang1_name1 = Ολυμπιάς | royal house = [[Молоси]] | dynasty = | burial_date = | burial_place = }} '''Олимпијада''' (ок. 375 — 316 год. п.н.е.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.american-pictures.com/genealogy/persons/per01294.htm#0 |title=Olympias Queen of Macedonia |publisher=www.american-pictures.com |accessdate=30 јули 2009}}</ref>) — [[епир]]ска принцеза, ќерка на епирскиот крал [[Неоптолем I Епирски]], четврта жена на македонскиот крал [[Филип II]] и мајка на [[Александар III Македонски]]. == Потекло == Олимпијада била ќерка на [[Неоптолем I Епирски]], крал на [[Молоси]]те, едно од [[епир]]ските племиња, и сестра на [[Александар I Епирски]]. Нејзината фамилија била член на [[Еакиди]]те, многу почитувана фамилија во тоа време, која била со потекло од [[Неоптолем]], син на [[Ахил]]. При раѓање го добила името Поликсена, како што забележал [[Плутарх]] во своето дело ''[[Моралија]]'', а подоцна го променила нејзиното име во Миртал, пред да се омажи за [[Филип II Македонски]].<ref name=Carney>{{Наведена мрежна страница |url=http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |title=Dixon on Carney |publisher=classicaljournal.org |accessdate=2009-07-31 |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324195932/http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |url-status=dead }}</ref> Името ''Олимпијада'' било трето или четврто име под кое е таа позната, го добила најверојатно во чест на Филиповата победа на [[Антички Олимписки игри|Олимписките игри]] во [[356 п.н.е.]], годината кога се родил нивниот син [[Александар III Македонски|Александар]].<ref>{{harvnb|Heckel|2006|p=181}}</ref> Последното нејзино име било Стратоника, што најверојатно е епитет придодаден на Олимпијада во чест на нејзината победа над [[Евридика II Македонска|Евридика]] во [[317 п.н.е.]]<ref name=Carney/> == Жена на Филип == Според [[Плутарх]], [[Филип II]] првпат ја сретнал Олимпијада на островот [[Самотраки]]. Кога [[Неоптолем I Епирски|Неоптолем I]] починал во [[360 п.н.е.]], неговиот брат [[Аримба]] го наследил молосискиот престол. Во [[359 п.н.е.]] Аримба склучил примирје со новиот македонски крал, [[Филип II Македонски|Филип II]], а пријателството било зацврснато со дипломатски брак, кога внуката на Аримба, Миртал, станала жена на Филип во [[357 п.н.е.]] а подоцна [[кралица]] на Македонија. Филип се вљубил во Миртал кога и двајцата биле поканети во еден храм на островот [[Самотраки]].<ref>Plutarch, ''Alexander'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?layout=;doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243;query=chapter%3D%232;loc=2 2.1]</ref> Нивниот брак бил доста нестабилен, неверствата на [[Филип II]] и љубомората на Олимпијада довеле до проблеми во нивната врска и развод. Најкритичен момент бил кога Филип II се оженил со млада Македонка, аристократка по име [[Клеопатра Евридика Македонска|Клеопатра]] во 337 п.н.е., која била внука на генералот [[Атал (генерал)|Атал]], која по мажењето го променила името во Евридика. Сето ова предизвикало големи тензии помеѓу Филип, Олимпијада и Александар. Олимпијада самоиницијативно, заедно со својот син Александар, заминала во егзил во родниот Епир, престојувајќи кај својот брат [[Александар I Епирски]], кој во тоа време бил крал. Филип сакајќи да го зацврсти пријателството со [[Александар I Епирски]] му ја понудил раката на неговата ќерка [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]] (заедничка ќерка на Филип и Олимпија), за жена, факт кој уште повеќе ја разлутил Олимпијада и ја принудил на изолација бидејќи не можела да смета ниту на поддршката од својот брат. Но, Филип бил убиен од страна на неговиот телохранител [[Павзаниј од Орест|Павзаниј]]. Олимпијада после тој настан се вратила во Македонија при што била осомничена дека го организирала убиството на Филип. == Влијание врз политиката== [[Податотека:07Delphi Sarkophag.jpg|thumb|250px|Делфискиот саркофаг.]] Подоцна Олимпијада наредила Евридика и нејзиното дете од Филип да бидат убиени, со цел да го обезбеди патот на Александар до позицијата крал на Македонија. За време на [[Походи на Александар Македонски|воените походи на Александар]], Олимпијада редовно кореспондирала по писмен пат и можеби успеала да го убеди дека неговиот татко не бил Филип туку [[Зевс]]. Односите помеѓу Александар и Олимпијада биле блиски, но нејзиниот син секогаш ја држел мајка си настрана од политиката. Но сепак, Олимпијада имала големо влијание во Македонија и подоцна му предизвикала големи проблеми на [[Антипатар]], регентот на [[Македонската Империја]]. Во [[330 п.н.е.]], таа се вратила во Епир и служела како регент на [[Епир (античка држава)|Епирската држава]], бидејќи нејзиниот брат Александар I Епирски го загубил животот за време на неговиот поход во југоисточна Италија. По смртта на Александар Македонски во [[Вавилон]] [[323 п.н.е.]], неговата жена [[Роксана]] посмртно му родила син, [[Александар IV Македонски|Александар IV]], кој заедно со вујко му [[Филип III Аридеј|Филип III]], полубратот на Александар Македонски кој бил со ментални недостатоци, под регентство на [[Пердика (регент)|Пердика]] владееле со Македонската Империја. Пердика се обидел да ја зајакне својата позиција женејќи се со [[Никеја Македонска|Никеја]], ќерката на Антипатар. Во исто време, Олимпијада на Пердика му ја понудила раката на својата ќерка Клеопатра. Пердика прифатил да се ожени со Клеопатра, но од друга страна Антипатар се нашол навреден. Сето тоа довело до непријателства помеѓу Антипатар и Пердика, избила и своевидна граѓанска војна во Империјата. Од таа војна Антипатар излегол победник и станал нов регент на империјата. Но само после една година и тој починал. [[Полиперхон]] го наследил Антипатар во [[319 п.н.е.]] како регент, но неговиот син [[Касандар]], го киднапирал Филип III, и го изнел надвор од Македонија. Полиперхон навлегол во Епир, ја земал Роксана и нејзиниот син Александар IV со него. На почетокот Олимпијада не била инволвирана во овој конфликт, но подоцна сфатила дека во случај да завладее Касандар со империјата, нејзиниот внук ќе ја загуби круната. Како резултат на тоа, таа се здружила со Полиперхон и заедно со воените сили на нејзиниот братучед Еакид извршила инвазија врз Македонија и успеала да му ја одземе власта на Касандар во [[317 п.н.е.]], при што го фатила и убила [[Филип III Аридеј|Филип III]] во октомври истата година, а многу поддржувачи на Касандар биле масакрирани. Касандар успеал да се извлече а подоцна со помош на своите азиски сојузници се регрупирал и извршил опсада на Олимпијада кај [[Пидна]]. После година дена опсада ја присилил Олимпијада да се предаде. Полиперхон и Еакид се обиделе да ја ослободат, еден од условите за нејзината капитулација биле Касандар да го поштеди нејзиниот живот. Но Касандар не го одржал своето ветување, ја убил [[316 п.н.е.]], додека Роксана и Александар IV биле подоцна потајно убиени. == Наводи == {{наводи}} == Литература == <div class="references-small"> '''Примарни извори''' * [[Плутарх]], ''Александар'', „[[Напоредни животописи]]“, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243&query=head%3D%231 online] на [[Персеј проектот]]. '''Секундарни извори''' * {{наведена книга|last=Heckel|first=Waldemar|title=[http://books.google.com/books?id=JJ4K1wFZkrsC&dq Who's who in the age of Alexander the Great: prosopography of Alexander's empire]|publisher=Wiley-Blackwell|year=2006|isbn=1405112107}} </div> == Надворешни врски == <div class="references-small"> * {{Наведена мрежна страница | title = Olympias (Macedonian leader) | work = [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition]] | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/427989/Olympias | accessdate = 31 јули 2006 }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Livius. Articles on Ancient History | url = http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | accessdate = 3о јули 2006 | archive-date = 2013-09-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130901205341/http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | url-status = dead }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Online Encyclopedia | url = http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | accessdate = 30 јули 2006 | archive-date = 2006-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061031072401/http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | url-status = dead }}</div> {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Жени на Филип II Македонски]] [[Категорија:Александар III Македонски]] [[Категорија:Стари Епирци]] 1cjrc6e6c5stdk9ccyx3qbbhyr4ws60 5543158 5543157 2026-04-21T22:46:30Z Bjankuloski06 332 5543158 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Олимпијада | image = Coin olympias mus theski.JPG | caption = Олимпијада на римски медалјон | succession = Кралица на Македонија | reign = {{околу}} 357–316 п.н.е. | coronation = | predecessor = | successor = | birth_date = 375 п.н.е. | birth_place = Молосија, [[Стар Епир|Epirus]]<ref>{{нмс|url=https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2019/11-12/queen-olympias-ancient-macedonia/|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205053556/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2019/11-12/queen-olympias-ancient-macedonia/|url-status=dead|archive-date=5 декември 2019|title=Olympias, the Mighty Mother of Alexander the Great|website=National Geographic Society |date=3 декември 2019}}</ref> | death_date = 316 BC (aged 59) | death_place = [[Античка Македонија|Македонија]] | consort = yes | spouse = [[Филип II Македонски]] | issue = [[Александар Македонски]]<br/>[[Клеопатра Македонска]] | full name = | father = [[Неоптолем I Епирски]] | mother = | religion = | native_lang1 = | native_lang1_name1 = | royal house = [[Молоси]] | dynasty = | burial_date = | burial_place = }} '''Олимпијада''' (ок. 375 — 316 п.н.е.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.american-pictures.com/genealogy/persons/per01294.htm#0 |title=Olympias Queen of Macedonia |publisher=www.american-pictures.com |accessdate=30 јули 2009}}</ref>) — [[епир]]ска принцеза, ќерка на епирскиот крал [[Неоптолем I Епирски]], четврта жена на македонскиот крал [[Филип II]] и мајка на [[Александар III Македонски]]. == Потекло == Олимпијада била ќерка на [[Неоптолем I Епирски]], крал на [[Молоси]]те, едно од [[епир]]ските племиња, и сестра на [[Александар I Епирски]]. Нејзината фамилија била член на [[Еакиди]]те, многу почитувана фамилија во тоа време, која била со потекло од [[Неоптолем]], син на [[Ахил]]. При раѓање го добила името Поликсена, како што забележал [[Плутарх]] во своето дело ''[[Моралија]]'', а подоцна го променила нејзиното име во Миртал, пред да се омажи за [[Филип II Македонски]].<ref name=Carney>{{Наведена мрежна страница |url=http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |title=Dixon on Carney |publisher=classicaljournal.org |accessdate=2009-07-31 |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324195932/http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |url-status=dead }}</ref> Името ''Олимпијада'' било трето или четврто име под кое е таа позната, го добила најверојатно во чест на Филиповата победа на [[Антички Олимписки игри|Олимписките игри]] во [[356 п.н.е.]], годината кога се родил нивниот син [[Александар III Македонски|Александар]].<ref>{{harvnb|Heckel|2006|p=181}}</ref> Последното нејзино име било Стратоника, што најверојатно е епитет придодаден на Олимпијада во чест на нејзината победа над [[Евридика II Македонска|Евридика]] во [[317 п.н.е.]]<ref name=Carney/> == Жена на Филип == Според [[Плутарх]], [[Филип II]] првпат ја сретнал Олимпијада на островот [[Самотраки]]. Кога [[Неоптолем I Епирски|Неоптолем I]] починал во [[360 п.н.е.]], неговиот брат [[Аримба]] го наследил молосискиот престол. Во [[359 п.н.е.]] Аримба склучил примирје со новиот македонски крал, [[Филип II Македонски|Филип II]], а пријателството било зацврснато со дипломатски брак, кога внуката на Аримба, Миртал, станала жена на Филип во [[357 п.н.е.]] а подоцна [[кралица]] на Македонија. Филип се вљубил во Миртал кога и двајцата биле поканети во еден храм на островот [[Самотраки]].<ref>Plutarch, ''Alexander'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?layout=;doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243;query=chapter%3D%232;loc=2 2.1]</ref> Нивниот брак бил доста нестабилен, неверствата на [[Филип II]] и љубомората на Олимпијада довеле до проблеми во нивната врска и развод. Најкритичен момент бил кога Филип II се оженил со млада Македонка, аристократка по име [[Клеопатра Евридика Македонска|Клеопатра]] во 337 п.н.е., која била внука на генералот [[Атал (генерал)|Атал]], која по мажењето го променила името во Евридика. Сето ова предизвикало големи тензии помеѓу Филип, Олимпијада и Александар. Олимпијада самоиницијативно, заедно со својот син Александар, заминала во егзил во родниот Епир, престојувајќи кај својот брат [[Александар I Епирски]], кој во тоа време бил крал. Филип сакајќи да го зацврсти пријателството со [[Александар I Епирски]] му ја понудил раката на неговата ќерка [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]] (заедничка ќерка на Филип и Олимпија), за жена, факт кој уште повеќе ја разлутил Олимпијада и ја принудил на изолација бидејќи не можела да смета ниту на поддршката од својот брат. Но, Филип бил убиен од страна на неговиот телохранител [[Павзаниј од Орест|Павзаниј]]. Олимпијада после тој настан се вратила во Македонија при што била осомничена дека го организирала убиството на Филип. == Влијание врз политиката== [[Податотека:07Delphi Sarkophag.jpg|thumb|250px|Делфискиот саркофаг.]] Подоцна Олимпијада наредила Евридика и нејзиното дете од Филип да бидат убиени, со цел да го обезбеди патот на Александар до позицијата крал на Македонија. За време на [[Походи на Александар Македонски|воените походи на Александар]], Олимпијада редовно кореспондирала по писмен пат и можеби успеала да го убеди дека неговиот татко не бил Филип туку [[Зевс]]. Односите помеѓу Александар и Олимпијада биле блиски, но нејзиниот син секогаш ја држел мајка си настрана од политиката. Но сепак, Олимпијада имала големо влијание во Македонија и подоцна му предизвикала големи проблеми на [[Антипатар]], регентот на [[Македонската Империја]]. Во [[330 п.н.е.]], таа се вратила во Епир и служела како регент на [[Епир (античка држава)|Епирската држава]], бидејќи нејзиниот брат Александар I Епирски го загубил животот за време на неговиот поход во југоисточна Италија. По смртта на Александар Македонски во [[Вавилон]] [[323 п.н.е.]], неговата жена [[Роксана]] посмртно му родила син, [[Александар IV Македонски|Александар IV]], кој заедно со вујко му [[Филип III Аридеј|Филип III]], полубратот на Александар Македонски кој бил со ментални недостатоци, под регентство на [[Пердика (регент)|Пердика]] владееле со Македонската Империја. Пердика се обидел да ја зајакне својата позиција женејќи се со [[Никеја Македонска|Никеја]], ќерката на Антипатар. Во исто време, Олимпијада на Пердика му ја понудила раката на својата ќерка Клеопатра. Пердика прифатил да се ожени со Клеопатра, но од друга страна Антипатар се нашол навреден. Сето тоа довело до непријателства помеѓу Антипатар и Пердика, избила и своевидна граѓанска војна во Империјата. Од таа војна Антипатар излегол победник и станал нов регент на империјата. Но само после една година и тој починал. [[Полиперхон]] го наследил Антипатар во [[319 п.н.е.]] како регент, но неговиот син [[Касандар]], го киднапирал Филип III, и го изнел надвор од Македонија. Полиперхон навлегол во Епир, ја земал Роксана и нејзиниот син Александар IV со него. На почетокот Олимпијада не била инволвирана во овој конфликт, но подоцна сфатила дека во случај да завладее Касандар со империјата, нејзиниот внук ќе ја загуби круната. Како резултат на тоа, таа се здружила со Полиперхон и заедно со воените сили на нејзиниот братучед Еакид извршила инвазија врз Македонија и успеала да му ја одземе власта на Касандар во [[317 п.н.е.]], при што го фатила и убила [[Филип III Аридеј|Филип III]] во октомври истата година, а многу поддржувачи на Касандар биле масакрирани. Касандар успеал да се извлече а подоцна со помош на своите азиски сојузници се регрупирал и извршил опсада на Олимпијада кај [[Пидна]]. После година дена опсада ја присилил Олимпијада да се предаде. Полиперхон и Еакид се обиделе да ја ослободат, еден од условите за нејзината капитулација биле Касандар да го поштеди нејзиниот живот. Но Касандар не го одржал своето ветување, ја убил [[316 п.н.е.]], додека Роксана и Александар IV биле подоцна потајно убиени. == Наводи == {{наводи}} == Литература == <div class="references-small"> '''Примарни извори''' * [[Плутарх]], ''Александар'', „[[Напоредни животописи]]“, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243&query=head%3D%231 online] на [[Персеј проектот]]. '''Секундарни извори''' * {{наведена книга|last=Heckel|first=Waldemar|title=[http://books.google.com/books?id=JJ4K1wFZkrsC&dq Who's who in the age of Alexander the Great: prosopography of Alexander's empire]|publisher=Wiley-Blackwell|year=2006|isbn=1405112107}} </div> == Надворешни врски == <div class="references-small"> * {{Наведена мрежна страница | title = Olympias (Macedonian leader) | work = [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition]] | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/427989/Olympias | accessdate = 31 јули 2006 }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Livius. Articles on Ancient History | url = http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | accessdate = 3о јули 2006 | archive-date = 2013-09-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130901205341/http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | url-status = dead }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Online Encyclopedia | url = http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | accessdate = 30 јули 2006 | archive-date = 2006-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061031072401/http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | url-status = dead }}</div> {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Жени на Филип II Македонски]] [[Категорија:Александар III Македонски]] [[Категорија:Стари Епирци]] ppbp8kp47f3wacn1c8eqcudq3lt49xe 5543159 5543158 2026-04-21T22:47:09Z Bjankuloski06 332 /* Жена на Филип */ Правописна исправка, replaced: Павзаниј од Орест → Павзаниј од Орестида 5543159 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Олимпијада | image = Coin olympias mus theski.JPG | caption = Олимпијада на римски медалјон | succession = Кралица на Македонија | reign = {{околу}} 357–316 п.н.е. | coronation = | predecessor = | successor = | birth_date = 375 п.н.е. | birth_place = Молосија, [[Стар Епир|Epirus]]<ref>{{нмс|url=https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2019/11-12/queen-olympias-ancient-macedonia/|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205053556/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2019/11-12/queen-olympias-ancient-macedonia/|url-status=dead|archive-date=5 декември 2019|title=Olympias, the Mighty Mother of Alexander the Great|website=National Geographic Society |date=3 декември 2019}}</ref> | death_date = 316 BC (aged 59) | death_place = [[Античка Македонија|Македонија]] | consort = yes | spouse = [[Филип II Македонски]] | issue = [[Александар Македонски]]<br/>[[Клеопатра Македонска]] | full name = | father = [[Неоптолем I Епирски]] | mother = | religion = | native_lang1 = | native_lang1_name1 = | royal house = [[Молоси]] | dynasty = | burial_date = | burial_place = }} '''Олимпијада''' (ок. 375 — 316 п.н.е.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.american-pictures.com/genealogy/persons/per01294.htm#0 |title=Olympias Queen of Macedonia |publisher=www.american-pictures.com |accessdate=30 јули 2009}}</ref>) — [[епир]]ска принцеза, ќерка на епирскиот крал [[Неоптолем I Епирски]], четврта жена на македонскиот крал [[Филип II]] и мајка на [[Александар III Македонски]]. == Потекло == Олимпијада била ќерка на [[Неоптолем I Епирски]], крал на [[Молоси]]те, едно од [[епир]]ските племиња, и сестра на [[Александар I Епирски]]. Нејзината фамилија била член на [[Еакиди]]те, многу почитувана фамилија во тоа време, која била со потекло од [[Неоптолем]], син на [[Ахил]]. При раѓање го добила името Поликсена, како што забележал [[Плутарх]] во своето дело ''[[Моралија]]'', а подоцна го променила нејзиното име во Миртал, пред да се омажи за [[Филип II Македонски]].<ref name=Carney>{{Наведена мрежна страница |url=http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |title=Dixon on Carney |publisher=classicaljournal.org |accessdate=2009-07-31 |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324195932/http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |url-status=dead }}</ref> Името ''Олимпијада'' било трето или четврто име под кое е таа позната, го добила најверојатно во чест на Филиповата победа на [[Антички Олимписки игри|Олимписките игри]] во [[356 п.н.е.]], годината кога се родил нивниот син [[Александар III Македонски|Александар]].<ref>{{harvnb|Heckel|2006|p=181}}</ref> Последното нејзино име било Стратоника, што најверојатно е епитет придодаден на Олимпијада во чест на нејзината победа над [[Евридика II Македонска|Евридика]] во [[317 п.н.е.]]<ref name=Carney/> == Жена на Филип == Според [[Плутарх]], [[Филип II]] првпат ја сретнал Олимпијада на островот [[Самотраки]]. Кога [[Неоптолем I Епирски|Неоптолем I]] починал во [[360 п.н.е.]], неговиот брат [[Аримба]] го наследил молосискиот престол. Во [[359 п.н.е.]] Аримба склучил примирје со новиот македонски крал, [[Филип II Македонски|Филип II]], а пријателството било зацврснато со дипломатски брак, кога внуката на Аримба, Миртал, станала жена на Филип во [[357 п.н.е.]] а подоцна [[кралица]] на Македонија. Филип се вљубил во Миртал кога и двајцата биле поканети во еден храм на островот [[Самотраки]].<ref>Plutarch, ''Alexander'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?layout=;doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243;query=chapter%3D%232;loc=2 2.1]</ref> Нивниот брак бил доста нестабилен, неверствата на [[Филип II]] и љубомората на Олимпијада довеле до проблеми во нивната врска и развод. Најкритичен момент бил кога Филип II се оженил со млада Македонка, аристократка по име [[Клеопатра Евридика Македонска|Клеопатра]] во 337 п.н.е., која била внука на генералот [[Атал (генерал)|Атал]], која по мажењето го променила името во Евридика. Сето ова предизвикало големи тензии помеѓу Филип, Олимпијада и Александар. Олимпијада самоиницијативно, заедно со својот син Александар, заминала во егзил во родниот Епир, престојувајќи кај својот брат [[Александар I Епирски]], кој во тоа време бил крал. Филип сакајќи да го зацврсти пријателството со [[Александар I Епирски]] му ја понудил раката на неговата ќерка [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]] (заедничка ќерка на Филип и Олимпија), за жена, факт кој уште повеќе ја разлутил Олимпијада и ја принудил на изолација бидејќи не можела да смета ниту на поддршката од својот брат. Но, Филип бил убиен од страна на неговиот телохранител [[Павзаниј од Орестида|Павзаниј]]. Олимпијада после тој настан се вратила во Македонија при што била осомничена дека го организирала убиството на Филип. == Влијание врз политиката== [[Податотека:07Delphi Sarkophag.jpg|thumb|250px|Делфискиот саркофаг.]] Подоцна Олимпијада наредила Евридика и нејзиното дете од Филип да бидат убиени, со цел да го обезбеди патот на Александар до позицијата крал на Македонија. За време на [[Походи на Александар Македонски|воените походи на Александар]], Олимпијада редовно кореспондирала по писмен пат и можеби успеала да го убеди дека неговиот татко не бил Филип туку [[Зевс]]. Односите помеѓу Александар и Олимпијада биле блиски, но нејзиниот син секогаш ја држел мајка си настрана од политиката. Но сепак, Олимпијада имала големо влијание во Македонија и подоцна му предизвикала големи проблеми на [[Антипатар]], регентот на [[Македонската Империја]]. Во [[330 п.н.е.]], таа се вратила во Епир и служела како регент на [[Епир (античка држава)|Епирската држава]], бидејќи нејзиниот брат Александар I Епирски го загубил животот за време на неговиот поход во југоисточна Италија. По смртта на Александар Македонски во [[Вавилон]] [[323 п.н.е.]], неговата жена [[Роксана]] посмртно му родила син, [[Александар IV Македонски|Александар IV]], кој заедно со вујко му [[Филип III Аридеј|Филип III]], полубратот на Александар Македонски кој бил со ментални недостатоци, под регентство на [[Пердика (регент)|Пердика]] владееле со Македонската Империја. Пердика се обидел да ја зајакне својата позиција женејќи се со [[Никеја Македонска|Никеја]], ќерката на Антипатар. Во исто време, Олимпијада на Пердика му ја понудила раката на својата ќерка Клеопатра. Пердика прифатил да се ожени со Клеопатра, но од друга страна Антипатар се нашол навреден. Сето тоа довело до непријателства помеѓу Антипатар и Пердика, избила и своевидна граѓанска војна во Империјата. Од таа војна Антипатар излегол победник и станал нов регент на империјата. Но само после една година и тој починал. [[Полиперхон]] го наследил Антипатар во [[319 п.н.е.]] како регент, но неговиот син [[Касандар]], го киднапирал Филип III, и го изнел надвор од Македонија. Полиперхон навлегол во Епир, ја земал Роксана и нејзиниот син Александар IV со него. На почетокот Олимпијада не била инволвирана во овој конфликт, но подоцна сфатила дека во случај да завладее Касандар со империјата, нејзиниот внук ќе ја загуби круната. Како резултат на тоа, таа се здружила со Полиперхон и заедно со воените сили на нејзиниот братучед Еакид извршила инвазија врз Македонија и успеала да му ја одземе власта на Касандар во [[317 п.н.е.]], при што го фатила и убила [[Филип III Аридеј|Филип III]] во октомври истата година, а многу поддржувачи на Касандар биле масакрирани. Касандар успеал да се извлече а подоцна со помош на своите азиски сојузници се регрупирал и извршил опсада на Олимпијада кај [[Пидна]]. После година дена опсада ја присилил Олимпијада да се предаде. Полиперхон и Еакид се обиделе да ја ослободат, еден од условите за нејзината капитулација биле Касандар да го поштеди нејзиниот живот. Но Касандар не го одржал своето ветување, ја убил [[316 п.н.е.]], додека Роксана и Александар IV биле подоцна потајно убиени. == Наводи == {{наводи}} == Литература == <div class="references-small"> '''Примарни извори''' * [[Плутарх]], ''Александар'', „[[Напоредни животописи]]“, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243&query=head%3D%231 online] на [[Персеј проектот]]. '''Секундарни извори''' * {{наведена книга|last=Heckel|first=Waldemar|title=[http://books.google.com/books?id=JJ4K1wFZkrsC&dq Who's who in the age of Alexander the Great: prosopography of Alexander's empire]|publisher=Wiley-Blackwell|year=2006|isbn=1405112107}} </div> == Надворешни врски == <div class="references-small"> * {{Наведена мрежна страница | title = Olympias (Macedonian leader) | work = [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition]] | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/427989/Olympias | accessdate = 31 јули 2006 }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Livius. Articles on Ancient History | url = http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | accessdate = 3о јули 2006 | archive-date = 2013-09-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130901205341/http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | url-status = dead }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Online Encyclopedia | url = http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | accessdate = 30 јули 2006 | archive-date = 2006-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061031072401/http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | url-status = dead }}</div> {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Жени на Филип II Македонски]] [[Категорија:Александар III Македонски]] [[Категорија:Стари Епирци]] 6l1avrduwtb3amkoc3jol844san2f4x 5543162 5543159 2026-04-21T22:47:51Z Bjankuloski06 332 /* Литература */ 5543162 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Олимпијада | image = Coin olympias mus theski.JPG | caption = Олимпијада на римски медалјон | succession = Кралица на Македонија | reign = {{околу}} 357–316 п.н.е. | coronation = | predecessor = | successor = | birth_date = 375 п.н.е. | birth_place = Молосија, [[Стар Епир|Epirus]]<ref>{{нмс|url=https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2019/11-12/queen-olympias-ancient-macedonia/|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205053556/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2019/11-12/queen-olympias-ancient-macedonia/|url-status=dead|archive-date=5 декември 2019|title=Olympias, the Mighty Mother of Alexander the Great|website=National Geographic Society |date=3 декември 2019}}</ref> | death_date = 316 BC (aged 59) | death_place = [[Античка Македонија|Македонија]] | consort = yes | spouse = [[Филип II Македонски]] | issue = [[Александар Македонски]]<br/>[[Клеопатра Македонска]] | full name = | father = [[Неоптолем I Епирски]] | mother = | religion = | native_lang1 = | native_lang1_name1 = | royal house = [[Молоси]] | dynasty = | burial_date = | burial_place = }} '''Олимпијада''' (ок. 375 — 316 п.н.е.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.american-pictures.com/genealogy/persons/per01294.htm#0 |title=Olympias Queen of Macedonia |publisher=www.american-pictures.com |accessdate=30 јули 2009}}</ref>) — [[епир]]ска принцеза, ќерка на епирскиот крал [[Неоптолем I Епирски]], четврта жена на македонскиот крал [[Филип II]] и мајка на [[Александар III Македонски]]. == Потекло == Олимпијада била ќерка на [[Неоптолем I Епирски]], крал на [[Молоси]]те, едно од [[епир]]ските племиња, и сестра на [[Александар I Епирски]]. Нејзината фамилија била член на [[Еакиди]]те, многу почитувана фамилија во тоа време, која била со потекло од [[Неоптолем]], син на [[Ахил]]. При раѓање го добила името Поликсена, како што забележал [[Плутарх]] во своето дело ''[[Моралија]]'', а подоцна го променила нејзиното име во Миртал, пред да се омажи за [[Филип II Македонски]].<ref name=Carney>{{Наведена мрежна страница |url=http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |title=Dixon on Carney |publisher=classicaljournal.org |accessdate=2009-07-31 |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324195932/http://classicaljournal.org/Dixon%20on%20Carney.pdf |url-status=dead }}</ref> Името ''Олимпијада'' било трето или четврто име под кое е таа позната, го добила најверојатно во чест на Филиповата победа на [[Антички Олимписки игри|Олимписките игри]] во [[356 п.н.е.]], годината кога се родил нивниот син [[Александар III Македонски|Александар]].<ref>{{harvnb|Heckel|2006|p=181}}</ref> Последното нејзино име било Стратоника, што најверојатно е епитет придодаден на Олимпијада во чест на нејзината победа над [[Евридика II Македонска|Евридика]] во [[317 п.н.е.]]<ref name=Carney/> == Жена на Филип == Според [[Плутарх]], [[Филип II]] првпат ја сретнал Олимпијада на островот [[Самотраки]]. Кога [[Неоптолем I Епирски|Неоптолем I]] починал во [[360 п.н.е.]], неговиот брат [[Аримба]] го наследил молосискиот престол. Во [[359 п.н.е.]] Аримба склучил примирје со новиот македонски крал, [[Филип II Македонски|Филип II]], а пријателството било зацврснато со дипломатски брак, кога внуката на Аримба, Миртал, станала жена на Филип во [[357 п.н.е.]] а подоцна [[кралица]] на Македонија. Филип се вљубил во Миртал кога и двајцата биле поканети во еден храм на островот [[Самотраки]].<ref>Plutarch, ''Alexander'', [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?layout=;doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243;query=chapter%3D%232;loc=2 2.1]</ref> Нивниот брак бил доста нестабилен, неверствата на [[Филип II]] и љубомората на Олимпијада довеле до проблеми во нивната врска и развод. Најкритичен момент бил кога Филип II се оженил со млада Македонка, аристократка по име [[Клеопатра Евридика Македонска|Клеопатра]] во 337 п.н.е., која била внука на генералот [[Атал (генерал)|Атал]], која по мажењето го променила името во Евридика. Сето ова предизвикало големи тензии помеѓу Филип, Олимпијада и Александар. Олимпијада самоиницијативно, заедно со својот син Александар, заминала во егзил во родниот Епир, престојувајќи кај својот брат [[Александар I Епирски]], кој во тоа време бил крал. Филип сакајќи да го зацврсти пријателството со [[Александар I Епирски]] му ја понудил раката на неговата ќерка [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]] (заедничка ќерка на Филип и Олимпија), за жена, факт кој уште повеќе ја разлутил Олимпијада и ја принудил на изолација бидејќи не можела да смета ниту на поддршката од својот брат. Но, Филип бил убиен од страна на неговиот телохранител [[Павзаниј од Орестида|Павзаниј]]. Олимпијада после тој настан се вратила во Македонија при што била осомничена дека го организирала убиството на Филип. == Влијание врз политиката== [[Податотека:07Delphi Sarkophag.jpg|thumb|250px|Делфискиот саркофаг.]] Подоцна Олимпијада наредила Евридика и нејзиното дете од Филип да бидат убиени, со цел да го обезбеди патот на Александар до позицијата крал на Македонија. За време на [[Походи на Александар Македонски|воените походи на Александар]], Олимпијада редовно кореспондирала по писмен пат и можеби успеала да го убеди дека неговиот татко не бил Филип туку [[Зевс]]. Односите помеѓу Александар и Олимпијада биле блиски, но нејзиниот син секогаш ја држел мајка си настрана од политиката. Но сепак, Олимпијада имала големо влијание во Македонија и подоцна му предизвикала големи проблеми на [[Антипатар]], регентот на [[Македонската Империја]]. Во [[330 п.н.е.]], таа се вратила во Епир и служела како регент на [[Епир (античка држава)|Епирската држава]], бидејќи нејзиниот брат Александар I Епирски го загубил животот за време на неговиот поход во југоисточна Италија. По смртта на Александар Македонски во [[Вавилон]] [[323 п.н.е.]], неговата жена [[Роксана]] посмртно му родила син, [[Александар IV Македонски|Александар IV]], кој заедно со вујко му [[Филип III Аридеј|Филип III]], полубратот на Александар Македонски кој бил со ментални недостатоци, под регентство на [[Пердика (регент)|Пердика]] владееле со Македонската Империја. Пердика се обидел да ја зајакне својата позиција женејќи се со [[Никеја Македонска|Никеја]], ќерката на Антипатар. Во исто време, Олимпијада на Пердика му ја понудила раката на својата ќерка Клеопатра. Пердика прифатил да се ожени со Клеопатра, но од друга страна Антипатар се нашол навреден. Сето тоа довело до непријателства помеѓу Антипатар и Пердика, избила и своевидна граѓанска војна во Империјата. Од таа војна Антипатар излегол победник и станал нов регент на империјата. Но само после една година и тој починал. [[Полиперхон]] го наследил Антипатар во [[319 п.н.е.]] како регент, но неговиот син [[Касандар]], го киднапирал Филип III, и го изнел надвор од Македонија. Полиперхон навлегол во Епир, ја земал Роксана и нејзиниот син Александар IV со него. На почетокот Олимпијада не била инволвирана во овој конфликт, но подоцна сфатила дека во случај да завладее Касандар со империјата, нејзиниот внук ќе ја загуби круната. Како резултат на тоа, таа се здружила со Полиперхон и заедно со воените сили на нејзиниот братучед Еакид извршила инвазија врз Македонија и успеала да му ја одземе власта на Касандар во [[317 п.н.е.]], при што го фатила и убила [[Филип III Аридеј|Филип III]] во октомври истата година, а многу поддржувачи на Касандар биле масакрирани. Касандар успеал да се извлече а подоцна со помош на своите азиски сојузници се регрупирал и извршил опсада на Олимпијада кај [[Пидна]]. После година дена опсада ја присилил Олимпијада да се предаде. Полиперхон и Еакид се обиделе да ја ослободат, еден од условите за нејзината капитулација биле Касандар да го поштеди нејзиниот живот. Но Касандар не го одржал своето ветување, ја убил [[316 п.н.е.]], додека Роксана и Александар IV биле подоцна потајно убиени. == Наводи == {{наводи}} == Литература == <div class="references-small"> '''Примарни извори''' * [[Плутарх]], ''Александар'', „[[Напоредни животописи]]“, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999 јануари 0243&query=head%3D%231 online] на проектот „Персеј“ '''Секундарни извори''' * {{наведена книга|last=Heckel|first=Waldemar|title=[http://books.google.com/books?id=JJ4K1wFZkrsC&dq Who's who in the age of Alexander the Great: prosopography of Alexander's empire]|publisher=Wiley-Blackwell|year=2006|isbn=1405112107}} </div> == Надворешни врски == <div class="references-small"> * {{Наведена мрежна страница | title = Olympias (Macedonian leader) | work = [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition]] | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/427989/Olympias | accessdate = 31 јули 2006 }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Livius. Articles on Ancient History | url = http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | accessdate = 3о јули 2006 | archive-date = 2013-09-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130901205341/http://www.livius.org/oa-om/olympias/olympias.htm | url-status = dead }} *{{Наведена мрежна страница | title = Olympias | work = Online Encyclopedia | url = http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | accessdate = 30 јули 2006 | archive-date = 2006-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061031072401/http://encyclopedia.jrank.org/NUM_ORC/OLYMPIAS.html | url-status = dead }}</div> {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Жени на Филип II Македонски]] [[Категорија:Александар III Македонски]] [[Категорија:Стари Епирци]] e7qz5ifcq3c5pbsw09njztxwm8t19ok 0 64946 5543255 5425440 2026-04-22T06:03:12Z Bjankuloski06 332 /* Пресликување (Мапирање) */ Исправен поим, replaced: модуло → по модул 5543255 wikitext text/x-wiki '''Обработувачки меѓусклад''' ({{langx|en|CPU cache}}) — [[сметачко памтење]] која се користи од [[централна обработувачка единица|централната обработувачка единица]] (CPU) или од контролер на некој периферен уред (нпр. контролер на тврд диск) во [[сметач]]от со цел да се скрати времето за пристап кон основната меморија. Кеш меморијата е многу помала од обичната сметачка меморија но е многу побрза и затоа во неа се чуваат најчесто употребуваните [[смеетачка адреса|сметачки адреси]] или податоци од главната меморија. Кога на обработувачкката единица ѝ требаат податоци таа најпрво ги бара во сопствените [[обработувачкки регистри]], доколку не ги пронајде ги бара во кеш меморијата и доколку и таму не ги најде ги бара во главната меморија. Што значи, кеш меморијата го скратува времето за пронаоѓање на најчесто употребуваните податоци, па според тоа ја зголемува брзината на сметачот. [[Податотека:Кеш_меморија.PNG|thumb|right|450px|Дијаграм на кеш меморијата]] На дијаграмот на сликата се прикажани главната и кеш меморијата. Главната меморија се состои од податоци кои се подредени под редоследни броеви уште и наречени '''адреси'''. На секој податок му одговара соодветна адреса. Кеш меморијата ги содржи најупотребуваните податоци како и нивните адреси во главната меморија, секако подредени под еден свој редослед кои уште и се нарекуваат '''кеш линии'''. Повеќето модерни обработувачки единици имаат најмалку три независни кеш делови: * '''инструкциски кеш''' - за да ги забрза инструкциските команди * '''податочен кеш''' - да го забрза читањето и запишувањето на податоците * '''преведувачки бафер(TLB - Translation Lookaside Buffer)''' - кој се користи да го забрза преведувањето на виртуелните во физички адреси за податочниот и инструкцискиот кеш. Голем дел од микрообработувачите во светот немаат вградено кеш меморија поради намалувањето на трошоците и заштеда. == Историја == [[Податотека:Кеш во копмјутерот.jpg|thumb|right|503px|Приказ на местото на кеш меморијата и хиерархијата на сметачките системи]] Почетокот на употребата на кеш меморијата се поврзува со измислувањето и користењето на [[сметачко памтење#Виртуелно сметачко памтење|виртуелното памтење]]. Поради постојаната недоволност и високата цена на мемориите, првите сметачи користеа сложена хиерархија на физичка меморија проширена и пресликана во виртуелна меморија која ја користеле [[програмите]]. Значи при виртуелната меморија најмалку употребуваните податоци се зачувуваат на некој надворешен извор на меморија, како [[тврд диск]] и сл. Во тој случај се јавила кеш меморијата како место во кое ќе се чуваат најкористените [[податоци]] и обработувачот до нив може да пристапе најбрзо од било која меморија. Со измислувањето на првите [[личен сметач|лични сметачи]] стагнира развитокот на кеш меморијата бидејќи пристапувањето кон меморијата беше само малку побавно од пристапувањето кон [[обработувачкките регистри]]. Меѓутоа од почетокот на 1980-тите оваа разлика меѓу регистрите и меморијата постојано се зголемува. Ова се должи на се побрзиот развој на обработувачите во однос на меморијата. Иако е можно да се направи меморија со иста работна честота (брзина) како обработувачот сепак економски поисплатливо е да се направат една поголема но побавна меморија во комбинација со една помала но многу побрза кеш меморија. Денес имаме и пример на опслужувачи кај коишто оваа кеш меморија е многу голема со цел за побрз пристап до тие опслужувачи. Типичен пример за тоа се опслужувачите на [[гугл]] (google) кои поголемиот дел од податоците ги чуват на серверска кеш меморија. === Историја на кеш меморијата кај x86 архитектурата === Со достигнувањето на работна честота од 20 и повеќе мегахерци кај [[386-ките]], започнаа да се употребуваат мали кеш мемории со цел да ја забрзаат работата на системот. Ова решение почна да се применува бидејќи тогашната [[ДРАМ]] меморија има време на доцнење од 120ns. Кеш меморијата почна да се прави од побрзата но и поскапа [[СРАМ]] меморија која има доцнење од само 10 наносекунди. Тогаш чиповите со кеш мемории се наоѓаа надвор од обработувачот сместени на [[матичната плоча]]. Големината на тогашната кеш меморија се движеше околу 16-64 килобајти. Додека со развојот на [[486-ката]] започнува вградување на кеш меморија во обработувачот. Оваа меморија е уште позната како '''Ниво 1 (Level 1 или L1)''' меморија за да се разликува од другата побавна кеш меморија која се вградуваше на матичната плоча и е позната како '''Ниво 2 (Level 2 или L2)''' меморија. Големината на оваа меморија се движеше околу 256 килобајти. Денес L2 меморијата е далеку поголема и поразвиена и се вградува во самиот обработувач. А кај некои започна да се користи и '''Ниво 3 (Level 3 или L3)''' кеш меморија. == Начин на работа == Кога [[микрообработувач]]от треба да запише или да прочита некоја локација од меморијата тој прво проверува дали се наоѓа во кеш меморијата. Кеш меморијата ги запаметува локациите на податоците во главната меморија па според тоа се проверува дали ја содржи локацијата што ја бара обработувачот. Доколку обработувачот ја пронајде локацијата во кеш меморијата велиме дека имаме '''кеш погодок''', а обратно имаме '''кеш промашување'''. Во случај на кеш погодок обработувачот чита или запишува податоци во соодветната кеш линија. Односот на кеш погодоците со промашувањата се нарекува ''стапка на ефикасност'' и е мерка за ефикасноста на кеш меморијата. Во случај на кеш промашување се обезбедува нова кеш линија на која се копираат соодветната локација и податоците на таа локација во меморијата. Потоа обработувачот може да продолжи со работа со таа локација во кеш меморијата. Меѓутоа овие промашувања релативно го забавуваат системот бидејќи е потребно време податоците да се ископираат од главната во кеш меморијата, па дополнително да се пренесат до обработувачот. === Пресликување (Мапирање) === Мапирачката функција е функција која покажува на кој начин мемориските блокови ќе се пресликаат(мапираат) во кеш линиите (блоковите во кеш меморијата често се нарекуваат кеш линии). Оваа функција се нарекува и функција на хеширање (hashing function). Постојат три видови на мапирање на кеш меморијата:<ref>''Fundamentals of Computer Organization and Design, Автор: Sivarama P. Dandamudi, Издавач: Springer-Verlag New York, 22 септември, 2002, Глава 17: Cache Memory стр 700-710''</ref> * [[Директно мапирање на меморија|Директно мапирање]] - Секој мемориски блок си има специфицирано ''една'' кеш линија која се користи секогаш кога се става тој блок во кешот. * [[Асоцијативно мапирање на меморија|Асоцијативно мапирање]] - Без рестрикции, дозволува ''било која'' кеш линија да биде користена за преместување на било кој мемориски блок. * [[Асоцијативно мапирање по групи меморија|Асоцијативно мапирање по групи]] - Секој мемориски блок си има специфицирано една ''група'' од неколку кеш линии каде што ќе се стави тој блок, а во рамките на групата се користи асоцијативно мапирање. Директното мапирање се постигнува со [[модуларна операција|по модул]] функцијата. На пример, ако кешот има C линии секој мемориски блок i ќе биде директно врзан со кеш линијата c = i '''mod''' C. При директно мапирање адресата се дели на три компоненти: бајт офсет, идентификационен број за кеш линијата и кеш ознака (tag). Директното мапирање има релативно едноставна имплементација, но затоа има помала флексибилност и може да предизвика проблеми со перформансите. Асоцијативното мапирање, уште познато како целосно асоцијативно мапирање, не налага рестрикции при поставувањето на блокови во кеш меморијата. Ова мапирање нуди најголема флексибилност. Тука адресата се дели само на два дела : бајт офсет и кеш озната (tag). Најголемиот недостаток е што блокот може да се наоѓа во било која кеш линија, па треба да се проверат сите последователно што налага хардверска имплементација на онолку сопредби колку што има кеш линии. Ова мапирање скоро и да не се користи во практика. Асоцијативното мапирање по групи е на некој начин хибрид или компромис од претходните две мапирања. Секој мемориски блок директно се мапира на одредена група на кеш линии. Типично овие групи имаат мал број на линии - 2,4 или 8 - се користат. Повторно адресите се делат на три дела но овој пат на: бајт офсет, идентификационен број за групата и кеш ознака. === Правила на замена на кеш линии === Кога нема да има слободна кеш линија, меморијата мора да избрише односно жртвува некоја полна кеш линија. Кај директното мапирање веднаш се знае која линија ќе биде „жртвената“ бидејќи секој мемориски блок е поврзан со точно определена линија. Но за асоцијативното определување мора да се одбере некоја непозната линија. Правилото по кое се одредува која линија ќе се избрише се нарекува [[Правила на замена на кеш линии|правило на замена]]. Основниот проблем кај ова правило е да се процени која линија има најмала веројатност да се употреби во иднина. Ова е многу тешко за предвидување и затоа има повеќе такви правила и нивната прецизност им варира. Можеби најпознато е правилото да се избрише најмалку употребуваната кеш линија(least recently used - LRU). Во практиката, имплементацијата на LRU е скапа за мемории со поевеќе од 4 групи. Поради тоа се користи парцијална имплементација, што е апроксимација на вистинското LRU. Ова „псевдо LRU“ правило се состои од поделба на групата на две подгрупи и работење со подгрупата која најмалку се употребувала.<ref>''Fundamentals of Computer Organization and Design, Автор: Sivarama P. Dandamudi, Издавач: Springer-Verlag New York, 22 септември, 2002, Глава 17: Cache Memory стр 711-713''</ref> Алтернатива на ова правило е правилото на случајна замена (random replacement). Ова правило, како што кажува и името се темели на заменување на случаен блок од меморијата со новиот. Додека за мали кеш мемории LRU има предност во однос на перформансите, за големи мемории тоа не е секогаш точно. Некогаш се случува и случајното заменување да има подобри перформанси од LRU.<ref>''Cache Memories, Автор: A.J. Smith, ACM Computing Surveys, Vol. 14, 1982, стр. 473–530''</ref> Други правила од теоретски интерес се најретко употребуваната кеш линија (least frequently used - LFU) и прво-внатре-прво-надвор (FIFO, First In - First Out) шравилата. FIFO го заменува блокот кој бил најдолго време во групата, а LFU го заменува блокот кој бил референциран најмалку пати. Овие методи се посоодветни за управување со виртуелната меморија. === Правила на запишување === Кога податоците се запишуват во кеш меморијата порано или подоцна тие треба да бидат запишани и во меморијата. Одредувањето кога се запишуваат се врши по ''правилото за запишување''. Запишувањето може да се врши на два начини. Првиот начин е со секое запишување на кеш меморијата, да се запишува и во меморијата (write-through). Со овој метод и кеш и мемориската копија ќе бидат доследни. Вториот и побрз начин е при запишувањето во кеш меморијата локациите на кои се запишува се означуваат како „нечисти“ и да не се пристапува до меморијата, па откако обработувачот ќе заврши со работата се запишуваат нечистите локации на соодветната адреса во меморијата(write-back). Недостатокот на овој начин е што треба подолго време да се смести нова кеш линија која треба да дојде на местото на веќе постоечка и променета (нечиста) линија, како и потребата од екстра „нечист“ бит.<ref>''Fundamentals of Computer Organization and Design, Автор: Sivarama P. Dandamudi, Издавач: Springer-Verlag New York, 22 септември, 2002, Глава 17: Cache Memory стр 713-715''</ref> Во поново време со користењето на повеќе кеш мемории, се случува податоците од истата локација во главната меморија да ги обработуваат две или повеќе кеш мемории при што за да не доаѓа до мешање и несовпаѓање на податоци се користат ''протокол за комуникација на кеш мемориите''. Во случаи кога обработувачот ќе ја заврши својата работа и чека одредени податоци да бидат отчитани од меморијата, бидејќи за тоа треба одредено време, тој покрај извршувањето на други паралелни инструкции, ја средува и сопствената кеш меморија. == Соработливост на кеш меморијата == Според правилото на замена се одредува на која локација во кешот ќе се копираат податоците. Доколку на правилото на замена му е дозволено да одбира на која локација ќе ги копира новите податоци кешот се нарекува '''целосно соработлив'''. Во спротивност доколку му се одредува само едно место каде ќе копира се нарекува '''директно пресликан''' (мапиран). Повеќето кешови користат комбинација од двата начини, односно се '''делумно соработливи''' од N-то ниво. Тоа значи доколку се соработливи од 2-ро ниво значи можат да запишуваат само на две локации, ако се од 4-то можат да запишуваат само на 4 локации итн. Со зголемувањето на соработливоста на кеш меморијата се зголемува можноста за кеш погодок, но се зголемува и времето за пребарување на локациите. Во практика најмногу се користи ''правилото на дуплирање'' на соработливоста од директно пресликана во делумно соработлива од 2-ро ниво, или од делумно соработлива од 2-ро ниво до делумно соработлива од 4-то ниво, што има ефект врз стапката на ефикасност како дуплирање на големината на кеш меморијата. Зголемувањето на соработливоста над 4 ниво има многу помала стапка на ефикасност и се користи за други намени. Доколку една локација од главната може да биде копирана на две локации во кеш меморијата, се поставува прашањето: како се одредуваат тие локации? Едно од најупотребуваните и најпросто шеми на одредување е на првата локација на меморијата му се доделуваат првите 2 од кешот, на втората вторите две и така кога сите локации ќе се исполнат, на наредната локација од меморијата повторно му се даваат првите две од кешот и така натаму. == Кеш промашувања == Под кеш промашување се подразбира пропаднат обид за читање или запишување од кеш меморијата, што резултира со читање или запишување на податоците од главната меморија при што се губи повеќе време. Постојат 3 вида на кеш промашувања и тоа: при читање на инструкциите, при читање на податоците и при запишување на податоците. Најмногу време се губи при промашувањето при читање на инструкции, бидејќи обработувачот (или барем процесот) треба да чека дадената инструкција да биде проследена од главната меморија. Помалку време пак се губи при промашувањето при читање на податоци бидејќи во меѓувреме можат да се извршат инструкциите кои не зависат од тие податоци, па кога податоците ќе бидат проследени од главната меморија да бидат обработени. А најмалото губење на време е при промашувањето при запишување на податоците бидејќи постои список на запишување каде се чуваат податоците сè додека не се обезбедат услови за нивно запишување. Ова запишување може да почека сè додека не се исполни листата. Во анализата на кеш промашувањата, генерално се користат три поделби: * ''Задолжителни промашувања'': Промашувања кои се појавуваат поради пристапување до некој блок за првпат. Бидејќи овие блокови пред тоа не ни биле ставени во кешот, сите дизајни на кеш меморија ќе искусат вакви промашувања. Оттаму и името задолжителни (Compulsory Misses, се користат и имињата Cold-Start Misses и Compulsory Line Fills)<ref>''Fundamentals of Computer Organization and Design, Автор: Sivarama P. Dandamudi, Издавач: Springer-Verlag New York, 22 септември, 2002, Глава 17: Cache Memory стр 718''</ref> * ''Капацитивни промашувања''(Capacity Misses): Промашувања кои се појавуваат поради достигнување на границата на капацитетот на кеш меморијата. Бидејќи кешот нема можност да ги чува сите блокови после одредено време ќе се наполни и ќе мора да се употребува некое правило на замена на кеш линија. Кога би имало доволно место, вакви промашувања не би се случувале. * ''Конфликтни промашувања''(Conflict Misses, уште и Collision Misses): Промашувња кои се случуваат поради некој конфликт причинет од мапирачката функција. Овие промашувања се случуваат при директнно или асоцијативно мапирање по групи, поради фактот што повеќе блокови се директно поврзани со една кеш линија. Целосно асоцијативното мапирање ги елиминира овие промашувања. == Адресно преведување == ==Хиерархија на кеш мемориите== === Број на кеш нивоа === Повеќето тековни обработувачи користат кеш со две нивоа. Овие системи имаат примарен кеш (ниво 1, Level 1 - L1) и секундарен кеш (L2). Примарниот кеш најчесто е на самиот [[чип]] а секундарниот надвор од обработувачккиот чип. Во ваков систем типично: * Обработувачот бара бараниот блок во L1. ** Ако е таму се случува кеш погодок. ** Ако не, се случува L1 кеш промашување и блокот се наоѓа во L2 или во главната меморија. * При L1 промашување, се пребарува L2 кешот. ** Ако се пронајде блокот, се случува L2 кеш погодок и блокот му се овозможува на обработувачот при што попат тој се запишува во L1. ** Ако не се најде, се случува L2 кеш промашување и блокот мора да се земе од главната меморија. При тоа тој се запишува во двете кеш нивоа. Иако повеќето обработувачи користат ваква хиереархиска поставеност (како [[Pentium]], [[PowerPC]] итн) постојат и кеш со три нивоа. Конкретен пример е [[Compaq Alpha]] (порано DEC Alpha) кој користи три нивоа. Првите две се вградени во чипот, а третото, L3 е вон чипот. Начинот на функционирање е сличен. == Користена литература == * Fundamentals of Computer Organization and Design, Sivarama P. Dandamudi - School of Computer Science, Carleton University 22 септември, 2002 == Наводи == <references/> == Надворешни врски == * [http://lwn.net/Articles/252125/ Memory part 2: CPU caches] - Добра статија во која детално е обработена кеш меморијата * [ftp://ftp.cs.wisc.edu/markhill/Papers/toc89_cpu_cache_associativity.pdf Evaluating Associativity in CPU Caches] - Го разгледува вградувањето на кеш меморијата, потребата од кеш меморија како и проблемите кои се јавуваат. * [http://www.cs.wisc.edu/multifacet/misc/spec2000cache-data/ Cache Performance for SPEC CPU2000 Benchmarks] - Детално се обработени симулациони резултати на поединечните кеш мемории од повеќе производители * [http://www.sun.com/blueprints/1102/817-0742.pdf Memory Hierarchy in Cache-Based Systems] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090915041601/http://www.sun.com/blueprints/1102/817-0742.pdf |date=2009-09-15 }} - ја разгледува и објасунва хиерархијата во кеш мемориите * [http://www.freescale.com/files/32bit/doc/app_note/AN2663.pdf A Cache Primer] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080725055641/http://www.freescale.com/files/32bit/doc/app_note/AN2663.pdf |date=2008-07-25 }} - Детално ја објаснува кеш меморијата вклучувајќи и цртежи и споредби [[Категорија:Машинска опрема]] [[es:Caché (informática)]] olljoqcer5b5m07xtjmd0ws75il4q6q 0 65940 5542975 4313518 2026-04-21T18:10:29Z Пакко 4588 + село Штипско 5542975 wikitext text/x-wiki {{појаснување}} Поимот ''Штипско'' се употребува за приближно означување на местото на некој настан и значи дека се случило во околината на градот [[Штип]], т.е. место кое географски тежнее кон градот. Во зависност од административната поделба дефинирана со соодветна законска регулатива понекогаш се мисли на сите населени места кои потпаѓаат под управување на локалните власти во [[Општина Штип]], според оваа дефиниција во одредени периоди некои места потпаѓаат под Штипско, но некогаш и не. == Село == * [[Штипско (село)|Штипско]], село во [[Општина В’лчи Дол]], [[Варна (област)|Област Варна]], [[Бугарија]] == Поврзано == * [[список на населени места во Република Македонија#Штипски села|Штипски села]], според актуелната територијална поделба на [[Република Македонија]]. {{никулец}} cxnvwih9l4dinuskg4cqz75l197c80j 0 68703 5543178 5256708 2026-04-22T00:05:01Z Buli 2648 5543178 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} [[Податотека:Oppenheimer (cropped).jpg|thumb|right|Роберт Опенхајмер.]] '''Роберт Опенхајмер''' ([[анг.]] ''Robert Oppenheimer''; {{роден на|22|април|1904}} - {{починал на|18|февруари|1967}}) — [[Северна Америка|северноамерикански]] [[Физика|физичар]], професор на [[Универзитет во Калифорнија|Универзитетот во Калифорнија]] (до [[1942]]). Повеќе години се занимавал со [[експеримент]]и и имал повеќе пронајдоци на полето на [[Атомска физика|атомската физика]]. Негов пронајдок е [[Опенхајмер-Филипсова реакција|Опенхајмер-Филипсовата реакција]]. На покана на Министерството за одбрана на [[САД]] го напушта универзитетот (1942) и зема водечка улога во решавањето на проблемите на создавањето на првата [[атомска бомба]]. До [[1945]] година бил директор на лабораторијата за изградба на атомска бомба во [[Лос Аламос]], кога Министерството за одбрана му доверило да работи на проектот за примена на атомската енергија во воени цели. Од [[1953]], под сомнение дека одржува врски со [[Комунизам|комунистите]], оневозможена му е понатамошна работа на атомските пронајдоци во САД, затоа што бил противник на произведување на [[Водородна бомба|водородни бомби]] и се залагал за користење [[јадрена енергија]] во миротворни цели. Рехабилитиран е во [[1963]] година. {{Биографија-никулец}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Опенхајмер, Роберт}} [[Категорија:Американски физичари]] [[Категорија:Проект „Менхетн“]] [[Категорија:Учесници во проектот „Менхетн“]] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Офицери на Легијата на честа]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Американски јадрени физичари]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Апсолвенти на Гетингенскиот универзитет]] [[Категорија:Апсолвенти на Кембричкиот универзитет]] [[Категорија:Професори на Кембричкиот универзитет]] [[Категорија:Добитници на наградата „Енрико Ферми“]] pjdyy17jzov388ommi6piczmeh2dcwv 0 74990 5542870 4986543 2026-04-21T12:08:29Z Gurther 105215 5542870 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за папа | English name = Зосим | image = [[Податотека:Zosimus.jpg|200px]]| birth_name = Зосим| term_start = [[18 март]] [[417]]| term_end = [[26 декември]] [[418]]| predecessor = [[Папа Инокентиј I]]| successor = [[Папа Бонифациј I]]| birth_date = ?| birthplace = | dead = aliveнепознато| death_date = [[26 декември]] [[418]]| deathplace = | other = }} '''Зосим''' ({{Langx|la|Zosimus PP.}} ? - [[26 декември]] [[418]]) — римски [[папа]] од [[18 март]] [[417]] до [[26 декември]] [[418]]<ref>[https://www.theguardian.com/news/datablog/2013/feb/13/popes-full-list Сите папи досега: целосен список на ''The Guardian'']</ref>. Тој бил од [[Кападопкија]]. Учествувал во пелагијанскиот спор и дал неколку мерки за негово решавање. Бил склон на свештенството. Нему му се препишува забраната за [[клир]] во неслободните состојбо, како на пр. имот на малолетни деца. == Наводи == {{наводи}} {{Папи}} {{папа-никулец}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Зосим}} [[Категорија:Починати во 418 година]] [[Категорија:Грчки папи]] [[Категорија:Грчки светци]] [[Категорија:Римокатолички светци од Грција]] [[Категорија:Римокатолички светци од Италија]] [[Категорија:Римокатолички христијани од Грција]] [[Категорија:Папи]] [[Категорија:Папски светци]] [[Категорија:Италијански светци]] [[Категорија:Римокатолички светци]] [[Категорија:Ранохристијански контроверзии]] [[Категорија:Архиепископи од 5 век]] [[Категорија:Христијански светци од 5 век]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Римјани од 5 век]] d97l1mirl30k3d3qj8x83obawmn31xe 0 75077 5543243 5327227 2026-04-22T05:47:22Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543243 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sunshine at Dunstanburgh.JPG|thumb|right|240px|Сонцето свети низ [[облак|облаци]], снимено во [[Англија]].]] '''Сончево зрачење''' (или „сончева радијација“), во најширока смисла, е целосниот [[спектар]] на [[електромагнетно зрачење]] која ја испушта [[Сонце]]то. На [[Земја]]та, сончевото зрачење се филтрира низ Земјината [[атмосфера]], а '''сончевото зрачење''' се гледаме како дневна светлина кога Сонцето е над [[хоризонт]]от. Блиску до половите во [[лето]] деновите се подолги, а ноќите покуси или воопшто ги нема. Во [[зима]], на половите ноќите се подолги, и во некои периоди сончевата светлина воопшто ја нема. Сончевото зрачење може да се измери со помош на апарат наречен пиранометар или пирхелиометар. Светската метеоролошка организација ја дефинира сончевата светлина како директно зрачење од Сонцето врз Земјата со најмалку 120 [[ват|W]]·[[метар|m]]<sup>−2</sup>.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.wmo.int/pages/prog/www/IMOP/publications/CIMO-Guide/CIMO%20Guide%207th%20Edition,%202006/Part%20I/Chapter%208.pdf |format=PDF| title=Chapter 8 – Measurement of sunshine duration | work=CIMO Guide | publisher=[[World Meteorological Organization]] | accessdate=2008-12-01 }}</ref> Директното сончево зрачење има светлосен ефект од околу 93 [[лумен]]и на [[ват]], што вклучува [[инфрацрвено зрачење]], видлива светлина и [[ултравиолетово зрачење]]. Сјајната сончева светлина има околу 100.000 [[кандела|кандели]] на квадратен метар на површината на Земјата. Сончевата светлина е клучниот фактор за процесот [[фотосинтеза]]. == Сончевото зрачење во Сончевиот Систем == Различните небесни тела во нашиот [[Сончев Систем]] примаат светлина која е обратнопропорционална од квадратот на нивното растојание од Сонцето. Следи табела на количеството светлина што го добива секоја од [[планета|планетите]] (според податоците од [http://www.starhop.com/High/SolInt-19.pdf] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080309043155/http://www.starhop.com/High/SolInt-19.pdf |date=2008-03-09 }}): {| class="wikitable" border="1" |- ! [[Планета]] ! [[Перихел]] - [[АФел]] <br />растојание ([[астрономска единица|ае]]) ! сончево зрачење <br />максимум и минимум <br />(W/m²) |- | [[Меркур]] | 0.3075 – 0.4667 | 14,446 – 6,272 |- | [[Венера]] | 0.7184 – 0.7282 | 2,647 – 2,576 |- | [[Земја]] | 0.9833 – 1.017 | 1,413 – 1,321 |- | [[Марс]] | 1.382 – 1.666 | 715 – 492 |- | [[Јупитер]] | 4.950 – 5.458 | 55.8 – 45.9 |- | [[Сатурн]] | 9.048 – 10.12 | 16.7 – 13.4 |- | [[Уран]] | 18.38 – 20.08 | 4.04 – 3.39 |- | [[Нептун]] | 29.77 – 30.44 | 1.54 – 1.47 |} Светлината која ќе пристигне на секоја од планетите зависи и од составот на нивната [[атмосфера]]. На пример, сончевата светлина која допира до [[Марс]] е многу слична на дневната светлина на [[Земја]]та. Или, сончевата светлина која допира до [[Сатурн]], е малку посјајна од онаа Земјата за време на зајдисонце или изгрејсонце. Дури и на [[Плутон]] ситгнува доволно сончева светлина, која може да се спореди со светлината во една просечна дневна соба на [[Земја]]та. == Ефекти врз климата == {{Главна|Клима}} На Земјата, сончевото зрачеење е видливо како дневна светлина кога [[Сонце]]то е над [[хоризонт]]от. Кога директното зрачење не е попречено од облаци, освен сончева светлина имаме ефект и на топлина. Топлината на Земјината површина и предметите на неа се во директна зависност и од затоплувањето на воздухот. [[Орбита]]та на [[Земја]]та има влијание врз количеството сончево зрачење. На пример, на [[латитуда]] од 65 степени, сончевата енергија во лето и зима варира за повеќе од 25%, поради варијацијата на Земјината орбита, со што јасно се оцртуваат [[годишни времиња|годишните времиња]]. Се смета дека ваквите промени во примањето на сончевата енергија се причина за појава на [[ледено доба]]. Дотокот на енергија од сончевото зрачење се нарекува [[сончева константа]], која е 1400W/m2 при средна оддалеченост на [[Земја]]та од [[Сонце]]то, под агол од 90 степени занемарувајќи го влијанието на атмосферското апсорбирање. При поминување низ [[атмосфера]]та дел од енергијата се троши во сложени процеси, а дел се рефлектира и реемитува во [[вселена]]та. Тој дел изнесува околу 1/3 од енергијата која стасала до работ на атмосферата. Дотокот на енергија до површината на [[Земја]]та изнесува во просек 920W/m2. Ако проекцијата на површината на Земјата е 127.106 km2, дотокот на енергија изнесува 117.400 TW. Поради [[ротација]]та на Земјата таа енергија се распоредува по целата површина на Земјата (510.1.106km2), просечниот доток на енергија изнесува 230W/m2, односно 5.52Wh/m2 дневно. Ова се секако просечни вредности, а реалните зависат од географската ширина, делот од денот, појавата на блаци, загадувањето и др. Енергијата од зрачењето на [[Сонце]]то која доаѓа на Земјината површина изнесува околу 109TWh (8.6.1013toe) годишно. Таа енергија е за околу 170 пати поголема од енергијата на вкупните резерви на [[јаглен]] во светот. Тоа е огромен енергетски извор со кој можат да се задоволат енергетските потреби за особено долг период. == Животот на Земјата == Опстанокот на речиси сите животни форми на Земјата зависи од сончевата светлина. Растенијата ја користат сончевата светлина за процесот наречен [[фотосинтеза]]. Животните индиректно ја користат сончевата светлина, преку внесување на растенија во својата исхрана. Релативно скорешните откритија на [[јаглен]], [[нафта]] и [[земен гас]] претставуваат употреба на сончевата светлина заробена во земјата милиони години. Фосилните горива се остатоци од древни растенија и животни, и претставуваат искористлив извор на дополнителна енергија на Земјата. Но, количеството на фосилните горива е ограничено. Постојат повеќе теории кои зборуваат за алтернативни средства за добивање енергија на Земјава, но и за катастрофите кои би го снашле човештвото при недостаток на извори на енергија. Фосилно-јадрената ера е само една кратка епизода во [[историја]]та на човештвото. Таа се протега во епохата од почетокот на индустријализацијата до исцрпувањето на [[фосил]]ните ресурси. Пред тоа човештвото живеело само од енергијата на Сонцето, но благодарение на новите [[технологија|технологии]], ќе биде можно да се користи енергијата од [[Сонце]]то многу подобро и пофлексибилно. == Културни аспекти == За повеќето луѓе директното изложување на сончевото зрачење е непријатно, а посебно долго изложување на силна сончева светлина предизвикува долготраен проблем со видот. Затоа се измислени очилата за сонце, а во употреба се и други помагала за заштита од Сонцето: капи, чадори, природни или вештачки создадени сенки и така натаму. === Користење на сончевата енергија === За разлика од [[нафта]]та, останатите [[фосил]]ни и [[нуклеарно гориво|јадрени горива]], чија сопственост е концентрирана во рацете на малкумина, [[Сонце]]то е тука за сите, и претставува извор на енергија која може да се искористи. Постојат две можности за енергетско искористување на сончевото зрачење: трансформирање на сончевата енергија во топлинска и директното трансформирање во електрична енергија. Фотонапонските ќелии се користат за директно трансформирање на сончевата енергија во електрична со особено мал степен на полезност. Работат на принцип на фотоелектричен ефект. Многу тенка [[силициум]]ова плочка со примеса на [[арсен]] изложена на сончево зрачење се однесува како полупроводник. Честичките од светлоста, [[фотон]]и, од [[атом]]ите на силициумот ги избиваат [[електрон]]ите, и како резултат на тоа на едната страна на полупроводничкиот спој се јавува повеќе позитивно, а на другата страна повеќе негативно електризирање, односно проток на струја. Голем недостаток е нискиот степен на искористеност, околу 15%. Друг недостаток е особено ниската енергетска исплатливост. Имено, изработката на овие ќелии е со специфичко голема потрошувачка на енергетски најскапите материјали (Al, Si, Cu) со што времето на враќање на вложената енергија околу 20 години. Ако векот на траење на овие уреди е помал од 20 години не можеме да тврдиме дека ова е обновлив извор на енергија. Користењето на овие фотонапонски ќелии има смисла само на оние место каде тоа е единствениот начин за снабдување со електрична енергија некои изолирани, важни и скапи уреди, како што се [[вселенско летало|вселенските бродови]], [[сателит]]ите или оддалечените [[метеоролошка станица|метеоролошки станици]], за што веќе се користат. Фотонапонските ќелии се произведуваат во текот на последните децении, поради решавање на проблемите на вселенските програми, т.е. нивната цена се намалува и сега изнесува околу 10 USD/W. === Примена во домаќинствата === Фотонапонските ќелии можат да обезбедат електрична енергија во објектите или апаратите каде електричната енергија од електричната мрежа не е достапна. Тоа најчесто се викендички или куќи во непристапните места, пловни објекти, караван куќи, како и разни телекомуникациски уреди на планинските врвови или сигналните уреди на автопатите. Стандарните елементи на фотонапонските системи се фотонапонските модули, контролорите на полнењето на акумулаторите, акумулатори, проводници, носечки системи. Кога е потребно да се обезбеди електрична енергија со напон од 220 V се користат уреди кои ја претвораат еднонасочната струја од [[акумулатор]]ите во наизменична со соодветниот [[напон]]. === Како работи фотонапонскиот модул === Еден фотонапонски модул е составен од повеќе ќелии и најчесто обезбедува [[напон]] од 12 или 24 [[волт|V]], и сила од 10 до 150 [[ват|W]]. Модулот има сила од 100 W, и напон од 12 V, а димензиите му се 58х132 cm. Бројот на модулите и капацитетот на [[акумулатор]]от се одредуваат според потребите на потрошувачите кои ќе се приклучат на фотонапонскиот систем. Користи компакт флуо светилки 7 и 11 W кои работат на неднонасочен напон од 12 V, а се приклучуваат со помош на стандардно светилно грло Е27. За помали потреби постојат и фрижидери до 40 литри со напојување од 12 V. Доколу сакате да го користите постоечкиот фрижидер кој е предвиден за работа на 220 V, во тој случај обично се прави целата електрична мрежа да работи на 220 V и се користат компакт флуо штедливи светилки, бидејќи е потребо да се води сметка за секој потрошувач. Регулаторите кои го регулираат полнењето на акумулаторите од фотонапонските ќелии, потрошувачката на струјата како и состојбата на акумулаторите се произведуваат за струја од 6 до 30 [[ампер|A]]. Добиената електрична енергија од сончевите ќелии се акумулира во [[олово|оловните]] [[акумулатор]]и со [[електролит]], бидејќи истите се предвидени за работа во режим на длабоко празнење, за разлика од акумулаторите кои се користат кај автомобилите. === Сончеви колектори === Материјалите кои имаат особини на црно тело (потполно апсорбирање на сончевата енергија) се подобни за изградба на колектори. Се поставуваат на крововите, на фасадните или носечките конструкции. Степенот на искористеност при трансформација на сончевата енергија во топлинска изнесува околу 60% до 70%. Составни делови на колекторот се: куќиште (од Al профил), термоизолација (минерална волна со дебелина од околу 50&nbsp;mm), апсорбер (алмела низ која се поставени [[бакар]]ни цевки), стаклена прекривка со дебелина од 4&nbsp;mm. Ова се техничките податоци на колектори кои ги прозиведуваат некои регионални фирми. Во системите за искористување на сончевата енергија разликуваме два циркулациски круга: примарен и секундарен. Во примарниот круг, топлината апсорбирана во апсорберот од колекторот се пренесува до разменувачот на [[топлина]]та. Преносител на топлината во примарниот круг најчесто е смеса од вода и 30-40% [[етиленгликол]]. Во секундарниот круг преку променувачот на топлината, топлината се пренесува на [[акумулатор]]ите за топлина, а од тука посредно или непосредно до потрошувачите, како топла санитарна вода или вода за греење на просторот. Меѓутоа, мора да има дополнителен систем за греење и топла вода, бидејќи сончевата енергија ноќе и во зима не ги задоволува нашите потреби. Со вградувањето на колекторите на самиот старт имаме дополнителна инвестиција, меѓутоа дополнително имаме заштеда на гориво или електрична енергија. Сопред проценките сончевата енергија (наречена и „сончева“) во [[лето]] би можела да обезбеди 80% од потребата за топла вода, а во [[зима]] меѓу 35% и 50%. Системите за греење и топла вода би можеле да обезбедат 35% од потребите во северна и централна [[Европа]], околу 50% јужно од [[Алпи]]те, а на југот на Европа дури и до 70%. Според предвидувањата вкупната површина на колектори во ЕУ во 2010 треба да достигне 75 милиони km2. === Сончеви електрани === Во сончевите (или сончеви) електрани се врши посредно претворање на сончевата енергија во електрична. Со примена на [[огледало|огледала]] се врши концентрирање на сончевата енергија во колекторот. Доколу на тој начин се постигне температура помала од 100 [[целзиус|С]], тогаш во разменувачот на топлината се користи [[фреон]], кој испарува и ја движи [[турбина]]та, а ако се постигне значително повисока температура тогаш топлината се пренесува на [[вода]] од која создава пареа која ја движи парната турбина. Постојат два система за сончеви електрани: за мали сончеви електрани: DCS-Distributed Collectors System, кај кои течноста тече низ цевки околу кои се поставени параболични огледала, што го фокусираат зракот на цевката, пренесувајќи ја на тој начин концентрирано топлината. За големи сончеви електрани: CRS-Central Reciver System, со централен приемник, на кој со огледала се пренесува целокупната топлина. Ваквите сончеви електрани користат централен столб (повисок од 100m), на кој е сместен котел – колектор за топлина. Околу столбот се распоредени огледала (хелиостати), чија положба [[компјутер]]ски се контролира и корегира, така што независно од положбата на [[Сонце]]то во текот на денот, секогаш го рефлектираат зракот на врвот од столбот. Загреаната течност (минерлни масла или течен [[натриум]]) се пренесува преку [[акумулатор]]от за топлина до разменувачот, во кој се генерира пареа која ја движи турбината. Најголема CRS електрана во светот е СЕ „Solarone“, во [[Калифорнија]], со сила од 10MW. За нејзина изградба се потрошени 142 милиони УСД, што дава специфична инвстиција од 14,2 USD/W, а што е за 15 пати пскапо од класичните електрани. Интересен е податокот дека 20 екипи од по 20 луѓе континуирано ги чистат огледалата за да може сончевата електрана да функционира нормално. Специфичната потрошувачка на клучните материјали (челик и бетон) е 20 до 30 пати поголема отколку кај ТЕ. Според пресметките периодот на враќање на инвстицијата е околу 15 години. Уште еден проблем е и големиот простор кој е потреба за огледалата, со што кога таква СЕ би се градела на продуктивен простор, не би била можна каква било продукција на [[биоенергија]]. == Поврзано == {{Ризница-врска}} <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Воздушна енергија]] * [[Земјина атмосфера]] * [[Температура]] * [[Електромагнетно зрачење]] * [[Светлина]] * [[Клима]] * [[Зрачење]] * [[Месечева светлина]] * [[Озон]] * [[Озонска дупка]] * [[Годишни времиња]] </div> == Наводи == == Надворешни врски == *[http://energetskaefikasnost.co.cc/?p=175 Герила колектор -Како да изработите своја сончева плоча за топла вода за помалку од 1000 денари] * [http://www.eoearth.org/article/Solar_radiation Сончево зрачење - Енциклопедија на Земјата] * [http://www.ngdc.noaa.gov/stp/SOLAR/ftpsolarirradiance.html Архива на податоци за сончевото зрачење 1978-2007] * [http://www.macaulay.ac.uk/LADSS/papers.html?2002 A Comparison of Methods for Providing Solar Radiation Data to Crop Models and Decision Support Systems] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121108133051/http://www.macaulay.ac.uk/LADSS/papers.html?2002 |date=2012-11-08 }}. * [http://www.macaulay.ac.uk/LADSS/papers.html?2005 Evaluation of three model estimations of solar radiation at 24 UK stations] * [http://bass2000.obspm.fr/solar_spect.php High resolution spectrum of solar radiation] from [[Observatoire de Paris]] * [http://avc.comm.nsdlib.org/cgi-bin/wiki_grade_interface.pl?Measuring_Solar_Radiation Measuring Solar Radiation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20040213233926/http://avc.comm.nsdlib.org/cgi-bin/wiki_grade_interface.pl?Measuring_Solar_Radiation |date=2004-02-13 }} * [http://websurf.nao.rl.ac.uk/surfbin/first.cgi Websurf astronomical information] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060423090912/http://websurf.nao.rl.ac.uk/surfbin/first.cgi |date=2006-04-23 }}: Online tools for calculating Rising and setting times of Sun, Moon or planet, Azimuth of Sun, Moon or planet at rising and setting, Altitude and azimuth of Sun, Moon or planet for a given date or range of dates, and more. * [http://herbert.gandraxa.com/herbert/lod.asp Daylength] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080731153712/http://herbert.gandraxa.com/herbert/lod.asp |date=2008-07-31 }} - Formulas to calculate the daylength depending from latitude and day of year. * [http://www.ecy.wa.gov/programs/eap/models/solrad.zip An Excel workbook] with a solar position and solar radiation time-series calculator; by [http://www.ecy.wa.gov/programs/eap/models.html Greg Pelletier] * [http://rredc.nrel.gov/solar/spectra/am1.5/ DOE information] about the ASTM standard solar spectrum for PV evaluation. * [http://www.astm.org/cgi-bin/SoftCart.exe/STORE/filtrexx40.cgi?U+mystore+eteh4957+-L+G173NOT:(STATUS:%3CNEAR/1%3E:REPLACED)+/usr6/htdocs/astm.org/DATABASE.CART/REDLINE_PAGES/G173.htm ASTM Standard]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} for solar spectrum at ground level in the US (latitude ~ 37 degrees).]] {{Метеоролошки променливи}} {{Сонце}} {{Атмосферски електрицитет}} [[Категорија:Сонце|Зрачење]] [[Категорија:Енергија]] [[Категорија:Атмосфера]] [[Категорија:Зрачење]] [[Категорија:Клима]] [[Категорија:Светлина]] [[Категорија:Извори на светлина]] 7xq8vopegcagflu848yhoqlrhxwn3kz 0 76165 5542976 5280508 2026-04-21T18:12:03Z P.Nedelkovski 47736 изменета категоризација 5542976 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |name=Ситна леќа |image = WolffiaArrhiza2.jpg |image_caption = Each speck is an individual plant |taxon = Wolffia |authority = [[Матијас Шелден|Schleid.]] }} '''Ситна леќа''' или '''волфија''' ({{науч|Wolffia}}) — род на 9 до 11 видови кои претставуваат [[цветно растение|цветни растенија]] на светот. Тие се [[водно растение|водни растенија]] налик на снегулки од [[пченкарно брашно]] кои плутаат по површината. Ситнат леќа е слободнопловен [[талус]], по боја зелен или жолто-зелен, без никакви корења. Цветот на растението излегува во вдлабнатина на горната површина од расатението. Има еден [[прашник]] и еден [[толчник]]. Поединечните билки често пловат во парови или пак образуваат пловечки ќилим заедно со сродни растенија како [[водна леќа|водната леќа]] (''Lemna'') и [[коренеста водна леќа|коренестата водна леќа]] (''Spirodela''). Речиси сите видови се мошне широко распространети ширум неколку континенти. Ситната леќа се состои од 40% белковини, (исто колку и [[соја]]та), и со тоа е добар извор на високопротеинска исхрана. Во Азија, уште од дамнешни времиња ситната леќа се собира и користи во исхраната. == Одбрани видови == * [[Wolffia angusta]] * [[Wolffia arrhiza]] (бескоренска водна леќа) - најмалото [[цветно растение]] на светот * [[Wolffia australiana]] * [[Wolffia borealis]] * [[Wolffia brasiliensis]] * [[Wolffia columbiana]] * [[Wolffia cylindracea]] * [[Wolffia elongata]] * [[Wolffia globosa]] * [[Wolffia microscopica]] * [[Wolffia neglecta]] [[Податотека:Illustration Wolffia arrhiza0.jpg|right|thumb|Илустрација на ''Wolffia arrhiza'']] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8328,8340 Обработка според Џепсоновиот прирачник] {{en}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=WOLFF УСДА профил на растенија] {{en}} * Armstrong, W. (2005) Wayne Armstrong's treatment of the Lemnaceae. [http://waynesword.palomar.edu/1wayindx.htm ]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120516032621/http://waynesword.palomar.edu/1wayindx.htm |date=2012-05-16 }}. * Cross, J.W. (2006). The Charms of Duckweed. [http://www.mobot.org/jwcross/duckweed/duckweed.htm]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120521005805/http://www.mobot.org/jwcross/duckweed/duckweed.htm |date=2012-05-21 }} * Landolt, E. (1986) Biosystematic investigations in the family of duckweeds (Lemnaceae). Том 2. The family of Lemnaceae - A monographic study. Дел 1 од монографијата: Morphology; karyology; ecology; geographic distribution; systematic position; nomenclature; descriptions. Veröff. Geobot. Inst., Stiftung Rübel, ETH, Zurich. * [http://lemna.rutgers.edu Проект за геномите на водната леќа] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090313234004/http://lemna.rutgers.edu/ |date=2009-03-13 }} {{en}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Водни леќи]] [[Категорија:Водни растенија]] [[Категорија:Зеленчук]] [[Категорија:Слатководни растенија]] nmw9n2zdl641oloqhdbghup3lznd92i 0 115727 5542996 4767445 2026-04-21T19:23:28Z ~2026-24523-93 132451 5542996 wikitext text/x-wiki {{без извори|датум=ноември 2009}} {{Внимание}} [[Податотека:Mimicry of Siphanta acuta edit1.jpg|300px|десно|Мимикрија]] '''Мимикрија''' е имитирање на обликот и на боите, како и начин на живот на апосемично заштитените организми од страна на организмите, кои инаку не поседуваат никакви одбранбени механизми. Во природата голем број животни со бојата на кожата или формата на телото многу личат на средината во која живеат.. {{биологија-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Биологија]] 37zukqn5yve2biwghnerzqmap3hrpdo 0 116865 5543239 5532528 2026-04-22T05:32:12Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543239 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Antonio de Pereda - The Knight's Dream.JPG|300px|right|thumb|„Сонот на витезот“ од [[Антонио де Переда]]]] '''Сон''' — низа на [[слика|слики]] и [[емоција|чувства]] кои се појавуваат за време на [[спиење]]то.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bartleby.com/61/54/D0385400.html|title=dream.|last=|first=|date=|work=|publisher=www.bartleby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080524220805/http://www.bartleby.com/61/54/D0385400.html|archive-date=2008-05-24|dead-url=|accessdate=2009-05-07|url-status=dead}}</ref> Содржината и целта на соништата не може целосно да се разбере, иако тие биле предмет на интерес низ историјата. Научната дисциплина која се занимава со соништата е позната како [[онирологија]], а толкувањето на сонот се нарекува [[ониромантија]]. == Содржина на соништата == Од 1940-ти до 1985&nbsp;г., [[Калвин Хал]] собрал повеќе од 50.000 извештаи од соништа од Универзитетот Вестерн Ресерве ([[Western Reserve University]]). Во 1966&nbsp;г. Хал и Ван де Кастл ја издале ''Анализата на содржината на соништата'' во која прикажале систем на кодирање за проучување на 1000 извештаи на соништа од студенти на универзитетот.<ref name="hallcontent">Hall, C., & Van de Castle, R. (1966). The Content Analysis of Dreams. New York: Appleton-Century-Crofts. [http://psych.ucsc.edu/dreams/Info/content_analysis.html Content Analysis Explained] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070412100915/http://psych.ucsc.edu/dreams/Info/content_analysis.html |date=2007-04-12 }}</ref> Се докажало дека луѓето низ цел свет сонуваат главно исти работи. Целосните извештаи за соништа на Хал штитеникот на Хал, [[Вилијам Домхоф]], ги направил достапни за јавноста во средината на 1990-ти, а дозволил и различни анализи. Личните искуства од последниот ден или недела се најчесто вклучени во соништата.<ref name="day-residue" /> === Чувства === Најчесто чувство што се јавува во соништата е немир. Другите чувства вклучуваат болка, осаменост, страв, радост итн. Негативните чувства се многу почести од позитивните.<ref name="hallcontent"/> === Сексуални теми === Анализираните податоци на Хал покажале дека сексуалните соништа не се појавуваат повеќе од 10 проценти од времето и се подоминантни во средината на тинејџерските години.<ref name="hallcontent"/> Друго проучување покажало дека 8% од соништата на мажите и жените имаат сексуална содржина.<ref>Zadra, A., [http://www.journalsleep.org/PDF/AbstractBook2007.pdf "1093: SEX DREAMS: WHAT DO MEN AND WOMEN DREAM ABOUT?"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927222607/http://www.journalsleep.org/PDF/AbstractBook2007.pdf |date=2007-09-27 }} ''SLEEP'', Volume 30, Abstract Supplement, 2007 A376.</ref> Во некои случаи сексуалните соништа можат да резултираат со [[оргазам]]. Тие соништа се познати како еротски соништа.<ref>http://www.measuredhs.com/pubs/pdf/FR157/04Chapter04.pdf Badan Pusat Statistik "Indonesia Young Adult Reproductive Health Survey 2002-2004" p. 27</ref> === Повторливи соништа === Додека соништата се сонуваат само еднаш, многу луѓе искусиле и повторливи соништа, што всушност претставува еден ист сон кој се јавил во различни прилики на спиење. Околу 70% од жените и 65% од мажите дале извештај за повторливи соништа. === Најчести теми === Анализата на содржините покажала дека се појавуваат некои најчести теми во соништата. Во нив спаѓаат: ситуации поврзани со училиштето, прогонување, трчање бавно на некое место, паѓање, доцнење, смрт на некоја жива личност, некој мртов дека е жив, паѓање на заби, летање, некои идни настани како родендени, годишнини итн. ( со различни сценарија), незгодни моменти, вљубување во некоја непозната личност, разочарување од некое испитување, неспособност да се движиш, невозможност да го фокусираш погледот, сообраќајни несреќи, дека си обвинет за некое злосторство кое не си го направил, случајно да сфатиш дека си гол, одење во тоалет и многу други. === Боја наспроти црно-бело === Дванаесет проценти од луѓето сонуваат само во црно-бело.<ref>{{наведено списание|author=Michael Schredl, Petra Ciric, Simon Götz, Lutz Wittmann|first=|date=|year=2004|title=Typical Dreams: Stability and Gender Differences|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15612605|journal=The Journal of Psychology|volume=138|issue=6|pages=485}}</ref> Проучувањата од 1915&nbsp;г. до 1950-тите се држеле до тоа дека најголем дел од соништата се црно-бели, но овие резултати почнале да се менуваат во 1960-тите. Во денешно време само 4,4 % од соништата на луѓе под 25 години се црно-бели. Неодамнешни истражувања укажуваат дека променетите резултати можеби се резултат на промената на телевизорите од црно-бели во боја.<ref>{{наведено списание|author=Richard Alleyne|first=|date=17 октомври 2008|title=Black and white TV generation have monochrome dreams|url=|journal=Telegraph|volume=|issue=|pages=(http://www.telegraph.co.uk/earth/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=/earth/2008/10/17/scidream117.xml Article])}}</ref> == Неврологија на спиењето и соништата == {{Главна статија|РЕМ спиење}} [[Податотека:REM.png|thumb|[[Electroencephalography|ЕЕГ]] ги покажува мозочните бранови за време на РЕМ-спиењето|200px]] Нема општоприфатена биолошка дефиниција за '''сонувањето'''. Општите набљудувања покажуваат дека соништата се силно поврзани со брзото движење на [[очи]]те т.е. [[РЕМ-спиење]]то, а на [[електроенцефалограм]] се гледа дека тогаш активноста на мозокот најмногу наликува на будност. Незапаметените соништа надвор од РЕМ-спиењето се најчесто обични во споредба со другите.<ref name=Dement1957>{{наведено списание | author = Dement, W. |author2=Kleitman, N. | year = 1957 | title = The Relation of Eye Movements during Sleep to Dream Activity.' | journal = Journal of Experimental Psychology | volume = 53 | pages = 89–97 | doi = 10.1037/h0048189 <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot-->}}</ref> За време на животниот век една личност минува околу шест години во сонување,<ref name="HSWDream">{{наведена книга| year = 2006| title = How Dream Works| url = http://science.howstuffworks.com/dream3.htm| accessdate = 2006-05-04}}</ref> што е околу два часа секоја вечер.<ref>{{Наведена мрежна страница | year = 2006 | title = Brain Basics: Understanding Sleep | url = http://www.ninds.nih.gov/disorders/brain_basics/understanding_sleep.htm | accessdate = 2007-12-16 | publisher = [[National Institute of Neurological Disorders and Stroke]] | archive-date = 2007-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071011011207/http://www.ninds.nih.gov/disorders/brain_basics/understanding_sleep.htm | url-status = dead }}</ref>) Повеќето од соништата траат од 5 до 20 [[Минута|минути]].<ref name="HSWDream"/> Инаку, не е познато од кој дел на [[мозок]]от потекнува сонот, дали постои едно единствено место одговорно за сонот, или пак сонот потекнува од повеќе делови на мозокот, или која е целта на сонувањето за телото и [[умо]]т. Се претпоставува дека сонот е резултат на [[диметилтриптамин]] (DMT) во мозокот. За ова [[Џ. Келавеј]] предложил биохемиски механизам во 1988&nbsp;г. според кој диметилтрипаминот може да се поврзе со феноменот на визуелен сон, каде што нивото на диметилтрипамин во мозокот периодично се издигнува за да предизвика визуелно сонување и други природни состојби на умот.<ref>{{наведено списание |author=Wallach J |title=Endogenous hallucinogens as ligands of the trace amine receptors: A possible role in sensory perception |journal=Med Hypotheses |volume=in print |issue=in print |pages=in print |year=2008 |pmid=18805646 |doi=10.1016/j.mehy.2008.07.052}}</ref> За време на РЕМ-спиењето ослободувањето на одредени невротрансмитери е речиси потиснато. Како резултат на тоа, [[неврони|моторните неврони]] не се стимулираат, а состојбата е позната како [[РЕМ-атонија]]. Ова ги спречува соништата да предизвикаат опасни движења на телото. Проучувањата покажуваат дека различни видови на цицачи и птици доживуваат РЕМ-фаза за време на спиењето.<ref>{{Наведена мрежна страница| year = 2003| title = The Evolution of REM Dreaming| url = http://www.improverse.com/ed-articles/richard_wilkerson_2003_jan_evolution.htm| accessdate = 2008-08-27| archive-date = 2017-12-28| archive-url = https://web.archive.org/web/20171228181104/http://www.improverse.com/ed-articles/richard_wilkerson_2003_jan_evolution.htm| url-status = dead}}</ref> == Откривањето на РЕМ == Во 1952&nbsp;г. [[Јуџин Асерински]] го открил [[РЕМ-спиење]]то додека работел на операција на неговиот советник. Асерински забележал дека очите на заспаните треперат под затворените очни капаци, а подоцна користел и апарат за детектирање за да ги сними [[мозочни бранови|мозочните бранови]] за време на овие периоди. За време на една сесија го разбудил субјектот кој завивал и плачел за време на РЕМ-спиењето и го потврдил сомнежот дека всушност субјектот сонувал.<ref>{{наведена книга | last = Dement | first = William | title = The Sleepwatchers | publisher = [[Springer-Verlag]] | year = 1996 | isbn = 0964933802 }}</ref> Во 1953&nbsp;г. Асерински и неговиот советник го издале пионерското откритие во списанието „Наука“ (Science).<ref name="as-science">{{наведено списание|last=Aserinsky|first=E|author2=Kleitman, N.|date=|year=1953|title=Regularly occurring periods of eye motility and concomitant phenomena, during sleep|url=|journal=Science|volume=118|issue=3062|pages=273–274|doi=10.1126/science.118.3062.273|pmid=13089671}}</ref> == Теории за сонот == Во своите „[[Дијалози (Григориј I)|Дијалози]]“, [[Папа Григориј I|папата Григориј I]] ги дели соновите во неколку категории: прво, соништа предизвикани од преоптоварен [[стомак]] или од суета; второ, несериозни соништа; понатаму, соништа предизвикани од желбите, или истовремено од желбите и од разиграноста на [[дух]]от; соништа-откровенија; и измешани соништа, како резултат на желбите и на откровението.<ref>Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 205.</ref> Бидејќи методите на интроспекција биле заменети со повеќе самосвесни објективни методи во [[Социологија|социолошката]] наука во 1930-тите и 1940-тите, проучувањето на соништата се исфрлило од научната литература. Соништата не биле ниту директно видливи од [[експеримент]]аторот, ниту пак биле доверливи субјектите или извештаите за соништата на субјектите, бидејќи биле изобличени како резултат на задоцнето присетување, ако и воопшто субјектите можеле да се присетат. Многу почесто соништата целосно се забораваат, можеби како резултат на нивниот недозволен карактер ([[Фројд]] 1955&nbsp;г. [1900&nbsp;г.]). Најпосле, се чинело дека овие проблеми ги ставаат соништата надвор од доменот на науката. Откривањето дека соништата се случуваат главно за време на една специфична електрофизиолошка состојба на спиење, брзо движење на окото или РЕМ спиење, која може објективно да се набљудува, довело до враќање на интересот за овој феномен. Кога било одредено времето на траење на РЕМ фазата и субјектите биле разбудени за да дадат извештај пред да се случи некоја измена или заборавање, било утврдено дека субјектите многу точно го одредуваат времето додека се одвивало спиењето и дека раскажувањето на соништата всушност одговара на должината на РЕМ спиењето кое му претходело на будењето. Блиската врска меѓу РЕМ спиењето и сонот била првата основа за серија на извештаи кои го опишуваат сонувањето: дека е редовно навечер, најчесто повремен феномен и е активност со висока честота за време на секое спиење и се јавува во утврдени интервали отприлика секој 60-90 минути кај сите луѓе во текот на животниот век. Фазите на РЕМ спиење и соништата што ги придружуваат прогресивно се продолжуваат во текот на ноќта, во првата фаза се најкратки, околу 10-12 минути, а во втората и третата фаза се зголемуваат до 15-20 минути. На крајот на ноќта соништата може да траат околу 15 минути, иако овде може да се сонуваат различни прикаски како резултат на краткотрајни возбудувања што го прекинуваат спиењето кога ноќта завршува. Извештаите од соништа можат да бидат извештаи од нормални субјекти, во 50% од случаите кога будењето се прави пред да заврши првата РЕМ фаза. Степенот на враќање на податоците се зголемува до 99% ако будењето е направено во последната РЕМ фаза во ноќта. Зголемувањето на способноста за присетување е поврзана со засилувањето на мечтата, боите и емоциите во сонот во текот на ноќта. Приказната во сонот во последната РЕМ фаза е најдалеку од реалноста, содржи најмногу необични елементи и заедно со зголемената веројатност за спонтани возбудувања дозволува да се случи будењето, што ја повишува можноста за сеќавање на последниот сон. Различните луди особини на сонот придонесуваат и да се смета самиот сон за „луд“. Извештаите дека првите соништа во ноќта се пореални, всушност се мешаат со мислите за будење. Хаглингс Џексон (1932&nbsp;г.) сметал дека спиењето помага да се поништат непотребните сеќавања и врски од текот на денот. Ова го прегледале Крик и Мичисон (1983&nbsp;г.) и цитирале дека сонот во спиењето е период на обратно учење. Сепак, спротивниот став дека со сонувањето се пренесува информација исто така постои. Проучувањето на соништата е спремно да продолжи надвор од опишувањата. Многу факти беа собрани за различната ментална активност без некое јасно разбирање на нејзината основна природа. Како може сонот да добие драматична форма без некој своеволен придонес на намерата на сонувачот? Како се формираат перцепциите кои често на економичен начин го изразуваат поврзувањето старите сеќавања и искуствата од моменталното будење? Дали има ефект од соништата и покрај тоа што се забораваат? Што ни кажуваат процесите за тоа како функционира умот? соништата се тежок предизвик. Тие заслужуваат да дадеме се од себе. == Хипотези за сонувањето == Постојат многу хипотези за функцијата на соништата меѓу кои:<ref name="cartwrightcontent">{{наведена енциклопедија | year = 1993 | title = Functions of Dreams | encyclopedia = Encyclopedia of Sleep and Dreaming | last = Cartwright | first = Rosalind D }}</ref> * Во текот на ноќта има многу надворешни стимули кои ги бомбардираат нашите чувства, но умот го толкува стимулот и го прави дел од сонот со цел да обезбеди континуитет во спиењето.<ref>{{наведена енциклопедија | year = 1993 | title = Characteristics of Dreams | encyclopedia = Encyclopedia of Sleep and Dreaming | last = Antrobus | first = John }}</ref> Сепак умот ќе го разбуди поединецот ако е во опасност или ако е извежбан да реагира на одредени звуци, како што е плачење на бебе. * Сонот дозволува потиснатите делови од умот да се задоволат со помош на фантазија, а во исто време го одржува свесниот ум подалеку од мисли кои би предизвикале ненадејно будење во шок.<ref>{{наведена книга | last = Vedfelt | first = Ole | title = The Dimensions of Dreams | publisher = Fromm | year = 1999 }}</ref> * [[Фројд]] сметал дека лошите соништа му овозможуваат на умот да стекне контрола врз емоциите кои би резултирале во болни доживувања.<ref name="cartwrightcontent"/> * [[Јунг]] сметал дека соништата вршат компензација на одредени ставови кои се чуваат во будната свесност.<ref>Jung, C. (1948) General aspects of dream psychology. In: ''Dreams.'' Princeton, NJ: Princeton University Press, 23-66.</ref> * [[Ференци]]<ref>Ferenczi, S. (1913) To whom does one relate one's dreams? In: ''Further Contributions to the Theory and Technique of Psycho-Analysis.'' New York: Brunner/Mazel, 349.</ref> претпоставувал дека соништата, ако се поттикне личноста, може да кажат нешто што отворено не е кажано. * соништата се како операциите за прочистување на компјутерите кога се исклучуваат, ги отстрануваат паразитските израстоци или други „грутки“ за време на спиењето.<ref>Evans, C. & Newman, E. (1964) Dreaming: An analogy from computers. ''New Scientist'', 419:577-579.</ref><ref>Crick, F. & Mitchison, G. (1983) The function of dream sleep. ''Nature'', 304:111-114.</ref> * соништата создаваат нови идеи преку составување на случајни мутации на мисли. Некои од нив умот може да ги исфрли како бескорисни, додека други може да се сметаат за вредни и да бидат задржани. Блехнер<ref>Blechner, M. (2001) ''The Dream Frontier''. Hillsdale, NJ: The Analytic Press.</ref> ја нарекуваа оваа теорија „Дарвинизам поврзан со сонот.“ * соништата го регулираат расположението.<ref>Kramer, M. (1993)The selective mood regulatory function of dreaming: An update and revision. In: ''The Function of Dreaming''. Ed., A. Moffitt, M. Kramer, & R. Hoffmann. Albany, NY: State University of New York Press.</ref> * Хартман<ref>Hartmann, E. (1995)Making connections in a safe place: Is dreaming psychotherapy? ''Dreaming'', 5:213-228.</ref> вели дека соништата можат да функционираат како психотерапија, со „ градење на сигурни врски“ и дозволување сонувачот да ги обедини мислите кои се можеби одвоени додека е буден. * Неодамнешните истражувања на психологот [[Грифин]], кои следувале по 12-годишното испитување на податоци од најзначајните лаборатории за спиењето, довеле до формулирање на [[теорија на сонувањето за исполнување на очекувањата]], според која сонувањето метафорично пополнува некои емоционални очекувања во автономниот нервен систем и го намалува нивото на стрес кај цицачите.<ref>Griffin, J. (1997) The Origin of Dreams: How and why we evolved to dream. ''The Therapist'', Vol 4 No 3.</ref><ref>Griffin, J, Tyrrell, I. (2004) Dreaming Reality: how dreaming keeps us sane or can drive us mad'. Human Givens Publishing.</ref> * соништата се производ на „одвоена мечта“, која што е одвоена од свеста и повлекува материјал од сетилната меморија за стимулација, со сетилна поддршка што резултира во халуцинација. Со стимулирање на сетилни сигнали за да ги движат автономните нерви, соништата можат да влијаат врз врската ум-тело. Во мозокот и ’рбетот, автономното „обновување на нерви“, кое може да се прошири до крвните садови, ја поврзува болката и притискањето на нервите. Нервите се групирани во повеќе синџири кои во кинеската медицина се наречени меридијани. За време на сонувањето, телото исто така го активира синџирот на меридијани за обнова на телото и му помага да расте и да испрати сигнали за движење под притисок, кога се покачува нивото на ензими за растење.<ref>{{Наведена мрежна страница | year = 1995 | author = Y.D. Tsai | title = A Mind-Body Interaction Theory of Dream | url = http://myweb.ncku.edu.tw/~ydtsai/mindbody/ | accessdate = 2009-06-10 | archive-date = 2009-01-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090106154333/http://myweb.ncku.edu.tw/~ydtsai/mindbody/ | url-status = dead }}</ref> == Соништата и психозата == Голем број мислители коментирале за сличностите меѓу [[феномен]]ите соништа и [[психоза]]. Сличните елементи во двете состојби вклучуваат нарушување на мислата, депримирачки или несоодветни афекти (емоции) и [[халуцинација]]. Меѓу [[Филозофија|филозофите]], на пример [[Кант]], напишал дека „лудакот е буден сонувач“.<ref>Quoted in La Barre, W. (1975). "Anthropological Perspectives on Hallucination and Hallucinogens". In R.K. Siegel and L.J. West (eds.), ''Hallucinations: Behavior, Experience, and Theory''. New York: Wiley.</ref> [[Шопенхауер]] рекол: „Сонот е краткотрајна психоза, а психозата е долготраен сон.“ <ref>''Ibid''.</ref> Во областа на [[психоанализа]]та, [[Фројд]] напишал: „Тогаш, сонот е психоза“,<ref>Freud, S. (1940). ''An Outline of Psychoanalysis''. London: Hogarth Press.</ref> а [[Јунг]]: „Дозволете му на сонувачот да шета и да дејствува како буден и имаме клиничка слика на рана деменција.“<ref>Jung, C.G. (1909). ''The Psychology of Dementia Praecox'', translated by F. Peterson and A.A. Brill. New York: The Journal of Nervous and Mental Disease Publishing Company.</ref> Грифин и Тирел<ref>Griffin, J. & Tyrrell, I. (2003) ''Human Givens: A new approach to emotional health and clear thinking.'' HG Publishing. ISBN 1-899398-31-7</ref> отишле чекор понатаму, сметајќи дека „шизофренијата е будна реалност развиена со сонувачкиот мозок.“<ref>Griffin, J. & Tyrrell, I. (2003) ''Dreaming Reality: How dreaming keeps us sane, or can drive us mad.'' ISBN 1-899398-36-8</ref> == Поврзаност со медицински состојби == Одредени медицински состојби (невролошки состојби) можат да влијаат врз соништата. На пример, луѓето со [[синестезија]] никогаш не изјавиле црно-бело сонување, и честопати имаат тешкотија во претставување на идејата за сонување само во црно-бело.<ref>{{наведена книга |title=Synaesthesia: The Strangest Thing |last=Harrison |first=John E. |year=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=0192632450 }}</ref> Терапијата за повторување на [[кошмар]]ите (често поврзувана со [[посттрауматичен стрес]]) може да вклучува алтернативни сценарија кои почнуваат на секој чекор од сонот. == Толкување на сонот == {{Главна статија|Ониромантија}} Низ историјата соништата се користеле за лечење (како што е пронајдено во храмот на [[Асклепиј]] кај [[Стара Грција|Старите Грци]]) како и за управување со божествената инспирација. Некои [[Индијанци|домородни американски племиња]] користеле „потрага по привидување“ како обред, постење и молитва сè додека не добиле сон како предвидување, кој требало да се сподели со остатокот од племето.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dreams.ca/dreams.htm |last=Webb |first=Craig |year=1995 |title= Dreams: Practical Meaning & Appications |publisher= The DREAMS Foundation}}</ref> За време на доцниот [[XIX век|XIX]] и [[XX век]], и двајцата [[Зигмунд Фројд]] и [[Карл Јунг]] ги поистоветувале соништата како врска помеѓу [[свесно]]то и [[несвесно]]то. Тие исто така уверуваат дека несвесното е доминантна сила во сонот и соништата ја изразуваат менталната активност на восприемачката сила. Додека Фројд сметал дека постои активна цензура на несвесното дури и за време на сонот, Јунг расправал дека чудниот квалитет на соништата е ефикасен јазик, кој во споредба со поезијата еднакво е способен за откривање на скриеното значење. [[Фриз Перлс]] ја претставил својата теорија за соништата како дел од холистичката природа на [[Гешталт терапијата]]. соништата се гледаат како проекции на дел од себе што бил игнориран, одбиен или потиснат.<ref>{{наведено списание|author=Wegner, D.M., Wenzlaff, R.M. & Kozak M.|year=2004|title=The Return of Suppressed Thoughts in Dreams|journal=Psychological Science|volume=15|number=4|pages=232–236|url=http://www.wjh.harvard.edu/~wegner/pdfs/Dream%20Rebound.pdf|format=PDF|doi=10.1111/j.0963-7214.2004.00657.x <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot-->|access-date=2009-06-10|archive-date=2011-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117030240/http://www.wjh.harvard.edu/%7Ewegner/pdfs/Dream%20Rebound.pdf|url-status=dead}}</ref> Јунг расправал дека секој човек во сонот може да се смета дека претставува гледиште на сонувачот, што тој го нарекува субјективен пристап до соништата. Перлс го проширил овој став и рекол дека дури и неживите објекти во сонот можат да претставуваат гледишта на сонувачот. Според тоа може да се побара од сонувачот да се замисли дека е објект во сонот и да го опише, со цел да ја зголеми свесноста за одликите на објектите што одговараат на личноста на сонувачот. == Други поврзани појави == === Свесен сон === {{Главна статија|Свесен сон}} Свесниот сон е свесно воспримање на својата состојба за време на сонувањето. Во оваа состојба личноста најчесто има контрола врз карактерите и околината на сонувањето како и за активностите на сонувачот во рамките на сонот.<ref>[http://www.psychwww.com/asc/ld/faq.html Lucid dreaming FAQ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070313100513/http://www.psychwww.com/asc/ld/faq.html |date=2007-03-13 }} by 1[[The Lucidity Institute]] at Psych Web.</ref> Појавата на свесно сонување е научно докажано.<ref name=Watanabe2003>{{наведено списание | author = Watanabe, T. | year = 2003 | title = Lucid Dreaming: Its Experimental Proof and Psychological Conditions | journal = J Int Soc Life Inf Sci | volume = 21 | issue = 1 | issn = 1341-9226 }}</ref> [[Ониронаут]] е поим кој најчесто се користи за оние кои сонуваат свесно. === Соништа за расеани грешки === соништата за расеано грешки се соништа во кои сонувачот расеано прави нешто што се обидувал да го запре (еден класичен пример е сонување дека палиш цигара кога се обидуваш да ги откажеш цигарите). Субјектите кои имале вакви соништа се разбудиле со интензивно чувство на вина. Едно проучување нашло позитивна врска меѓу овие соништа и успешното запирање на ваквото однесување.<ref>{{наведено списание |author=Hajek P, Belcher M |title=Dream of absent-minded transgression: an empirical study of a cognitive withdrawal symptom |journal=J Abnorm Psychol |volume=100 |issue=4 |pages=487–91 |year=1991 |pmid=1757662| doi = 10.1037/0021-843X.100.4.487 <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot-->}}</ref> === Сонувањето и „реалниот свет“ === {{Главна статија|Расправа за сонот}} Соништата можат да се поврзат со реалните чувства, како што е вклучувањето на звуци од околината во соништата. Пример за тоа е ѕвонење на телефон во сонот додека тој и навистина ѕвони. Со исклучок на случаите со свесното сонување, луѓето сонуваат без да бидат свесни дека го прават тоа. Некои филозофи заклучиле дека она што го сметаме за „реален свет“ може да е навистина тоа или само илузија (идеја позната како [[скептична хипотеза]] за [[онтологија]]та). Прво оваа идеја ја спомнал [[Чуанг Це]], а била дискутирана и во [[хиндуизам|хиндуизмот]]. [[Будизам|Будизмот]] врши широка примена од оваа расправа во своите дела.<ref>{{наведена книга |title=Buddhism As Presented by the Brahmanical Systems |last=Kher |first=Chitrarekha V. |year=1992 |publisher=Sri Satguru Publications |isbn=8170302935 }}</ref> Во западната филозофија била спомената во 17 век од страна на [[Декарт]] во неговото дело Медитаации за првата филозофија. === Присетување на соништа === Присетувањето на соништата е многу несигурно, иако вештината може да се истренира. Присетувањето во соништата најчесто може да се случи ако личноста се разбуди додека сонува. Жените почесто се присетуваат на соништата од мажите. соништата на кои леѓето тешко се присетуваат може да се окарактеризираат со релативно мало влијание и фактори како возбудување или попречување играат улога во присетувањето на соништата. Честопати, присетувањето на соништата може да се случи со слушање на случаен предизвик или стимул. Дневник за соништата може да помогне за нивно присетување, за психотерапијата или за забава. За некои луѓе, штом главата ќе ја допре перницата кога си легнуваш навечер, спонтано се доживуваат некои бледи слики и чувства од претходната вечер. Сепак тие се најчесто слаби и кратки за да дозволат присетување на соништата. === Дежа ви === {{Главна статија|Дежа ви}} „[[Дежа ви]]“ е опишано како чувство на претходно искусување на нешто на јаве или на сон, навидум заборавено сè до моментот на потсетување.<ref>{{наведена книга |title=The Dream Directory: The Comprehensive Guide to Analysis and Interpretation |last=Lohff |first=David C. |year=2004 |publisher=Running Press 0762419628|isbn= }}</ref> === Поврзување на соништата === Во една употреба поимот „поврзување на соништата“ е феномен според кој некој надворешен стимул, најчесто звучен, станува дел од сонот и го буди сонувачот. Има позната слика на [[Салвадор Дали]] што го опишува овој концепт, насловена како „[[Сон предизвикан од летот на една пчела]]“ (1944&nbsp;г.). Поимот „поврзување на соништата исто така се користел во испитувањето на степенот до кој настаните од претходниот ден стануваат елементи на соништата. Неодамнешните проучувања сметаат дека најголемо влијание имаат настаните од претходниот ден како и тие од пред една недела.<ref name="day-residue">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asdreams.org/2003/abstracts/genevieve_alain.htm|title=Replication of the Day-residue and Dream-lag Effect|last=Alain, M.Ps.|first=Geneviève|author2=Tore A. Nielsen, Ph.D., Russell Powell, Ph.D., Don Kuiken, Ph.D.|date=|year=2003|work=20th Annual International Conference of the Association for the Study of Dreams|archive-url=https://web.archive.org/web/20030416200751/http://www.asdreams.org/2003/abstracts/genevieve_alain.htm|archive-date=2003-04-16|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref> ==Сонот како тема во уметноста и во популарната култура== [[Податотека:Michael Lukas Leopold Willmann 001.jpg|Сонот на Јакоv за скалите на ангелите|thumb|250px]] Сонот е често застапено во [[уметност]]а и во [[Популарна култура|популарната култура]]. Долго време низ историјата соништата биле предмет на претпоставка и извор на инспирација. Низ историјата, луѓето го барале [[ониромантија|нивното значење]] и се обидувале да гатаат со нивна помош. Гледано [[физиологија|физиолошки]], соништата се опишуваат како реакција на неутралните процеси за време на спиењето, [[психологија|психолошки]] како одраз на потсвеста, а пак гледано духовно, тие се пораки од [[Бог]] или предвидување на иднината. Многу култури практикувале инкубација на соништата, со намера да се обработат, што биле претскажувачки или содржеле [[бог|божествени]] пораки. Во [[Јудаизам|Јудаизмот]] се одржува посебна церемонија, наречена „хатават халом“, што буквално значи „сонот да се направи добар“. Преку овој обред, [[рабин]]от или рабинскиот суд можат позитивно да ги толкуваат вознемирувачките соништа.<ref>[http://www.rabbiwein.com/Jerusalem-Post/2006/02/102.html Berel Wein "DREAMS"]</ref> Во [[Стариот Рим]], толкувачот на соновите се нарекувал Аугур.<ref>„Objašnjenja“, во: ''Rimska lirika''. Beograd: Rad, 1964, стр. 105.</ref> Современата [[популарна култура]] ги сфаќа соништата, како и [[Фројд]], како израз на најдлабоките стравови и желби на сонувачот.<ref name="Van Riper 56">{{наведена книга|title=Science in popular culture: a reference guide|last=Van Riper|first=A. Bowdoin|publisher=Greenwood Press|year=2002|isbn=0-313-31822-0|location=Westport|pages=56}}</ref> Во филмовите, како ''[[Маѓепсан (филм од 1945)|Маѓепсан]]'' (''Spellbound'') од 1945 година или ''[[Манџурскиот кандидат (филм од 1962)|Манџурскиот кандидат]]'' од 1962 година, протагонистите мора да извлекуваат битни поуки од надреални соништа.<ref name="Van Riper 57">Van Riper, op.cit., p. 57.</ref> Сепак, повеќето од соништата во популарната култура не содржат [[симбол]]и, туку директен и реалистичен опис на стравовите и желбите на сонувачот.<ref name="Van Riper 57" /> Сцените со соништа може да не се разликуваат од оние сцени од реалниот свет на сонувачот, раскажувачка техника што го намалува чувството за безбедност на сонувачот и публиката<ref name="Van Riper 57" /> и овозможува протагонистите во [[хорор]]-филмовите, како што се ''[[Кери]]'' (1976), ''[[Петок 13-ти]]''(1980) или ''[[Американски врколак во Лондон]]'' (1981) случајно да бидат нападнати од силите на мракот додека се наоѓаат навидум на безбедни места.<ref name="Van Riper 57" /> Во спекулативната фикција, границата меѓу сонот и реалноста може да биде заматена дури и многу повеќе отколку што е потребно во приказната.<ref name="Van Riper 57" /> Сонот може да биде психички манипулирани (филмовите ''[[Кошмарот на улицата на Брестовите]]'', 1984-1991) или буквално да се исполни како во ''[[Керамичарско тркало на рајот]]'' (1971). Со таквите приказни, протагонистите пред публиката одигруваат искуства од нивни лични соништа, што ги чувствуваат како реални.<ref name="Van Riper 57" /> ===Сонот како тема во книжевноста=== * „Снопирачи“ — краток расказ на македонската писателка [[Тања Аждаја]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 330.</ref> * „Сонот на Џубуру Кетару“ — краток расказ на македонската писателка Тања Аждаја.<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 331.</ref> * „Што сонувам и што ми се случува“ (српски: ''Шта сањам и шта ми се догађа'') - песна на српскиот писател [[Иво Андриќ]].<ref>Иво Андрић, ''Ex Ponto - Немири - Лирика''. Београд: Просвета, 1977, стр. 210-215.</ref> * „Утехата на соништата“ (српски:''Утеха снова'') - песна на Иво Андриќ од 1916 година.<ref>Иво Андрић, ''Ex Ponto - Немири - Лирика''. Београд: Просвета, 1977, стр. 166-167.</ref> * „Сон“ (српски: ''Сан'') - песна на Иво Андриќ од 1918 година.<ref>Иво Андрић, ''Ex Ponto - Немири - Лирика''. Београд: Просвета, 1977, стр. 168-169.</ref> * „[[Истории и сништа]]“ - збирка раскази на бразилскиот писател [[Лима Барето]] од 1920 година.<ref>''Антологија на бразилскиот расказ''. Скопје: Три, 2012, стр. 286.</ref> * „Близу Зулден“ — кус расказ на австрискиот писател [[Томас Берхнард]] од 1978 година.<ref>Томас Бернхард, ''Имитатор на гласови''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 145-146.</ref> * „Сон за задушување“ (англиски: ''A dream of suffocation'') — песна на американскиот поет [[Роберт Блај]] (''Robert Bly'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 44.</ref> * „Приказна за сонот“ - расказ во „[[Декамерон]]“ на [[Џовани Бокачо]].<ref>„Приказна за сонот“, во: Џовани Бокачо, ''Декамерон''. Скопје: Македонска книга и Мисла, 1988, стр. 139-145.</ref> * „[[Мите сонува]]“ - роман за деца на македонскиот писател [[Генади Болиновски]] од 1961 година.<ref>Драган Мишкоски, „Разговор за делото „Игра на прозорецот“ од Генади Болиновски“, во: Генади Болиновски, ''Игра на прозорец'', Скопје: Култура, Наша книга, Мисла, Македонска книга, Детска радост, 1990, стр. 79.</ref> * „Сон“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 65-66.</ref> * „Еден сон“ — песна на аргентинскиот писател Хорхе Луис Борхес.<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 67.</ref> * „Заборавен сон“ — песна на аргентинскиот писател Хорхе Луис Борхес.<ref>Horhe Luis Borhes, ''Šifra''. Beograd: Paidea, 2012, стр. 68-69.</ref> * „Пет соништа“ - краток расказ на [[Андре Бретон]].<ref>Андре Бретон, ''Рајот не е наполно загубен''. Скопје: Култура, 1989, стр. 21-28.</ref> * „Сонот на Будимка девојка“ (српски: ''Сан Будимке дјевојке'') - [[Бугарштици|бугарштица]].<ref>''Бугарштице''. Београд: Рад, 1979, стр. 73-74.</ref> * „Бегство (осум сонови)“ - [[драма]] на рускиот писател [[Михаил Булгаков]] од 1927 година.<ref>„Mihail Bulgakov 1891 - 1940. Hronologija“, во: Mihail Bulgakov, ''Pseće srce''. Beograd: LOM, 2008, стр. 123.</ref> * „Сон“ - песна на [[Никола Јонков Вапцаров]].<ref>Никола Ј. Вапцаров, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 85-86.</ref> * „[[Следејќи го сонот]]“ - книга на [[Мендо Велјановски]].<ref>Магор, ''Каталог 2015''. Скопје, 2015, стр. 23.</ref> * „Мојот интимен сон“ - песна на францускиот поет [[Пол Верлен]]<ref>Пол Верлен, ''Есенска песна''. Скопје: Македонска книга, 1987, стр. 8.</ref> * „Мрачен сон се вие“ - песна на Пол Верлен.<ref>Пол Верлен, ''Есенска песна''. Скопје: Македонска книга, 1987, стр. 60.</ref> * „Тебе те сонив ноќва јас“ - песна на Пол Верлен.<ref>Пол Верлен, ''Есенска песна''. Скопје: Македонска книга, 1987, стр. 72.</ref> * „Сон“ - кус расказ на македонскиот писател [[Драган Георгиевски]] од 2013 година.<ref>Драган Георгиевски, ''Метаморфузија'', Темплум, Скопје, 2013.</ref> * „Соблекување пред сонот“ - песна на полскиот поет [[Станислав Гроховјак]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 243-245.</ref> * „Сон за сонот“ - песна на југословенскиот поет [[Мак Диздар]].<ref>Мак Диздар, ''Горчин''. Скопје, Македонска книга, стр. 27.</ref> * „Сон педесет и прв“ - песна на Мак Диздар.<ref>Мак Диздар, ''Горчин''. Скопје, Македонска книга, стр. 33.</ref> * „Новогодишен сон“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Киро Донев]] од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 94-95.</ref> * „Што сони Тони“ — расказ за деца на Киро Донев од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 116.</ref> * „Сон“ — кус расказ на македонскиот писател [[Ѓоко Здравески]] од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 28.</ref> * „Сон“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Неџати Зекерија]].<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 47-48.</ref> * „Новогодишниот сон на Орхан“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Неџати Зекерија]].<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 85-86.</ref> * „Подземен сон“ - песна на македонскиот писател [[Славко Јаневски]] од 1966 година.<ref>Славко Јаневски, ''Евангелие по Итар Пејо''. Скопје: Кочо Рацин, 1966, стр. 57-58.</ref> * „Сон на студената плоча“ — песна на Славко Јаневски.<ref>Славко Јаневски, ''Глуви команди''. Мисла, Скопје, 1966, стр. 21-23.</ref> * „Пупи Паф - господар на соништата“ - [[книга]] за деца на Славко Јаневски од [[1996]] година.<ref>„Библиографија на книгите за деца на Славко Јаневски“, во: Славко Јаневски, ''Како така? Зошто така? Сè да знае светов сакал!''. Скопје: Темплум, 2014, стр. 151.</ref> * „Сон сонувам, тебе ти кажувам“ - песна на Славко Јаневски.<ref>Славко Јаневски, ''Коренот на стеблото ја надминува мерата на нивните разуми''. Скопје: Темплум, 2014, стр. 102.</ref> * „Како сонуваат децата“ - песна на Славко Јаневски.<ref>Славко Јаневски, ''Коренот на стеблото ја надминува мерата на нивните разуми''. Скопје: Темплум, 2014, стр. 137.</ref> * „Сништа без поука“ - кус расказ на ирскиот писател [[Вилијам Батлер Јејтс]] од 1902 година.<ref>Вилијам Батлер Јејтс, ''Келтскиот самрак''. Скопје: Бегемот, 2014, стр. 141-151.</ref> * „По сонот“ ([[српски]]: ''После сна'') - песна на српскиот поет [[Јован Јовановиќ-Змај]].<ref>Јован Јовановиħ Змај, ''Краљевина Лаждишажди''. Београд: Просвета, 1963, стр. 38.</ref> * „Сонот“ — песна на Блаже Конески од 1974 година.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 57.</ref> * „Расцеп“ — песна на македонскиот поет Блаже Конески од 1988 година.<ref>Блаже Конески, ''Црква''. Скопје: Арс Ламина - публикации, 2021, стр. 45.</ref> * „За соништата“ (хрватски: ''O snovima'') - песна на хрватскиот писател [[Мирослав Крлежа]].<ref>Miroslav Krleža, ''Lirika''. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 26-27.</ref> * „Сон“ (српски: ''San'') - песна на [[Десанка Максимовиќ]].<ref>D. Maksimović, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, str. 58.</ref> * „Ги изнајмувам своите соништа“ - расказ на колумбискиот писател [[Габриел Гарсија Маркес]] <ref>Габриел Гарсија Маркес, ''Дванаесет искушенија''. Скопје: Три, 2008.</ref> * „Сон и јаве“ (српски: ''Сан и јава'') - кус расказ на македонскиот писател [[Митко Маџунков]] од 1984 година.<ref>Митко Маџунков, ''Међа света''. Београд: Просвета, 1984, стр. 178-179.</ref> * „Сонови“ (англиски: ''Dreams'') - поема на англискиот поет [[Волтер де ла Мер]] (''Walter de la Mare'').<ref>Walter de la Mare, „Dreams“, во: Kenneth Allot, ed., The Penguin Book of Contemporary Verse 1918 – 60. Harmonsworth, Middlesex, UK: Penguin Books, 1962. стр. 53-57.</ref> * „Сонувачи“ - песна на српскиот поет [[Бранко Миљковиќ]].<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 113.</ref> * „Лош сон пред спиење“ - песна на српскиот поет Бранко Миљковиќ.<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 77-78.</ref> * „Сон без звуци и бои“ - кус расказ на македонскиот писател [[Дејан Мирчески]] од 2012 година.<ref>Дејан Мирчески, ''Кристалните јами на пропаста'', Темплум, Скопје, 2012.</ref> * „[[Тајната моја само сонот ја занае]]“ - книга на [[Златко Д. Пате]].<ref>Магор, ''Каталог 2015''. Скопје, 2015, стр. 22.</ref> * „[[Сон за една работа]]“ (италијански: ''Il sogno di una cosa'') - роман на италијанскиот писател [[Пјер Паоло Пазолини]] од 1962 година.<ref>Valerio Magreli, „Biografska beleška“, во: Pjer Paolo Pazolini, ''Put i nebo''. Beograd: Mali vrt, 2016, стр. 91.</ref> * „Сон на летната ноќ (пет песни)“ - поетски циклус на рускиот писател [[Борис Пастернак]] од 1918-1922 година.<ref>Борис Леонидович Пастернак, ''Изабране песме''. Нови Сад: Orpheus, 2011, стр. 96-103.</ref> * „Деветтиот сон на Вера Павловна“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 181-205.</ref> * „Последниот сон“ - расказ на македонскиот писател [[Горан Петревски]] од 2014 година.<ref>Горан Петревски, ''Одбрани трудови''. Скопје: Темплум, 2014.</ref> * „Единствениот сон“ (српски: ''Jedini san'') — песна на српскиот писател [[Растко Петровиќ]].<ref>Zoran Mišić, ''Antologija srpske poezije''. Nolit, Beograd, 1963, стр. 199-200.</ref> * „[[Џони Пеник и Библијата на соништата]]“ (англиски: ''Johnny Panic and the Bible of Dreams'') - книга на американската писателка [[Силвија Плат]] од 1977 година.<ref>Vladislava Gordić Petković, „Opasno leto 1953: lekcije o suicidu“ во: Silvija Plat, ''Stakleno zvono''. Beograd: Laguna, 2017, стр. 16.</ref> * „Во сонот сон“ (англиски: ''A Dream within a Dream'') - песна на [[Едгар Алан По]] од 1827 година.<ref>Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр, 6-7.</ref> * „Сон“ (англиски: ''A Dream'') - песна на Едгар Алан По од 1827 година.<ref>Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр, 8.</ref> * „Земја на соништата“ (англиски: ''Dream-Land'') - песна на Едгар Алан По од 1844 година.<ref>Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр, 31-33.</ref> * „Сказна за дедо Сон и внучињата Сончиња“ — песна на македонскиот писател [[Видое Подгорец]].<ref>Видое Подгорец, ''И сончогледите спијат''. Скопје: Македонска книга, Детска радост, Култура, Мисла, Наша книга, 1990, стр. 11.</ref> * „Сонот на детето“ - песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 97.</ref> * „Сонот на монахот“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 180.</ref> * „Полноќна глутница“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 232.</ref> * „Сон врз каменот крај езерото“ - песна на Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 126.</ref> * „Сон“ — песна на македонскиот поет [[Живко Ризовски]] од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 7.</ref> * „Последниот сон“ - расказ на македонската писателка [[Жанета Станоевска]], од 2011 година.<ref name="ReferenceA">Жанета Станоевска, ''Луѓе, птици и сеништа: Збирка раскази'', Темплум, Скопје, 2011.</ref> * „Три соништа и едно јаве“ - расказ на Жанета Станоевска од 2011 година.<ref name="ReferenceA"/> * „Модести Блејз“ — краток расказ на македонскиот писател [[Сашо Стефановски]] (под псевдонимот Џанго Помалиот).<ref>Џанго Помалиот, ''Намали малце чалам''. Скопје: Темплум, 2018, стр. 33-36.</ref> * „Детскиот сон“ — песна на македонскиот поет [[Стојан Тарапуза]].<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 102-103.</ref> * „Сношти на сон зборев“ — песна на Стојан Тарапуза.<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 104.</ref> * „Каде одат соништата“ — песна на Стојан Тарапуза.<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 105.</ref> * „Сон“ - песна на полскиот поет [[Јулијан Тувим]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 38.</ref> * „Штимери на соништа“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 168-169.</ref> * „Четириесет и два грама“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 190-191.</ref> * „Касиерка“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 343-344.</ref> * „Југото-фустан“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 383-384.</ref> * „Чорапи со сусам“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 579.</ref> * „[[Соништата од Бункер Хил]]“ - [[роман]] на американскиот писател [[Џон Фанте]] од 1982 година.<ref>„Белешка за авторот и делото“, во: Џон Фанте, ''Прашај ја правта''. Скопје: Темплум, 2008, стр. 247-249.</ref> * „Сонот го полудува човекот“ - краток расказ на рускиот писател [[Данил Хармс]].<ref>Danil Harms, ''Sto slučajeva''. Beograd: Laguna, 2016, стр. 50.</ref> * „Сон“ - кус расказ на рускиот писател Данил Хармс.<ref>Данил Хармс, ''Случаи''.Скопје: Темплум, 2004.</ref> * „Господинот Когито тагува над ништожноста на соништата“ - песна на полскиот поет [[Збигњев Херберт]].<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 117.</ref> * „Господинот Когито сон-будење“ - песна на Збигњев Херберт.<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 225.</ref> * „Јазикот на сонот“ - песна на Збигњев Херберт.<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 237-238.</ref> * „Сон“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 44.</ref> * „Сон“ — расказ на рускиот писател [[Велимир Хлебников]].<ref>Велимир Хлебњиков, ''Краљ времена Велимир I''. Просвета: Београд, 1964, стр. 253-254.</ref> * „Сон“ - песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 188.</ref> * „Пофалба на соновите“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 165-166.</ref> * „Сонот на старата желка“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 182.</ref> * „Поетовиот грозен сон“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 359-360.</ref> * „Сонови“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 393-394.</ref> * „Сон“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 412-413.</ref> * „Во сонот на црната жена“ - песна на македонскиот поет [[Ацо Шопов]].<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 111-112.</ref> * „Домот на сонот“ - песна на Ацо Шопов.<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 153.</ref> * „Соновник“ - кус расказ на Иван Шопов од 2010 година.<ref>Иван Шопов, ''Азбука и залутани записи'', Темплум, Скопје, 2010.</ref> ===Сонот како тема во музиката=== ====Сонот како тема во народната музика==== * „Сон сонила Орданица“ - македонска народна песна.<ref>''Засекогаш со нас - 22 незаборавни песни/Forever with us - 23 unforgettable songs'', CD 071, Мистер компани, 2003.</ref> * „Легнала Јана, Јанинка“ - македонска народна песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LoNhZ1jmqCg YouTube, PETRANKA KOSTADINOVA - Legnala Jana, Janinka (пристапено на 5.11.2019)]</ref> * „Море сон сонила царица Милица“ - македонската народна песна.<ref>ТЕА Модерна колеција, „Кон традицијата“.</ref> ====Сонот како тема во [[џез]]-музиката==== * „Закрпи го тој сон“ (англиски: ''Darn that Dream'') — композиција на Delange и Van Heusen од 1950 година.<ref name="Miles Davis 1989">Miles Davis, ''Birth of the Cool''. Capitol Jazz, CDP 7 92862 2, 1989.</ref> * „Месечеви соништа“ (англиски: ''Moon Dreams'') – композиција на [[Чами Мекгрегор]] (''Chummy MacGregor'') и [[Џони Мерсер]] (''Johnny Mercer'') од 1950 година.<ref name="Miles Davis 1989"/> * „Монковиот сон“ (англиски: ''Monk's Dream'') – композиција на американскиот џез-музичар [[Телониум Монк]] (''Thelonious Monk'') од 1963 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GO9mTR9xIQM&list=OLAK5uy_lWJXQaaZDMYGNdiHqRj35m0YHo0To9p0A&index=1 Monk's Dream (пристапено на 4.2.2025)]</ref> * „Соништа“ (англиски: ''Dreams'') — албум на [[џез]]-[[Гитара|гитаристот]] [[Габор Сабо]] (''Gabor Szabo'') од 1968 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gr0XWmEbiMQ YouTube, Gabor Szabo - Dreams (1968) (full album) (пристапено на 20.3.2017)]</ref> ====Сонот како тема во популарната музиката==== * „Сонот од Таксим“ (англиски: ''Taksim Dream'') — композиција на Оркестарот на [[Џамбо Агушев]].<ref>„Проектот на Џамбо Агушев на Би-би-си“, ''Слободен печат'', година V, број 996, понеделник, 20 февруари 2017, стр. 19.</ref> * „Сонувачи на сонот“ ([[англиски]]: ''Dreamers Of The Dream'') — песна на американската рок-група [[Американ мјузик клаб]] (''[[American Music Club]]'') од 1989 година.<ref name="DISCOGS 2021">[https://www.discogs.com/American-Music-Club-United-Kingdom/master/138020 DISCOGS, American Music Club ‎– United Kingdom (пристапено на 15.4.2021)]</ref> * „Сонот заврши“ ([[англиски]]: ''Dream Is Gone'') — песна на Американ мјузик клаб од 1989 година.<ref name="DISCOGS 2021"/> * „Сон на благодарност“ - песна на македонската музичка група [[Анастасија (музичка група)|Анастасија]] од 1998 година.<ref>[https://www.discogs.com/Anastasia-Nocturnal/master/192381 DISCOGS Anastasia (3) ‎– Nocturnal (пристапено на 10.6.2018)]</ref> * „Соништата на татко ми“ (англиски: ''My Father's Dreams'') — песна на американската [[Хардкор панк|хард-кор]] група [[Артиклс оф фејт]] ('Artickes of Faith'').<ref name="ReferenceB">[https://www.discogs.com/Articles-Of-Faith-Complete-Vol-1-1981-1983/master/337010 DISCOGS, Articles Of Faith ‎– Complete Vol. 1 1981-1983 (пристапено на 24.6.2021)]</ref> * „Американски соништа“ (англиски: ''American Dreams'') — песна на [[Артиклс оф фејт]] ('Artickes of Faith'').<ref name="ReferenceB"/> * „Воздушен сон“ (англиски: ''Airwaves Dream'') — албум на британската [[Панк рок|панк]] група [[Базкокс]] (''Buzzcocks'') од 1979 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=y_MIjFy-omg YouTube, Buzzcocks- Airwaves Dream (пристапено на 9.2.2017)]</ref> * „Американски сон“ (англиски: ''American Dream'') — песна на американската група [[Бед релиџн]] (''Bad Religion'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zTmr7SPvH_Q YouTube, American Dream - Bad Religion (пристапено на 13.1.2017)]</ref> * „Сонувај ме“ ([[српски]]: ''Sanjaj me'') — музички албум на српската [[Рок-музика|рок]]-група [[Блок аут]] (''Block Out'') од 1994 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7_2LnbB0QTE&list=PLBC99DB3A51547734 YouTube, Block Out - Sanjaj me (пристапено на 30.8.2017)]</ref> * „Сонување“ (англиски: ''Dreaming'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Блонди]] (''Blondie'') од 1979 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IJyCAdIn_eo YouTube, Blondie - Dreaming (1979) HQ (пристапено на 19.3.2017)]</ref> * „Повремен сон“ (англиски: ''An Occasional Dream'') — песна на британскиот пејач [[Дејвид Боуви]] од 1969 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=CLdCwWexZ9g YouTube, An Occasional Dream David Bowie (пристапено на 9.5.2017)]</ref> * „Сонови“ (англиски: ''Dreams'') — песна на [[Горан Бреговиќ]] од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/Goran-Bregovi%C4%87-Arizona-Dream-Original-Motion-Picture-Soundtrack/master/121947 DISCOGS, Goran Bregović ‎– Arizona Dream (Original Motion Picture Soundtrack) (пристапено на 19.8.2020)]</ref> * „Армиски сонувачи“ (англиски: ''Army Dreamers'') — песна на британската поп-музичарка [[Кејт Буш]] (''Kate Bush'') од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5_jEOj0Exi0 Kate Bush - Army Dreamers 1980 (пристапено на 9.5.2017)]</ref> * „Сонување“ (англиски: ''The Dreaming'') - музички албум на Кејт Буш од 1982 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JWy8nONlh_Q Kate Bush - The Dreaming Full Album - YouTube (пристапено на 20.9.2016)]</ref> * „Булевар на скршените сонови“ (англиски: ''Boulevard Of Broken Dreams'') — песна на американскиот [[џез]]-рок музичар [[Џејмс Вајт]] (''James White'') од 1983 година.<ref>[https://www.discogs.com/James-White-James-Whites-Flaming-Demonics/master/174580 DISCOGS, James White (2) ‎– James White's Flaming Demonics (пристапено на 7.9.2021)]</ref> * „Овие сонови за тебе“ (англиски: ''These Dreams of You'') - песна на ирскиот рок-музичар [[Ван Морисон]] (''Van Morrison'') од 1970 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hx8LrtNHa1M YouTube, Van Morrison - Moondance Full Album (Vinyl) (пристапено на 24.12.2017)]</ref> * „Невин кога сонуваш“ (англиски: ''Innocent When You Dream (Barroom)'') - песна на американскиот музичар [[Том Вејтс]] (''Tom Waits'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Tom-Waits-Franks-Wild-Years/master/13929 DISCOGS, Tom Waits ‎– Franks Wild Years (пристапено на 20.7.2019)]</ref> * „Само во соновите“ (англиски: ''Only In Dreams'') — песна на американската рок-група [[Визер]] (''Weezer'') од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/15980871-Weezer-Weezer Weezer – Weezer (пристапено на 16.4.2024)]</ref> * „Ете, зошто се соновите“ (англиски: ''That's What Dreams'') — песна на американската рок-група ''[[Green On Red]]'' од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/31483-Green-On-Red-Gas-Food-Lodging DISCOGS, Green On Red – Gas Food Lodging(пристапено на 6.11.2022)]</ref> * „Сништа“ - песна на македонскиот [[рапер]] [[Да Џака Накот]] од 2015 година.<ref>Da Dzaka Nakot, ''Neophodno zlo 2020'', Suriken Records, 2015.</ref> * „Сонувајќи ме мене“ (англиски: ''Dreaming of me'') - песна на британската [[Поп-музика|поп]]-група [[Депеш мод]] (''Depeche Mode'') од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=k1-hDP0Mdgw depeche mode - dreaming of me (1981) - YouTube (пристапено на 21.9.2016)]</ref> * „115. сон“ (англиски: ''115th Dream'') - песна на американскиот [[Рок-музика|рок-музичар]] [[Боб Дилан]] од 1965 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1VS--6IugAc YouTube, BOB DYLAN'S 115TH DREAM BOB DYLAN (пристапено на 25.12.2017)]</ref> * „Сонував дека го видов св. Августин“ (англиски: ''I Dreamed I Saw St. Augustine'') - песна на американскиот [[Рок-музика|рок-музичар]] [[Боб Дилан]] од 1967 година.<ref>[https://www.discogs.com/Bob-Dylan-John-Wesley-Harding/release/5375007 DISCOGS, Bob Dylan ‎– John Wesley Harding (пристапено на 21.2.2020)]</ref> * „Ајде, сонувај ме, сонувај“ (српски: ''Хајде, сањај ме, сањај'') - песна на српската рок-група [[Идоли]].<ref>''Idoli'', Hi-Fi Centar, CDD 10109, 1996.</ref> * „Сонувам“ ([[Српскохрватски јазик|српскохрватски]]: ''Sanjam'') — песна на југословенската поп-рок група [[Индекси]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3wgam7jiEiQ YouTube, Indexi - Sanjam (пристапено на 24.2.2023)]</ref> * „Момент на сон“ (српски: ''Trenutak sna'') — песна на српската рок-група ''[[YU Grupa]]'' од 1973 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MsvqAYHmrEs YouTube, YU Grupa – YU Grupa (1973) (пристапено на 23.11.2022)]</ref> * „Слатки соништа“ (англиски: ''Sweet dreams'') - песна на британската [[Поп-музика|поп]]-група [[Јуритмикс]] (''Eurythmics'') од 1983 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qeMFqkcPYcg Youtube, Eurythmics - Sweet Dreams (Are Made Of This) (пристапено на 19.9.2016)]</ref> * „Сонување“ (англиски: ''Dreamtime'') - песна од истоимениот албум на британската рок-група [[Калт (рок-група)|Калт]] од 1984 година.<ref>[http://www.allmusic.com/album/dreamtime-mw0000193440 All Music, Dreamtime - The Cult (пристапено на 26.1.2016)]</ref> * „83. сон“ (англиски: ''83rd Dream'') - песна на британската рок-група Калт од 1984 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=O--BvsmhHF4 The Cult - 83rd Dream (Live) - YouTube (пристапено на 21.9.2016)]</ref> * „Те сонувам“ (српски: ''Sanjam te'') - песна на југословенската пејачка [[Оливера Катарина]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=syawNzi6Ut8 Sanjam te - Olivera Katarina (пристапено на 15.12.2016)]</ref> * „Ги сонувам моите соништа со тебе“ (англиски: ''Dreaming my dreams with you'') - песна на американската група [[Каубој џанкис]] (''Cowboy Junkies'') од 1988 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LVBzHUO29rg YouTube, Cowboy Junkies - Dreaming My Dreams With You (пристапено на 3.5.2017)]</ref> * „Сонот на Хенри“ (англиски: ''Henry's Dream'') - музички албум на австралискиот рок-музичар [[Ник Кејв]] од 1992 година.<ref name="discogs.com">[https://www.discogs.com/Nick-Cave-The-Bad-Seeds-Henrys-Dream/master/17322 Discogs, Nick Cave & The Bad Seeds ‎– Henry's Dream (пристапено на 9.8.2020)]</ref> * „Имав сон, Џо“ ([[англиски]]: ''I Had A Dream, Joe'') - песна на австралискиот рок-музичар Ник Кејв од 1992 година.<ref name="discogs.com"/> * „Имав сон“ (англиски: ''I Had a Dream'') - песна на швајцарската [[Панк рок|панк-рок]] група [[Клинекс/ЛиЛиПУТ]] (''Kleenex/LiLiPUT'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=y25orKQllzI&index=22&list=PL6KwzgIePF4C-d8RyhakVkuCyEEmj8bS7 YouTube, Kleenex/LiLiPUT - I Had A Dream (from Kleenex/LiLiPUT) (пристапено на 1.7.2017)]</ref> * „Слатки соништа“ (англиски: ''Sweet Dreams'') - песна на британската рок-група [[Кокни ребелс]] (''Cockney Rebels'') од 1974 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=r4yflgwIWkQ YouTube, Cockney Rebel - Sweet Dreams (пристапено на 20.3.2017)]</ref> * „Не сонувај, завршено е“ (англиски: ''Don't Dream it's Over'') - песна на австралиската поп-група [[Краудед хаус]] (''Crowded House'') од 1986 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DJ5IR7hlZ8g YouTube, Crowded House (Full Album) - Crowded House 1986 (пристапено на 21.6.2017)]</ref> * „Фатен во сон“ (англиски: ''Caught in a dream'') - песна на американскиот рок-музичар [[Алис Купер]] (''Alice Cooper'').<ref>Alice Cooper, Love it to death & Killer, Some Wax Recordings, SW 126-2, 2003.</ref> * „Американски сон“ (англиски: ''American dream'') - песна на американската група [[ЛЦД Саундсистем]] (''LCD Soundsystem'') од 2017 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ML1MUKOJIIo YouTube, LCD Soundsystem - american dream (посетена на 16.5.2017)]</ref> * „(Кога си буден) Сè уште си во сон“ ([[англиски]]: ''(When You Wake) You're Still In A Dream'') — песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Мај блади валентајн]] (''My Bloody Valentine'') од 1988 година.<ref>[https://www.discogs.com/My-Bloody-Valentine-Isnt-Anything/release/373524 Discogs, My Bloody Valentine – Isn't Anything (пристапено на 28 јануари 2021)]</ref> * „Имав сон за исушено дрво“ ([[англиски]]: ''I had a dream of a dead tree'') — песна на македонската рок-група [[Mooger Fooger]].<ref>Mooger Fooger, ''4th of July'', Corpus Delicti Records, CD 001.</ref> * „Фатен во... сон“ ([[англиски]]:''Caught....In A Dream'' ) — песна на британската [[Хардкор панк|хард-кор]] група [[Напалм дет]] (''Napalm Death'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Napalm-Death-Scum/master/6599 Discogs, Napalm Death ‎– Scum (пристапено на 3 февруари 2021)]</ref> * „Соновите никогаш не завршуваат“ (англиски: ''Dreams never end'') — албум на англиската [[Поп-музика|поп]]-група [[Њу Ордер]] (''New Order'') од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pkyfmZHmDbo YouTube, NEW ORDER MOVEMENT 1981 AUDIO VINIL (пристапено на 30.8.2017)]</ref> * „Напад на соништа“ (англиски: ''Dream attack'') — песна на британската поп-рок група [[Њу ордер]] (''New Order'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/4442-Neworder-Technique Neworder* – Technique (пристапено на 9.5.2023)]</ref> * „Соновите горат“ (англиски: ''Dreams Burn Down'') — песна на британската рок-група [[Рајд]] (''Ride'') од 1990 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/19469-Ride-Nowhere Ride – Nowhere (пристапено на 15.2.2024)]</ref> * „Пријатни сонови“ (англиски: ''Pleasant Dreams'') — музички албум на американската панк-рок група [[Рамоунс]] (''Ramones'') од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/39324-Ramones-Pleasant-Dreams Ramones – Pleasant Dreams (пристапено на 29.10.2023)]</ref> * „Не спијам, сонувам“ (англиски: ''I Don't Sleep, I Dream'') — песна на американската рок-група [[Р. Е. М.]] (''R.E.M.'') од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/REM-Monster/release/1125736 DISCOGS, R.E.M. – Monster (пристапено на 17.2.2021)]</ref> * „Сношти сонив сон“ (англиски: ''Last Night I Had A Dream'') — песна на американската поп-рок-музичар [[Ренди Њумен]] (''Randy Newman'') од 1972 година.<ref>[https://www.discogs.com/Randy-Newman-Sail-Away/master/81089 Randy Newman ‎– Sail Away (пристапено на 23.1.2017)]</ref> * „Сонот на Квазимодо“ (англиски: ''Quasimodo's Dream'') песна на австралиската поп-рок група [[Рилс]] (''The Reels'') од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=CYdIwNQDuXc The Reels - Quasimodo's Dream (1981) - YouTube (пристапено на 28.9.2017)]</ref> * „Секој сон е дом на срцевата болка“ (англиски: ''In Every Dream Home A Heartache'') - песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Рокси мјузик]] (''Roxy Music'') од 1973 година.<ref>[https://www.discogs.com/Roxy-Music-For-Your-Pleasure/release/1048994 Discogs, Roxy Music ‎– For Your Pleasure (пристапено на 12.4.2020)]</ref> * „Сонувам“ ([[хрватски]]: ''Sanjam'') — песна на хрватскиот рок-музичар [[Дарко Рундек]] од 2002 година.<ref>[https://www.discogs.com/Darko-Rundek-Ruke/release/1017587 Discogs Darko Rundek ‎– Ruke (пристапено на 7.8.2019)]</ref> * „Соништа“ (англиски: ''Dreams'') — песна на американската рок-група [[Себадо]] (''Sebadoh'') од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/29728-Sebadoh-Bakesale Sebadoh – Bakesale (пристапено на 20.1.2024)]</ref> * „Недофатливи соништа“ (англиски: ''Elusive Dreams'') — песна на американското дуо [[Ненси Синатра]] (''Nancy Sinatra'') и Ли Хејзелвуд (''Lee Hazlewood'') од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/Nancy-Lee-Nancy-Lee/master/38885 DISCOGS, Nancy & Lee* ‎– Nancy & Lee (пристапено на 1.3.2020)]</ref> * „[[Нов златен сон (81-82-83-84)]]“ (англиски: ''New Gold Dream (81-82-83-84)'') — песна од истоимениот албум на шкотската рок-група [[Симпл мајнд]] (''Simple MInds'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/Simple-Minds-New-Gold-Dream-81-82-83-84/master/58825 DISCOGS, Simple Minds ‎– New Gold Dream (81-82-83-84) (пристапено на 30.8.2019)]</ref> * „Чувај си ги соновите“ (англиски: ''Keep Your Dreams'') — песна на американската музичка група [[Suicide (музичка група)|Suicide]] од 1977 година.<ref>[https://www.discogs.com/Suicide-Suicide/release/9891656 Discogs, Suicide – Suicide (пристапено на 4.5.2021)]</ref> * „Не сонувам за тоа“ (''англиски: I wouldn't dream of it'') — песна на новозеландската рок-група [[Сплит енз]] (''Split enz'') од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DLnjju8zeVI YouTube, Split Enz-True Colours (Full Album) 1980 (пристапено на 6.6.2017)]</ref> * „Златни соништа“ (англиски: ''Golden Dreams'') — песна на американската рок-музичарка [[Сид Стро]] (''Syd Straw'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/186415-Syd-Straw-Surprise Syd Straw – Surprise (пристапено на 10.4.2023)]</ref> * „Сон“ (хрватски: ''San'') — песна на хрватската рок-група Структурне птице.<ref>[https://www.discogs.com/release/1143701-Various-Rijeka-Paris-Texas Various – Rijeka-Paris-Texas (пристапено на 8.7.2023)]</ref> * „Сонови за апокалипсата“ (англиски: ''Apocalypse Dreams'') — песна на австралиската група ''[[Tame Impala]]'' од 2012 година.<ref>[https://www.discogs.com/Tame-Impala-Lonerism/release/3924235 DISCOGS, Tame Impala – Lonerism (пристапено на 4.4.2021)]</ref> * „Сонот на сонот“ (англиски: ''The Dream's Dream'') — песна на американската рок-група Телевижн (''Television'') од 1978 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/6206-Television-Adventure Television – Adventure (пристапено на 9.4.2024)]</ref> * „Кога сонувам“ ([[англиски]]: ''When I Dream'') — песна на англиската рок-група ''[[The Teardrop Explodes (рок-група)|The Teardrop Explodes]]'' од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Teardrop-Explodes-Kilimanjaro/master/36225 Discogs, The Teardrop Explodes ‎– Kilimanjaro (пристапено на 12 март 2021)]</ref> * „Сонот на Пако Де Реналдо“ (''Paco De Renaldos Dream'') — песна на рок-групата [[Тиндерстикс]] (''Tindersticks'') од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/Tindersticks-Tindersticks/release/389316 DISCOGS, Tindersticks ‎– Tindersticks (пристапено на 19.8.2018)]</ref> * „Сонот на Спарки“ (англиски: ''Sparky's Dream'') — песна на шкотската рок-група Тинејџ фанклаб (''Teenage Fanclub'') од 1995 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/13014646-Teenage-Fanclub-Grand-Prix Teenage Fanclub – Grand Prix (пристапено на 12.4.2024)]</ref> * „Ќе ти дојдам во соништата“ (хрватски: ''Doći ću ti u snovima'') — песна на хрватската рок-група [[Филм (рок-група)|Филм]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UydP3SA7sbQ YouTube, Film-Doci cu ti u snovima (пристапено на 27.12.2016)]</ref> * „Сонувам“ (хрватски: ''Sanjam'') — песна на Филм од 1983 година.<ref>[https://www.discogs.com/Film-Sva-%C4%8Cuda-Svijeta/release/801079 Discogs, Film – Sva Čuda Svijeta (пристапено на 22.6.2021)]</ref> * „Соништа“ (англиски: ''Dreams'') - песна на американската рок-група [[Флитвуд Мек]] (''Fleetwood Mac'') од 1977 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JJ9EDUClEyo YouTube, Fleetwood Mac - Dreams (Official Music Video) (пристапено на 3.5.2017)]</ref> * „Немој да го изгубам овој сон“ (англиски: ''Don't let me lose this dream'') - песна на американската [[Соул-музика|соул]]-пејачка [[Арета Френклин]] (''Aretha Franklin'') од 1967 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9tKKsqI919g YouTube, Aretha Franklin - I Never Loved A Man The Way I Loved You (пристапено на 2.2.2019)]</ref> * „Нештата од кои се направени соновите“ (англиски: ''Things That Dreams Are Made Of'') - песна на британската поп-група [[Хјуман Лиг]] (''Human League'') од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=u59pUq7by-E&t=232s YouTube, The Human League- Dare (Full LP 1080p) 1981 (пристапено на 25.10.2017)]</ref> * „Мојот сон“ (англиски: ''My Dream'') — песна на американскиот блуз-музичар [[Џон Ли Хукер]] (''John Lee Hooker'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/107069-John-Lee-Hooker-The-Healer John Lee Hooker – The Healer (пристапено на 23.3.2023)]</ref> * „Соновите се враќаат“ (англиски: ''Dreams Recurring'') - песна на американската [[хардкор панк]] група [[Хускер Ду]] (''Hüsker Dü'') од 1984 година.<ref name="DISCOGS 2020">[https://www.discogs.com/H%C3%BCsker-D%C3%BC-Zen-Arcade/master/30095 DISCOGS, Hüsker Dü ‎– Zen Arcade (пристапено на 3.12.2020)]</ref> * „Сонови што се враќаат“ (''Recurring Dreams'') - песна на Хускер Ду од 1984 година.<ref name="DISCOGS 2020"/> * „Сонот Ангела“ (англиски: ''Angela's Dream'') - песна на македонскиот музичар [[Кирил Џајковски]] од 2001 година.<ref>[https://www.discogs.com/Kiril-Dzajkovski-Dust-Original-Motion-Picture-Soundtrack/release/5475924 DISCOGS, Kiril Dzajkovski* ‎– Dust (Original Motion Picture Soundtrack) (пристапено на 21.9.2020)]</ref> * „Dream Time“ (''Време за сонување'') - песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Џем (рок-група)|Џем]] (''The Jam'') од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Jam-Sound-Affects/release/1571437 Discogs, The Jam – Sound Affects (пристапено на 27.2.2021)]</ref> * „Сè уште врне, сè уште сонувам“ (''Still raining, still dreaming'') - песна на рок-групата „[[Џими Хендрикс Експириенс]]“ (''The Jimi Hendrix Experience'') од 1970 година.<ref>The Jimi Hendrix Experience, ''Electric Ladyland'', Experience Hendrix, MCD 11600, 1997.</ref> ===Сонот како тема во филмот=== * „[[Сонувачи (филм од 2003)|Сонувачи]]“ (''Dreamers'') - [[филм]] на [[режисер]]от [[Бернардо Бертолучи]] (''Bernardo Bertolucci'') од 2003 година.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0309987/ IMDb, The Dreamers (2003) (пристапено на 19.9.2018)]</ref> * „[[Зимски сон (филм)|Зимски сон]]“ (''Kis Uykusu'') - [[филм]] на [[режисер]]от [[Нури Билге Џејлан]] од 2014 година.<ref>''Пази се! Доаѓа Cinedays 13.'' Скопје: Младински културен центар, 2014, стр. 51.</ref> * „Сонот за крвта и душата“ - краток филм на режисерот [[Игор Алексов]] од 2018 година.<ref>Кинотека на Република Северна Македонија, ''Програма мај 2019''.</ref> == Надворешни врски == * [https://taa.mk/sonovnik Соновник] — список на поими при сонувањето и нивно толкување {{mk}} == Наводи == {{наводи|2}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сонување| ]] [[Категорија:Спиење]] [[Категорија:Психологија]] [[Категорија:Ноќ]] 21r2yuhw6ctdl37kx4pqq9tnxvwth31 0 123711 5543176 5010005 2026-04-21T23:43:09Z Icodense 72132 Philadephia → Philadelphia 5543176 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightblue | name = Жаброноги | image = Triops_longicaudatus.jpg | image_caption = ''[[Триопс|Triops]]'', познат [[Грбочерупкари|грбочерупкар]] (''Notostraca'') | image_width = 250px | fossil_range = | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Членконоги]] | subphylum = [[Ракови]] | classis = '''Жаброноги''' | classis_authority = [[Пјер Андре Латреј|Latreille]], 1817 | subdivision_ranks = Редови | subdivision = * '''''Поткласа [[Sarsostraca]]''''' *: [[Бесчерупкести ракови|Anostraca]] * '''''Поткласа [[Листоноги|Phyllopoda]]''''' *:: [[Lipostraca]]† *:: [[Грбочерупкари|Notostraca]] *: '''Инфракласа [[Школкари|Diplostraca]]''' *:: [[Laevicaudata]] *:: [[Spinicaudata]] *:: [[Cyclestherida]] *:: [[Водни болви|Cladocera]] }} '''Жаброноги''' ({{науч|Branchiopoda}}) — група на примитивни и првенствено [[Пресна вода|слатководни]] [[ракови]]. Постојат преку 900 познати видови. Неколку од нив се добро познати, вклучувајќи ја ''[[Artemia]]'' и ''[[Водна болва|Daphnia]]'', бидејќи и двете се одгледуваат како аквариумска храна или се користат во научни цели. Иако името ''Branchiopoda'' е слично по звучност и пишување на ''Brachiopoda'' ([[раменоноги]]), овие две групи на животни не треба да се мешаат. Во постарите класификации, надредот ''[[Школкари|Diplostraca]]'' се состоел од двата реда − ''[[Школкоракови|Conchostraca]]'' и ''[[Водни болви|Cladocera]]''. Меѓутоа, според поновите истражувања, овие редови би можеле да се вештачки, бидејќи некои од нивните членови имаат [[Парафилија|парафилетско]] потекло во рамките на ''Diplostraca''. Поради ова, редот ''Conchostraca'' повеќе не е во употреба. Иако неколку видови на водни болви се адаптирале за живот во море, овие ракови се претежно слатководни. Најстариот познат вид ([[фосил]]) е стар 500 милиони години и се нарекува ''Rehbachiella kinnekullensis''. За бесчерупкарите (''Anostraca'') исто така се смета дека се едни од најпримитивните членови на оваа класа. Заедничка одлика за жаброногите е вентралната хранителна бразда, која се користи за суспензија и филтерно исхранување. Струењето на водата во оваа бразда, кое има респираторна и нутритивна улога кај повеќето видови, се предизвикува со треперењето на неколку пара неспецијализирани екстремитети. Ова се смета за најпримитивниот начин на живот помеѓу раковите. == Основни одлики == [[Податотека:EubranchipusGrubii1.jpg|thumb|лево|200px|''Eubranchipus grubii'' од ''Anostraca''.]] Својствена одлика за жаброногите е присуството на зарамнети листовидни [[Стомачна празнина|стомачни]] телесни додатоци (екстремитети) за кои се прикачени [[жабри]]те (оттука името). Овие додатоци имаат и влакненца за филтрирање на храната од водата, а кај некои групи се користат при пливањето. Меѓутоа, кај многу жаброноги ракови, пропулзијата низ водата доаѓа од долгиот втор пар на [[Антена (биологија)|антени]].<ref name=IZ>{{наведена книга |author= Barnes, Robert D. |year=1982 |title= Invertebrate Zoology |publisher= Holt-Saunders International |location= Philadelphia, PA|pages= 672-680|isbn= 0-03-056747-5}}</ref> Бројот на [[Градна празнина|градните]] сегменти варира од вид до вид. Градбата на [[Систем за размножување|репродуктивниот]], [[Нервен систем|нервниот]] и [[Циркулаторен систем|циркулаторниот]] систем е примитивна во споредба со другите ракови. Некои жаброноги поседуваат мала количина на [[хемоглобин]] во својата [[крв]], но ова зависи од количината на кислород во водата, така што респираторниот пигмент исчезнува кога животното е сместено во добро оксигенирана вода, а се враќа во стоечка вода. [[Срце]]то е цевчесто или вреќесто, додека [[аорта]]та е единствениот крвен сад. Крвта циркулира слободно низ телото. [[Азот]]ните [[екскрет]]и се излачуваат преку [[Магзиларни жлезди|магзиларните жлезди]]. Речиси сите жаброноги се слободноживеачки, иако постојат и неколку [[ектопаразит]]ски видови. Женката ги носи со себе своите јајца некое време по [[оплодување]]то, и тоа обично под [[карапакс]]от или во торбичка која потекнува од [[Матка (анатомија)|матката]]. Јајцата се изведуваат во малечки верзии на возрасната единка, без слободноживеачки ларвен стадиум. Некои видови се делумно или целосно [[партеногенеза|партеногенетски]]. == Наводи == {{наводи}} {{таксонска лента}} [[Категорија:Жаброноги| ]] [[Категорија:Ракови]] d6bssjyts6efq6jga3d5x68gz25u62i 1 146686 5543139 1167633 2026-04-21T22:33:55Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Олимпија]] на [[Разговор:Олимпијада (кралица)]] 1167633 wikitext text/x-wiki {{Страница за разговор}} ==brest-bot проверка на правопис== Промена на зборови од типот ''' се додека ''' во ''' сè додека ''', е со надреден знак. <small>''Ако имате забележано други синтаксни грешки кои многукратно се повторуваат низ страниците, можете да побарате истите со помош на ботот да се исправат.--[[User:Brest-bot|Brest-bot]] <small>([[User talk:Brest-bot|разговор]])</small> 20:53, 2 јуни 2010 (CEST), управуван од [[Корисник:Brest|Brest]].''</small> == brest-bot проверка на правопис == *'''цитирана веб страница''' наместо '''cite web''', назив на шаблон на македонски јазик. *'''цитирана книга''' наместо '''cite book''', назив на шаблон на македонски јазик. *'''Податотека''' наместо '''Image''', вики клучни зборови на македонски. <small>''Ако имате забележано други синтаксни грешки кои многукратно се повторуваат низ страниците, можете да побарате истите со помош на ботот да се исправат.--[[User:Brest-bot|Brest-bot]] <small>([[User talk:Brest-bot|разговор]])</small> 17:04, 9 август 2010 (CEST), управуван од [[Корисник:Brest|Brest]].''</small> 5jw6xilwlz79ldgw2fnmzcfgv3shvdq 14 154594 5543304 5396157 2026-04-22T09:30:56Z Тиверополник 1815 5543304 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Yugoslavia in World War II}} [[Категорија:Војска на Југославија]] [[Категорија:Источен фронт (Втора светска војна)]] [[Категорија:Европа во Втората светска војна]] [[Категорија:Втората светска војна по земја]] [[Категорија:Војни на Југославија ]] [[Категорија:Историја на Југославија по период]] slgk82tzm6xjrasptfl0td6bqj0gx98 0 195621 5542938 5188507 2026-04-21T16:40:45Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5542938 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = Сианска тапанарија | native_name = 西安鼓楼 | native_name_lang = zh | logo = | logo_size = | logo_alt = | logo_caption = | image = The Drum Tower of Xi'an.JPG | image_size = 250px | image_alt = <!-- or | alt = --> | image_caption = Тапанаријата со натпис ''Wenwu Shengdi'' ({{zh|c=文武盛地}}, место на граѓански и воен процут) | map_type = | map_alt = | map_caption = | map_size = | map_dot_label = | map_dot_mark = | relief = | former_names = | alternate_names = | etymology = | status = | cancelled = | topped_out = | building_type = | architectural_style = | classification = | location = [[Сиан]], [[Шенси]], [[Кина]] | address = | location_city = <!-- or | location_town = --> | location_country = | coordinates = {{coord|34|15|42|N|108|56|19|E|display=inline,title}} | altitude = | current_tenants = | namesake = | groundbreaking_date = | start_date = | stop_date = | est_completion = | topped_out_date = | completion_date = 1380 | opened_date = | inauguration_date = | relocated_date = | renovation_date = | closing_date = | demolition_date = <!-- or | destruction_date = --> | cost = | ren_cost = | client = | owner = | landlord = | affiliation = | height = | architectural = | tip = | antenna_spire = | roof = | top_floor = | observatory = | diameter = | circumference = | weight = | other_dimensions = | structural_system = | material = | size = | floor_count = | floor_area = | elevator_count = | grounds_area = | architect = | architecture_firm = | developer = | engineer = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | main_contractor = | awards = | designations = | known_for = | ren_architect = | ren_firm = | ren_engineer = | ren_str_engineer = | ren_serv_engineer = | ren_civ_engineer = | ren_oth_designers = | ren_qty_surveyor = | ren_contractor = | ren_awards = | rooms = <!-- or | unit_count = --> | parking = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | embed = | embedded = | references = | footnotes = }} [[Податотека:China xian trommelturm 01.jpg|мини|десно|220п|Тапанаријата во Сиан]] '''Сианска тапанарија''' ({{lang-zh|西安鼓楼}}) — [[тапанарија]] во центарот на стариот град [[Сиан]] во покраината [[Шенси]], [[Кина]] која се издига среде градскиот центар и дава прекрасен поглед на Сиан. Заедно со [[Сианска камбанарија|Сианската камбанарија]] оваа кула претставува симбол на градот. Изградена е [[1380]] г. во раниот период на династијата [[Минг (династија)|Минг]]. Тапанаријата го носи името по еден огромен тапан кој е сместен во неа. За разлика од камбанаријата чие ѕвоно се бие во мугри, тапанот се удира на зајдисонце за да се означи крајот на денот. На првиот кат кулата има сала во која се обесени многубројни големи тапани. Секој од нив е украсен со разни кинески знаци што симболизираат добар касмет. Овие импресивни редици од тапани се само за изложување и не се допираат. Крај главниот влез е сместен уште еден тапан, каде што посетителите можат да се фотографираат.<ref name="highlight">[http://www.chinahighlights.com/xian/attraction/drum-tower.htm Тапанаријата во Сиан]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}}</ref> Кулата има и музеј на тапани, каде што се изложени најразлични видови на тапани, и некои од нив датираат од пред илјадници години. Секој ден тука се изведува претстава со тапани. Најгорниот кат овозможува панорамски поглед на градот.<ref name="highlight"/> == Поврзано == * [[Сианска камбанарија]] == Наводи == {{рв|Xi'an Drum Tower}} {{наводи}} [[Категорија:Кинеска архитектура]] [[Категорија:Архитектура од 14 век]] [[Категорија:Сиан|Тапанарија]] pwhrhbbb8miwm2mqck654e3w9wyg7p6 0 198315 5542868 5532052 2026-04-21T12:01:28Z Marco Mitrovich 114460 5542868 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Доситеј Обрадовиќ<br /><small>Доситеј Обрадовић</small> | nationality = | image = Dositej_obradovic_Novi_Sad.png | caption = | office = Министер на просветата | primeminister = [[Матеја Ненадовиќ]] | term_start = 1807 | term_end = 1811 | predecessor = ''Функцијата е основана'' | successor = [[Иван Југовиќ]] | alt = Dositej Obradović on a 2007 Serbian stamp | birth_name = Димитрије Обрадовиќ | birth_date = 17 февруари 1739 | birth_place = [[Чаково]], [[Кралството Унгарија (1526–1867)|Кралство Унгарија]], [[Хабсбуршка Монархија]]<br />{{small|(денес [[Романија]])}} | death_date = 7 април 1811 | death_place = [[Белград]], [[Србија]] | signature = Dositej Obradovic Signature.svg| }} '''Доситеј Обрадовиќ''' ([[српски]]: ''Доситеј Обрадовић'') — српски [[Рационализам|рационалист]], [[Просветителство|просветител]] и [[писател]]. Тој бил централна фигура во [[Српска книжевност|српската литература]] во втората половина на [[XVIII век]]. == Животен пат == === Ран живот и потекло === Доситеј Обрадовиќ оставил изворни податоци за својот живот и дејност во [[автобиографија]]та: „''Живот и прикљученија Димитрија Обрадовића, нареченога у калуђерству Доситеја''“. Роден е во селото [[Чаково]], во [[Банат]], во 1742 година, во трговско семејство,<ref>[http://www.answers.com/topic/dositej-obradovi www.answers.com]</ref> а рано останал без родителите и грижата за него ја презел неговиот тетин. Основно [[училиште]] учел во родното [[село]] и покажувал одличен успех. Заблуден од читањето [[Хагиографија|хагиографска]] литература, дванаесетгодишниот Димитрија (така му било крстеното име) се обидел да побегне во [[Турција]], за да се посвети во некоја [[пустина]], но не успеал во тоа. Веднаш бил даден на [[занает]] во [[Темишвар]], но желбата да стане свето лице не го напуштала и набргу побарал засолниште во [[Фрушка Гора|фрушкогорскиот]] [[манастир]] [[Манастир Ново Хопово|Хопово]]. Тука се закалуѓерил, земајќи си го името Доситеј, и презел некои практични чекори за реализација на своите аскетски идеи. Меѓутоа, откако го запознал одблизу манастирскиот живот, го открил сето негово лицемерие. Почнал потрезвено да размислува, да бара книги со граѓанска содржина, а тие му откриле нови хоризонти кон животот, така што решил да го напушти манастирот. === Патувања низ Европа и просветителски идеи === [[Податотека:Dositej Obradovic.jpg|мини|лево|Доситеј Обрадовиќ]]Желен да научи што повеќе, Доситеј почнал да патува низ светот и во 1760 година започанле неговите бројни патешествија што траеле речиси до пред крајот на неговиот живот. Така, тој ги посетил и запознал: [[Хрватска]], [[Далмација]], [[Албанија]], [[Грција]], [[Мала Азија]], [[Цариград]], [[Романија]] и [[Одеса]]. Во сите тие места живеел занимавајќи се претежно со учителска дејност. Во 1782 година дошол во [[Хале]], [[Германија]], тука се распопил и стапил на [[универзитет]]от каде слушал предавања од областа на [[филозофија]]та.<ref>[http://www.znanje.org/lektire/i22/03/02iv0324/dositej%201.htm www.znanje.org]</ref> Истовремено, почнал засилено да пишува. Набргу се префрлил на универзитетот во [[Лајпциг]], каде го отпечатил автобиографското дело „Живот и приклученија“, а по една година го отпечатил и делото „Совети на здравиот разум“. Потоа презел нови патувања во [[Италија]], [[Франција]], [[Англија]] и [[Русија]]. Во 1788 година дошол во [[Виена]], каде го отпечатил делото „[[Басни]]“. Неколку години живеел во [[Трст]], а во 1807 година се вратил во [[Србија]], која штотуку се ослободила од турското ропство, заложувајќи се за нејзиното државно и културно-просветно издигнување. Обрадовиќ бил иницијатор за отворањето на Великата школа и на богословијата. Поради сите тие заслуги, кнезот [[Караѓорѓе]] го назначил за прв министер на просветата во [[Србија]]. По кратко боледување, Доситеј Обрадовиќ умрел во [[Белград]] во 1811 година. == Литературна дејност == [[Податотека:Dositej-priključenija1.jpg|мини|''Живот и приклученија Димитрија Обрадовића, нареченога у калуђерству Доситеја'']] Најплоден период во книжевната дејност на Доситеј Обрадовиќ било времето од 1783 до 1793 година. Тогаш, тој ги напишал и објавил следниве дела: „Љубезниот Харалампие“, „Живот и приклученија“, „Совети на здравиот разум“, „Басни“ и збирка со разни поучни работи. Почетокот на неговата литературна работа датира од времето на неговото учителување во [[Далмација]]. За потребите на првите народни училишта, тој напишал и [[буквар]], „Ижица“ (познат како „Доситеева Буквица“), кој бил отпечатен дури по неговата [[смрт]]. Прв печатен текст на Доситеј Обрадовиќ е „Љубезниот Харалампие“, а тоа е, всушност, писмо што Доситеј Обрадовиќ му го упатил на [[Трговија|трговецот]] Харалампие од [[Трст]], со повик за претплата на неговата книга „Совети на здравиот разум“ што требало да излезе од печат во [[Лајпциг]], во 1783 година. Но, наместо неа, истата година се појавила романизираната [[автобиографија]] на Доситеј Обрадовиќ, „Живот и приклученија“, во која што го прикажал својот животен пат и богатото животно искуство стекнато низ патувањата во [[Европа]] и [[Мала Азија]]<ref>[https://www-dev.library.yorku.ca/ojs/index.php/soi/article/view/16365/13595 Wladimir Fischer, „The Role of Dositej Obradovic in the Construction of Serbian Identities During the 19th Century“. In: ''Spaces of identity'', 1(3), 2001.]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сликајќи го својот живот, Доситеј Обрадовиќ укажал на штетноста од манастирското воспитување кое ја усмртува личноста и ја држи во стеги кои се длабоко спротивни на човековата природа. притоа, тој истапил против изопаченото [[христијанство]], верскиот фанатизам и калуѓерскиот паразитизам. Наспроти ова воспитување, тој застапувал граѓанска просвета, [[култура]] и [[филозофија]]. Ги величал [[разум]]от, а не [[Бог]]; [[наука]]та, а не [[вера]]та. Автобиографијата е напишана живописно, со многу реализам и е едно од најдобрите негови дела, во кое дошол до израз неговиот книжевен талент. Во „Совети на здравиот разум“ и во „Збирка од разни поучни работи“, тој ги претставил [[Рационализам|рационалистичкиот]] дух, [[Просветителство|просветителската]] филозофија на [[XVIII век]] и австрискиот [[јозефинизам]]. Во двете дела се собрани мисли и совети на учени луѓе од различни земји, како што се: [[Лесинг]], италијанскиот романописец [[Гаспар Гоци]], [[Мармонтел]], соработникот на Енциклопедијата и други филозофи. Доситеј знаел повеќе [[Јазик|јазици]] и добар дел од содржината на овие две дела се преработки и преводи на текстови од [[германски]], [[француски]], [[англиски]] и [[италијански]] автори. Овие дела биле напишани со цел да го поучи и просвети својот народ во духот на тогашните идеи на европскиот рационализам. Доситеевата книга „[[Басни од Доситеј Обрадовиќ|Басни]]“ е голема збирка на преведени [[Басна|басни]] од грчкиот баснописец [[Езоп]], од германскиот писател [[Лесинг]] и од францускиот баснописец [[Лафонтен]]. Преводот на басните е слободна преработка на нивната содржина, приспособена кон приликите во [[Србија]]. По секоја басна има наравучение - оригинален текст на Доситеј, полно со поуки и совети. Во наравоученијата, тој укажува на човечките недостатоци и ги возвишува добрите особини, науката и знаењето, кои можат да ги ослободат луѓето од глупавото суеверие, штетните обичаи и разни други предрасуди. Доситеј им ги посветил басните на српската младина, со цел да придонесе за нејзиното правилно воспитување од кое, според него, зависела иднината на народот. Најпосле, Доситеј Обрадовиќ пишувал и песни, под влијание на [[Класицизам|псевдокласицизмот]] што владеел во европската [[поезија]]. === Љубезниот Харалампие === „Љубезниот Харалампие“ е програмско писмо, еден вид манифест на целокупната идна работа на Доситеј Обрадовиќ. Во него, тој ги изложил поважните просветителски идеи, кои подоцна ги ширел преку своите книги. Писмото е повик до српската граѓанска класа да се вклучи во општите настојувања за културно-просветно издигање на [[Срби|српскиот]] народ. Исто така, тоа е израз на големото родољубие и [[хуманизам]] на Обрадовиќ, чиј живот бил исклучително посветен за пропагирањето и остварувањето на тие идеи сред народот. Во воведниот дел од писмото, авторот му соопштува на Харалампие дека има намера да ја даде на печатење книгата „Совети на здравиот разум“, напишана на чист [[српски јазик]], за да можат да ја разберат сите српски синови од [[Црна Гора]] до [[Смедерево]] и до [[Банат]]. За содржината на книгата, тој вели дека ќе биде поучна и ќе ги содржи мислите „...на оние луѓе од кои сум научил нешто добро, и оние премудри книги француски, германски, италијански, од кои имам намера најубавите мисли како [[цвеќе]] да ги изберам и на наш општ јазик да ги издадам...“ До појавата на Доситеј Обрадовиќ, [[Српска книжевност|српската литература]], со мали исклучоци, имала религиозен и обреден карактер и била пишувана на [[старословенски]] или [[Руски јазик|руско]]-словенски јазик, кој бил неразбирлив за народот. Доситеј застапувал нешто ново: книгите да се пишуваат на народен јазик, кој треба да стане основно изразно средство во [[литература]]та. Рационалист по убедување, тој ја изнесол мислата: „Јазикот се цени по ползата што ја дава. А кој може повеќе да ползува отколку заедничкиот јазик на целиот народ?.“ Според Доситеј Обрадовиќ, јазикот е средство за масовно ширење на просветата и кога книгите се пишуваат на заедничкиот јазик од целиот народ, тогаш просветувањето на [[разум]]от и светлоста на науката не остануваат само при оние што го разбираат стариот книжевен јазик, туку се шири и достига и до селаните, предавајќи се на најпростиот народ и [[Овчарство|овчарот]], само ако знаат да читаат. „Кому му служи мртвиот [[словенски јазик]] што го разбира еден грст луѓе и кој е туѓ и неразбирлив за народот?“, се прашувал Доситеј, и решително се залагал за тоа народниот јазик да прерасне во литературен. Според него, со помош на стариот, новиот јазик од ден на ден ќе напредува. Тој принцип: српскиот литературен јазик во основата да биде народен со примеса на некои зборови од словенскиот јазик, Доситеј Обрадовиќ го применувал во своите дела. Притоа, стручните и литературни термини при пишувањето ги позајмувал од словенскиот јазик. Во понатамошното излагање во писмото, Доситеј се осврнал врз прашањето за верата. Тој прв меѓу Србите согледал дека иднината на дел од [[Јужнословенски народи|јужнословенските]] народи, поделени меѓу три вери, зависи до прифаќањето на просветителската идеја за верска трпеливост и рамноправност. Различните вери не би требало да бидат пречка за обединување на дел од јужнословенските народи. Своите книги им ги наменил на [[Србите]], [[Црногорците]], [[Босанците]], [[Хрватите]], [[Далматинците]], [[Ерцеговинците]], Банаќаните, велејќи: „Зборувајќи за народите што живеат во овие кралства и провинции, ги подразбирам колку грчката црква, толку и латинските припадници, не исклучувајќи ги ни самите [[Турци]], [[Бошњаци]] и [[Ерцеговци]], бидејќи законот и верата се менуваат, а родот и јазикот никогаш.“ Со ваквите модерни ставови за верата, Доситеј Обрадовиќ се издигнал над тесноградите интереси на верскиот [[национализам]]. Како убеден рационалист, во програмата на својата дејност посебно ја истакнувал идејата за народната просвета. Според него, разумот е средство, а просветата е цел која треба да се создаде врз темелите на науката и долговековното искуство на културните народи. Тој верувал во спасоносната и неограничена моќ на науката, како средство за образование и воспитување на сите, без разлика на полот и вероисповедта. Со книгите што планирал да ги напише, му соопштува на трговецот Харалампие, сакал да распалува во срцата на српската младина небесен и божествен оган кон науката и врлината и да го раширува светот на разумот дури до простите селани и до самите овчарски колиби.<ref>Љубен Андреев, Невена Исакова, Лазо Каровски, Бранко Пендовски, ''Литература за прва година''. Скопје: Просветно дело, 2000.</ref> == Значењето на Доситеј Обрадовиќ == [[Податотека:Spomenik dositeju2.JPG|мини|381x381пкс|''Споменик на Доситеј Обрадовиќ во студентскиот парк во Белград'']] Доситеј Обрадовиќ е основоположник на новата српска литература. Тој со своите дела ставил крај на црковната [[Схоластика|схоластичка]] литература која немала врска со животот, ниту допир со стварноста. Обрадовиќ создал модерна и световна литература, наменета на граѓанската класа и народот, литературата која е во тесна врска со реалниот живот. Притоа, тој го отфрлал мртвиот црковнословенски јазик и пишувал на живиот народен говор. Доситеј Обрадовиќ бил најголемиот популаризатор на идеите за духовно ослободување од средновековието, за верска толеранција, црковни реформи и научно образование. Затоа, со право, тој е наречен прв рационалист и слободен мислител кај [[Срби]]те. Како космополит, тој е носител на идејата за разбирање и братство меѓу [[Србите]] и [[Хрватите]], што всушност била нова и смела идеја во неговото време. Доситеј Обрадовиќ го разбрал огромното значење на просветата, која не треба да му е наменета на еден привилегиран сталеж, туку на целиот народ. Тој прв меѓу [[Србите]] ја истакнал идејата да се школуваат и женските деца („Нека не се надева еден народ никогаш до века да дојде до просветата на разумот во кој жените во простота и варварство остануваат“). Исто така, тој се борел за укинување на манастирите и подигање на училишта, а книгите со световна содржина, што поучуваат во духот на научните вистини, ги ценел над сè („Книги, браќа мои, книги, а не ѕвонци и прапорци! Книги, премил и непреценет небесен дар, горди ќерки на просветните умови!“). Со својата книжевна и просветителска дејност, Доситеј Обрадовиќ му помогнал на својот народ да направи крупен чекор во неговиот историски развиток и затоа му припаѓа челно место во новата литература и културна историја на [[Србите]]. == Литература == * Предраг Јашовиќ: ''Рецепција кнјижевног дела Доситеја Обрадовића'' (=Библиотека Мала академија). Панчево: Мали Немо, 2007. * {{наведена книга |last=Fischer |first=Wladimir |authorlink=Wladimir Fischer |title=Dositej Obradović als bürgerlicher Kulturheld. Zur Formierung eines serbischen bürgerlichen Selbstbildes durch literarische Kommunikation 1783–1845 |series=Studien zur Geschichte Südosteuropas 16 |others= Olga Katsiardi-Hering, Max Demeter Peyfuss and Maria Stassinopoulou (eds.) |orig-year=[[2007]]|publisher=Peter Lang Publishing |location=Frankfurt/M.|isbn=9783631542149}} * Wladimir Fischer: ''Creating a National Hero: The Changing Symbolics of Dositej Obradović''. In: Identität - Kultur - Raum. Turia + Kant, Wien 2001. * Петар Пијановиќ: ''Живот и дело Доситеја Обрадовића''. Београд: Завод за уджбенике и наставна средства, 2000. * Gerhard Neweklowsky: ''Dositej Obradović - Leben und Abenteuer''. Verl. d. [[Österreichische Akademie der Wissenschaften|Österr. Akad. d. Wiss.]], Wien 1998. * Милутин Тасиќ: ''Доситеј Обрадовић''. Београд: НИЛ, 1994. == Референтна листа == <references /> {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Обрадовиќ, Доситеј}} [[Категорија:Срби од 18 век]] [[Категорија:Погребани во црквата „Свети Архангел Михаил“ (Белград)]] [[Категорија:Христијански филозофи]] [[Категорија:Православни христијани од Србија]] [[Категорија:Луѓе од Првото српско востание]] [[Категорија:Српски слободни ѕидари]] [[Категорија:Српски поети]] [[Категорија:Српски преведувачи]] [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Српски мемоаристи]] [[Категорија:Родени во 1739 година]] [[Категорија:Починати во 1811 година]] [[Категорија:Починати во Белград]] [[Категорија:Срби во Романија]] l0eohj4aemke429foy4wtli20aumowl 0 204561 5543021 5401703 2026-04-21T20:02:22Z Тиверополник 1815 5543021 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир||conflict=Опсада на Малта|partof=[[Отоманско-хабсбуршки војни]]|image= [[Податотека:Dimostrazione di tutte le batterie.png|300п]] |caption=''Dimostrazione di tutte le batterie'', фреска од [[Матео Перес|Матео Перес д'Алецио]] во [[Палата на Големиот мајстор (Валета)|Палатата на Големиот мајстор]] во [[Валета]]|date=18 мај – 11 септември 1565<br>({{Age in months, weeks and days |day1=18|month1=05|year1=1565|day2=11|month2=09|year2=1565}})|place=[[Големо Пристаниште]], [[Малта]]|coordinates={{coord|35|53|31|N|14|31|06|E|display=title,inline}}|result=Христијанска победа|combatant1=[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Отоманско Царство]]|combatant2={{plainlist| *{{flagicon|SMOM}} [[Малта]]:}} {{bulleted list|{{flagicon|SMOM}} [[Болничари]] / [[Малтешки ред]]|{{flagicon|SMOM}} [[Малтешка милиција]]}} {{plainlist| *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} [[Шпанско Царство]]<ref>At least two companies of Spanish ''Tercios'' took part in the defence of Fort St Elmo. {{cite web |last1=Cañete |first1=Hugo A. |title=La leyenda negra del fuerte de San Telmo y los tres capitanes españoles del Tercio Viejo de Sicilia que lo defendieron (Malta 1565) {{!}} Grupo de Estudios de Historia Militar |url=http://www.gehm.es/edad-moderna/la-leyenda-negra-del-fuerte-de-san-telmo-y-los-tres-capitanes-espanoles-del-tercio-viejo-de-sicilia-que-lo-defendieron-malta-1565/ |website=Grupo de Estudios de Historia Militar |access-date=4 July 2020 |language=es |date=3 July 2020}}</ref> '''Сила:'''<ref name="paoletti2008"/> *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} [[Шпанско Царство]] *{{flag|Кралство Сицилија}} *{{flag|Република Џенова}} *{{flag|Војводство Савоја}} *{{flagicon|Tuscany|medici}} [[Војводство Фиренца]] *{{flagicon|Papal States|old}} [[Папска Држава]]}}|commander1={{plainlist| *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Драгут]]{{KIA }} *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] Мустафа-паша *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Пијали-паша]] *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Сала Рејс]] *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Улуч Али-паша]] *[[File:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|24px]] [[Хасан-паша (син на Барбароса)|Хасан-паша]]}}|commander2={{plainlist| *{{flagicon|SMOM}} [[Жан де ла Валет]] *{{flagicon|SMOM}} [[Жан де ла Касиер]] *{{flagicon|SMOM}} [[Мартурин Ромегас]] *{{flagicon|SMOM}} Гонсалес де Мегран {{KIA}} *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} Мелхиор де Роблес {{KIA}} *{{flagicon|Spanish Empire|1506}} [[Гарсија де Толедо Осорио]]}}|strength1=35,000–40,000|strength2=2,500 (6,100, вклучувајќи милиција, слуги и робови) * 900 војници од Шпанската империја * 800 војници од италијанските држави надвор од империјата * 600 витези болничари * 200 неповрзани војници од Сицилија и Грција|casualties1=25,000<ref name="Arnold Cassola 1999">Arnold Cassola, ''The 1565 Great Siege of Malta and Hipolito Sans's'' La Maltea (Publishers Enterprise Group: Malta, 1999).</ref>–35,000 убиени во борба и од болест<ref name=SOM/><ref name="Giacomo Bosio 1643"/>|casualties2=непознато}} '''Големата опсада на Малта''' ([[Малтешки јазик|малтешки]]: ''L-Assedju l-Kbir'') — опсада која се случила во 1565 година кога [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] се обидело да го освои островот [[Малта]], кој тогаш го држеле [[Болничари|Витезите Болничари]]. Опсадата траела скоро четири месеци, од 18 мај до 12 септември 1565 година. Витезите имале седиште во Малта од 1530 година, откако биле протерани од [[Родос]], исто така од [[Османлиите]], во 1522 година, по опсадата на Родос. Османлиите првпат се обиделе да ја заземат Малта во [[1551]] година, но не успеале. Во 1565 година, [[Сулејман Величествениот]], османлискиот султан, направил втор обид да ја заземе [[Малта]]. Витезите, кои броеле околу 500 заедно со околу 6.000 пешаци, ја издржале опсадата и ги одбиле напаѓачите. Оваа победа станала еден од најславните настани во [[Европа]] во шеснаесеттиот век, до тој степен што [[Франсоа Волтер|Волтер]] рекол: „''Ништо не е попознато од опсадата на Малта''“. Тоа несомнено придонело за евентуална ерозија на европската перцепција за отоманската непобедливост, иако Медитеранот продолжил да биде оспоруван меѓу христијанските коалиции и муслиманските Турци долги години.<ref>Fernand Braudel, ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol.</ref> Опсадата претставува врв на ескалирачкиот натпревар помеѓу христијанските сојузи и исламското царство за контрола на [[Медитеран]]<nowiki/>от, натпревар кој го вклучил турскиот напад на Малта во 1551 година, отоманското уништување на сојузничката христијанска флота во [[Битка кај Џерба|Битката кај Џерба]] во 1560 година и решавачкиот османлиски пораз во [[Битка кај Лепанто|Битката кај Лепанто]] во 1571 година. == Витезите од Малта == До крајот на 1522 година, [[Сулејман Величествениот]], османлискиот султан, насилно ги исфрлил витезите од нивната база на [[Родос]] по шестмесечната опсада на Родос. Од 1523 до 1530 година на Редот му недостигал постојан дом. Тие станале познати како витези на Малта кога, на 26 октомври 1530 година, Филип Вилиер де Адам, Големиот мајстор на витезите, отпловил во Големото пристаниште на Малта со голем број негови следбеници за да полага право на Малта и Гозо по кое им бил доделен од светиот римски цар [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло V]] <ref>Abbe de Vertot, ''The History of the Knights of Malta'' vol.</ref> во замена за еден сокол што годишно му се испраќал на вицекралот на Сицилија и свечена миса што требало да се слави на Денот на сите светци. [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло]], исто така, барал од витезите да го гарниционираат [[Триполи]] на северноафриканскиот брег, кој бил на територијата што ја контролирале [[Берберски пирати|варварските пирати]] , сојузници на Османлиите. Витезите ја прифатиле понудата неволно. Малта била мал, пуст остров и некое време, многу од витезите се држеле до сонот за повторно заземање на [[Родос]]. Сепак, Редот наскоро ја претворил Малта во поморска база. Позицијата на островот во центарот на [[Средоземното Море]] го направил стратешки клучна порта меѓу Истокот и Западот, особено затоа што варварските пирати ги зголемиле своите напади во западниот Медитеран во текот на 1540-тите и 1550-тите. [[Податотека:Jean_de_Valette_-Antoine_Favray.png|мини|360x360пкс| Жан Парисо де Валет]] Конкретно, корсарот Драгут се покажал како голема закана за христијанските народи од централниот Медитеран. Драгут и Витезите постојано биле во судир. Во 1551 година, Драгут и отоманскиот адмирал Синан решиле да ја заземат Малта и го нападнале островот со сила од околу 10.000 луѓе. Меѓутоа, по само неколку дена, Драгут ја прекинал опсадата и се преселил на соседниот остров Гозо, каде што неколку дена ја бомбардирал Цитадела. Гувернерот на витешкиот ред на Гозо, [[Gelatian de Sessa|Гелатијан де Сеса]], откако одлучил дека отпорот е залуден, ги отворил вратите на Цитадела. Корсарите го ограбиле градот и го одвеле практично целото население на Гозо (околу 5.000 луѓе) во заробеништво. Драгут и Синан потоа отпловиле на југ кон [[Триполи]], каде набрзо [[Опсада на Триполи (1551)|го зазеле]] тамошниот гарнизон на Витезите. Тие првично поставиле локален водач, [[Aga Morat|Ага Морат]], за гувернер, но подоцна самиот Драгут ја презел контролата врз областа. Очекувајќи уште една отоманска инвазија во рок од една година, големиот мајстор на витешкиот ред Хуан де Хомедес наредил зајакнување на тврдината Свети Анжело на врвот на [[Биргу]] (сега Виториоза), како и изградба на две нови тврдини, тврдината Сент Михаил на гребенот Сенглеа и Форт Сент Елмо на крајот на морето на планината Скиберас (денес [[Валета]]). Двете нови тврдини биле изградени во извонредно краток период од шест месеци во 1552 година. Сите три тврдини се покажале како клучни за време на Големата опсада. Следните неколку години биле релативно мирни, иако битката помеѓу муслиманите и христијаните продолжила со несмалено темпо. Во 1557 година витезите го избрале Жан Парисо де Валет за голем мајстор на Редот. Тој продолжил со нападите на нехристијански бродови, а се знае дека неговите приватни бродови зеле околу 3.000 муслимански и еврејски робови за време на неговиот мандат како Голем мајстор.<ref>Godfrey Wettinger, ''Slavery in the Islands of Malta and Gozo'', (Publishers Enterprise Group: Malta, 2002), p. 34</ref> До 1559 година Драгут им предизвикувал таква неволја на христијанските сили, дури и ги напаѓал бреговите на Шпанија, што [[Филип II (Шпанија)|Филип II]] ја организирал најголемата поморска експедиција во последните педесет години за да го истера корсарот од [[Триполи]]. Витезите се приклучиле на експедицијата, која се состоела од околу 54 галии и 14.000 луѓе. Оваа несреќна кампања достигнала кулминација во [[Битка кај Џерба|Битката кај Џерба]] во мај 1560 година, кога османлискиот адмирал Пијале-паша ја изненадил христијанската флота во близина на тунискиот остров [[Џерба]], заробувајќи или потопувајќи околу половина од христијанските бродови. Битката била катастрофа за христијаните и ја означила највисоката точка на отоманската доминација на Медитеранот. == Кон опсадата == [[Податотека:Fort_St_Angelo_in_Birgu.jpg|мини|Сент Анжело]] [[Податотека:Sultán_Solimán_(Palacio_del_Senado_de_España).jpg|мини|Сулејман I]] По Џерба немало сомнеж дека Турците на крајот повторно ќе ја нападнат Малта. Малта била од огромно стратешко значење за отоманскиот долгорочен план за освојување на повеќе од Европа, бидејќи Малта била отскочна штица за [[Сицилија]], а Сицилија, пак, може да биде база за инвазија на [[Неаполско Кралство|Кралството Неапол]].<ref>{{Наведена книга|title=The Papacy and the Levant, 1204–1571|last=Setton|first=Kenneth Meyer|publisher=American Philosophical Society|year=1984|isbn=0-87169-162-0|location=Philadelphia|pages=854}}</ref> Во август 1560 година, Жан де Валет испратил наредба сите витези да се подготват да се вратат во Малта веднаш штом ќе биде издадена ''цитазија'' (покана).<ref>Carmel Testa, ''Romegas'' (Midsea Book: Malta, 2002), p. 61.</ref> Турците направиле стратешка грешка што не нападнале одеднаш, додека шпанската флота била во урнатини, бидејќи петгодишното доцнење и овозможило на Шпанија да ги обнови своите сили.<ref>Braudel, op cit.</ref> Во меѓувреме, витезите продолжиле да пленат турски бродови. Во средината на 1564 година, Ромегас, најозлогласениот морепловец на Редот, заробил неколку големи трговци, вклучително и еден што му припаѓал на [[Капи-ага|главниот евнух]] на [[Сарај (турцизам)|сарајот]], и зел бројни високи затвореници, вклучувајќи го гувернерот на [[Каиро]], гувернерот на [[Александрија]] и поранешната медицинска сестра на ќерката на султанот [[Сулејман I]]. Подвизите на Ромегас им дале на Турците ''casus belli'', а до крајот на 1564 година, Сулејман решил да ги избрише витезите од Малта од лицето на земјата. До почетокот на 1565 година, мрежата на шпиони на Големиот мајстор де Валет во [[Цариград|Константинопол]] го информирала дека инвазијата е неизбежна. Де Валет започнал да собира војници во Италија, и да ја заврши работата на тврдините Сен Анжело, тврдината Сент Михаил и тврдината Сен Елмо.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/malta-prepares-for-an-imminent-ottoman-invasion/|title=Malta prepares for an imminent Ottoman invasion|date=17 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201094625/http://www.heritagemalta.org/1565/malta-prepares-for-an-imminent-ottoman-invasion/|archive-date=1 February 2016}}</ref> == Тактики и оружје == За време на опсадата на Малта биле користени сите познати техники на опсадна војна. Турските сили имале огромна опсадна кула со подвижен мост од кој стрелците пукале над ѕидините на тврдината Сент Анжело. Кулата била конструирана да биде отпорна на оган со кожни листови кои се чуваат влажни од резервоарите за вода содржани во кулата. И покрај тоа, ѕидарите од Малта имале скриена [[артилерија]] во ѕидовите, оставајќи го надворешниот ѕидар на место да го сокрие од погледот. Сокриени од очите, бранителите можеле да го преместат топот во позиција, наполнет со ланец, без да им ја откријат локацијата на Турците, кои веќе зазеле позиции во кулата кога била уништена.<ref>Hindley, G. (2009).</ref> == Армии == Турската армада, која испловила од [[Истанбул]] на 22 март, според сите сметки била една од најголемите собрани од антиката. Според една од најраните и најкомплетните истории на опсадата, онаа на официјалниот историчар на Редот Џакомо Босио, флотата се состоела од 193 пловни објекти, кои вклучувале 131 [[Галија (брод)|галии]], седум галиоти (мали галии) и четири големи галии, а остатокот биле транспортни пловни објекти.<ref name="Giacomo Bosio 1643">Giacomo Bosio, ''Histoire des Chevaliers de l'ordre de S. Iean de Hierusalem'', edited by J. Baudoin (Paris, 1643).</ref> Современите писма од Дон Гарсија, вицекралот на Сицилија, даваат слични бројки.“ <ref>''Coleccion de Documentos Ineditos Para La Historia de Espana'', vol. 29 (Madrid, 1856).</ref> Италијанскиот платеник Франциско Балби ди Кореџо (служејќи како [[Аркебуза|аркебисиер]] во шпанскиот корпус), ги дал силите како:<ref name="SOM">{{Наведена книга|title=The Siege of Malta, 1565|last=Francesco Balbi di Correggio / translated by: Ernle Bradford|year=1965|location=London}}</ref> {| style="margin:auto;" | {| class="wikitable" style="margin:auto;" ! Витезите во болница ! Османлиите |- | 500 витези-болничари | 6.000 [[Спахија|спахии]] (коњаница) |- | 400 шпански војници | 500 спахии од Караманија |- | 800 италијански војници | 6.000 [[јаничар]]и |- | 500 војници од галиите (Шпанија) | 400 авантуристи од Митилина |- | 200 грчки и сицилијански војници | 2.500 спахии од [[Румелија]] |- | 100 војници од гарнизонот на Сент Елмо | 3.500 авантуристи од Румелија |- | 100 слуги на витезите | 4.000 „верски слуги“ |- | 500 робови | 6.000 други волонтери |- | 3.000 војници извлечени од малтешкото население | Разни пирати од Триполи и Алжир |- | Вкупно: 6.100 | Вкупно: 28.500 од исток, вкупно 40.000 |} |} [[Податотека:Francico_Balbi_(1567)_La_verdadera_relación_de_lo_sucedido_en_1565_en_la_Isla_de_Malta.png|десно|мини| Првото издание на извештајот на Балби за опсадата на Малта, отпечатен во Алкала де Енарес во 1567 година.]] Витезот Хиполито Санс наведува околу 48.000 напаѓачи, иако не е јасно колку неговата работа е независна од онаа на Балби.<ref name="Arnold Cassola 1999">Arnold Cassola, ''The 1565 Great Siege of Malta and Hipolito Sans's'' La Maltea (Publishers Enterprise Group: Malta, 1999).</ref> Други современи автори даваат многу пониски бројки. Во писмото напишано до Филип Втори само четири дена по почетокот на опсадата, самиот Де Валет вели дека „''бројот на војници што е помеѓу 15.000 и 16.000, вклучувајќи седум илјади [[Аркебуза|аркебузери]] или повеќе, односно четири илјади [[јаничар]]и и три илјади. [[Спахија|спахии]]''“.<ref>''Coleccion'', op. cit., p. 367</ref> Од друга страна, во писмо до Германецот, еден месец по опсадата, де Валет пишува: „''Оваа флота се состоеше од двесте и педесет бродови, триреми, биреми и други пловни објекти; најблиската проценка што можевме да ја направиме за непријателските силата беше 40.000 борци''“.<ref>Celio Secondo Curione, ''A New History of the War in Malta'', translated from the Latin by Emanuele F. Mizzi (Tipografia Leonina: Rome, 1928).</ref> Тоа што Де Валет ѝ дава на непријателската флота од 250 бродови, бројка многу повеќе од која било друга, покажува дека самиот Голем мајстор не претерал. Писмото напишано за време на опсадата од страна на врската со Сицилија, капетанот Винченцо Анастаги, наведува дека непријателската сила била само 22.000 и неколку други писма од тоа време даваат слични бројки.<ref>Giovanni Bonello, Histories of Malta, Volume III, ''Versions and Perversions'' (Patrimonju Publishing Ltd: Malta, 2002)</ref><ref>''Coleccion'', op. cit.</ref> Сепак, Босио пристигнува до вкупно околу 30.000, што е во согласност со „''именуваните трупи''“ на Балби.<ref>Giacomo Bosio, op. cit.</ref> Историјата на Ричард Нолс во суштина ја дава истата бројка.<ref>Richard Knolles, The ''Generall Historie of the Turke'' (London, 1603).</ref> == Опсада == === Пристигнување на Османлиите === Пред да пристигнат Турците, де Валет наредил да се соберат сите култури, вклучително и незрело жито, за да се лиши непријателот од секакви локални резерви на храна. Понатаму, витезите ги загадиле сите бунари со горчливи билки и мртви животни. Турската армада пристигнала во мугрите во петокот, на 18 мај, но не слетала веднаш.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/hostile-ottoman-fleet-anchored-in-malta-today/|title=Hostile Ottoman fleet anchored in Malta today|date=18 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201140605/http://www.heritagemalta.org/1565/hostile-ottoman-fleet-anchored-in-malta-today/|archive-date=1 February 2016}}</ref> Првите борби избувнале на 19 мај.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/rash-decision-ruins-the-day/|title=Rash decision ruins the day|date=19 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204154317/http://www.heritagemalta.org/1565/rash-decision-ruins-the-day/|archive-date=4 February 2016}}</ref> Еден ден подоцна, отоманската флота отпловила до јужниот брег на островот, се свртела и конечно се закотвила во заливот Марсакслок (Марса Сироко), на речиси 10 километри (6,2 милји) од регионот Големо Пристаниште. Според повеќето извештаи, особено онаа на Балби, настанал спор помеѓу водачот на копнените сили, четвртиот [[везир]] [[сердар]] Кизилахмедли Мустафа-паша,<ref>Aurel Decei ''Istoria Imperiului Otoman'', Ed. Ştiinţifică şi enciclopedică, București 1978, page 185</ref> и врховниот поморски командант, Пијале-паша, за тоа каде да се закотви флотата. Пијале сакал да го засолни во пристаништето Марсамксет, северно од Големо Пристаниште, со цел да го избегне [[Југо (ветар)|сирокото]] и да биде поблиску до акцијата, но Мустафа не се согласил, бидејќи за закотвување на флотата таму прво ќе требало да се освои тврдината Сент Елмо, која ја сметал како влез во пристаништето. Мустафа имал намера, според овие извештаи, да ја нападне лошо одбраната поранешна престолнина Мдина, која стоела во центарот на островот, а потоа да ги нападне тврдините Сент Анжело и Михаил по копно. Ако е така, нападот на Сент Елмо ќе бил целосно непотребен. Сепак, Мустафа попуштил, очигледно верувајќи дека ќе бидат потребни само неколку дена за да се уништи Елмо. Откако Турците успеале да ги стават во употреба топовите, на крајот на мај тие започнале со бомбардирање. [[Податотека:Matteo_Perez_d'_Aleccio_(1547-1616)_-_The_Siege_of_Malta,_Siege_and_Bombardment_of_Saint_Elmo,_27_May_1565_-_BHC0253_-_Royal_Museums_Greenwich.jpg|мини|Опсада на Свети Елмо на 27 мај 1565 година]] Се смета дека [[Сулејман I]] сериозно згрешил кога ја поделил командата на три начини. Тој не само што ја поделил командата меѓу Пијале и Мустафа, туку им наредил на двајцата да му се потчинат за Драгут кога тој пристигнал од [[Триполи]]. Меѓутоа, современите писма од шпиони во [[Константинопол]] сугерираат дека планот отсекогаш бил прво да се земе Сент Елмо.<ref>''Coleccion'', op. cit., pp. 6–7</ref> Во секој случај, за Турците да ги концентрираат своите напори на тоа се покажало како критична грешка. Додека Османлиите слетувале, витезите и Малтежаните направиле некои подобрувања во последен момент во одбраната на Биргу и Сенглеа. Османлиите го поставиле својот главен логор во Марса, која била блиску до утврдувањата на витезите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/ottoman-troops-land-in-malta/|title=Ottoman troops land in Malta|date=20 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206082039/http://www.heritagemalta.org/1565/ottoman-troops-land-in-malta/|archive-date=6 February 2016}}</ref> Во следните денови, Османлиите поставиле кампови на ридот Санта Маргерита <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/birgu-attacked-greek-betrays-order-of-st-john/|title=Birgu attacked: Greek betrays Order of St John|date=21 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205005127/http://www.heritagemalta.org/1565/birgu-attacked-greek-betrays-order-of-st-john/|archive-date=5 February 2016}}</ref> и на [[Валета|полуостровот Скиберас]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/liberated-prisoners-enrolled-as-soldiers/|title=Liberated prisoners enrolled as soldiers|date=24 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205060250/http://www.heritagemalta.org/1565/liberated-prisoners-enrolled-as-soldiers/|archive-date=5 February 2016}}</ref> Нападите на Биргу започнале на 21 мај, додека Сенглеа првпат била нападната еден ден подоцна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/turks-planning-to-sabotage-fort-st-elmo/|title=Turks planning to sabotage Fort St Elmo|date=22 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205010617/http://www.heritagemalta.org/1565/turks-planning-to-sabotage-fort-st-elmo/|archive-date=5 February 2016}}</ref> [[Податотека:Grand_Siège_de_Malte-fr.svg|мини|533x533пкс| Карта на Малта во времето на големата опсада. ''Натписи на француски'']] === Освојување на Сент Елмо === {{Цитатник|Темнината на ноќта тогаш стана светла како ден, поради огромното количество вештачки пожари. Беше навистина толку светло што можевме да ја видиме [[Форт Сент Елмо|Сент Елмо]] сосема јасно. Топџиите на Сент Анжело... можеа да ги положат и да ги обучат своите парчиња врз Турците кои напредуваа, кои беа избрани во светлината на пожарите.|20|20|Франциско Балби, шпански војник<ref>{{cite book|last=Grant|first=R.G.|title=Battle a Visual Journey Through 5000 Years of Combat|location=London|publisher=Dorling Kindersley|year=2005|page=133}}</ref>}}Откако правилно пресметал дека Турците ќе се обидат да обезбедат точка за спуштање на нивната флота и на тој начин ќе ја започнат кампањата со обид да ја заземат тврдината Сент Елмо, де Валет испратил засилување и концентрирал половина од својата тешка артилерија во тврдината.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/refugees-ordered-to-leave-fort-st-elmo/|title=Refugees ordered to leave Fort St Elmo|date=25 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206181636/http://www.heritagemalta.org/1565/refugees-ordered-to-leave-fort-st-elmo/|archive-date=6 February 2016}}</ref> Неговата намера била тие да го издржат олеснувањето што го ветил Дон Гарсија, вицекралот на Сицилија. Незапирливото бомбардирање на тврдината од триесетина топови на повисокиот терен на планината Скиберас започнало на 27 мај,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/fort-st-elmo-under-fire-renegade-reveals-ottoman-plan/|title=Fort St Elmo under fire: Renegade reveals Ottoman plan|date=27 May 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305000242/http://www.heritagemalta.org/1565/fort-st-elmo-under-fire-renegade-reveals-ottoman-plan/|archive-date=5 March 2016}}</ref> и ја претворило тврдината во урнатини во рок од една недела, но Де Валет ги евакуирал ранетите ноќе и ја снабдувал тврдината од другата страна на пристаништето. По пристигнувањето во мај, Драгут поставил нови топови за да ја загрози спасувачката линија на траектот. На 3 јуни, една партија [[јаничар]]и успеала да го заземе гребенот и ровот на тврдината.<ref name="sire" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heritagemalta.org/1565/ravelin-of-fort-st-elmo-taken-over-by-ottomans/|title=Ravelin of Fort St Elmo taken over by Ottomans|date=3 June 2015|work=Heritage Malta|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205002406/http://www.heritagemalta.org/1565/ravelin-of-fort-st-elmo-taken-over-by-ottomans/|archive-date=5 February 2016}}</ref> Сепак, до 8 јуни, витезите испратиле порака до Големиот мајстор дека тврдината повеќе не може да се држи, но биле одбиени со пораки што тврдината мора да се држи додека не пристигнат засилувањата.<ref name="sire" /> Турците ги нападнале оштетените ѕидови на 10 и 15 јуни и извршиле севкупен напад на 16 јуни, при што дури и робовите и најмените веслачи во галијата сместени во Сент Елмо, како и домородните малтешки војници, наводно се бореле и загинале „''речиси храбро како и самите витези''“. Два дена подоцна, Драгут бил виден во рововски топови како се расправа со турските стрелци за нивното ниво на оган. На инсистирање на Драгут, целта на топот била спуштена, но целта била премногу ниска, а при испуканата топка се откачила дел од ровот, кој го погодил Драгут во главата, убивајќи го,<ref>{{Наведена книга|title=The papacy and the Levant|last=Setton|first=Kenneth Meyer|publisher=American Philosophical Society|year=1984|isbn=9780871691620|volume=4|location=Philadelphia|pages=860}}</ref> (иако според Босио, тој бил убиен кога од Форт Сент Анжело било пукано кон).<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Конечно, на 23 јуни, Турците го зазеле она што останало од тврдината Сент Елмо.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Тие ги убиле сите бранители, вкупно над 1.500 луѓе, но поштедиле девет витези кои пиратите ги заробиле. Мал број Малтежани успеале да побегнат со пливање преку пристаништето.<ref name="Allen2015">{{Наведена книга|title=The Great Siege of Malta: The Epic Battle between the Ottoman Empire and the Knights of St. John|last=Bruce Ware Allen|date=22 October 2015|publisher=University Press of New England|isbn=978-1-61168-843-6|page=160}}</ref> Иако Турците успеале да го заземат Сент Елмо, дозволувајќи му на Пијале да ја закотви својата флота во Марсамксет, опсадата на тврдината Сент Елмо ги чинела Турците најмалку 6.000 луѓе, вклучително и половина од нивните јаничари.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Мустафа ги обезглавил телата на витезите и нивните тела лебделе низ заливот. Како одговор на тоа, Де Валет ги обезглавил сите свои турски затвореници, ги натоварил нивните глави во своите топови и ги испукал во турскиот логор. === Паника === Во тоа време, веста за опсадата се ширела. Додека војниците и авантуристите се собирале на Сицилија за помош на Дон Гарсија, се проширила и паника. Не може да има мало сомневање дека влогот бил голем, можеби поголем од кој било друг момент во натпреварот меѓу [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и Европа. [[Елизабета I|Кралицата Елизабета I]] од Англија напишала:<ref>Felix Pryor, ''Elizabeth I: Her Life in Letters'', (University of California Press, 2003), p.39.</ref>{{Цитатник|Ако Турците победат над островот Малта, не е сигурно каква понатамошна опасност може да следи за остатокот од христијанскиот свет.}}Сите современи извори укажуваат на тоа дека Турците имале намера да продолжат кон туниската тврдина Ла Голета и да ја одземат од Шпанците, а Сулејман исто така зборувал за инвазија на Европа преку Италија. Сепак, современите научници имаат тенденција да не се согласуваат со ова толкување на важноста на опсадата. Х.ЈА. Сире, историчар кој напишал историја на Редот, е на мислење дека опсадата претставува преголемо проширување на османлиските сили и тврди дека ако островот паднел, тој брзо би бил повторно преземен со масовен шпански контранапад.<ref name="sire">{{Наведена книга|title=The Knights of Malta|last=Sire|first=H. J. A.|publisher=Yale University Press|year=1993|isbn=0-300-05502-1|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68 68–70]|chapter=5|chapter-url=https://archive.org/details/knightsofmalta00hjas/page/68}}</ref> Иако Дон Гарсија не го испратил веднаш ветеното олеснување (трупите сè уште се собирале), тој го убедил [[Филип II (Шпанија)|Филип II]] да му дозволи да ослободи напредна сила од околу 600 луѓе под команда на Дон Мелкиор де Роблес, шпански витез. По неколку обиди, ова ''пиколо сокорсо'' успеал да слета на Малта на почетокот на јули и да се прикраде во Биргу, неизмерно подигнувајќи го духот на опколениот гарнизон. Сепак, оваа сила за помош била премала за да има некое значајно влијание. Дон Гарсија го молел Филип II да одобри распоредување на многу поголеми сили за помош, но шпанскиот крал бил неодлучен и се плашел да ја ризикува својата новособрана флота.<ref>Roger Crowley: Empires Of the Sea https://books.google.com/books/about/Empires_of_the_Sea.html?id=2jUhAQAAIAAJ</ref> === Полуостров Сенглеа === [[Податотека:The_Siege_of_Malta-_Siege_and_Bombardment_of_St_Michael,_28_June_1565_RMG_BHC0255.tiff|мини|Опсадата на Свети Михаил, покажувајќи ги христијанските витези отсечени од морето и опкружени во нивните преостанати тврдини Биргу, Свети Анжело и Свети Михаил.&nbsp;]] На 15 јули, Мустафа наредил двоен напад врз полуостровот Сенглеа. Тој превезол 100 мали пловила низ планината Скиберас до Големото Пристаниште, со што ги избегнал силните топови на тврдината Сент Анжело, со цел да изврши морски напад против гребенот користејќи околу 1.000 јаничари, додека пиратите ја нападнале тврдината Свети Михаил на копнениот крај. За среќа за Малтежанецот, еден дезертер го предупредил Де Валет за претстојната стратегија и Големиот мајстор имал време да изгради палисада долж гребенот Сенглеа, што успешно помогнало да се одврати нападот. Како и да е, нападот веројатно ќе бил успешен доколку турските чамци не дошле на дострел (помалку од 200 јарди) на атилеријата на ниво на морето од пет топови што ја конструирал командантот Шевалие де Гирал во основата на тврдината Сент Анжело со единствена цел да запре ваков амфибиски напад. Само два салвоа ги потонале сите пловила освен еден, убивајќи над 800 од напаѓачите. Копнениот напад не успеал истовремено кога силите за помош успеале да преминат на Свети Михаил преку пловечки мост, со што Малта била спасена за тој ден. Турците до тој момент ги окупирале Биргу и Сенглеа со околу 65 опсадни топови и го подложиле градот на веројатно најодржливото бомбардирање во историјата до тоа време. (Балби тврди дека во текот на опсадата биле испукани 130.000 бомби) Откако во голема мера уништил еден од клучните [[бастион]]и на градот, Мустафа наредил уште еден масивен двоен напад на 7 август, овој пат против Свети Михаил и самиот Биргу. Во таа прилика, Турците ги пробиле градските ѕидини и се чинело дека опсадата е завршена, но неочекувано напаѓачите се повлекле. Како што се случило, командантот на коњаницата, капетанот Винченцо Анастаги ја нападна незаштитената турска теренска болница, убивајќи ги сите и обезглавувајќи повеќе од шеесет Турци.<ref name="Francisco Balbi 1961">Francisco Balbi, ''The Siege of Malta 1565'', translated by H.A. Balbi (Copenhagen, 1961).</ref> Турците, мислејќи дека христијанското засилување пристигнало од Сицилија, го прекинале нападот. === Свети Михаил и Биргу === По нападот на 7 август, Турците продолжиле со бомбардирањето на Свети Михаил и [[Биргу]], изведувајќи барем уште еден голем напад врз градот на 19-21 август. Што всушност се случило за време на тие денови на интензивни борби не е сосема јасно. [[Податотека:Matteo_Perez_d'_Aleccio_(1547-1616)_-_The_Siege_of_Malta,_Attack_on_the_Post_of_the_Castilian_Knights,_21_August_1565_-_BHC0257_-_Royal_Museums_Greenwich.jpg|мини|Напад на кастилските витези на 21 август 1565 година]] Извештајот на Бредфорд за кулминацијата на опсадата вели за една мина која експлодирала со огромна експлозија, пробивајќи ги градските ѕидини и предизвикувајќи камен и прашина да паднат во рововите. Балби, во својот дневник за 20 август, вели само дека на Де Валет му било кажано дека Турците се во ѕидините; Големиот мајстор се стрчал на „''загрозениот пост каде што неговото присуство правеше чуда.'' ''Меч во рака, тој остана на најопасното место додека Турците не се повлекоа''.“ <ref name="Francisco Balbi 1961">Francisco Balbi, ''The Siege of Malta 1565'', translated by H.A. Balbi (Copenhagen, 1961).</ref> Босио исто така не спомнува за успешна детонација на мина. Наместо тоа, според неговиот извештај настанало паника кога жителите на градот ги шпионирале турските стандарди надвор од ѕидините. Големиот мајстор истрчал таму, но не нашол Турци. Во меѓувреме, канонада на врвот Свети Анжело, зафатен од истата паника, убил голем број граѓани со „пријателски оган“.<ref>Bosio, op. cit., p. 552.</ref> === Свети Михаил и Мдина === Ситуацијата била доволно страшна што, во одреден момент во август, Советот на старешини одлучил да го напушти градот и да се повлече во тврдината Сент Анжело. Де Валет, сепак, ставил вето на овој предлог. Ако погодил дека Турците ја губат волјата, бил во право. Иако бомбардирањето и малите напади продолжиле, напаѓачите биле погодени од сè поголем очај. Кон крајот на август, Турците се обиделе да ја заземат тврдината Свети Михаил, прво со помош на ''манта'' (слична на формацијата Тестудо), мал опсаден мотор покриен со штитови, а потоа со употреба на целосно разнесување на опсадната кула. Во двата случаи, малтешките инженери излегле низ урнатините и ги уништиле конструкциите. На почетокот на септември, времето се менувало и Мустафа наредил марш до Мдина, со намера да презимува таму. Сепак, нападот не успеал. Слабо одбранетиот и снабден град намерно почнал да пука со своите топови кон Турците кои се приближувале на бесмислено долгиот дострел; овој блеф ги исплашил со тоа што ги измамил веќе деморализираните Турци да мислат дека градот има муниција.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.independent.com.mt/articles/2015-06-15/local-news/The-Mdina-siege-of-1429-was-greater-than-the-Great-Siege-6736137257|title=The Mdina siege of 1429 was 'greater than the Great Siege' of 1565|last=Grima|first=Noel|date=15 June 2015|work=[[The Malta Independent]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815144304/http://www.independent.com.mt/articles/2015-06-15/local-news/The-Mdina-siege-of-1429-was-greater-than-the-Great-Siege-6736137257|archive-date=15 August 2015}}</ref> До 8 септември, Турците ја започнале својата артилерија и се подготвувале да го напуштат островот, откако изгубиле можеби една третина од своите луѓе поради борби и болести.<gallery widths="300px" heights="200px"> File:Malta_Mdina_BW_2011-10-05_09-28-08.jpg File:Mdina_fortifications_map_1565.png|alt= </gallery>Поглед на Мдина (горе) и карта на градските утврдувања какви што биле во 1565 година (долу) === ''Гран Сокорсо'' === На 7 септември, Дон Гарсија, конечно, слетал со околу 8.000 луѓе во заливот Сент Пол на северниот крај на островот. Таканаречените ''Гранде Сокорсо'' („големо засилување“) се позиционирале на сртот на Сан Паул тат-Тарџа на 13 септември, чекајќи го отоманскиот напад. Се вели дека, кога некои вжештени витези на силите за помош го виделе отоманското повлекување и запалените села, во пресрет на тоа, тие се зафатиле со напад без да чекаат наредби од Асканио дела Коргна. Тој, гледајќи ги војниците во таков дух, немал друг избор освен да нареди општа обвинение што резултирало со масакр на османлиските сили кои се повлекувале од островите на 13 септември. Малта го преживеала отоманскиот напад и низ цела Европа луѓето ја прославиле последната епска битка во која биле вклучени крстоносците витези. Силите за помош се состоеле главно од шпански и италијански војници, испратени од [[Шпанско Царство|Шпанското Царство]], како и од [[Војводство Фиренца|Војводството Фиренца]], [[Република Џенова]], [[Папска Држава|Папските држави]] и Војводството Савоја.<ref name="paoletti2008">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Uz8eiwzEMHQC&pg=PA16|title=A Military History of Italy|last=Paoletti|first=Ciro|date=2008|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275985059|pages=16–17}}</ref> == Последици == [[Податотека:Levee_du_Siege_de_Malte_by_Charles_Philippe_Lariviere_1798_1876.jpg|лево|мини|350x350пкс| ''Крај на опсадата на Малта'' од Чарлс-Филип Ларивиер (1798–1876). [[Версај (дворец)|Версајски дворец]].]] [[Податотека:Great_Siege_monument_Valletta_Malta.jpg|мини|271x271пкс| Споменик на големата опсада од Антонио Скиортино во [[Валета]]]] Бројот на жртви е спор колку и бројот на напаѓачите. Балби дава 35.000 турски жртви,<ref name="SOM">{{Наведена книга|title=The Siege of Malta, 1565|last=Francesco Balbi di Correggio / translated by: Ernle Bradford|year=1965|location=London}}</ref> Босио 30.000 жртви (вклучувајќи ги и морнарите).<ref name="Giacomo Bosio 1643">Giacomo Bosio, ''Histoire des Chevaliers de l'ordre de S. Iean de Hierusalem'', edited by J. Baudoin (Paris, 1643).</ref> Неколку други извори даваат околу 25.000.<ref>Arnold Cassola, ''The 1565 Ottoman Malta Campaign Register'', (Publishers Enterprise Group: Malta, 1998), p. 111.</ref> [[Витез]]ите изгубиле третина од својот број, а Малта третина од своите жители. Биргу и Сенглеа биле суштински срушени до темел. Сепак, 9.000 бранители успеале да издржат опсада од повеќе од четири месеци во жешкото лето, и покрај тоа што издржале бомбардирање од околу 130.000 топови. Жан де Валет, Големиот мајстор на витезите од Малта, имал клучно влијание во победата против Османлиите со неговиот пример и неговата способност да ги охрабрува и држи луѓето заедно. Овој пример имал големо влијание, соединувајќи ги кралевите на Европа во сојуз против претходно навидум непобедливите Османлии; резултатот бил огромниот сојуз на силите против Османлиите во [[Битка кај Лепанто|Битката кај Лепанто]] шест години подоцна. Таква била благодарноста на Европа за херојската одбрана на витезите што парите набрзо почнале да се слеваат на островот, дозволувајќи му на Де Валет да изгради утврден град, [[Валета]], на планината Скиберас. Неговата намера била да ја ускрати позицијата на сите идни непријатели. Самиот Де Валет починал во Бускет во ловечка несреќа во 1568 година. == Поврзано == * [[Алжирска инвазија (1541)|Експедиција во Алжир (1541)]] * [[Берберски пирати|Варварски корсари]] * [[Битка кај Џерба]] * [[Битка кај Лепанто]] * [[Битка кај Превеза|Битката кај Превеза]] * [[Список на отомански опсади|Список на отомански опсади и слетувања]] * [[Список на опсади]] * [[Опсада на Родос (1480)]] * [[Опсада на Родос (1522)]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * Ален, Брус Вер, ''Големата опсада на Малта: Епската битка помеѓу Отоманската Империја и Витезите на Свети Јован'', Хановер NH, ForeEdge 2017{{ISBN|1512601160}}. * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBradford,_Ernle1961">[[Специјални: Извори на книги/1-84022-206-9|1-84022-206-9]]</cite></bdi> * Бредфорд, Ернле, ''Адмиралот на султанот: Животот на Барбароса'', Лондон, 1968 година. * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFrancesco_Balbi_di_Correggio_(translated_Ernle_Bradford_in_1965)1568">[[Специјални: Извори на книги/0-14-101202-1|0-14-101202-1]]</cite></bdi> * Кари, Е. Хамилтон, ''Морски волци на Медитеранот'', Лондон, 1910 г. * Кисели краставички, Тим. ''Малта 1565: Последна битка на крстоносните војни'' ; Серија на кампањата Osprey #50, издаваштво Osprey, 1998 година. * Ротман, Тони, „Големата опсада на Малта“, во ''Историја денес'', јануари 2007 година. * Spiteri, Stephen C. ''The Great Siege: Knights vs.'' ''Турци, 1565 година''. Малта, авторот, 2005 година. * Волф, Џон Б., ''Варварскиот брег: Алжир под Турците''. Њујорк, 1979 година;{{ISBN|0-393-01205-0}} {{Поголеми османлиски опсади}} [[Категорија:Опсади на Отоманското Царство]] [[Категорија:Историја на Малта]] [[Категорија:Опсади на Малта]] [[Категорија:Битки на Малтешкиот ред]] [[Категорија:Судири во 1565 година]] [[Категорија:Битки на Шпанија]] [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] i7pjva6g51tbosgs9fzsphe5vejhxjr 0 205303 5543201 5542691 2026-04-22T03:02:01Z Bjankuloski06 332 /* Втора војна */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543201 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Diadochi.png|350п|мини|десно|Кралствата на [[Антигон]], [[Птоломеј]], [[Селевк]], [[Лизимах]] и [[Касандар]] околу 305 гпне]] '''Дијадоси''' ([[Старогрчки јазик|грчки]]. ''Diadochoi - наследници'') биле генерали во македонската војска за време на [[Александар Македонски]], кои после неговата смрт владееле со делови од териториите на големата [[Македонска Империја]]. Честопати дијадосите меѓусебно војувале со цел да завладеат поголема територија. После четириесетина години војни помеѓу дијадосите се формирале три позначајни династии: * [[Селевкиди]] во [[Персија]], [[Вавилонија]] и [[Мала Азија]] * [[Птолемаиди]] или [[Лагиди]] во [[Египет]] * [[Антигониди]] во [[Европа]] == Смртта на Александар == После смртта на [[Александар Македонски]] [[323 п.н.е.]] империјата останала без наследник. Веднаш започнале и кавгите околу наследството. [[Мелегар (генерал)|Мелегар]] и пешадијата го поддржувале Александровиот полубрат [[Филип III Аридеј]]. Главниот командант на коњаницата [[Пердика (регент)|Пердика]] сметал дека треба да се почека раѓањето на сѐ уште неродениот син на Александар. Бил направен договор според кој Аридеј требало да биде крал (како Филип III) и заедно да владее со синот на Александар, кој требало да се роди. Според овој договор, Пердика станал регент, а Мелегар негов помошник. Набрзо Пердика го убива [[Мелегар]] и други позначајни војсководци и ја презема контролата во свои раце. Генералите кои го поддржувале Пердика за возврат добиле право да управуваат со сатрапиите: * [[Птоломеј]] го добил [[Египет]] * [[Лаомедон]] ја добил [[Сирија]] и [[Феникија]] * [[Филота]] ја добил [[Киликија]] * [[Пејтон]] ја добил [[Медија]] * [[Антигон]] ја добил [[Фригија]], [[Ликија]] и [[Памфилија]] * [[Лисандер]] ја добил [[Карија]] * [[Менандар]] ја добил [[Лидија]] * [[Лизимах]] ја добил [[Тракија]] * [[Леонат]] ја добил [[Хелеспонтскa Фригија]] * [[Неоптолем]] ја добил [[Ерменија]] * [[Антипатар]] и [[Кратер]] заеднички владееле со Европскиот дел на македонското царство * [[Евмен]] ја добил [[Кападокија]] и [[Пафлагонија]] Во источниот дел на македонското царство, Пердика ја задржал структурата на власт од времето на Александар Македонски. == Побуна во Грција == После веста за смртта на Александар, во Грција започнала побуната позната и како [[Ламиска војна]] (323 п.н.е. - 322 п.н.е.). [[Атина]] и другите градови прават опсада на [[Антипатар]] во [[Ламија]]. На припомош на Антипатар му дошол [[Леонат]] кој со својата војска успева да ја разбие опсадата, но во битките Грците успеале да го убијат [[Леонат]]. Борбите не престанале сè додека не дошол на припомош [[Кратер]] со својата поморска флота, кој успева да ги победи Атињаните во [[битка кај Кранон|Битката кај Кранон]] на 5 септември [[322 п.н.е.]]. После оваа битка Македонците повторно владеат со Грција. == Војни на дијадосите == === Прва војна === Бракот на [[Пердика (регент)|Пердика]] со [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]], сестрата на Александар, предизвикал нова побуна кај македонските генерали со што се создале услови за започнување на првата војна на дијадосите (322 п.н.е. - 320 п.н.е.). [[Антипатар]], [[Кратер]], [[Антигон]] и [[Птоломеј]] се здружиле против Пердика. Повод за војната бил најден во кражбата на телото на Александар од страна на [[Птоломеј]] и пренесувањето на неговото тело во [[Египет]]. Во една од битките бил убиен [[Кратер]]. Додека Пердика бил убиен од страна на неговите генерали [[Селевк I]], [[Антигон]] и [[Пејтон]] во текот на подготовките за инвазија врз [[Египет]]. [[Птоломеј]] се спогодил со убијците на Пердика, со тоа што [[Пејтон]] и [[Архидеј]] ги прави регенти, а овие набрзо прават спогодба со [[Антипатар]] кој исто така станува регент. [[Антигон]] продолжува да владее со [[Фригија]], [[Ликија]] и [[Памфилија]]. [[Птоломеј]] го задржува [[Египет]], а [[Лизимах]] - [[Тракија]], додека убијците на Пердика ги добиваат источните делови на македонското царство. [[Селевк I]] го добил [[Вавилон]], [[Пејтон]] ја добил [[Медеја]], а [[Антигон]] [[Елам]] со [[Суза]]. [[Антипатар]] ја задржува контролата над европскиот дел од македонското царство, додека [[Антигон]] со својата силна армија владее со источниот дел на македонското царство во [[Азија]]. === Втора војна === После смртта на [[Антипатар]] повторно избувнала војна, втора војна на дијадосите (319 п.н.е. - 315 п.н.е.). Антипатар наместо да му ја предаде власта на неговиот сопствен син [[Касандар]], го именувал [[Полиперхон]] за регент. Од овие причини после неговата смрт помеѓу [[Касандар]] и [[Полиперхон]] започнуваат кавги во кои веднаш се вмешуваат и други. [[Касандар]] добил поддршка од [[Антигон]] и [[Птоломеј]], а [[Полиперхон]] добил помош од [[Евмен]]. Полиперхон бил истиснат од Македонија, пребегнал во [[Епир]] и заедно со синот на Александар, ја добиваат поддршката на [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], мајката на Александар, после што завладеале со Македонија. Брзо после тоа, [[Касандар]] повторно ја контролира Македонија и синот на Александар. После големите битки, [[Евмен]] бил предаден и убиен од страна на неговите војници. Тоа го искористил [[Антигон]] кој станал уште помоќен господар над азискиот дел од Македонското царство. === Трета војна === [[Антигон]] станал премногу јак, што било сигнал за останатите дијадоси да се здружат против него, со што се создале услови за третата војна на дијадосите (314 п.н.е. - 311 п.н.е.). [[Птоломеј]], [[Лизимах]] и [[Касандар]] се здружиле против [[Антигон]]. Антигон извршил инвазија над [[Сирија]], која во тоа време била под власт на [[Птоломеј]]. Антигон врши опсада и на [[Тир]] повеќе од година дена. [[Полиперхон]] застанал на страната на Антигон. [[Птоломеј]] успеал да го победи синот на Антигон во [[Битката кај Газа]] [[312 п.н.е.]]. [[Селевк I]] ја зацврстил својата контрола над [[Вавилон]] и останатиот дел на Македонското царство во [[Азија]]. [[Антигон]] склопил примирје со [[Птоломеј]], [[Лизимах]] и [[Касандар]], а продолжил да војува со [[Селевк I]], со намера да ги поврати изгубените источни делови од царството. Врши опсада на [[Вавилон]] [[309 п.н.е.]], но после претрпениот пораз против [[Селевк]] присилен е да се повлече. [[Касандар]] го убил синот на [[Александар Македонски]], [[Александар IV]], со што ја прекинува лозата на [[Аргеади]]те, која неколку векови владеела со Македонија. === Четврта војна === [[Податотека:Diadochen1.png|400п|мини|десно|Поделба на Македонија околу 290 гпне]] Во четвртата војна на дијадосите (308 п.н.е. - 301 п.н.е.), [[Птоломеј]] го проширил своето влијание врз [[Кипар]] и островите во [[Егејското Море]], а [[Селевк I]] продолжил да го проширува своето влијание во источните делови од македонското царство. [[Антигон]] го испратил својот син [[Деметриј I Опсадникот|Деметриј]] да ја освои [[Грција]]. Деметриј успеал да ја освои [[Атина]] во [[307 п.н.е.]], после што врши инвазија врз [[Кипар]], ја победува флотата на Птоломеј во [[Битка кај Саламина (306 п.н.е.)|Битката кај Саламина]] во [[306 п.н.е.]]. [[Антигон]] се обидува во [[306 п.н.е.]] да го освои и [[Египет]], но најверојатно силна бура го спречува во таа намера. Деметриј, синот на Антигон, го запоседнува [[Родос]] во [[305 п.н.е.]] кој бил бранет од [[Птоломеј]], [[Лизимах]] и [[Касандар]]. На крај се постигнал компромис, [[Родос]] да го помага [[Антигон]] против сите непријатели освен против [[Птоломеј]]. Деметриј сега има одврзани раце и тргнува во нови походи во [[Грција]], во кои го победува Касандар и го формира [[Хеленистички сојуз|Хеленистичкиот сојуз]], за да се одбранат грчките градови од непријателите. [[Касандар]] моли за мир, но [[Антигон]] го одбива. Деметриј се обидува да ја заземе [[Тесалија]], каде се бори против Касандар, кој пак на помош ги повикува своите сојузници. За да се изврши притисок над Антигон, [[Лизимах]] ја освојува западна [[Анадолија]], но Антигон и Деметриј го изолираат во [[301 п.н.е.]] близу [[Ипс]]. [[Селевк I]] доаѓа на помош и го спасува [[Лизимах]]. Селевк го победува Антигон во [[Битката кај Ипс]], а во битка е убиен и самиот [[Антигон]]. Лизимах и Селевк I прават поделба на деловите од македонското царство во Азија кои биле под контрола на Антигон. Со оваа поделба [[Лизимах]] го добил западниот дел на [[Мала Азија]], братот на [[Касандар]] ја добил [[Киликија]] и [[Ликија]], а [[Селевк]] останатите делови. == Борба за Македонија == Таканаречената Борба за Македонија, се одвивала во периодот од 298 п.н.е. до 285 п.н.е. После смртта на [[Касандар]] [[298 п.н.е.]], неговите синови се покажале како слаби војсководци. Еден од синовите на помош го повикува [[Деметриј]], кој ја задржал контролата над [[Кипар]], [[Пелопонез]] и многу други егејски острови, а ја зазел и [[Киликија]] и [[Ликија]]. [[Деметриј]] го убива синот на [[Касандар]] и самиот владее со Македонија (294 п.н.е.). Додека ја консолидирал својата власт над ново-освоените територии, останатите територии со кои владеел му ги презеле другите дијадоси. [[Лизимах]] завладеал со западна [[Анадолија]], [[Селевк I]] го завладеал поголемиот дел на [[Киликија]], а [[Птоломеј]] ги освојува [[Кипар]], [[Ликија]] и источна [[Киликија]]. Набрзо [[Лизимах]] и [[Пир Епирски|Пир]] поттикнуваат нови немири во Македонија, па [[Деметриј]] ја напушта Македонија, власта во Грција ја презел [[Антигон II]], синот на [[Деметриј]]. [[Деметриј]] се обидува да завладее со териториите на иситок. Но конечно [[Селевк I]] го фаќа [[Деметриј]] во [[286 гпне]]. == Борба на Лизимах и Селевк == Борбата на Лизимах и Селевк се одвивала во периодот од 285 п.н.е. до 281 п.н.е. [[Лизимах]] и [[Пир Епирски|Пир]] заедно го протерале [[Антигон II]] од [[Атина]] во [[Тесалија]], а потоа Лизимах го истерал и неговиот сојузник [[Пир Епирски|Пир]] од Македонија. Кога Лизимах го убил својот син, неговата жена отишла кај [[Селевк I]]. Селевк I го победува Лизимах во [[Битката кај Корупедија]] во [[Лидија]] [[281 п.н.е.]]. == Последици == Како последица на сите овие војни се формираат три династии кои владеат со териториите на македонското царство: * [[Селевкидската династија]], владее со [[Персија]], [[Вавилонија]] и [[Мала Азија]] * [[Птолемаиди|Птолемаидската династија]] ([[Лагиди]]), владеe со [[Египет]] * [[Антигонидската династија]], владеe во Европа (Грција и Македонија) {{Дијадоси}} {{Генерали во војската на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Дијадоси| ]] [[Категорија:Македонски монарси]] [[Категорија:Македонска Империја]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Македонија во 4 век п.н.е.]] [[Категорија:Македонија во 3 век п.н.е.]] [[Категорија:Војни на Античка Македонија]] hthezsiap6i0kmnmgji8c69o4mim7ka 0 205389 5543154 5542682 2026-04-21T22:43:44Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Неоптоломеј → Неоптолем (2) 5543154 wikitext text/x-wiki '''Евмен Кардиски''' ([[362 п.н.е.]] - [[316 п.н.е.]]) — македонски генерал и секретар на [[Александар Македонски]] и еден од [[дијадосите]]. Од [[323 п.н.е.]] бил сатрап на [[Кападокија]] и [[Пафлагонија]]. Бил предаден од неговите војници во дијадошките војни. Евмен е роден во [[Кардија]], Галиполе. Работел како секретар кај [[Филип II]], а после неговата смрт и кај [[Александар Македонски]]. После смртта на Александар [[323 п.н.е.]] командува со голема војска, која е во служба на [[Александар IV Македонски]] (родениот син на Александар). При поделбата на македонската империја Евмен на управување ја добива [[Кападокија]] и [[Пафлагонија]], кои биле проблематични за владеење. Регентот на македонската империја [[Пердика (намесник)|Пердика]], им дава задача на [[Антигон]] и [[Леонат]] да му помогнат на Евмен за целосно да завладее со [[Кападокија]] и [[Пафлагонија]]. [[Антигон]] ја одбил оваа задача која му ја дал [[Пердика (намесник)|Пердика]], по што бил повикан на суд заради непослушност. Но [[Антигон]] се здружил со [[Антипатар]], [[Кратер]], [[Птоломеј]] и [[Лизимах]] против [[Пердика (намесник)|Пердика]]. Евмен останал на страната на [[Пердика (намесник)|Пердика]]. Кога [[Кратер]] и [[Антипатар]] завршиле со [[Ламиската војна]] и ја потчиниле [[Грција]], тргнале во [[Азија]] за да го срушат [[Пердика (намесник)|Пердика]]. Прво ја нападнале [[Кападокија]]. [[Кратер]] и [[Неоптолем]], сатрапот на [[Ерменија]], биле поразени близу [[Хелеспонт]] [[321 гпне]] од страна на Евмен. [[Неоптолем]] загинал во битката, а [[Кратер]] подоцна починал како последица на тешкото ранување. Откако бил убиен [[Пердика (намесник)|Пердика]] во [[Египет]], македонските генерали решиле да расчистат и со Евмен, таа задача ја добиваат [[Антипатар]] и [[Антигон]]. На Евмен му откажуваат послушност неговите официри по што морал да се засолни во тврдината Нора, која се наоѓала помеѓу [[Кападокија]] и [[Ликаонија]], каде останал повеќе од една година, сè до смртта на [[Антипатар]]. [[Антипатар]] го препушта регентството на неговиот пријател [[Полиперхон]] наместо на неговиот син [[Касандар]], по што [[Касандар]] се здружува со [[Антигон]] и [[Птоломеј]], а Евмен се здружува со [[Полиперхон]]. После напуштањето на тврдината Нора, Евмен ја напаѓа [[Феникија]] и [[Сирија]]. [[Антигон]] [[318 п.н.е.]] трнува против Евмен кој морал да се повлече во источниот дел од македонското царство. Се одвиле две помали битки, [[Битката кај Паратакена]] [[317 п.н.е.]] и [[Битката кај Габјена]] [[316 п.н.е.]], после кои Евмена неговите сопствени војници го предале на [[Антигон]]. == Поврзано == * [[Дијадоси]] == Надворешни врски == * [http://40.1911encyclopedia.org/E/EU/EUMENES_OF_CARDIA.htm 1911 Encyclopædia Britannica on Eumenes of Cardia] {{en}} * [http://classics.mit.edu/Plutarch/eumenes.html The Life of Eumenes by Plutarch] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051230095944/http://classics.mit.edu/Plutarch/eumenes.html |date=2005-12-30 }} {{en}} * [http://classics.mit.edu/Diodorus/diod.9.html The Historical Library by Diodorus] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051227011007/http://classics.mit.edu/Diodorus/diod.9.html |date=2005-12-27 }} {{en}} {{Генерали во војската на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Генерали во војската на Александар Македонски]] [[Категорија:Дијадоси]] [[Категорија:Војсководци на Филип II Македонски]] 1i501wd2o5cg3kv0dpqaz99fxsio3ua 0 207895 5543202 5542663 2026-04-22T03:02:06Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543202 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=август 2010}} [[File:Thessaloniki-ancient_inscription.png|thumb|Натпис кој гласи „На кралицата Тесалоника, (ќерка) на [[Филип II Македонски|Филип]]“, [[Археолошки музеј (Солун)|Археолошки музеј во Солун]]]] '''Тесалоника''' (352 или 345 п.н.е. - 295 п.н.е.) — македонска принцеза а подоцна и македонска кралица.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=д-р Стојан Киселиновски и др.|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=452}}</ref> Родена е како незаконска ќерка на македонскиот крал [[Филип II Македонски|Филип II]] и неговата [[тесалија|тесалиска]] наложница [[Никесиполида]]. Филип на денот на нејзиното раѓање извојувал важна победа во Тесалија, па затоа и го дал името "Тесалиска победа" ("Θεσσαλο" и "νίκη"). Набрзо после нејзиното раѓање мајкаи починала, па грижата за неа ја презела кралицата [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], која со Никисеполис била добра пријателка. Со оглед на тоа што Тесалоника не била законско дете, главно била поштедена од сплетките околу одржувањето на династичката лоза. Но таа ситуација се променила кога во [[323 п.н.е.]] починал нејзиниот полубрат, славниот [[Александар Македонски]], а дијадосите почнале да се интересираат за неа, имајќи предвид дека доколку се оженат со неа ќе го легитимираат своето преземање на Александровата империја. Тесалоника цело време и останала верна на својата маќеа, дури и [[317 п.н.е.]] била заедно со неа при опсадата во Пидна од страна на [[Касандар]]. [[315 п.н.е.]] Пидна паднала во рацете на Касандар, Олимпија била убиена а Касандар потоа се оженил со Тесалоника. Во бракот со Касандар, Тесалоника родила три сина: [[Филип V Македонски|Филип]], [[Антипатар II Македонски|Антипатар]] и [[Александар V Македонски|Александар]]. Касандар на својата жена и оддал почит на тој начин што новата македонска престолнина ја нарекол по нејзиното име. Така денешен Солун по тој повод го носи името на Тесалоника.<ref name=":0" /> После смртта на Касандар, [[297 п.н.е.]] а веднаш после него и Филип V, Тесалоника се обидела да ги убеди Антипатар и Александар да владеат заеднички. Но Антипатар не ја послушал, наместо тоа го протерал од Македонија својот брат Александар а Тесалоника ја убил. == Легенда за Тесалоника == Постои една легенда за Тесалоника која вели дека Александар Македонски од своите патувања низ Азија и донел еликсир на бесмртноста. Кога Тесалоника слушнала за смрта на својот полубрат, се фрлила во море, но не можела да се удави туку станала [[морска сирена]] која ги следела бродовите и се распрашувала дали нејзиниот брат е жив. Ако слушнела дека нејзиниот брат е мртов, се претворала во [[Горгона]] и ги јадела бродовите. == Наводи == <references /> == Надворшени врски == * [http://www.ancientworlds.net/aw/Article/456671 Ancient Worlds - Thessalonike The Tragic Queen] {{en}} * [http://www.lysimachos.com/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=26 Lysimachos Biographies - Thessalonike] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070720051741/http://www.lysimachos.com/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=26 |date=2007-07-20 }} {{en}} * [http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~jamesdow/s017/f020716.htm The pedigree of Thessalonice of Macedonia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080405082202/http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~jamesdow/s017/f020716.htm |date=2008-04-05 }} {{en}} * Smith, William (ed.); ''Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'', [http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/3434.html "Thessalonice"], Boston, (1867) {{en}} [[Категорија:Александар III Македонски]] [[Категорија:Аргеадска династија]] [[Категорија:Стар Солун]] [[Категорија:Луѓе од Солун]] [[Категорија:Македонци од 4 век п.н.е.]] [[Категорија:Македонци од 3 век п.н.е.]] 50czwx1e1u1lgupop3rehshubq5nffz 0 207975 5543160 4933258 2026-04-21T22:47:14Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Павзаниј од Орест → Павзаниј од Орестида 5543160 wikitext text/x-wiki '''Александар I Епирски''' ([[старогрчки]]: ''Ἀλέξανδρος Α' της Ηπείρου;'' 370 — 331 г. п.н.е.), исто така познат како '''Александар [[Молосија|Молосиски]]''' ([[старогрчки]]: ''Ἀλέξανδρος ο Μολοσσός'') — крал на [[Епир (античка држава)|Епир]] (350 — 331 г. п.н.е.) од [[Еакиди Епирски|Еакидската династија]].<ref name="DGRBM">{{наведена енциклопедија | last = Mason | first = Charles Peter | authorlink = | title = Alexander | editor = [[William Smith (lexicographer)|William Smith]] | encyclopedia = [[Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology]] | volume = 1 | pages = 116 | publisher = [[Little, Brown and Company]] | location = Boston | year = 1867 | url = http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moa;cc=moa;idno=acl3129.0001.001;size=l;frm=frameset;seq=131;page=root;view=image}}</ref> Како син на [[Неоптолем I Епирски|Неоптолем I]] и брат на [[Олимпија]], тој бил вујко на [[Александар Македонски]]. Во својата младост престојувал кај [[Филип II Македонски]]. Филип фактички му помогнал да стане крал на Епир, откако го симнал од престолот неговиот вујко [[Аримба]]. Кога Олимпија била протерана од страна на Филип II, 337 г. п.н.е., таа заминала кај нејзиниот брат и се обидела да влијае на него да му објави војна на Филип. Филип го насетил заговорот и го зајакнал сојузот со Александар I, давајќи ја неговата ќерка (внуката на Александар I) [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]] за жена (336 г.п.н.е.). На свадбената церемонија врз Филип бил извршен атентат од страна на [[Павзаниј од Орестида]]. Во 334 п.н.е., Александар I, на барање на грчките колонии [[Таранто]] (во [[Magna Graecia]]), заминал за [[Италија]], со цел да им помогне во борбите против неколку [[Антички италијански племиња|италијански племиња]], [[Луканијанците]] и [[Брутиите]]. После победата над [[Самнија|Самнијците]] и Луканијците близу [[Пестум]], 332 п.н.е., тој склопил договор со [[Римската Република]]. Успехот сѐ уште ја следел неговата војска. Тој ја преземал [[Хераклеја (Луканија)|Хераклеја]] од Луканијците и [[Терина]] и Сипонтум од Брутиите. Но бил измамен од страна на некои луканијанци, намамен близу [[Пандозија (Епир)|Пандозија]], на брегот на [[Ахерон]] и убиен при обидот да ја премине реката. Него го наследил неговиот син, [[Неоптолем II Епирски|Неоптолем II]], и ќерката, Кадмеа.<ref>[[Junianus Justinus|Justin]]. ''Epitome of Pompeius Trogus'', viii.6, ix.6, xii.2</ref><ref>[[Livy]]. ''[[Ab urbe condita (book)|Ab urbe condita]]'', viii.3, 17, 24</ref><ref>[[Aulus Gellius]]. ''Noctes Atticae'', xvii.21</ref> == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.livius.org/aj-al/alexander01/alexander_molossis.htm Lendering, Jona. "Alexander of Molossis". ''Livius.org'', 2004.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130924230146/http://www.livius.org/aj-al/alexander01/alexander_molossis.htm |date=2013-09-24 }} {{en}} {{s-start}} {{succession box|title=[[Крал на Епир]]|before=[[Аримба]]|after=[[Еакид Епирски|Еакид]]|years=350&ndash; 331 п.н.е.}} {{s-end}} [[Категорија:Владетели на Стариот Епир]] [[Категорија:Александар III Македонски]] [[Категорија:Монарси убиени во акција]] [[Категорија:Стари Епироти во Кралството Македонија]] agu2qr35jmw046hg0xx6vqssojw2voo 5543203 5543160 2026-04-22T03:02:10Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543203 wikitext text/x-wiki '''Александар I Епирски''' ([[старогрчки]]: ''Ἀλέξανδρος Α' της Ηπείρου;'' 370 — 331 г. п.н.е.), исто така познат како '''Александар [[Молосија|Молосиски]]''' ([[старогрчки]]: ''Ἀλέξανδρος ο Μολοσσός'') — крал на [[Епир (античка држава)|Епир]] (350 — 331 г. п.н.е.) од [[Еакиди Епирски|Еакидската династија]].<ref name="DGRBM">{{наведена енциклопедија | last = Mason | first = Charles Peter | authorlink = | title = Alexander | editor = [[William Smith (lexicographer)|William Smith]] | encyclopedia = [[Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology]] | volume = 1 | pages = 116 | publisher = [[Little, Brown and Company]] | location = Boston | year = 1867 | url = http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moa;cc=moa;idno=acl3129.0001.001;size=l;frm=frameset;seq=131;page=root;view=image}}</ref> Како син на [[Неоптолем I Епирски|Неоптолем I]] и брат на [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], тој бил вујко на [[Александар Македонски]]. Во својата младост престојувал кај [[Филип II Македонски]]. Филип фактички му помогнал да стане крал на Епир, откако го симнал од престолот неговиот вујко [[Аримба]]. Кога Олимпија била протерана од страна на Филип II, 337 г. п.н.е., таа заминала кај нејзиниот брат и се обидела да влијае на него да му објави војна на Филип. Филип го насетил заговорот и го зајакнал сојузот со Александар I, давајќи ја неговата ќерка (внуката на Александар I) [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]] за жена (336 г.п.н.е.). На свадбената церемонија врз Филип бил извршен атентат од страна на [[Павзаниј од Орестида]]. Во 334 п.н.е., Александар I, на барање на грчките колонии [[Таранто]] (во [[Magna Graecia]]), заминал за [[Италија]], со цел да им помогне во борбите против неколку [[Антички италијански племиња|италијански племиња]], [[Луканијанците]] и [[Брутиите]]. После победата над [[Самнија|Самнијците]] и Луканијците близу [[Пестум]], 332 п.н.е., тој склопил договор со [[Римската Република]]. Успехот сѐ уште ја следел неговата војска. Тој ја преземал [[Хераклеја (Луканија)|Хераклеја]] од Луканијците и [[Терина]] и Сипонтум од Брутиите. Но бил измамен од страна на некои луканијанци, намамен близу [[Пандозија (Епир)|Пандозија]], на брегот на [[Ахерон]] и убиен при обидот да ја премине реката. Него го наследил неговиот син, [[Неоптолем II Епирски|Неоптолем II]], и ќерката, Кадмеа.<ref>[[Junianus Justinus|Justin]]. ''Epitome of Pompeius Trogus'', viii.6, ix.6, xii.2</ref><ref>[[Livy]]. ''[[Ab urbe condita (book)|Ab urbe condita]]'', viii.3, 17, 24</ref><ref>[[Aulus Gellius]]. ''Noctes Atticae'', xvii.21</ref> == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.livius.org/aj-al/alexander01/alexander_molossis.htm Lendering, Jona. "Alexander of Molossis". ''Livius.org'', 2004.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130924230146/http://www.livius.org/aj-al/alexander01/alexander_molossis.htm |date=2013-09-24 }} {{en}} {{s-start}} {{succession box|title=[[Крал на Епир]]|before=[[Аримба]]|after=[[Еакид Епирски|Еакид]]|years=350&ndash; 331 п.н.е.}} {{s-end}} [[Категорија:Владетели на Стариот Епир]] [[Категорија:Александар III Македонски]] [[Категорија:Монарси убиени во акција]] [[Категорија:Стари Епироти во Кралството Македонија]] 5gz68skqfqli9s2ivl6kh0hge3cpjvh 0 207989 5543144 4986740 2026-04-21T22:35:55Z Bjankuloski06 332 5543144 wikitext text/x-wiki '''Неоптолем I Епирски''' ([[старогрчки]]<nowiki>: Νεοπτόλεμος Α' Ηπείρου}}) (370 — 357 г. п.н.е.) — крал на </nowiki>[[Епир (регион)|Епир]], син на [[Алкета I]], и татко на [[Александар I Епирски]] и [[Олимпија]], мајката на [[Александар Македонски]]. На посмртниот одар на Алкета, Неоптоломеј и [[Аримба]] се договориле да го поделат кралството и да продолжат да владеат секој со својот дел од кралството. И така владееле без да ја нарушат хармонијата меѓу нив, сè до смртта на Неоптоломеј некаде во 360 п.н.е.{{ref label|А|а|а}} == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Податок кој може да се извлече од делата на [[Дројзен]]. == Литература == * [[Павзаниј (географот)|Павзаниј]] i. 11. §§ 1, 3 * [[Justin (историчарот)|Justin]] vii. 6. § 10, xvii. 3. § 14 * [[Дројзен]], Hellenismus, vol. i. p.&nbsp;250 == Надворешни врски == * [http://www.american-pictures.com/genealogy/persons/per01290.htm Генеалошко дрво] {{en}} {{start box}} {{succession box|title=[[Крал на Епир]]|before=[[Алкета I Епирски|Алкета I]]|after=[[Аримба]]| years=заедно со [[Аримба]]<br>370&ndash;357 п.н.е.}} {{end box}} [[Категорија:Владетели на Стариот Епир]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[ru:Неоптолем II]] 1xf3ju5p79exhl2xpm9p536a147eyra 5543145 5543144 2026-04-21T22:36:07Z Bjankuloski06 332 5543145 wikitext text/x-wiki '''Неоптолем I Епирски''' ([[старогрчки]]<nowiki>: Νεοπτόλεμος Α' Ηπείρου}}) (370 — 357 г. п.н.е.) — крал на </nowiki>[[Епир (регион)|Епир]], син на [[Алкета I]], и татко на [[Александар I Епирски]] и [[Олимпија]], мајката на [[Александар Македонски]]. На посмртниот одар на Алкета, Неоптоломеј и [[Аримба]] се договориле да го поделат кралството и да продолжат да владеат секој со својот дел од кралството. И така владееле без да ја нарушат хармонијата меѓу нив, сè до смртта на Неоптоломеј некаде во 360 п.н.е.{{ref label|А|а|а}} == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Податок кој може да се извлече од делата на [[Дројзен]]. == Литература == * [[Павзаниј (географот)|Павзаниј]] i. 11. §§ 1, 3 * [[Јустин (историчар)|Јустин]] vii. 6. § 10, xvii. 3. § 14 * [[Дројзен]], Hellenismus, vol. i. p.&nbsp;250 == Надворешни врски == * [http://www.american-pictures.com/genealogy/persons/per01290.htm Генеалошко дрво] {{en}} {{start box}} {{succession box|title=[[Крал на Епир]]|before=[[Алкета I Епирски|Алкета I]]|after=[[Аримба]]| years=заедно со [[Аримба]]<br>370&ndash;357 п.н.е.}} {{end box}} [[Категорија:Владетели на Стариот Епир]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[ru:Неоптолем II]] 7epzza3baa1qsorttblm3wmr5pgdl98 5543147 5543145 2026-04-21T22:37:10Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: Алкета → Алкет (4) 5543147 wikitext text/x-wiki '''Неоптолем I Епирски''' ([[старогрчки]]<nowiki>: Νεοπτόλεμος Α' Ηπείρου}}) (370 — 357 г. п.н.е.) — крал на </nowiki>[[Епир (регион)|Епир]], син на [[Алкет I]], и татко на [[Александар I Епирски]] и [[Олимпија]], мајката на [[Александар Македонски]]. На посмртниот одар на Алкет, Неоптоломеј и [[Аримба]] се договориле да го поделат кралството и да продолжат да владеат секој со својот дел од кралството. И така владееле без да ја нарушат хармонијата меѓу нив, сè до смртта на Неоптоломеј некаде во 360 п.н.е.{{ref label|А|а|а}} == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Податок кој може да се извлече од делата на [[Дројзен]]. == Литература == * [[Павзаниј (географот)|Павзаниј]] i. 11. §§ 1, 3 * [[Јустин (историчар)|Јустин]] vii. 6. § 10, xvii. 3. § 14 * [[Дројзен]], Hellenismus, vol. i. p.&nbsp;250 == Надворешни врски == * [http://www.american-pictures.com/genealogy/persons/per01290.htm Генеалошко дрво] {{en}} {{start box}} {{succession box|title=[[Крал на Епир]]|before=[[Алкет I Епирски|Алкет I]]|after=[[Аримба]]| years=заедно со [[Аримба]]<br>370&ndash;357 п.н.е.}} {{end box}} [[Категорија:Владетели на Стариот Епир]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[ru:Неоптолем II]] n9anenju6u3wstphsjtkxnm1jg4thie 5543153 5543147 2026-04-21T22:43:41Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Неоптоломеј → Неоптолем (2) 5543153 wikitext text/x-wiki '''Неоптолем I Епирски''' ([[старогрчки]]<nowiki>: Νεοπτόλεμος Α' Ηπείρου}}) (370 — 357 г. п.н.е.) — крал на </nowiki>[[Епир (регион)|Епир]], син на [[Алкет I]], и татко на [[Александар I Епирски]] и [[Олимпија]], мајката на [[Александар Македонски]]. На посмртниот одар на Алкет, Неоптолем и [[Аримба]] се договориле да го поделат кралството и да продолжат да владеат секој со својот дел од кралството. И така владееле без да ја нарушат хармонијата меѓу нив, сè до смртта на Неоптолем некаде во 360 п.н.е.{{ref label|А|а|а}} == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Податок кој може да се извлече од делата на [[Дројзен]]. == Литература == * [[Павзаниј (географот)|Павзаниј]] i. 11. §§ 1, 3 * [[Јустин (историчар)|Јустин]] vii. 6. § 10, xvii. 3. § 14 * [[Дројзен]], Hellenismus, vol. i. p.&nbsp;250 == Надворешни врски == * [http://www.american-pictures.com/genealogy/persons/per01290.htm Генеалошко дрво] {{en}} {{start box}} {{succession box|title=[[Крал на Епир]]|before=[[Алкет I Епирски|Алкет I]]|after=[[Аримба]]| years=заедно со [[Аримба]]<br>370&ndash;357 п.н.е.}} {{end box}} [[Категорија:Владетели на Стариот Епир]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[ru:Неоптолем II]] 16icnqi167fybzzlsprl1it3uiubaly 5543204 5543153 2026-04-22T03:02:13Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543204 wikitext text/x-wiki '''Неоптолем I Епирски''' ([[старогрчки]]<nowiki>: Νεοπτόλεμος Α' Ηπείρου}}) (370 — 357 г. п.н.е.) — крал на </nowiki>[[Епир (регион)|Епир]], син на [[Алкет I]], и татко на [[Александар I Епирски]] и [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], мајката на [[Александар Македонски]]. На посмртниот одар на Алкет, Неоптолем и [[Аримба]] се договориле да го поделат кралството и да продолжат да владеат секој со својот дел од кралството. И така владееле без да ја нарушат хармонијата меѓу нив, сè до смртта на Неоптолем некаде во 360 п.н.е.{{ref label|А|а|а}} == Белешки == * {{note label|А|а|а}} Податок кој може да се извлече од делата на [[Дројзен]]. == Литература == * [[Павзаниј (географот)|Павзаниј]] i. 11. §§ 1, 3 * [[Јустин (историчар)|Јустин]] vii. 6. § 10, xvii. 3. § 14 * [[Дројзен]], Hellenismus, vol. i. p.&nbsp;250 == Надворешни врски == * [http://www.american-pictures.com/genealogy/persons/per01290.htm Генеалошко дрво] {{en}} {{start box}} {{succession box|title=[[Крал на Епир]]|before=[[Алкет I Епирски|Алкет I]]|after=[[Аримба]]| years=заедно со [[Аримба]]<br>370&ndash;357 п.н.е.}} {{end box}} [[Категорија:Владетели на Стариот Епир]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[ru:Неоптолем II]] npiohyfsqvzfnbplaxcl40nz2tysom7 0 208000 5543148 5415997 2026-04-21T22:37:14Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: Алкета → Алкет (6) 5543148 wikitext text/x-wiki :''За телохранителот на Александар Македонски, види [[Ариба (соматофилакс)]]'' '''Ариба''' (грчки: {{polytonic|Ἀρύββας}})<ref>Двојна форма: Аримбас, Ариба</ref> (373 п.н.е. - 343 п.н.е., 330 п.н.е. - 319 п.н.е.) — крал на [[Молосија|Молосијците]], син на [[Алкет I Епирски|Алкет]], брат на [[Неоптолем I Епирски|Неоптолем I]], дедо на [[Пир Епирски]]. Ариба своето образование го стекнал во [[Атена]]. Кога се вратил во [[Молосија]] го напишал уставот за Молосијците и низа закони.<ref>Ибид, стр. 89.</ref> Ариба се оженил со [[Троа]] (сестра на [[Олимпија]]). Некаде околу 360 п.н.е., за време на Илирскиот напад, Ариба го евакуирал цивилното население во [[Етолија]] дозволувајќи им на Илирите слободно да навлезат и пљачкаат. Стратегијата функционирала, Молосијците ги нападнале Илирите кои натоварени со пленот тешко се движеле, што било можност за војската на Аримба да ги порази.<ref>[[Диодор Сицилиски]], ''Библиотека''. Книга 14.92, 15.2, 16.2. - FrStrat2.5.19</ref> Аримба едно време бил во сојуз со [[Филип II Македонски]]. Сојузот бил зацврснат со женидбата на Филип со [[Олимпија]], ќерката на Неоптолем, односно внука на Аримба. Во бракот на Филип и Олимпија се родил [[Александар Македонски]]. Ариба владеел со Епир сè до 342/1 п.н.е., кога бил симнат од престолот од страна на [[Филип II Македонски|Филип II]], а на престолот бил поставен [[Александар I Епирски|Александар I]]. Син на Ариба бил [[Алкет II Епирски|Алкет II]], кој владеел како крал на Епир од 313 п.н.е. до 303 п.н.е. Тој можеби бил ''Ариптеј, крал на Молосијците'' спомнат од Диодор 18.11.1, кој се здружил со хелените во таканаречената [[Ламиска Војна]]. Ариба исто така бил победник на [[Антички Олимписки игри|Олимписките]] и [[Питиски Игри|Питиските]] игри во [[тетрипон]] ([[chariot race]]). == Наводи == {{reflist}} == Литература == * [http://www.blackwellreference.com/public/tocnode?id=g9781405112109_chunk_g97814051121096_ss1-163 www.blackwellreference.com] Кој е Кој во времето на Александар Македонски, [[Валдемар Хекел]] ISBN 9781405112109 (2005) {{en}} * [http://books.google.com/books?id=QT6nX5-rbSMC&pg=PT41&dq=Arybbas+Olympic#v=onepage&q=Arybbas%20Olympic&f=false books.google.com] Спорт во античкиот свет од А до Ш, [[Марк Голден]] ISBN 0415248817 (2004) {{en}} * [http://epigraphy.packhum.org/inscriptions/oi?ikey=2444&bookid=5&region=1&subregion=71 IG II² 226] Attica ca. 343/2 BC. Heskel, Julia, 'The Political Background of the Arybbas Decree', GRBS 29 (1988) {{en}} {{start box}} {{succession box|title=[[Крал на Епир]]|before=[[Алкет I Епирски|Алкет I]]|after=[[Александар I Епирски|Александар I]]|years=370&ndash;343 п.н.е.<br />(заедно со [[Неоптолем I Епирски|Неоптолем I]] сè до 360 п.н.е.)}} {{end box}} [[Категорија:Владетели на Стариот Епир]] [[Категорија:Натпреварувачи на Античките Олимпијади]] [[Категорија:Атлети на Античките Питиски Игри]] 252gqba1xolky0djm0xpqlzx6z36z6v 5543205 5543148 2026-04-22T03:02:23Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] (2) 5543205 wikitext text/x-wiki :''За телохранителот на Александар Македонски, види [[Ариба (соматофилакс)]]'' '''Ариба''' (грчки: {{polytonic|Ἀρύββας}})<ref>Двојна форма: Аримбас, Ариба</ref> (373 п.н.е. - 343 п.н.е., 330 п.н.е. - 319 п.н.е.) — крал на [[Молосија|Молосијците]], син на [[Алкет I Епирски|Алкет]], брат на [[Неоптолем I Епирски|Неоптолем I]], дедо на [[Пир Епирски]]. Ариба своето образование го стекнал во [[Атена]]. Кога се вратил во [[Молосија]] го напишал уставот за Молосијците и низа закони.<ref>Ибид, стр. 89.</ref> Ариба се оженил со [[Троа]] (сестра на [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]]). Некаде околу 360 п.н.е., за време на Илирскиот напад, Ариба го евакуирал цивилното население во [[Етолија]] дозволувајќи им на Илирите слободно да навлезат и пљачкаат. Стратегијата функционирала, Молосијците ги нападнале Илирите кои натоварени со пленот тешко се движеле, што било можност за војската на Аримба да ги порази.<ref>[[Диодор Сицилиски]], ''Библиотека''. Книга 14.92, 15.2, 16.2. - FrStrat2.5.19</ref> Аримба едно време бил во сојуз со [[Филип II Македонски]]. Сојузот бил зацврснат со женидбата на Филип со [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], ќерката на Неоптолем, односно внука на Аримба. Во бракот на Филип и Олимпија се родил [[Александар Македонски]]. Ариба владеел со Епир сè до 342/1 п.н.е., кога бил симнат од престолот од страна на [[Филип II Македонски|Филип II]], а на престолот бил поставен [[Александар I Епирски|Александар I]]. Син на Ариба бил [[Алкет II Епирски|Алкет II]], кој владеел како крал на Епир од 313 п.н.е. до 303 п.н.е. Тој можеби бил ''Ариптеј, крал на Молосијците'' спомнат од Диодор 18.11.1, кој се здружил со хелените во таканаречената [[Ламиска Војна]]. Ариба исто така бил победник на [[Антички Олимписки игри|Олимписките]] и [[Питиски Игри|Питиските]] игри во [[тетрипон]] ([[chariot race]]). == Наводи == {{reflist}} == Литература == * [http://www.blackwellreference.com/public/tocnode?id=g9781405112109_chunk_g97814051121096_ss1-163 www.blackwellreference.com] Кој е Кој во времето на Александар Македонски, [[Валдемар Хекел]] ISBN 9781405112109 (2005) {{en}} * [http://books.google.com/books?id=QT6nX5-rbSMC&pg=PT41&dq=Arybbas+Olympic#v=onepage&q=Arybbas%20Olympic&f=false books.google.com] Спорт во античкиот свет од А до Ш, [[Марк Голден]] ISBN 0415248817 (2004) {{en}} * [http://epigraphy.packhum.org/inscriptions/oi?ikey=2444&bookid=5&region=1&subregion=71 IG II² 226] Attica ca. 343/2 BC. Heskel, Julia, 'The Political Background of the Arybbas Decree', GRBS 29 (1988) {{en}} {{start box}} {{succession box|title=[[Крал на Епир]]|before=[[Алкет I Епирски|Алкет I]]|after=[[Александар I Епирски|Александар I]]|years=370&ndash;343 п.н.е.<br />(заедно со [[Неоптолем I Епирски|Неоптолем I]] сè до 360 п.н.е.)}} {{end box}} [[Категорија:Владетели на Стариот Епир]] [[Категорија:Натпреварувачи на Античките Олимпијади]] [[Категорија:Атлети на Античките Питиски Игри]] ktn6g3xrye7ezxehbvd8yatqe60lsdo 0 208119 5543161 5542683 2026-04-21T22:47:19Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Павзаниј од Орест → Павзаниј од Орестида (2) 5543161 wikitext text/x-wiki '''Атал''' (~390 п.н.е. - 336 п.н.е.) — [[македон]]ски генерал и важна личност на дворот на кралот [[Филип II Македонски]]. Во [[339 п.н.е.]] Аталовата внука [[Клеопатра Евридика Македонска|Клеопатра Евридика]] се омажила за [[Филип II Македонски]]. Пролетта [[336 п.н.е.]], Филип II го назначил Атал заедно со [[Парменион]] за команданти на претходницата која требало да изврши инвазија врз [[Ахаменидската Империја|Персија]] во [[Мала Азија]]. После атентатот врз Филип II, на престолот дошол [[Александар Македонски]] (октомври [[336 п.н.е.]]). Клеопатра Евридика, нејзините две деца и Атал биле убиени (Клеопатра Евридика можеби извршила самоубиство откако биле убиени нејзините две деца). Според кажувањата на [[Аристотел]], проширени од [[Клејтарх]] и [[Диодор Сикулус]], Атал сексуално го нападнал [[Павзаниј од Орестида]] како знак на одмазда за извалканиот углед на неговиот пријател (веројатно во емоционална врска со него), чие име било исто така Павзаниј, случка која подоцна довела до смрт на Павзаниј. Подоцнежниот атентат врз Филип II од страна на [[Павзаниј од Орестида]] бил тесно поврзан со оваа случка, бидејќи Павзаниј бил незадоволен од тоа што Филип не го казнил Атал. Кога Александар Македонски дошол на кралскиот престол, Атал бил стациониран заедно со [[Парменион]] и македонската претходница во [[Мала Азија]]. На веста за смртта на Филип, според некои извори, [[Демостен]] од [[Атена]] му напишал писмо на Атал во кое му ветил поддршка доколку двајцата (Атал и Парменион) се свртат против Александар. Атал наместо да го послуша Демостен, се вратил во Македонија и му го покажал писмото на Александар, како доказ за неговата верност. Но, сепак Александар го убил Атал, веројатно поради поранешните грешки на Атал. Веројатно Александар го сметал Атал за премногу амбициозен за да го остави жив, посебно затоа што би имал добра причина за одмазда поради убиството на Клеопатра Евридика и нејзините деца. == Надворешни врски == * [http://www.livius.org/as-at/attalus/attalus.html Jona Lendering, ''Attalus''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140717082620/http://www.livius.org/as-at/attalus/attalus.html |date=2014-07-17 }} {{en}} {{Генерали во војската на Античка Македонија}} [[Категорија:Древномакедонски војсководци]] [[Категорија:Генерали во војската на Филип II Македонски]] [[Категорија:Родени во 390 година п.н.е.]] [[Категорија:Луѓе погубени од Александар Македонски]] [[Категорија:Војсководци на Филип II Македонски]] 72ssw1wgm7j0hf70gezu19hie06zdby 0 719156 5543206 4430692 2026-04-22T03:02:27Z Bjankuloski06 332 /* Дела */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543206 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Diana of Versailles.jpg|мини|десно|250п|[[Дијана Версајска]]]] [[Податотека:Belvedere Apollo Pio-Clementino Inv1015.jpg|мини|десно|250п|[[Аполон Белведерски]]]] '''Леохар''' ([[грч.]] Λεοχάρης) бил [[Стара Грција|грчки]] [[Вајарство|вајар]] од [[Атина]], кој живеел и работел во [[IV век п.н.е.]] во [[Македон]]ија и [[Стара Грција|Грција]]. ==Дела== Леохар работел на изградбата на [[Мавзолеј во Халикарнас|Мавзолејот во Халикарнас]], едно од „[[Седум светски чуда|Седумте светски чуда]]“. Други негови дела се [[Дијана Версајска]] (денешната е римска копија на оригиналот од 325 п.н.е.). Се смета и за автор на прочуената статуа [[Аполон Белведерски]] (денешната е римска копија во [[Ватикан]]). Од неговите портретистички вајарски дела најпознати се статуите на [[македон]]ските кралеви [[Филип II Македонски]], [[Александар III Македонски]], [[Аминта III]] и кралиците [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] и [[Евридика II]], изведени во слонова коска и злато, и сместени во [[Филипион]]от, кружно меморијално здание во Алтис, светилиштето во [[Олимпија (град)|Олимпија]], подигнато во чест на Филиповата победа во [[Битка кај Херонеја (338 п.н.е.)|Битката кај Херонеја]]. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Старогрчки вајари]] [[Категорија:Александар III Македонски]] [[Категорија:Филип II Македонски]] 54f157omrfikad45lsi21kd64duueeb 0 733696 5543251 5435062 2026-04-22T06:02:39Z Bjankuloski06 332 /* Кодови и систем */ Исправен поим, replaced: модуло → по модул 5543251 wikitext text/x-wiki '''INSEE''' ({{langx|fr|'''I'''nstitut '''N'''ational de la '''S'''tatistique et des '''É'''tudes '''É'''conomiques}} = „Државен институт за статистика и економско истражување“) е државна установа во [[Франција]] задолжена за [[статистика]] и проучување на [[економија|економската]] состојба. Собира, анализира и објавува податоци за француската економија, општеството и организира повремени [[попис]]и. Установата е сместена во [[Париз]] и претставува француски огранок на европскиот статистички систем [[Евростат|Eurostat]]. INSEE е основан во [[1946]] г. како наследник на Државата статистичка служба (SNS) формирана од [[Вишиевска Франција|Вишиевците]] за време на [[Втора светска војна|II светска војна]]. ==Задачи== INSEE е задолжен за прибирање и анализа на статистички податоци во земјата. Најважни должности се: *Организирање и објавување на пописи *Подготовка на разни индекси (високопочитувани заради нивниот извонреден квалитет) како индекс на [[инфлација]] за определување на наемнините и градежните трошоци. *Eurostat ги користи статистиките на INSEE заедно со соние на други државни служби за составување на статистички прегледи на [[Европска Унија|ЕУ]] во целина. ==Организација== INSEE е во ресорот на Министерството за економија. Моменталниот директор е [[Жан-Филип Коти]]. Меѓутоа, Eurostat го смета INSEE за независен орган, макар што независноста не е пропишана со закон.<ref>[http://acdc2007.free.fr/eurosta7.pdf ACDC2007.free.fr] - Извештај на Eurostat {{fr}}</ref> ===Образовна и истражна дејност=== Истражната и образовната дејност на INSEE ја врши GENES (''Groupe des Écoles Nationales d'Économie et Statistique'') во која спаѓаат: *ENSAE (''L'École nationale de la statistique et de l'administration économique'') - школа за државни службеници и техничари на INSEE од областа на статистиката, економијата и финансовото работење. *ENSAI, (''L'École nationale de la statistique et de l'analyse de l'information'') - школа за [[инженерство|техничари]]. ==Кодови и систем== INSEE назначува бројчено индексирани кодови на разни единици, правни и физички лица во Франција: * '''INSEE-кодови''' (COG) кои се доделуваат на разни административни единици, особено на [[Општини во Франција|општините]] (кои се различни од [[поштенски број|поштенските броеви]]). Целосниот код има 8 бројки и 3 празни места, но напати се користи упростен код со 5 бројки без празни места: **2 бројки ([[Департмани во Франција|департман]]) и 3 бројки (општина) за 96-те департмани во континентална европска Франција. **3 бројки (департман или заедница) и 2 бројки (општина) за [[Прекуморски територии на Франција|прекуморските департмани]], [[Прекуморски територии на Франција|прекуморските заедници]] и [[Прекуморски територии на Франција|прекуморските земји и територии]]. * '''INSEE-броеви''' (13 бројки + назнака од 2 бројки) - [[единствен матичен број]] за жителите ([физичко лице|физички лица]). Форматот е следниов: ''пггммлллллррр кк'', where ** ''п'' - пол: 1 = машки, 2 = женски (за постојан број) или 7 = машки, 8 = женски (за привремен број), ** ''гг'' - последните две бројки од годината на раѓање, ** ''мм'' месец на раѓање. Ако месецот е непознат, се доделува бројка поголема од 20, ** ''ллллл'' - место (локација) на раѓање ** ''ррр'' - број на редослед, за разликување на лица родени во исто место, во ист месец и година. ** 'кк' е „контролен клуч“ - назнаката еднаква на 97 (остатокот од бројот [[модуларна аритметика|по модул]] 97).<br>Тука постојат исклучоци за лица во извесни ситуации.<ref>[http://www.dsi.cnrs.fr/conduite-projet/phasedeveloppement/technique/etude-detaillee/modele-de-donnees/regles-numero-INSEE.pdf DSI.CNRS.fr] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150701093708/http://www.dsi.cnrs.fr/conduite-projet/phasedeveloppement/technique/etude-detaillee/modele-de-donnees/regles-numero-INSEE.pdf |date=2015-07-01 }} {{fr}}</ref> * '''SIREN''' се кодови за [[правно лице|правни лица]] (фирми и непрофитни здруженија), а '''SIRET''' се кодови за нивните места на дејност.<ref>[http://www.sirene.tm.fr SIRENE.tm.fr] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090524161137/http://www.sirene.tm.fr/ |date=2009-05-24 }} - База на SIRENE {{fr}}</ref> == Поврзано == * [[Данок на додадена вредност]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.insee.fr/ Страница на заводот] {{fr}} {{en}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Државни статистички заводи]] [[Категорија:Демографија на Франција]] [[Категорија:Економија на Франција]] bfgfjpbgtaanhseyaohoi45i14pijzt 3 734078 5542950 5541385 2026-04-21T17:00:20Z Ehrlich91 24281 /* Бришење страници */ Одговор 5542950 wikitext text/x-wiki {{Архиви|[[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива|Архива 2011]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 2|Архива 2012]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 3|Архива 2013]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 4|Архива 2014]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 5|Архива 2015]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 6|Архива 2016]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 7|Архива 2017]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 8|Архива 2018]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 9|Архива 2019]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 10|Архива 2020]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 11|Архива 2021]] {{,}} [[Разговор со корисник:Ehrlich91/Архива 12|Архива 2022]]}} == Маќедонија == Дали знаете дека [[Ѓорѓија Пулевски]] напишал македонска историја наречена [[Славјанско-маќедонска општа историја]]? [[User:Savasampion|Savasampion]] <small>([[User talk:Savasampion|разговор]])</small> 19:38, 9 јануари 2023 (CET) :@[[Корисник:Savasampion|Savasampion]] Не мора употреба на сарказам. Дури и со ова, не ја сфаќам потребата од пренасочување. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:35, 10 јануари 2023 (CET) == Наградени сте! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Податотека:Team Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Награда за колегијалност''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Благодарам за разбирање! [[User:Academician.NYAS|Academician.NYAS]] <small>([[User talk:Academician.NYAS|разговор]])</small> 03:40, 19 април 2023 (CEST) |} == Славко Јаневски == Здраво. Зошто сите мои промени на оваа статија беа одбиени? Повеќето од нив беа конструктивни. Нема смисла да има линкови на секој чекор. Само не бев свесен дека Македонија е најчестото име тука. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 17:14, 18 мај 2023 (CEST) :@[[Корисник:Василко|Василко]] Одговорот лежи во зборот „повеќето“. Да, не треба да има врски до годините и тие може да се отстранат, но истовремено ги менуваш и другите работи, за кои нема никаква потреба. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:43, 18 мај 2023 (CEST) :Не сум сменил ништо, освен името. Само ги остранив линковите за годините, месеците и националноста, а ставив и линк таму за неговата етничка припадност. Националност и државјанство се едно исто, затоа не мора да го пишува два пати. Тие промени кои се конструктивни можаат да се вратат. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 23:16, 18 мај 2023 (CEST) ::@[[Корисник:Василко|Василко]] Статијата си е добра и вака и без твоите промени, особено што го имаше променето името Македонија, за кое заедницата на Википедија на македонски јазик има донесено одлука дека ќе продолжи да се користи, без разлика на уставните измени. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:05, 20 мај 2023 (CEST) :::Признав дека не бев свесен за името. Само не знам што ќе му се на статијата толку линкови и дупликати. Овде станува збор за енциклопедиски стандард и стил. Повеќето од корисниците нема да кликнат ни на пола од линковите, бидејќи се за општи работи и прекумерни, затоа треба да има соодветно ниво на линкови. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 23:06, 22 мај 2023 (CEST) ::::@[[Корисник:Василко|Василко]] Направи ги измените за годините и врските до нив повторно. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:23, 24 мај 2023 (CEST) == Прашање == Зошто сакаш да ми ја избришеш сликата? https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2 [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 16:10, 28 мај 2023 (CEST) :@[[Корисник:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] За која фотографија правиме муабет и што сум избришал? Поновата фотографија (твоја, подигната на 18 мај 2023) ја имам ставено во инфокутијата, а на статијата има уредувања со ИП адреса. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:24, 29 мај 2023 (CEST) ::Фотографијата од Кривопанечката градска општина е избришана без причина?? Зошто го направи тоа? [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 23:21, 29 мај 2023 (CEST) :::https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2&oldid=4979023 :::Зошто ја избрша сликата-документот не разбирам? [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 23:23, 29 мај 2023 (CEST) ::::Исто сакам да те прашам зошто ми е избришен текстот од оваа страница за кметскиот намесник. https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0&action=history [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 23:39, 29 мај 2023 (CEST) == Наградени сте! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Податотека:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Општа награда''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ЗА ПРИДОНЕС ВО РАЗВОЈОТ НА МАКЕДОНСКАТА ВИКИПЕДИЈА [[User:Academician.NYAS|Academician.NYAS]] <small>([[User talk:Academician.NYAS|разговор]])</small> 20:03, 15 јуни 2023 (CEST) |} == Санкционирање за навреди == Здраво @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] те тагнав на два разговора, но сум сигурен дека си презафатен па за да не ги пропуштиш таговите, ќе ти пишам и овде. 1.Првиот случај е [[Разговор:Тане Николов|Станислав, кого веќе го санксионираше]], му помина казната,а тој се врати и повторно пцуе - молам за подолга и поригорозна санкција овој пат. 2.Вториот случај е [[Разговор со корисник:Gurther|Василко кој го нарекува Ѓубре, уредникот Gurther]], замолувам и овој уредник да биде санкциониран. Благодарам [[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 10:38, 27 јуни 2023 (CEST) :Слободно санкционарајте ме, но и јас ќе ја информирам Meta Wikimedia за вашето однесување тука и дека не сте заинтересирани да градите енциклопедија. Да не завршите како хрватската википедија, па после ќе видиме што ќе правите. Плус уредникот Gurther исто така ме има нападнато лично повеќе пати, како и други уредници. Да нарекуваш конструктивни уредувања "вандализам" е само по себе личен напад. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 19:08, 27 јуни 2023 (CEST) ::@[[Корисник:Василко|Василко]] имаш порака од мене на твојата страница за разговор, а за твојата суптилна закана за пријава на Мета ќе те пријавам и на огласната табла на администратори @[[Корисник:Forbidden History|Forbidden History]] фала ти, првиот уредник е уште блокиран, нешто си грешка, додека за вториот еве му последна шанса. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:06, 27 јуни 2023 (CEST) :::Ehrlich, не мора да се мачиш. Можеш слободно да ме блокираш (на мое барање). Пријавата на Мета се подготвува и таа ќе ви ја достави stewart, а јас лично ќе те информирам и таму. Очигледно Википедијата има системски проблеми кои не можаат да бидаат разрешени локално, а и недостасува арбитражна комисија. Ви благодарам. [[User:Василко|Василко]] <small>([[User talk:Василко|разговор]])</small> 17:56, 28 јуни 2023 (CEST) :::Благодарам @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], веројатно дека одговорил на пораката, па помислив дека повторно може да уредува. Погрешно сум разбрал, се извинувам. [[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 08:00, 22 јули 2023 (CEST) == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 14:08, 10 јули 2023 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Samuel (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 --> == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php?lang=mk medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 6 August 2023 (UTC) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translatiors/mk&oldid=25414915 --> == Статијата „Бугари (Национален термин)“ == Би посакал објаснување зошто статијата беше избришана, ви благодарам [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 20:44, 24 август 2023 (CEST) :Само што ти оставив порака на твојата страница за разговор --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:46, 24 август 2023 (CEST) == Медал за учество во хуманитарни или мировни операции == Здраво, која е причината што е одбиена проманата на страницата за Медалот за учество во хуманитарни или мировни операции? Што е спорно!? [[User:PhoenixOr|PhoenixOr]] <small>([[User talk:PhoenixOr|разговор]])</small> 19:17, 3 септември 2023 (CEST) :{{ping|PhoenixOr}} Промената се однесува на целосна измена на статијата, што вообичаено не се прави така, особено ако добро се сеќавам уредувањето беше неумесно изведено и го користише новото уставно име, за кое ние на Википедија имаме донесено одлука во заедницата дека нема да се користи (туку ќе продолжи користењето на името [[Википедија:Македонија|Македонија]]). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:44, 7 септември 2023 (CEST) ::Секако дека ќе биде промена на целата страница, кога медалот до сега не ни постоеше и сите тие информации и детали не ни постоеја. Затоа, впрочем, и воопшто се менува страницата и во суштина сега се создава. ::Разликите во користењето на името на државата сметам дека не може да се причина за целосно бришење. Првин затоа што јас не можам да ја знам одлуката и праксата на заедницата; а уште поважно - можеше да се коригира само тоа, однапред или отпосле, а не да се поништува измената во целост. Впрочем, како што и беше случај и сега - некој друг после мене направи промена на моите промени само на името на државата. ::Во секој случај, најважно е дека сега страницата е изменета, реална и детална. Тоа, впрочем, е и најважно и поента на нејзиното постоење, нели! [[User:PhoenixOr|PhoenixOr]] <small>([[User talk:PhoenixOr|разговор]])</small> 09:15, 8 септември 2023 (CEST) :::@[[Корисник:PhoenixOr|PhoenixOr]] Надмениов однос воопшто не ме допира. Побара зашто сум го направил тоа, ти одговорив, гледам си ги направил пак измените, некој ти ги прифатил и ја досредил статијата, и тоа е. Статијата постои од 2021 година, не си ја напишал ти (ако веќе одиме со односов), и никој ја немаше избришано, ниту пак јас имав за намера да не постои. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:01, 8 септември 2023 (CEST) ::::Навистина не разбирам каде гледаш надмен однос!? Те молам појасни ми што е надмено. :) [[User:PhoenixOr|PhoenixOr]] <small>([[User talk:PhoenixOr|разговор]])</small> 18:26, 10 септември 2023 (CEST) == Васил Априлов == Гледам дека продолжувате да отстранувате уредувања без гледајќи што содржи во текстот, има присутни разни извори што тврдат дека Априлов самиот себеси се гледал како Грцин, дури давал донации кон Грчкото ослободително востание и дури учествувал во востанието во одредено ниво, не разбирам што е проблемот со текстот и како што гледам други администратори не гледат проблем со текстот, освен тебе. Нејќам да почне уредничка војна [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 19:20, 9 септември 2023 (CEST) :[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], би посакал соработка, бидејќи досега не сум добил прецисен одговор бидејќи во разни англиски извори, дури Бугарски извори тврдат дека човекот имал грчки/хеленофилски идентитет. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 11:41, 15 септември 2023 (CEST) == Суверен Воен Ред на Малта == Пишувам овде бидејќи тамошната разговорна страница беше за бришење. Статијата ја пренасочив назад в [[Малтешки ред]], и направив пренасочување, но не од оваа верзија, која е правописно погрешна, туку исправната (Суверен воен ред на Малта). [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 07:38, 23 ноември 2023 (CET) == Васил Кацаров == Зошто профилот/страницата, за васил е избрисана од вас?, која е прицината " Не е рекламиранје/спам ", има референции, исто така е преведена од Espanol Wiki, дали мозе да се врати страницата и да се поправи, сто е греска сто е потребно да се објасни? [[User:Админ.МК|Админ.МК]] <small>([[User talk:Админ.МК|разговор]])</small> 04:38, 1 декември 2023 (CET) :@[[Корисник:Админ.МК|Админ.МК]] Вториот пат статијата беше нималку преведена, а првиот пат се користеа суперлативи, што за живи личности не се прави, освен за исклучителни ситуации, каде навистина е така. И основно пребарување на интернет покажува дека освен една иста ваква содржина што си ја ставил тука, за Васил Кацаров нема ништо, така што личноста не е релевантна, што спаѓа во критериумот „саморекламирање“. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:41, 1 декември 2023 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 23:24, 3 февруари 2024 (CET) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 --> == Категорија:Македонски Народни Носии == ако може да ја додадеш страната за [[Носии од Горноџумајско поле|носии од горноџумајско поле]] под шопскиот дел кај категоријата Македонски Народни Носии имам и јас пробано еднаш, но малку згрешено ми идеше, и го избришав на крај. мислам дека вам убаво ќе ви излези (поточно: [[Предлошка:Македонски народни носии]]) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 19:53, 18 април 2024 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear Wikimedian, You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process. This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 00:53, 3 мај 2024 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:RamzyM (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_3&oldid=26721208 --> == Македонски народни носии: предлошка == имам направено повеќе страници околу носии од одредени предели во егејска македонија (кајларско, воденско и мегленско). ако може да ги внесиш во предлошката кај „јужномакедонски носии“. фала многу :) исто така јас сега ја составувам таа за пазарскиот крај :D [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 00:47, 19 мај 2024 (CEST) :ја составив од пазарско (се откажив барајки за машката моментално, сигурно ќе се најди в'иднина :) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 15:33, 19 мај 2024 (CEST) ::@[[Корисник:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] {{готово}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:25, 20 мај 2024 (CEST) == Hi! == Hi Ehrlich91, I sent an e-mail to you. Did you receive it? :) [[User:İmmortalance|İmmortalance]] <small>([[User talk:İmmortalance|разговор]])</small> 20:59, 20 јуни 2024 (CEST) == Thank you == Hello! Thank you for deleting files also on Commons. I have some problems getting {{tl|СегаРизница}} to work as planned. It seems the template does not add files to a category but there are more files tagged according to [[Специјална:ШтоВодиОвде/Предлошка:СегаРизница]]. Files copied from other wikis is a bit of a challenge in the project I have with license migration and getting rid of disclaimers in GFDL ([[Википедија:Барања_за_одобрување_на_бот#Bot_status_for_User:MGA73bot]]). So I'm very happy that files are getting deleted. --[[User:MGA73|MGA73]] <small>([[User talk:MGA73|разговор]])</small> 17:45, 15 јули 2024 (CEST) == Скандал со тетратки == Здраво @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], Се надевам дека си добро. Сакам да разберам подобро зошто беше одбиена модификацијата што ја предложив на страницата за „скандалот со тетратки“, каде што ја сменив описната фраза во „Предмет тетратки“. Мојата намера беше да прилагодам јазикот за да одрази пообјективен тон, особено бидејќи терминот „скандал“ може да имплицира предрасуди и да влијае на перцепцијата за неутралноста што Википедија се обидува да ја одржи. Разбирам дека „тетратки“ беше медиумското име дадено на случајот, но мислам дека употребата на помалку сензационалистички јазик би помогнала во презентирањето на информациите на пообјективен и согласно со упатствата на Википедија за импарцијалност. Можеш ли, те молам, да ми објасниш конкретни причини зошто се преферираше задржувањето на зборот „скандал“ во овој случај? Отворен сум за дискусија и за подобро разбирање на контекстот или уредувачките политики кои можеби ја оправдуваат одлуката. Ти благодарам за твоето време и труд во одржувањето на квалитетот и прецизноста на содржината на Википедија. Со почит, Sflexas [[User:Sflexas|Sflexas]] <small>([[User talk:Sflexas|разговор]])</small> 14:09, 17 јули 2024 (CEST) :@[[Корисник:Sflexas|Sflexas]] Здраво, го сменив насловот од скандал во случај --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:22, 17 јули 2024 (CEST) == Прашање == Зошто ми го избриша текстот? https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B8&oldid=prev&diff=5041802 [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 18:23, 21 јули 2024 (CEST) :@[[Корисник:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] Ова е од пред една година. Инаку, текст што содржи монографски податоци не е местото за во енциклопедиска статија, не може да се даваат податоци за сите вклучени во нешто, ако почнеме така, тогаш ќе пишуваме книга, а не кратка енциклопедиска статија. Плус, изворот не можам да го пронајдам, ќе ми треба дополнителен доказ за ова, за да го проверам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:26, 26 јули 2024 (CEST) == СИЕ Пролет 2024 - Награда за најдобар постоечки корисник == ''Вредносен купон во вредност од 2.000 денари за најдобар постоечки корисник, кој претходно не учествувал на уредувачките натпревари „СИЕ Пролет“.'' На кое претходно издание на СИЕ Пролет јас сум учествувал? Како јас сум отстранет од добивање на оваа награда на [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2024#Резултати|СИЕ Пролет 2024]]? [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 21:13, 31 јули 2024 (CEST) :@[[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] Не бев достапен, но гледам дека Кирил го средил ова и ги поправил резултатите. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:00, 12 август 2024 (CEST) == Non-free files == Hello! I made [[Корисник:MGA73/OrphanNon-free]] and other lists of files that may not be okay. I do not know if you have noticed. I made a comment at [[Википедија:Селска_чешма#Чистење_датотеки_и_бришење_датотеки]]. [[User:MGA73|MGA73]] <small>([[User talk:MGA73|разговор]])</small> 17:20, 14 август 2024 (CEST) == Прашање == Зошто е избришана оваа страница!? https://mk.wikipedia.org/wiki/A%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9C-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0 [[User:Александра Стојановиќ|Александра Стојановиќ]] <small>([[User talk:Александра Стојановиќ|разговор]])</small> 00:27, 17 август 2024 (CEST) :Која е потребата да се избрише страница стара 4 години? [[User:Александра Стојановиќ|Александра Стојановиќ]] <small>([[User talk:Александра Стојановиќ|разговор]])</small> 00:50, 17 август 2024 (CEST) ::@[[Корисник:Александра Стојановиќ|Александра Стојановиќ]] Едноставна е потребата, бидејќи статијата не ги задоволуваше ни најмалите критериуми да биде статија, а поминале четири години и никој не ја средил. Врски до англиската Википедија (како на пр. за Скопје), несредена библиографија, несредени извори и еден куп други причини. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 07:00, 17 август 2024 (CEST) == Source that institutions agree on it about Samuil == Hello, I want to know why you removed my edit, I was just gonna put a source which is "The Legend of the Bulgar-Slayer" by Paul Stephenson which is published by Cambridge Press and it confirms that Samuil is a Bulgarian ruler and it explains also the debates between North Macedonia and Bulgaria, I want to put my source [[User:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] <small>([[User talk:The Hunter2k19|разговор]])</small> 13:42, 22 август 2024 (CEST) :@[[Корисник:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] За таа статија е доста веќе дискутирано и како што и самиот знаеш, ние се водиме по изворите достапни во македонскиот јазик и во нашата историографија. Ако сакаш да користиме странски извори, тогаш зашто на бугарската Википедија не стои македонски јазик, туку норма, и ред други работи? --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:43, 22 август 2024 (CEST) ::The difference is that, this source is world accepted and it is an American source not "Bulgarian propaganda", we can debate on that topic if you want, and the nickname ,,Bulgar-slayer" gives enough details on the topic. If it is necessary, just add he is Bulgarian-Macedonian. The agreement between North Macedonia and Bulgaria should not be broken. And the wiki community must also follow those rules, because it is a worldwide community, which is with the aim to give a knowedge, not just make an encyclopedia rewritten for someone else's personal interests towards only one group of people. The community of Wikipedia must follow neutrality and the sources must be respected [[User:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] <small>([[User talk:The Hunter2k19|разговор]])</small> 00:36, 23 август 2024 (CEST) :::@[[Корисник:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] А зашто дебатираш само со мене, јас не сум врховен судија на македонската заедница. Има уште 11 други администратори и ред други уредници, и има уште стотици други книги кои викаат дека Цар Самоил бил македонски владетел, и јас не можам да одам против тоа. А за неутралноста, македонската Википедија е каде каде понеутрална од вашата, во која бришете цел еден народ и јазик и употребувате термини како Северномакедонци, што сами си ги измислувате, така што првин зачисти си по дома, па после на други кажувај. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 09:59, 23 август 2024 (CEST) ::::Agreements are agreements and must be followed. Bulgarians do not use "north macedonian" for mentioning your nationality but still according to your agreement with Greece you must use the name "North Macedonia". As a Wikipedia admin you are taking the responsibility to keep peace and follow the rules, and maintain the neutrality. My source is legit and it is a fact that he can be called also "Bulgarian" than just "Macedonian" and as a Bulgarian I can tell you that you are also putting "propaganda" as Bulgaria is "making" according to you. And about your question why I am telling you this stuff and judging only your action - it is very clear, you are the admin and you reverted my edit. I have my source which is legit and the book is written by the American author Paul Stephenson, published in 2003 by Cambridge University Press and if that source is ignored then I will allow myself to report those kind of actions, because you are disrespecting the sources and the facts, claiming it is a propaganda, and pretending the wikipedia must be in the interests of the officials in your country. [[User:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] <small>([[User talk:The Hunter2k19|разговор]])</small> 01:24, 24 август 2024 (CEST) :::::@[[Корисник:The Hunter2k19|The Hunter2k19]] Да, и јас ти укажав дека не можеш со еден извор да го смениш воведот и да напишеш дека нешто е сосем различно од стотици други извори, особено не без расправа во заедницата, а тоа го немаш направено, а јас не сум врховен судија за да донесам одлука. Постапи по сите чекори и јави се. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:37, 24 август 2024 (CEST) == две работи == # дали би можело на подгрупата струмско-местански носии да се додаде „[[Народни носии од Серско]]“ (струма тече низ серско, come on) # зошто ми ги остранивте едитите околу селата косоврасти и горно мелничани? ако сакате доказ околу тоа, [https://ibb.co/3kk2c67 повеле вам] :) ако може да се дефинира регион [[Рекански Регион|голема река]], тогаш зошто да не се додаде како опис кон селата косоврасти и мелничани (горно и долно) дека спаѓаат во тој регион *исто така, во делото на бранислав русиќ околу [https://docs.google.com/file/d/0B3ma9plMXxAEcHhaeXF6R3NzdnM/edit?resourcekey=0-hoaMEDW_XQVKSiJ2ftBeTQ жупа], меѓу набројаните села, мелничани никогаш ли е вклучено меѓу нив затоа, најмногу би имало смисла да се воведат под прецизниот регион „голема река“ (на пр. Горно Косоврасти - село во Голема река... итн) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 12:46, 11 декември 2024 (CET) :исто така одобрија страницата за тапан ако може :) [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 18:41, 11 декември 2024 (CET) ::@[[Корисник:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] Здраво, статијата за носии е додадена во шаблонот, ова можеш и сам да го правиш, само треба да го најдеш шаблонот што се употребува користејќи Шаблон: или Предлошка: и потоа без празно место името на шаблонот, кој е спомнат (во случајов Македонски народни носии). ::Што се однесува за селата Косоврасти и Горно Мелничани, јас ти ги вратив уредувањата, затоа што во самите статии веќе нашироко има објаснување зашто се користи таа област. Во прилог подолу го додавам извадокот од статијата. Работата не е баш црно бело и треба да се земе во обзир тоа при уредување на вакви специфични примери, кои од различни автори се сметаат во различни области. Ќе го разгледам ова и ќе смислам како да го смислам воведот. :::„Етнографски селото Горно Косоврасти заедно со Долно Косоврасти, се наоѓаат на самата граница помеѓу областите Долна Река од Реканскиот Крај, односно мијачкиот етнографски предел и Дебарско, односно областа наречена Дебарско Поле, брсјачкиот етнографски предел, но сепак во Горно Косоврасти преовладуваат јазично-говорните, културно-фолклорните и обичајно-традициските одлики на дебарскиот крај и брсјачкиот предел со одредени мијачки примеси.“ ::Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:28, 11 декември 2024 (CET) == [[Модул:Cycling_race]] == Можете ли да го ажурирате овој модул од неговиот родител, [[Wikidata:Module:Cycling race]]? Не можам, бидејќи е заштитена со „каскадна заштита“ со тоа што е вградена во вашата архива за разговор со корисници, [[Разговор_со_корисник:Ehrlich91/Архива_5]]. Ова ажурирање ја кочи работата на Википодатоци за да се ослободи од застарената сопственост; ажурирањето е направено на 21 јазик, а останаа само португалски и македонски. Благодарам! [[User:Swpb|Swpb]] <small>([[User talk:Swpb|разговор]])</small> 19:25, 2 јануари 2025 (CET) :@[[Корисник:Swpb|Swpb]] {{done}} Sorry, I noticed your message on the Village pump, but due to the holidays, I did not respond to update the module. Now, I updated the code from the Wikidata. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:35, 2 јануари 2025 (CET) ::благодарам!! [[User:Swpb|Swpb]] <small>([[User talk:Swpb|разговор]])</small> 21:49, 2 јануари 2025 (CET) == Фалсификување на извор? == Сигурен сум дека со оваа [https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE&diff=prev&oldid=5318581 промена] сфаќате дека jа заменувате вистинската информациjа во изворот. [[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:01, 19 јануари 2025 (CET) :@[[Корисник:Simin|Simin]] А ти сигурно знаеш дека правиш промена само во едно село, а истиот извор со зборовите „Македонци“ или „македонско“ население се користи во сите други 1750 села. Така што, слободно покрени расправа на Селска чешма, не може промена да биде во само една статија, кога истото се повторува насекаде. Одбивањето беше чисто од таа причина. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:12, 19 јануари 2025 (CET) ::Може ли да ми испратите линк кон расправа на Селска чешма каде што можам да видам дека конкретно за овој извор е постигнат консензус дека во статиите на Википедија наместо „води како чисто бугарско село“ да се замени со „... како чисто македонско село“? На тој начин можам да знам кои се можните аргументи за таа замена и да нема излишно повторување.--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:26, 19 јануари 2025 (CET) :::@[[Корисник:Simin|Simin]] Не можам да го најдам тоа во моментов, така што слободно отвори нова тема на обичната селска чешма или на [[Википедија:Огласна табла за администратори|огласната табла за администратори]]. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:34, 19 јануари 2025 (CET) ::::Па, ако нема таков разговор за начинот на цитирање на изворов, по кој основ се враќаат фалсификуваните информации? Зарем тој што мисли дека невистината треба да стои, не треба да почне разговор?--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 14:02, 19 јануари 2025 (CET) :::::@[[Корисник:Simin|Simin]] Цело време ти посочувам дека за ова треба опфатна заедничка одлука на администраторите, и ти викам отвори расправа. Вака се сите статии на македонски јазик, вака се и сите други современени македонски извори, јас само ти посочувам дека ти си тој што сакаш да смениш нешто, па затоа слободно прашај ги и останатите администратори или целата заедница. Во меѓувреме гледам пак продолжуваш со промени, истите нема да ти бидат прифатени, и многу си свесен во ова што го правиш. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 14:06, 19 јануари 2025 (CET) ::::::Разбирам дека треба опфатна заедничка одлука на администраторите за да се следат правилата на Википедија и фер цитирање на еден одреден извор. Нема да Ве замарам повеќе. Ви благодарам.--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 14:12, 19 јануари 2025 (CET) == мојот здравев == ја уредив страната, само да ја оправдате. иначи, од друга страна, арни ми сте во животот? :D [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 13:18, 21 јануари 2025 (CET) == Барање од преместувач на датотеки на Commons == Добро утро Ве молам, извинете што едноставно ви пишувам на вашата страница за разговор и велам дека користам и програма за преведување. Видов дека си проверил многу мои уредувања и дека си и сисоп овде. Поради проблемите со читањето не можам да ја најдам sysop таблата и затоа ве прашувам овде. Па, јас сум активен овде само затоа што сум Filemover и ги преименувам датотеките на Commons и понекогаш го правам тоа рачно без скрипта. Исто така понекогаш разменувам и постари jpg/png/gif датотеки ако има подобра во SVG вектор. Сакав да ве прашам дали е можно да се зголемат моите кориснички права за да не морате да ги проверувате моите објави во иднина. Со над 42.000 уредувања на глобално ниво, ова не би требало да биде проблем и другите јазични верзии го исполнија моето барање веднаш и без никакви проблеми. Во спротивно нема да работам многу овде поради јазични проблеми. Затоа, нема да правам никакви корекции на текстот или да ги подобрувам написите на друг начин. Среќен сум што тоа им го оставам на моите македонски колеги. Разменувам само лајкови за лајкови. Ви благодарам. Најдобри желби од Швајцарија. [[User:Ziv|Ziv]] <small>([[User talk:Ziv|разговор]])</small> 11:07, 26 јануари 2025 (CET) :@[[Корисник:Ziv|Ziv]] {{done}} It was not a problem for me to approve your edits, as you are not editing quite frequent on our wiki, but it is not a problem to be autoconfirmed user. All the best --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:33, 26 јануари 2025 (CET) ::Hello @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], thank you so much. Same to you. Greetings, [[User:Ziv|Ziv]] <small>([[User talk:Ziv|разговор]])</small> 20:26, 26 јануари 2025 (CET) == Талат Џафери == '''Здраво, Ehrlich91''' [[Талат Џафери]] беше '''технички премиер''', а не редовно избран премиер на Македонија. Сите претходни технички премиери во статиите на Википедија се именувани како „Технички премиер на Македонија“, па нема причина Џафери да биде исклучок. Ве молам да престанете со бришење на корекциите бидејќи нема ништо неточно или погрешно во нив. Ако имате аргументи за спротивното, ве молам да ги образложите за разговор за да се постигне консензус. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 17:01, 23 февруари 2025 (CET) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Проблемот во твоите уредувања е што при нешто добро, ти правиш уште три други работи, кои не се прифатливи. На пример, при твоето уредување за Талат Џафери, го имаш избришано како му е името на албански. Воедно, не се пишува '''техничен''', тоа не постои, туку може евентуално да биде технички. Го внесов во инфокутијата технички, а твоето друго уредување го отфрлив. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:12, 23 февруари 2025 (CET) ::А дали си свесен за проблемите со твоите уредувања? Прво, некои од моите уредувања што ги правам, ти ги бришеш целосно без да објасниш, а потоа, кога ќе те прашам за причината, ми одговараш дека текстот бил спорен или погрешно напишан и едноставно го избришуваш целосно. Разбирам дека можеби постојат корекции кои треба да се направат, но зошто мораш да избришеш се, наместо само да корегираш она што не е во ред? ::Во врска со твојот коментар дека во едно уредување правам „нешто добро“ и уште „три други работи“, моето уредување беше целосно исправно, и го правам тоа за да не бидам принуден да уредувам по сто пати истото нешто. Не ми е јасно кои делови од моето уредување беа проблематични за тебе, особено кога сите беа во согласност со стандардите. ::Со врска за албанскиот јазик , да имам проблем со него, особено имам проблем со тоа што во твоите уредувања редовно ставаш имиња на албански јазик. Тоа е неприфатливо и нема место на Македонската Википедија. Македонската Википедија е на македонски јазик и сите имиња и термини треба да бидат на македонски, во согласност со јазичната и културна политика на енциклопедијата. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 17:35, 23 февруари 2025 (CET) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Многу празни зборови. Не сум должен да ти ги поправам твоите уредувања цело време, бидејќи си имам јас за уредување други теми. Ова не се мои уредувања, туку администраторски постапки, кога ги прегледувам уредувањата на други корисници, меѓу кои си и ти. За последната точка те повикувам да си ги прочиташ уште еднаш политиките на Википедија, а Википедија не е на национална енциклопедија, туку е на јазикот. За личности кои не се Македонци и те како треба да го пишува нивното име на нивниот мајчин јазик. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:42, 23 февруари 2025 (CET) == СУ „Д-р Панче Караѓозов“ - Скопје == Ehrlich91 можеш да го смениш името на статијата на училиштево од '''СУ „Д-р Панче Караѓозов“ - Скопје''' до '''СМУГС „Д-р Панче Караѓозов“ - Скопје''' . бидејќи тоа е правилното име. мене не ми дозволува [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 21:32, 3 март 2025 (CET) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] {{done}} Бев отсутен од Википедија, па дури сега ја забележувам поракава. Средено, ама мислам дека имаш можност и ти самиот да преместуваш страници, така што во горниот десен дел до Историја имаш паѓачко место и Премести. Ако го немаш, слободно пишувај ми и ќе ги преместувам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:52, 16 март 2025 (CET) ::го имам дугмето за премести но секојпат кога ќе пробам да преместам ми вика дека немам дозвола [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:36, 30 март 2025 (CEST) == Стоунвол == Ја уредував таа страница за уредувачкиот викенд на тема Протести.... сега сите подобрувања ми се изгубени... [[User:19user99|19user99]] <small>([[User talk:19user99|разговор]])</small> 10:27, 23 март 2025 (CET) :@[[Корисник:19user99|19user99]] Инфокутијата ја отстранив бидејќи не ја имаше преведено воопшто. Ако сакаш да ја додадеш, ископирај ја од англиската верзија. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 10:28, 23 март 2025 (CET) ::@[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] токму инфокутијата ја преведов (заедно со десетици други промени) но бидејќи отстранивте додека уште уредував кога објавив ми ги снема сите подобрувања и остана на вашето. -- [[User:19user99|19user99]] <small>([[User talk:19user99|разговор]])</small> 10:58, 23 март 2025 (CET) :::@[[Корисник:19user99|19user99]] Мене системот не ми дава дека некој во меѓувреме уредува, но тебе ќе ти даде. Па затоа токму кога ти си одбрал да ја зачуваш, требало да отидеш подолу од твојот постоечки прозорец и да одбереш објави со моите промени. Јас сега не можам да ја повратам статијата, бидејќи ти нигде не си ја зачувал. Ова може да се случи и другпат кога една статија се уредува од повеќе уредници, па така треба да штиклираш дека сакаш да ја објавиш твојата содржина. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 11:02, 23 март 2025 (CET) == Отстранување на Северна == мислам сите знаеме за ова - ако сакаш може и јавна дискусија со сите македонски администратори да направиме, но Северна Македонија и Република Северна Македонија веднашка треба да биде остранета од сите македонски статиии да биде заменета со Македонија и Република Македонија, како што ти кажа во 2019 г. , не сме обврзани со одлуки на владата, туку на нашата заедница, и за ова веќе се дискутира темелно на нашата селска пумпа. Ќе го користиме терминот Македонија за земја која сега официјално се нарекува Северна Македонија, бидејќи избираме да го следиме вообичаеното правило за именување на некое место/зграда/објект. Не можеме да дозволиме да подлегнеме на заканите од странски сили, вклучувајќи ги и грчките и англиско-бугарските администратори на Википедија, кои се обидуваат да ја изменат нашата историја и идентитет. Ние сме Македонци и не треба да дозволиме да бидеме замолчени или принудени да прифатиме туѓи наративи. Нашето име и идентитет се неотстапни и треба да бидат јасно присутни во сите извори, вклучувајќи ја и Википедијата. Знам дека ти и сите останати македонски администратори не го прифаќаат ова срамно име , кои се тие да ни кажуваат за нашата историја и идентитет кои се тие да ни го кажуваат нашиот идентитет и самосвест, зашто им подлегате на странските притисоци, ние не треба ни да збориме со нив дали знаеш на бугарската википедија како сме наречени Северномакедонци, и ние треба на овие луѓе да им подлегнеме кои активно шират омраза кон нас. Мислам дека дојде време и дека треба да се продолжи темелна дискусија за отстранување на северна, без разлика на какви било политички притисоци или договори. Наша одговорност е да го браниме нашето име и идентитет од сите обиди за негово изменување или бришење. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 16:03, 30 март 2025 (CEST) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Не разбирам од каде е поттикот за оваа порака, но името на државата како што е и статијата [[Македонија]] не е променeто на нашата Википедија и не знам што и од каде треба да се отстранува. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:44, 30 март 2025 (CEST) ::Мислев во статијата Македонија да се отстрани Официјално позната како Република Северна Македонија за тоа мислев [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 19:39, 30 март 2025 (CEST) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Па тоа е факт, не може да отстрануваме факти, колку и да не се согласуваме. Државата ги издава законите и институциите се наречени со тоа име, така што не, не треба да го отстраниме тоа од воведниот дел на статијата за Македонија. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:41, 30 март 2025 (CEST) ==Прва лига на Република Српска== Здраво, кој дел од страницата не е на македонски јазик? Ви благодарам.--[[User:Zvakazvaka|Zvakazvaka]] <small>([[User talk:Zvakazvaka|разговор]])</small> 18:21, 31 март 2025 (CEST) :@[[Корисник:Zvakazvaka|Zvakazvaka]] Делот каде ги имаш споменато клубовите и градовите, најмалку на едно место немаше „ќ“. Провери ги уште еднаш. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:28, 31 март 2025 (CEST) ::Се надевам дека е поправено. [[User:Zvakazvaka|Zvakazvaka]] <small>([[User talk:Zvakazvaka|разговор]])</small> 08:18, 2 април 2025 (CEST) == СУ „Димитар Влахов“ - Скопје == [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] можеш и за оваа страница да го смениш името во СУГС „Димитар Влахов“ - Скопје бидејќи мене сеуште не ми дава да променувам наслови [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 23:41, 5 април 2025 (CEST) :можеш и да го смениш насловот на СУ „Панче Арсовски“ во СУГС „Панче Арсовски“ [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 00:13, 6 април 2025 (CEST) ::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] {{готово}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:55, 8 април 2025 (CEST) :::Извини вака но можеш и СУ „Никола Карев“ – Скопје да го смениш во СУГС „Никола Карев“ – Скопје. Мене ми вика дека збрането е да создавам наслови кои содржат голем број големи букви [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 23:17, 8 април 2025 (CEST) == Уредник == Благодарам и фала на забелешка. ;) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:41, 8 април 2025 (CEST) Ке можеш да преместувааш статијата [[Свирце (Медвеђа)]] на [[Свирце (Медвеѓа)]], бидејки јас не можам. --[[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:18, 12 април 2025 (CEST) Када се пишува ''живеат'' со едно и со два ''а''? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:23, 1 мај 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Во примерот живеат не може да има две аа и да биде '''живеаат'''. Има случаи на три самогласки (вокали) едно до друго, но тоа е ретко и никогаш во овој редослед. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 10:07, 2 мај 2025 (CEST) несум го имал од каде да ''консултирам'' транскрипцијата од италијанскиот на македонски јазик. :) Едино за Тавела не е погрешка во прашање, така се вика на молишкохрватски јазик, а Тавена на италијанскиот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:54, 15 мај 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Нема никаков проблем, ги прегледав статиите и тие што имаа проблем ги преместив. Во принцип следи како се веќе преведени на српски/руски јазик и во 95% од случаите ќе биде истата транскрипција. За Тавела премести го тогаш штом е таква работата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:54, 15 мај 2025 (CEST) == Барање на оценувачки статус == Добар ден, се пријавив како кандидат за оценувачки статус. Можете да ја видете мојата кандидатура во [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81#%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81 тековните номинации]. Ако имате време ве молам гласајте, ако имате проблем со мојата кандидатура ве молам [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81#%D0%94%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D0%B8%D1%98%D0%B0 дискутирајте го во самата номинација], сакам да го подобрам мојот придонес во македонската Википедија. Ви благодарам. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 12:03, 16 мај 2025 (CEST) == Викисредба (29 мај 2025) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на третата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 29 мај во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (29 мај 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:01, 27 мај 2025 (CEST) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|разговор]]) 13:17, 29 мај 2025 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Македонија == Имаш ли некоја македонска литературата за македонско население во Прешевско, Бујановачко и Трговишко? Пошто за тоа словенското население се вика дека е српско. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:44, 9 јуни 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Здраво Марко, има книга за Горна Пчиња од [[Јован Трифуноски]], ќе ја побарам како пдф и ќе ти ја пратам на мејл. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:52, 14 јуни 2025 (CEST) == Бришење на страница == Здраво Ehrlich, Ве замолувам да ја погледнете статијата [[Владимир Блажев-Панчо]] и да видете дали може да се избрише поради лошо-направена содржина, од неискусна ИП адреса. Убав ден! [[User:Todot3123|Todot3123]] <small>([[User talk:Todot3123|разговор]])</small> 12:14, 10 јуни 2025 (CEST) == Масакар во Долгаец == Здраво, имам многу информации за колежот во Долгаец, па може ли некако да ми помогнете бидејќи не сум искусен да ги напишеме на страницата? Имам список на сите убиени, имам список на осудените лица за злосторствата. [[User:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] <small>([[User talk:АлександарЧетник|разговор]])</small> 10:59, 27 јуни 2025 (CEST) :@[[Корисник:АлександарЧетник|АлександарЧетник]] Немам баш време јас да ја пишувам статијата, но тука сум за совети или подобрувања за истата. Може да продолжиме на самата страница на разговор на статијата. Означи ме штом имаш внесени промени кои сакаш да ги проверам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:18, 30 јуни 2025 (CEST) == Викисредба (30 јуни 2025) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на четвртата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 30 јуни во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (30 јуни 2025)|врска]]<nowiki> (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! </nowiki> [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:43, 27 јуни 2025 (CEST) == Долна Ржана == Сигурен си дека треба апостроф овдека [[Долна ’Ржана]], кај српските референци тоа е полн називот? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:48, 27 јуни 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Да, бидејќи ние тука се водиме по правописот на македонскиот јазик, а не тоа како е наведено името во српски документи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:18, 30 јуни 2025 (CEST) Ќе можаш да преместуваш статијата [[Калуѓерово (Бабушница)]] на [[Калуѓерево]], бидејки јас не можам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 12:43, 5 јули 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] {{готово}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:36, 5 јули 2025 (CEST) == Question from [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] (13:32, 15 јули 2025) == Може да те прашам нешто, секојпат кога ќе пробувам да сменам име на некоја статија која било да е, не ми дава ми вика дека тој наслов е забранет ама јас не пишувам ништо лошо пример го пишувам правилното име на училиште како што беше со СМУГС "Д-р Панче Караѓозов" дали знаеш како можам да го поправам овој проблем --[[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 13:32, 15 јули 2025 (CEST) :@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Искрено не знам, бидејќи ти имаш статус на автопотврден корисник и со тоа можеш да преместуваш страници. Ќе мора некој друг и јас да прашам, за да ја дознаеме причината. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:52, 15 јули 2025 (CEST) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|разговор]]) 14:29, 16 јули 2025 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Пролет 2025 == ''Учесниците со помалку од 20 статии оценети со просечна оценка 2,0 не се рангирани поради тоа што не го исполнуваат основниот критериум за освојување награда.'' овој правило не е било врз текот на натпррварот. Не знаем како да толкувам овој што е уработено, дали како дискриминација? Ако моите статии несу исполниле критериуми, зошто веднаш не е кажано. Големо разочарување. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 15:06, 3 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Грешка си, не е воведено ново правило. Правилото стои на сите натпревари кои ние ги организираме и стои и на овој, можеш да отидеш во историја на страницата и ќе видиш. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:45, 3 август 2025 (CEST) Во право си, несум видел тоа правило воопшто. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:02, 3 август 2025 (CEST) 17:01, 3 август 2025 (CEST) == Медијана == Можеш ли да преместуваш статијата Медијана (Ниш) на Медијана (археолошко наоѓалиште) и пренасочување Медијана (Ниш) да се брише кога што сакам да создадем статија Медијана (Ниш) како нишка градска општина. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 07:54, 15 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] {{готово}} Не ја избришав страницата за пренаосчување, ама можеш во нејзе да влезеш и да ја уредиш за градската општина. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:01, 18 август 2025 (CEST) == Локациски мапи == Знаеш ли што се случува со локациски мапи, сум направил локацијска мапа за градот Ниш ама не може во инфокутија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:11, 19 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Статијата [[Ниш]] нема никакви проблеми со картата во рамки на инфокутијата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 11:20, 20 август 2025 (CEST) == Страници на унгарски јазик == Знаеш што се во [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%BE%D0%BA статии] кое сум направил со унгарски имиња појавува оваа категоријата? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:23, 30 август 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Ако мислеше на категоријата „Статии со текст на унгарски јазик“ се појавува во статии каде има унгарски јазик, односно се користи шаблонот за тоа како се пишува местото на јазикот на државата. Категоријата ја направив да биде скриена и сега нема да се појавува. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:03, 30 август 2025 (CEST) Ке можеш да преместуваш оваа статија [[Мађере (Ражањ)]], бидејки јас не можам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:42, 12 септември 2025 (CEST) За натпреварот "Европска книжевност" насловот на статија за книга мора биде преведуван или во оригинал, нпр. некој роман.? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 16:48, 13 септември 2025 (CEST) :@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Насловите на сите книги се преведуваат на македонски јазик и во голем дел се преведени на македонски јазик. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:39, 13 септември 2025 (CEST) == Член на Оценувачки одбор == Здраво Ehrlich91, имам желбата да бидем член на оценувачки одбор на некој од следните натпревари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:44, 17 септември 2025 (CEST) == Викисредба (23 септември 2025) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на петата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 23 септември во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (23 септември 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 18:50, 21 септември 2025 (CEST) == Тргнат превод „Соната за пијано бр. 8 (Бетовен)“ == Здраво Ehrlich91. Видов дека сте ми го тргнале мојот превод од погоре наведената страница. Преводот беше солиден, со мали промени во текстот за правилното користење на стручната терминологија. Не гледам причина зошто треба да го избришете преводот. Ве замолувам преиспитајте ја вашата одлука, и дозволете преводот на македонски јазик да остане. [[User:Wizard pk|Wizard pk]] <small>([[User talk:Wizard pk|разговор]])</small> 15:23, 17 ноември 2025 (CET) :@[[Корисник:Wizard pk|Wizard pk]] Споменатата статија беше целосно автоматски преведена со безмалку ниту една интервенција и стоеше ознака за тоа, така што ако сакаш некоја статија да ти биде прифатена, треба покрај автоматски превод и да ја доуредиш некоја статија. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:31, 17 ноември 2025 (CET) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:45, 19 ноември 2025 (CET) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Итно бришење на страницата Генетски проучувања на Бугарите == @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] сакам да те замолам за отворена дискусија за итно бришење на страницата [[Генетски проучувања на Бугарите]]. Која е направена од великобугарскиот антимакедонски едитор @[[Корисник:Jingiby|Jingiby]] кој ја направи страницата само за да си ги задоволи своите пробугарски ставови и впрочем инсистира дека [[Бугари|Бугарите]] се јужнословеснки народ и дека [[Македонци|македонскиот народ]] и идентитет за него се непостоечки. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 02:09, 7 декември 2025 (CET) :Предлагам Инквизиторот да биде санкциониран за лични навреди и ширење лажни и пристрасни изјави. [[User:Jingiby|Jingiby]] <small>([[User talk:Jingiby|разговор]])</small> 05:52, 7 декември 2025 (CET) ::А јас предлагам ти да си се вратиш на твојата википедија [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 11:51, 7 декември 2025 (CET) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Вакви статии за генетски проучувања има за бројни други европски народи и нема тука толку спорно. Го избришав предлогот за бришење и поставив шаблон за внимание, односно за средување на статијата, па така директно или преку страницата за разговор предложувај измени на самата статија. @[[Корисник:Jingiby|Jingiby]] Како што и пишав, статијата треба да се среди, бидејќи навистина е напишана со бугарски зборови низ целиот текст, па така ако поради нешто и се избрише статијата пред да се среди, тоа е поради тие бугарски зборообразувања. Ако имате и двајцата нешто повеќе да си кажете, обратете се на страницата за администратори, за да видат и другите администратори. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:51, 7 декември 2025 (CET) == Бугари == @[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], разбирам дека статијата [[Бугари]] е чувствителна, но би сакал да ми објасниш врз која основа го тргна моето уредување. Сигурно си забележал дека направив промена и автоматски заклучи дека станува збор за нешто лошо, но вистината е дека тргнав конкретна реченица: ''„Најчесто во минатото Македонците се именувале и биле именувани како Бугари.“'' Не би сакал да се инсистира дека ова мора да остане затоа што „има доверливи извори“. Изворите што ги дал @[[Корисник:Jingiby|Jingiby]] се од пробугарски медиуми, професори, академици, што е очекувано дека ќе ја потврдат оваа теза. Ако мислиш дека ова треба да остане во статијата, тогаш е тешко да се сложиме со таквата формулација. Исто така, забележав дека статијата е заштитена и само администратори можат да уредуваат. Тоа е во ред, но те замолувам, како администратор, да го разгледаш ова и да ја тргнеш таа реченица. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 22:09, 10 декември 2025 (CET) :Се извинувам што се мешам, но ова е затоа што беше споменато моето корисничко име. Изворите за ова не ги дава Џингиби, туку дури ни самиот Красте Мисирков: "Ниiе се велефме бугари. Со тоа, од iедна страна, сакафме тоа име да ни послужит како центр, около кого сите да се згрупираме, без да бараме за таiа цел'а некоi друг, а можит и сосим нов, од друга, ниiе мислефме, оти вистина во соiединеiн'ето со бугарите iет нашата сила. До 1878 г. сите, па и руското правителство, велеа, оти Македонците сет бугари." [[User:Jingiby|Jingiby]] <small>([[User talk:Jingiby|разговор]])</small> 04:37, 11 декември 2025 (CET) ::Незнам кој е тој "Красте Мисирков" но ваква изјава мора веднашка да се отстрани [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 14:16, 11 декември 2025 (CET) :::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Здраво, те молам напиши го ова на страницата за разговор, па ќе им укажам и на другите администратори, па ќе може да се одлучи заедно како ќе биде запишана реченицата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 14:32, 13 декември 2025 (CET) ::::@[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] јас ќе го направам тоа но не ми се верува дека реченицата не ти е провокативна , што не те нервира или жифцира, јас мислев дека одма ќе ја тргнеш , но тоа ти не го направи [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:07, 13 декември 2025 (CET) :::::не ми се верува до кое дереџе сме стигнале, вакво нешто да биде пишано на Македонска Википедија и да не добие реакција ниту од администратори, ниту од оценувачи, ниту од долгогодишни македонски уредувачи. Не можам нормално да уредувам и да обврнам внимание на мои проекти со ваква глупост треба да се замарам [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:13, 13 декември 2025 (CET) :::::@[[Корисник:Инквизитор771|Инквизитор771]] Далеку од тоа дека не ме нервира, но од друга страна, вистина е дека во некои извори го употребуваат изразот „Бугари“ за нас во тој период и не треба тоа да те спречува за уредување на било што. Ти реков, напиши го тоа на страницата за разговор, па сите администратори и други уредници нека кажат како треба најдобро, не сум јас најпаметен да решам сам дали треба да стои, дали не треба да стои, или треба да биде изменета. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:15, 13 декември 2025 (CET) ::::::ја направив можеш да се вклучиш во дискусијата заедно со други администратори :[[Разговор:Бугари#Бугарите_во_соседните_земји]] ::::::Очекувам дека проблемот ќе биде решен и дека ќе биде напишана историската реалност. ::::::Ви благодарам однапред. [[User:Инквизитор771|Инквизитор771]] <small>([[User talk:Инквизитор771|разговор]])</small> 15:42, 13 декември 2025 (CET) == Предлошката БИМ и бришење на линк == Во врска со [https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%97%D0%B8%D1%85%D0%BD%D0%B0&diff=prev&oldid=5485800 ова] ваше уредување на страницата Зихна, ве молам да: # Наведете линк до одлуката на заедницата да се користи предлошката БИМ. Би било добро да видиме дали оваа одлука се однесува на автори кои не спаѓаат во категоријата „бугарски извори“; # Да објасните зошто го бришете линкот до изворот. Претпоставката за добра намера претпоставува дека станува збор за техничка грешка. Поздрав, [[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 12:30, 25 декември 2025 (CET) :@[[Корисник:Simin|Simin]] Целокупното уредување беше вратено, вклучувајќи ја и врската, која можеш да ја вратиш слободно. За одлуката на заедницата појди во последната архива на Селска чешма и ќе ја пронајдеш дискусијата и гласањето по ова прашање. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 12:45, 25 декември 2025 (CET) ::Ја видов [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D1%88%D0%BC%D0%B0/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%B0_37 одлуката] пред да ја направам последната моја промена на страницава. Се усвојува предлогот за продолжување на користењето на шаблонот [[Предлошка:БИМ|<nowiki>{{БИМ}}</nowiki>]]. Нема индикации дека овој шаблон се однесува на извори кои не се бугарски.--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:06, 25 декември 2025 (CET) :::@[[Корисник:Simin|Simin]] Дискусијата се водеше за извори направени во текот на Отоманското Царство и дискусијата и гласањето се одвиваше на тој начин. Уредникот @[[Корисник:Bjankuloski06|Bjankuloski06]] требаше да го надополни шаблонот согласно дискусијата, што забележувам не е направено. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:12, 25 декември 2025 (CET) ::::Ја прочитав дискусијата. Штета што jа имам пропуштено. Во секој случај, овој шаблон моментално е неточен во овој конкретен текст. Нели?--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 13:53, 25 декември 2025 (CET) :::::@[[Корисник:Simin|Simin]] Да, и затоа го означив корисникот Бојан да го направи истото, што го имам направено уште и во текот на дискусијата. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:59, 25 декември 2025 (CET) ::::::И за времето додека шаблонот е во оваа форма, тој не е точен и може да се отстрани?--[[User:Simin|Simin]] <small>([[User talk:Simin|разговор]])</small> 20:07, 25 декември 2025 (CET) :::::::@[[Корисник:Simin|Simin]] Не, бидејќи како што ти укажав, нашата заедница гласаше и водеше расправа за ова прашање. поради неможност да го надополни шаблонот корисникот Бојан, јас го направив тоа. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:36, 26 декември 2025 (CET) == Викисредба (9 февруари 2026) == Добар ден Ehrlich91, ве поканувам на втората викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 9 февруари во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (9 февруари 2026)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на ''Google Maps''). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:34, 2 февруари 2026 (CET) == Бришење страници == Зошто е избришана страницата за југословенскиот разорувач дубровник без никаква причина наведена? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:09, 18 април 2026 (CEST) :@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Затоа што беше означена за бришење од страна на оценувачот @[[Корисник:Gurther|Gurther]], а веројатно причината била големиот непреведен дел во статијата, ама оставам корисникот да ти одговори. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:12, 18 април 2026 (CEST) ::Па не знам што да сменам, јас проверив си беше горе доле ок преводот , не можам на пример Тој и тој бил роден тогап и тогаш да го сменам во тогаш и тогаш тој бил роден... Ќе ја направам повторно сепак, ако има проблеми со останатите статии пишете ми ќе ги средам [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:20, 18 април 2026 (CEST) ::+ зошто статијата за катедралата е избришана? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:22, 18 април 2026 (CEST) :::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Која катедрала? Ако може да дадеш точно име на статијата за да проверам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:28, 18 април 2026 (CEST) ::::[[Катедрала Свети Стефан (Хвар)]] [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:46, 18 април 2026 (CEST) :::јас малку ја надополнив и беше избришана [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:46, 18 април 2026 (CEST) ::::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Статијата не е избришана, туку е вратена содржината и причината е наведена „статијата е создадена веќе при СИЕ Пролет 2024, не треба да се менува целосно“. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:48, 18 април 2026 (CEST) :::::Во ред , инаку ако пишуваме за советските тенкови дали се важи под русија и сие 2026 или не? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:51, 18 април 2026 (CEST) ::::::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Да, може да си биде дел од натпреварот, додека за земјата веројатно би била Русија, освен ако не се работи за локален бренд на другите советски републики. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:53, 18 април 2026 (CEST) :::::::<bdi>[[Советскиот Сојуз во Втората светска војна]]</bdi> оваа статија :::::::и п.с ако можете да проверите и да ми кажете од сите статии што се евидентирани во евиденција кои се отстранети и зошто и дали сум заборавил некоја да вметнам, а за Југословенскиот Разорувач дубровник сега ќе ја направам подобра [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:58, 18 април 2026 (CEST) :[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]], голем дел од статијата беше целосно непреведена. Освен тоа имаше многу грешки со самиот код. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 22:00, 18 април 2026 (CEST) ::и сега дали да ја правам повторно или не? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 23:36, 18 април 2026 (CEST) :::@[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] Да, можеш да ја направиш пак, само внимавај да не оставиш непреведени делови. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:00, 21 април 2026 (CEST) 22gek3kueumko78og25m70ctq2w71ja 0 761044 5543352 4854833 2026-04-22T11:35:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543352 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic building |name = Спомен-костурница |image = The ossuary monument in Kavadarci.jpg |caption = Поглед кон споменикот |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Кавадарци]] |location_country = [[Македонија]] |architect = |client = |engineer = [[Петар Муличковски]] |construction_start_date = |completion_date = [[7 септември]] [[1976]] |date_demolished = |cost = |structural_system = |Served as = |owner = [[Општина Кавадарци]] |style = |size = }} '''Спомен костурницата во Кавадарци''' — монументален споменик кој симболизира стара македонска куќа која претставува вечен дом на паднатите борци. Во неа се сместени посмртните остатоци на загинатите борци од [[Кавадарци]], жртви на фашистичкиот терор од [[НОВ]] во периодот од [[1941]]-[[1945]] година, кои се наоѓале во непосредна близина на Кавадарци. Во нејзината внатрешност на гранитни плочи се испишани нивните имињата. Спомен костурницата е изработена од бетон. Откриена е на [[7 септември]] [[1976]] година. Таа е дело на [[Петар Муличковски]], професор на Архитектонскиот факултет во [[Скопје]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kavadarci.gov.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=6&Itemid=28&lang=mk|title=Споменици|publisher=Општина Кавадарци|language=македонски|accessdate=2011-06-19}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Опис == Објектот се наоѓа на надморска височина од 305 метри и од таму се гледа панорамата на [[Кавадарци]] и на [[Тиквешијата (Кавадарци)|Тиквешијата]]. Таа претставува стилизирана македонска куќа оградена со бетонски ѕидови со дебелина од 3 метри. Долниот заграден дел го претставува внатрешниот двор на куќата кој продолжува во надворешен двор во форма на амфитеатар. Во долниот дел се влегува преку две железни врати (јужна и северна) на кој се претставени гроздови. Тие водат во отворениот дел на костурницата каде е сместена галеријата на хероите. Порано ѕидовите биле празни и во нив биле сместени моштите на загинатите, но во последните неколку години нивните ковчежиња за да се заштитат се преместени во [[Градски музеј - Кавадарци|Градскиот музеј]]. Тука се наоѓаат дваесетина формирани мермерни плочи на кои се испишани повеќе од триста имиња, поточно 328 имиња на борци кои се загинати во НОВ. Потоа преку скалила во средината на објектот кои спирално водат нагоре, се влегува во затворениот дел со висина од 12 метри, кој претставува стилизирана македонска куќа со испирација од охридска куќа. Овој затворен дел е поделен на два спрата кои асоцираат на чардаци во чии ѕидови има отвори кои ги симболизираат прозорците. == Галерија == <center> <gallery mode="packed" heights="100px"> Податотека:Kosturnica1.jpg|Главниот споменик-тераса на костурницата Податотека:Zrtvinafashizmot kosturnica (2).jpg|Спомен плочи на паднатите борци - Податотека:Zrtvinafashizmot kosturnica (3).jpg|партизани во Народно ослободителната Податотека:Zrtvinafashizmot kosturnica.jpg|борба на Македонија </gallery> </center> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Kiro Atanasovski}} * [http://arheo.com.mk/2009/02/20/memorial-monument-from-ww-2-in-kavadarci/ Спомен Костурница - Кавадарци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100819011157/http://arheo.com.mk/2009/02/20/memorial-monument-from-ww-2-in-kavadarci/ |date=2010-08-19 }} {{Македонски споменик-никулец}} [[Категорија:Споменици во Кавадарци]] [[Категорија:Спомен-костурници во Македонија|Кавадарци]] [[Категорија:Споменици од НОБ во Македонија|Кавадарци]] 45phewq84f7yax7lcnvgirgyqccrwml 14 762934 5543300 3939416 2026-04-22T09:24:43Z Тиверополник 1815 5543300 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Југославија во Втората светска војна| ]] [[Категорија:Втората светска војна по земја]] [[Категорија:Војни на Црна Гора]] [[Категорија:Источно европско боиште (Втора светска војна)]] cdcpvqu5ac49zcc3zm0hl9prp0gpbw0 5543301 5543300 2026-04-22T09:26:10Z Тиверополник 1815 5543301 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Југославија во Втората светска војна| ]] [[Категорија:Втората светска војна по земја]] [[Категорија:Војни на Црна Гора]] [[Категорија:Источноевропско боиште (Втора светска војна)]] a6v1d7t65v8aqz22cr7xv7ckdc9itp6 0 763341 5543336 5516643 2026-04-22T11:02:39Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543336 wikitext text/x-wiki {{внимание}} Олимписките игри [[Лондон 2012]] ќе ги пренесуваат различни телевизиски дифузери, со Olympic Broadcasting Services (OBS) која ќе биде радиодифузна организација домаќин за интернационално пренесување на ЛОИ 2012.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=OBS London (2012)|url=http://www.obs.es/obslondon2012.html|publisher=Olympic Broadcasting Services|accessdate=2011-04-01|archive-date=2010-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918003722/http://obs.es/obslondon2012.html|url-status=dead}}</ref> Телевизијата домаќин на ЛОИ 2012 ќе биде Британската радиодифузна корпорација Би-Би-Си (BBC), која ќе ги емитува сите 5000 часови од натпревари на неколку канали.<ref>{{наведени вести|last=Mosey|first=Roger|title=Three dimensions, 5,000 hours, and an audience of billions|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/rogermosey/2009/09/im_speaking_today_thursday_at.html|date=2009-09-10|newspaper=BBC Sport|accessdate=2011-04-17}}</ref> Ен-Би-Си (NBC) ги задржа правата за пренесување на ЛОИ во [[САД]], каде што тие му платија на [[Меѓународен олимписки комитет|МОК]] 32% повисока цена отколку за игрите во Пекинг во 2008 година, што изнесува 1,181 билиони [[американски долар]]и споредено со игрите од 2008 кога беа потрошени 894 милиони американски долари. ''USA Today'' исто така навести дека радиодифузната такса се зголеми скоро за 100% во последните четири декади.<ref>{{наведени вести|last=Martzke|first=Rudy|title=NBC keeps rights for Olympic broadcasts through 2012|url=http://www.usatoday.com/sports/olympics/2003-06-06-nbc_x.htm|accessdate=2011-04-02|newspaper=USA Today|date=2003-06-06}}</ref> Во [[Австралија]], Nine Network и Foxtel ги зедоа правата за пренесување на олимпијадата , завршувајќи го влијанието на Seven Network со пет олимпијади емитувани од 1992 ЛОИ во Барселона.<ref name=AU>{{наведени вести|last=Knox|first=David|title=Nine and Foxtel win 2012 Olympics rights|url=http://www.tvtonight.com.au/2007/10/nine-and-foxtel-win-2012-olympics-rights.html|accessdate=2011-04-01|newspaper=TV tonight|date=2007-10-13}}</ref> Две големи кабловски телевизиски станици, ESPN и Eurosport ќе ги емитуваат игрите во [[Азија]], [[Јужна Америка]] и [[Европа]]. Како и обично, Eurosport ќе ги емитува игрите низ Европскиот континент, додека ESPN ќе покрива девет држави во Јужна Америка и 22 држави во Азија.<ref name=Asia>{{наведени вести|title=ESPN STAR Sports Gets Telecast Rights For 2012 Olympics|url=http://www.india-server.com/news/espn-star-sports-gets-telecast-rights-2425.html|accessdate=2011-04-01|newspaper=indiaserver.com|date=2008-07-22|archive-date=2010-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100712040724/http://www.india-server.com/news/espn-star-sports-gets-telecast-rights-2425.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{наведени вести|last=Glendinning|first=Matthew|title=IOC awards broadcast rights in Asia for 2010 & 2012 Olympic Games|url=http://www.sportbusiness.com/news/167532/ioc-awards-broadcast-rights-in-asia-for-2010-2012-olympic-games|accessdate=2011-04-02|newspaper=Sport Business|date=2008-07-22}}</ref> Во некои случаи, една телевизиска станица индиректно ги доби правата од МОК, како CVM TV од Јамајка, која ги купи правата ос Меѓународната Медиска Организација (IMC) која ги има правата за [[Карибите]].<ref>{{наведени вести|title=CVM TV Acquires Exclusive Olympics Broadcast Rights from IMC|url=http://www.trackalerts.com/index.php?option=com_content&view=article&id=3954:cvm-tv-acquires-exclusive-olympics-broadcast-rights-from-imc&catid=3806:lead-stories&Itemid=82|accessdate=2011-04-02|newspaper=trackalerts.com|date=2011-02-22}}</ref> Игрите исто така видоја две соседни држави да делат една телевизиска станица одделно од платената телевизија. Кинеската Централна Телевизија (CCTV), која е позната во Народна Република Кина исто така ќе испраќа свој сигнал во [[Макао]]. За првпат, [[Јужна Кореја]] и [[Северна Кореја]] ќе делат еден телевизиски услужник, иако двете држави продолжуваат да имаат тензии во нивните дипломатски односи.<ref name=Korea>{{наведени вести|title=SBS wins Olympic TV broadcast rights 2010-2016 for both Koreas|url=http://www.monstersandcritics.com/sport/othersport/article_1186179.php/SBS_wins_Olympic_TV_broadcast_rights_2010-2016_for_both_Koreas|accessdate=2011-04-02|newspaper=m&c|date=2006-08-02|archiveurl=https://archive.today/20121204155413/http://www.monstersandcritics.com/sport/othersport/article_1186179.php/SBS_wins_Olympic_TV_broadcast_rights_2010-2016_for_both_Koreas|archivedate=2012-12-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Games of the XXX OLYMPIAD - London 2012 - Rights-holding Broadcasters|url=http://www.olympic.org/Documents/IOC_Marketing/Broadcasting/2012_London_TV_Rights_Holders.pdf|publisher=Olympic.org|accessdate=2011-04-02}}</ref> ==Радиодифузери== {| class="wikitable" |- !Територија !Пренесувач !Навод |- |{{знаме|Argentina}} |Torneos y Competencias (TyC) |<ref>{{наведени вести|title=New broadcast deals for TyC|url=http://www.sportspromedia.com/news/new_broadcast_deals_for_tyc/|accessdate=2011-04-01|newspaper=SportsPro|date=2009-11-17}}</ref> |- |{{noflag}}[[Asia]] |ESPN Asia / Азиско-тихоокеансиот радиодифузен сојуз |<ref name=Asia/> |- |{{знаме|Australia}} |[[Nine Network]] / [[Foxtel]] / [[2GB]] |<ref name=AU/><ref>{{наведени вести|last=Davidson|first=Darren|title=2GB nets broadcast rights for London 2012|url=http://www.adnews.com.au/news/2gb-nets-broadcast-rights-for-london-2012|accessdate=2011-04-02|newspaper=AdNews|date=2011-03-28}}</ref> |- |{{знаме|Brazil}} |[[Rede Record]] |<ref>{{наведени вести|title=MOC News: IOC signs 2010 – 2012 TV rights deal for Brazil|url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=49240|accessdate=2011-04-01|newspaper=The Malta Independent Online|archive-date=2012-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120604014409/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=49240|url-status=dead}}</ref> |- |{{знаме|Canada}} |[[CTV Television Network|CTV]] / [[Rogers Sportsnet]] / [[The Sports Network|TSN]] |<ref>{{наведени вести|title=CTV, Rogers win rights to 2010, 2012 Olympics|url=http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20050208/olympics_tv_050207/|accessdate=2011-04-02|newspaper=CTV News|date=2005-02-08|archive-date=2012-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315110433/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20050208/olympics_tv_050207/|url-status=dead}}</ref> |- |{{noflag}}[[Кариби]] |International Media Content Limited (IMC) |<ref>{{наведени вести|title=IMC gets broadcast rights for Olympic Games|url=http://go-jamaica.com/news/read_article.php?id=13018|accessdate=2011-04-02|newspaper=Go-Jamaica|date=2009-09-30|archive-date=2012-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315153122/http://go-jamaica.com/news/read_article.php?id=13018|url-status=dead}}</ref> |- |{{знаме|Chile}} |[[Televisión Nacional de Chile]] (TVN) / [[Canal 13 (Chile)|Canal 13]] |<ref>{{наведени вести|title=Chilean broadcasters score Olympic deals|url=http://www.sportspromedia.com/news/chilean_broadcasters_score_olympic_deals/|accessdate=2011-04-01|newspaper=SportsPro|date=2010-01-25}}</ref> |- |{{знаме|China}} |[[China Central Television]] (CCTV) |<ref name=China>{{наведени вести|title=CCTV to cover Olympic Games in China|url=http://www.sportspromedia.com/news/cctv_to_cover_olympic_games_in_china/|accessdate=2011-04-01|newspaper=SportsPro|date=2009-03-29}}</ref> |- |{{знаме|Colombia}} |[[Radio Televisión Nacional de Colombia]] (RTVC) |<ref>{{наведени вести|title=IOC awards 2010 broadcast rights in Colombia|url=http://www.olympic.org/ioc?currentarticlespageipp=10&currentarticlespage=11&articlenewsgroup=-1&articleid=77147|accessdate=2011-04-02|newspaper=Olympic.org|date=2010-02-17}}</ref> |- |{{знаме|Chinese Taipei}} |ELTA |<ref>{{наведени вести|title=IOC awards 2012 broadcast rights in Chinese Taipei|url=http://www.olympic.org/olympic-games?articleid=122799|accessdate=2011-01-04|newspaper=Olympic.org|date=2011-03-24}}</ref> |- |{{знаме|Cuba}} |[[Cuban Institute of Radio and Television]] (ICRT) |<ref>{{наведени вести|title=Cuba gets broadcast rights for London Olympics|url=http://sun.com.na/story/cuba-gets-broadcast-rights-london-olympics|accessdate=2011-04-01|newspaper=Namibian Sun|date=2011-01-19|archiveurl=https://archive.today/20120719124601/http://sun.com.na/node/4857|archivedate=2012-07-19|url-status=live}}</ref> |- |{{знаме|Европа}} |[[Eurosport]] / ЕБУ |<ref>{{наведени вести|title=24-hour Olympic coverage|url=http://www.marketingweek.co.uk/analysis/24-hour-olympic-coverage/3024981.article|accessdate=2011-04-02|newspaper=Marketing Week|date=2011-03-30|archive-date=2012-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120720202324/http://www.marketingweek.co.uk/analysis/24-hour-olympic-coverage/3024981.article|url-status=dead}}</ref><ref>{{наведени вести|title=The European Broadcast Union Wins Olympic Games Broadcast Rights|url=http://www.gamesbids.com/eng/other_news/1087575348.html|accessdate=2011-04-02|newspaper=GamesBids.com|date=2004-06-18|archive-date=2012-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511124730/http://www.gamesbids.com/eng/other_news/1087575348.html|url-status=dead}}</ref> |- |{{знаме|Hong Kong}} |[[i-Cable Communications|i-Cable]] |<ref>{{наведени вести|title=IOC Awards Broadcast Rights in Hong Kong to i-CABLE|url=http://mail.psmidc.com/_templates_/pages/corporateioc.aspx?articlenewsgroup=-1&id=30880&epslanguage=en&articleid=54949|accessdate=2011-04-02|newspaper=Olympic.org|date=2007-08-06}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |{{знаме|Italy}} |[[Sky Italia]] |<ref>{{наведени вести|title=Italian pay-TV operator gets rights to 2010, 2012 Olympics|url=http://www.abu.org.my/abu/index.cfm/elementid/29723/Italian-pay-TV-operator-gets-rights-to-2010-2012-Olympics-|accessdate=2011-04-02|newspaper=Asia-Pacific Broadcasting Union|date=2008-02-26}}</ref> |- |{{знаме|Jamaica}} |CVM Television |<ref>{{наведени вести|title=CVM Group secure London 2012 TV rights in Jamaica|url=http://sportspromedia.com/news/cvm_group_secure_london_2012_tv_rights_in_jamaica/|accessdate=2011-04-02|newspaper=SportsPro|date=2011-02-23|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929030434/http://www.sportspromedia.com/news/cvm_group_secure_london_2012_tv_rights_in_jamaica|url-status=dead}}</ref> |- |{{знаме|Japan}} |[[NHK]] |<ref>{{наведени вести|title=Japan Consortium wins Olympic broadcast rights|url=http://www.sportbusiness.com/news/166709/japan-consortium-wins-olympic-broadcast-rights|accessdate=2011-04-01|newspaper=Sport Business|date=2008-04-30}}</ref> |- |{{noflag}}[[Латинска Америка]] |Grupo Albavisión{{ref|1|1}} / [[Terra Networks]]{{ref|2|2}} |<ref>{{наведени вести|title=IOC awards Latin broadcast rights|url=http://www.sports-city.org/news_details.php?news_id=13003&idCategory=36|accessdate=2011-04-02|newspaper=Sports City|date=2010-09-14|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225173118/http://www.sports-city.org/news_details.php/?news_id=13003&idCategory=36|url-status=dead}}</ref><ref>{{наведени вести|title=Terra to provide Latin America with live coverage of 2012 Olympic Games in London on mobile phones|url=http://pressoffice.telefonica.com/jsp/base.jsp?contenido=%2Fjsp%2Fnotasdeprensa%2Fnotadetalle.jsp&id=0&idm=es&pais=1&elem=16136|accessdate=2011-04-02|newspaper=Telefónica.com|date=2011-02-09|archive-date=2014-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221215924/http://pressoffice.telefonica.com/jsp/base.jsp?contenido=%2Fjsp%2Fnotasdeprensa%2Fnotadetalle.jsp&id=0&idm=es&pais=1&elem=16136|url-status=dead}}</ref> |- |{{знаме|Macau}} |[[China Central Television]] (CCTV) |<ref name=China/> |- |{{noflag}}[[Блискиот Исток]] |[[Arab States Broadcasting Union]] |<ref>{{наведени вести|title=London 2012: Olympic broadcast rights in the Middle East|url=http://en.beijing2008.cn/90/41/article212054190.shtml|accessdate=2011-04-01|newspaper=beijing2008.cn|date=2006-11-09|archive-date=2011-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110616142308/http://en.beijing2008.cn/90/41/article212054190.shtml|url-status=dead}}</ref> |- |{{знаме|New Zealand}} |[[Sky Network Television]] / [[Prime (New Zealand)|Prime]] |<ref>{{наведени вести|title=Sky awarded Olympic broadcasting rights|url=http://www.stuff.co.nz/sport/145672|accessdate=2011-04-02|newspaper=stuff.co.nz|date=2009-01-01|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160042/http://www.stuff.co.nz/sport/145672|url-status=dead}}</ref><ref>{{наведени вести|title=2010 and 2012 Olympic Games to be broadcast on PRIME and SKY|url=http://www.throng.co.nz/olympics-prime-sky/2010-and-2012-olympic-games-to-be-broadcast-on-prime-and-sky|accessdate=2011-04-02|newspaper=throng|date=2007-11-29|archive-date=2008-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20081002113154/http://www.throng.co.nz/olympics-prime-sky/2010-and-2012-olympic-games-to-be-broadcast-on-prime-and-sky|url-status=dead}}</ref> |- |{{знаме|Северна Кореја}} |[[Seoul Broadcasting System]] (SBS) |<ref name=Korea/> |- |{{знаме|Panama}} |Corporación Medcom |<ref>{{наведени вести|title=IOC awards broadcast rights in Panama for the London 2012 Olympic Games|url=http://www.olympic.org/media?articleid=132352&articlenewsgroup=-1|accessdate=2011-06-27|newspaper=Olympic.org|date=2011-06-27}}</ref> |- |{{знаме|Peru}} |[[América Televisión]] |<ref>{{наведени вести|title=IOC award TV rights in Peru for London 2012|url=http://www.insidethegames.biz/summer-olympics/2012/8967-ioc-award-tv-rights-in-peru-for-london-2012|accessdate=2011-04-02|newspaper=inside the games|date=2010-02-09|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222153134/http://www.insidethegames.biz/summer-olympics/2012/8967-ioc-award-tv-rights-in-peru-for-london-2012|url-status=dead}}</ref> |- |{{знаме|Philippines}} |[[Solar Entertainment Corporation]] |<ref name=SA>{{наведени вести|title=Olympic Games Broadcast Rights Awarded To South Africa And Philippines|url=http://www.gamesbids.com/eng/other_news/1183832367.html|accessdate=2011-04-02|newspaper=GamesBids.com|date=2007-07-07|archive-date=2012-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120916140334/http://www.gamesbids.com/eng/other_news/1183832367.html|url-status=dead}}</ref> |- |{{знаме|South Africa}} |[[South African Broadcasting Corporation]] (SABC) |<ref name=SA/> |- |{{знаме|Република Кореја}} |[[Seoul Broadcasting System]] (SBS) |<ref name=Korea/> |- |{{знаме|Јужна Америка}} |[[ESPN Latin America]]{{ref|3|3}} |<ref>{{наведени вести|title=IOC signs 2010 and 2012 broadcast rights deal in South America|url=http://www.olympic.org/olympic-games?&articleid=74684|accessdate=2011-04-01|newspaper=Olympic.org|date=2009-11-12}}</ref> |- |{{noflag}}[[Потсахарска Африка]] |[[South African Broadcasting Corporation]] (SABC) |<ref name=SA/> |- |{{знаме|Spain}} |[[RTVE]] |<ref>{{наведени вести|title=IOC awards 2014 & 2016 broadcast rights in Spain|url=http://www.olympic.org/media?currentarticlespageipp=50&currentarticlespage=12&articlenewsgroup=-1&articleid=72525|accessdate=2011-04-25|newspaper=Olympic.org|date=2009-09-04}}</ref> |- |{{знаме|United Kingdom}} |[[BBC]] |<ref>{{наведени вести|title=BBC bags Olympics until 2012|url=http://www.guardian.co.uk/media/2004/jun/18/olympicsandthemedia.bbc|accessdate=2011-04-02|newspaper=guardian.co.uk|date=2004-06-18}}</ref> |- |{{знаме|United States}} |NBC‏‎ |<ref>{{наведени вести|title=OLYMPICS; NBC's Olympic Run Is Extended to 2012 With $2 Billion Bid|url=http://www.nytimes.com/2003/06/07/sports/olympics-nbc-s-olympic-run-is-extended-to-2012-with-2-billion-bid.html|accessdate=2011-04-01|newspaper=The New York Times|date=2003-06-07}}</ref> |- |{{знаме|Venezuela}} |[[teleSUR]] |<ref>{{наведени вести|title=IOC awards broadcast rights in Venezuela to teleSUR|url=http://www.sportzpower.com/?q=node/10745/pdf|accessdate=2011-04-02|newspaper=SportzPower|date=2010-08-11}}</ref> |} {{Note|1}} Емитување во [[Боливија]], [[Костарика]], [[Доминиканската Република]], [[Еквадор]], [[Ел Салвадор]], [[Гватемала]], [[Хондурас]], [[Никарагва]], [[Парагвај]] и [[Уругвај]].<br /> {{Note|2}} Интернет и мобилно емитување низ [[Латинска Америка]], освен [[Бразил]].<br /> {{Note|3}} Емитување во [[Аргентина]], [[Боливија]], [[Чиле]], [[Колумбија]], [[Еквадор]], [[Парагвај]], [[Перу]], [[Уругвај]] и [[Венецуела]]. ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Олимписки игри]] 84lmo6v1rez6hjvlduc7ha9j2cumyiz 0 764035 5543070 5414114 2026-04-21T20:49:55Z Eric Duff 24990 5543070 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | nickname = ''Триколори'' (Tricolour)<br />''O Clube da Fé'' (The Faith Team)<br /> ''Soberano'' (Sovereign) | ground = [[Стадион до Мурумби]], [[Саун Пауло]] | capacity = 67,011 | clubname = | image = [[File:São Paulo Futebol Clube logo (2022).svg|200px]] | fullname = Фудбалски клуб Саун Пауло | founded = {{Start date and years ago|df=yes|1930|1|25}} | chrtitle = Претседател | chairman = Карлос Аугусто де Барос е Силва | mgrtitle = Тренер | manager = [[Доривал Јунир]] | league = [[Бразилско првенство Серија A]]<br /> [[Кампионато Серија А]] | season = 2024<br /> 2024 | position = [[Бразилско првенство Серија A|Серија А]], 6<br /> [[Campeonato Paulista|Paulista]], 5 | website = http://www.saopaulofc.net/ }} [[Податотека:Memorial - interior01.jpg|thumb|right|250px|Фасада на Спомен клуб]] '''ФК Саун Пауло''' ({{langx|pt|São Paulo Futebol Clube}}) е [[фудбал]]ски клуб од градот [[Саун Пауло]], [[Бразил]]. Игра во ''првенство Бразил'', ''Бразил првенство'' и други. Тренер на клубот во моментов е [[Адилсон Батиста]]. Клубот игра на [[Стадион Цицерон Помпеу де Толедо]] (58.337 седишта). == Стадион == * '''Име''' - [[Стадион Цицерон Помпеу де Толедо]] * '''Град''' - [[Саун Пауло]] * '''Капацитет''' - 58.337 * '''Изграден''' - [[1952]] - [[1970]] == Надворешни врски == {{Ризница-врска|São Paulo Futebol Clube}} * [http://www.spfc.com.br/ Официјално мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110929150820/http://www.spfc.com.br/ |date=2011-09-29 }} [[Категорија:Фудбалот во Бразил]] [[Категорија:Фудбалски клубови од Бразил]] [[Категорија:Саун Пауло]] a8fg57m12p9hfz1xiea2ltl3bmdgnmq 0 964166 5543207 5251153 2026-04-22T03:02:34Z Bjankuloski06 332 /* Изглед */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543207 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ploštad Karpošovo Vostanie stara.jpg|220px|thumb|right|Стара слика на плоштадот. Зградата десно е позната Отоманска банка. Денес на тоа место се наоѓа Комерцијална банка.]] '''Филип II''' (до 2013 г. '''Карпошово востание''') — [[плоштад]] во [[Скопје]], сместен на влезот на [[Старата скопска чаршија]]. Бил именуван е во чест на големиот македонски бунтовник, [[Петар Карпош]] и [[Карпошово востание|неговото востание]] од [[1689]] г, но по поставувањето на големата фонтана со статуа на [[Филип II Македонски]], плоштадот бил преименуван во името на овој [[крал на Македонија]] со одлука на советот на [[Град Скопје]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.sky.mk/republika/22009-ploshtadot-karposhovo-vostanie-preimenuvan-vo-filip-vtori |title=''Плоштадот „Карпошово востание“ преименуван во „Филип Втори“'' |accessdate=2013-12-15 |archive-date=2016-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204111536/http://www.sky.mk/republika/22009-ploshtadot-karposhovo-vostanie-preimenuvan-vo-filip-vtori |url-status=dead }}</ref> == Изглед == Според последните измени на плоштадот, коишто се дел од проектот [[Скопје 2014]], плоштадот претставува комплекс од четири фонтани со скулптури, меѓу кои доминира фонтана со споменик на [[Филип Втори Македонски]], заедно високи 28 метри. На плоштадот се наоѓа и скулптура која ја претставува [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], мајката на [[Александар Македонски]] со нејзиниот син в раце. Веднаш до [[Камениот мост]] се наоѓа уште една фоната на којашто има четири бронзени коњи. Под плоштадот била предвидена и изградба на подземен паркинг за 70 возила. Це­ли­от проект за уредување на плоштадот чини око­лу пет милиони евра, од кои три се потрошени за леење на скулптурите во [[Ита­ли­ја]]. Сите скулптури се дело на [[Валентина Стефановска|Валентина Каранфилова-Стевановска]]. Скулптурите се леани во леарница „Фондерија ар­тис­ти­ка Гуастини".<ref>{{наведени вести|url=http://www.vest.com.mk/default.asp?ItemID=65697D6DA71F3B45B045275A230D6021|title=Само Карпош го нема на Карпошово востание|date=8 ноември 2011|publisher=Вест}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Со самото доуредување и изградба на овој плоштад и со новите објекти, како Меморијалниот музеј на Холокаустот, Музејот на ВМРО и Стариот театар, ова културно-историско јадро на градот добива лик и заедно со улицата и плоштадот Македонија, Камениот мост и чаршијата станува дел од привлечна пешачка зона. ка == Наводи == {{наводи}} {{Стара скопска чаршија}} [[Категорија:Плоштади во Скопје]] [[Категорија:Стара скопска чаршија]] [[Категорија:Филип II Македонски]] [[Категорија:Македонската архитектура во 2013 година]] k545j9vdfg5fryj5zroyw9ivife5yil 0 964228 5543208 5254485 2026-04-22T03:02:37Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543208 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда |name = Споменик на Филип II Македонски |image = Споменик на Филип (Скопје - Автокоманда).jpg |caption = Споменикот на Филип II на истоимениот плоштад |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Скопје]] |location_country = [[Република Македонија|Македонија]] | latd = 42 | latm = 0 | lats = 6.28 | latNS = N | longd = 21 | longm = 27 | longs = 42.58 | longEW = E | coord_display = inline |architect = [[Валентина Стефановска|Валентина Каранфилова-Стевановска]] |client = [[Општина Гази Баба]] |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |cost = 330.000 € (статуа) |structural_system = |Served as = |owner = |style = |size = }} '''Споменик на Филип II Македонски''' — споменик на плоштадот „Филип II“ во населбата [[Автокоманда]], [[Скопје]] и посветен на старомакедонскиот крал [[Филип II Македонски|Филип II]]. Висок 5 метри и качен на постамент, а до него се наоѓа [[фонтана]] околу која стојат човечки фигури. Постаментот е исполнет со релјефи. Излеан е во леарницата „Јеремиќ“ од [[Белград]], а неговото лиење чинело 330 000 евра. Сите скулптури се дело на [[Валентина Стефановска|Валентина Каранфилова-Стевановска]]. Споменикот бил поставен на 21 јуни 2011 година <ref>[http://sitel.com.mk/dnevnik/makedonija/postaven-spomenik-na-filip-vtori-makedonski-vo-avtokomanda Поставен споменик на Филип Втори Македонски во Автокоманда]</ref>. [[Податотека:Релјев од споменикот на Филип (Скопје - Автокоманда).jpg|мини|лево|250п|Бронзен [[релјеф]] од споменикот, Филип, [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] и [[Александар III Македонски|Александар]]]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Philip II of Macedon Monument (Avtokomanda)}} {{Coord|42|0|6.28|N|21|27|42.58|E|type:landmark_region:MK|display=title}} {{Македонски споменик-никулец}} [[Категорија:Споменици во Скопје]] [[Категорија:Филип II Македонски]] [[Категорија:Македонски дела од 2011 година]] n4zir9g7hnylulh47soikf69y2lwph3 0 989555 5543249 5237429 2026-04-22T06:02:32Z Bjankuloski06 332 /* Формат */ Исправен поим, replaced: модуло → по модул 5543249 wikitext text/x-wiki '''CAS-број''' ([[англиски јазик|англ.]] ''CAS registry number'', '''CAS RN''')<ref>[http://www.cas.org/expertise/cascontent/registry/regsys.html Опис на регистерот CAS] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080725010848/http://www.cas.org/expertise/cascontent/registry/regsys.html |date=2008-07-25 }} - Служба за хемиски изводи {{en}}</ref> — единствена бројчен [[назнака]] на [[Служба за хемиски изводи|Службата за хемиски изводи]] (''Chemical Abstracts Service'', CAS) за секоја хемикалија опишана во јавната научна литература (од 1957 до денес) и опфаќа [[хемиски елемент|елементи]], [[изотоп]]и, [[органско соединение|органски]] и [[неорганско соединение|неоргански]] соединенија, [[јон]]и, [[органометална хемија|органометали]], [[метал]]и, несоставни материјали (наречени „UVCB“ - материјали од непознат состав, менлив состав или биолошко потекло).<ref name=crc>{{нмс | last = Американско хемиско друштво | first = | authorlink = | coauthors = | title = Регистарот CAS и регистерски броеви CASRN | work = | publisher = | date = | url = http://www.cas.org/expertise/cascontent/registry/regsys.html#q2 | format = | doi = | accessdate = 25 јули 2009 | archive-date = 2008-07-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080725010848/http://www.cas.org/expertise/cascontent/registry/regsys.html#q2 | url-status = dead }} {{en}}</ref> ==Употреба== Региастарот на CAS претставува меродавна и сеопфатна збирка на сите објавени информации за хемиските супстанции. Моментално содржи 56 милиони органски и неоргански супстанции и 62 милиони низи, како и дополнителни информации за секоја супстанција; секој ден во регистарот се додаваат 12.000 нови супстанции.<ref>[http://www.cas.org/cgi-bin/cas/regreport.pl Број на супстанции во регистарот на CAS]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}}</ref> Историски, хемикалиите имаат најразлични синоними. Честопати имињата се езотерични и се составуваат во склад со регионални обичаи на именување, нивните [[хемиска формула|формули]], состав или потекло. Позастапените хемикалии имаат и повеќе општи, историски, пазарни и/или улични имиња. На пример, Хофмановата супстанција „∂-Lysergsäure-Diethylamid“ во CAS е заведена под името „Ergoline-8-carboxamide, 9,10-didehydro-N,N-diethyl-6-methyl-, (8β)“- <br> а во Мерковиот прирачник позната како „9,10-Didehydro-N,N-diethyl-6-methylergoline-8β-carboxamide“- - <br> а во текот на првичните фармацевтски иследувања го добила згодното дискретното име „[[ЛСД|ЛСД-25]]“. Но подоцна, претпријатието Sandoz ја промовирал супстанцијата како лекарство, нарекувајќи ја „Делизид“ (во западниот свет). По 1963, Делизидот добил други пошарени маркетиншки имиња, првовремено збунувајќи ја полицијата и неупатените. Од 1989 наваму, ЛСД се користи за научни истражувања под едно од неговите историски имиња, „Лизергид“. Од друга страна, CAS-броевите не се поврзани со хемијата, претходни системи, и немат воочливи фонетски аналогии и синоними. Бројките се прости и доследни, предвидени за лесно пребарување по базата на податоци.<br> Броевите им даваат доверлива, широко застапена и меѓународно признаена препознатливост на сите супстанции без оглед на разните номенклатури и дисциплини во употреба кај научнитете гранки, стопанските дејности и регулативните органи. Речиси сите денешни бази на молекули овозможуваат пребарување по CAS-број. == Формат == CAS-броевите немаат сопствено значење, туку се доделуваат во последователен нагорен редослед. Бројот има три дела, одделени со цртички: првиот содржи до 7 цифри, вториот има две, а третиот има само една, која служи како [[контролна цифра]]. Контролнат цифра се добива со помножување на последната цифра со 1, претходната со 2, таа пред неа со 3 итн, по што сите се собираат и се пресметува збирот [[модуларна аритметика|по модул]] 10. На пример, CAS-бројот на [[вода]]та е 7732-18-5: контролниот збир е 5, а се добива со (8·1 + 1·2 + 2·3 + 3·4 + 7·5 + 7·6) = 105; 105 mod 10 = 5. == Стандардизација и сложеност == • [[Изомер]]и на една молекула добиваат дискретни CAS-броеви: D-[[гликоза]]та е 50-99-7, L-[[гликоза]]та е 921-60-8, α-D-[[гликоза]]та е 26655-34-5 итн. <br> • Повремено, цели класи на молекули добиваат еден CAS-број: групата ензими наречена [[алкохолдехидрогеназа|алкохолдехидрогенази]] има број 9031-72-5. <br> • Стандардна мешавина од поинаку означени соединенија може да добие групен CAS-број; на пр. [[синапово масло]] (8007-40-7). == Сопственост == Органот кој е надлежен за доделување на броевите е [[Служба за хемиски изводи|Службата за хемиски изводи]] (CAS), оддел на Американското хемиско друштво (ACS). Информациите се заштитени со [[авторски права]], во сопственост на друштвото. Секој што сака да ги користи CAS-броевите во своја база треба да го следи правилото: <blockquote> ''Корисник или организација може да постави, без лиценца и без наплата, до 10.000 CAS-броја (CASRN) во каталог, мрежно место или друг производ кој не се наплаќа. '''Треба да се наведе следново: CAS-бројот е заштитен знак на Американското хемиско друштво'''.''<ref>{{нмс |author = Американско хемиско друштво (CAS) |date = 18 јуни 2009 |title = Правила за употреба на информациите на CAS (важи од 2 јули 2009) |url = http://www.cas.org/legal/infopolicy.html#authorized |accessdate = 10 февруари 2010 |archive-date = 2010-06-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100612202056/http://cas.org/legal/infopolicy.html#authorized |url-status = dead }} {{en}}</ref> </blockquote> == Пребарување на CAS-броеви == * Пребарување со CHEMINDEX преку Канадскиот центар за здравје и безбедност при работа<ref name="cis">{{нмс | last = Канадски центар за здравје и безбедност при работа | first = | authorlink = | coauthors = | title = Пребарување со CHEMINDEX | work = | publisher = | date = | url = http://ccinfoweb.ccohs.ca/chemindex/search.html | doi = | accessdate = 13 јули 2009 }} {{en}}</ref> * ChemIDplus - Напредно преку Националната медицинска библиотека на САД<ref name="adv">{{нмс | last = Национална медицинска библиотека на САД | first = | authorlink = | coauthors = | title = Напредно | work = | publisher = | date = | url = http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ | doi = | accessdate = 1 декември 2009 }} {{en}}</ref> * Секојдневна хемија <sup>TM</sup><ref name="ss">{{нмс | last = Американско хемиско друштво | first = | authorlink = | coauthors = | title = Пребарување на супстанции | work = | publisher = | date = | url = http://www.commonchemistry.org/ | format = | doi = | accessdate = 8 јули 2009 }} {{en}}</ref> преку Австралискиот инвентар на хемиски супстанции<ref name="adhg">{{нмс | last = Национална шема за известување и оценка на индустриски хемикалии | first = | authorlink = | coauthors = | title = Подробна помош / напатствија за AICS | work = | publisher = | date = | url = http://www.nicnas.gov.au/Industry/AICS/Search/AICS_Detailed_Help.asp#CAS_Number_Search | format = | doi = | accessdate = 8 јули 2009 | archive-date = 2009-07-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090709011639/http://www.nicnas.gov.au/industry/AICS/Search/AICS_Detailed_Help.asp#CAS_Number_Search | url-status = dead }} {{en}}</ref> * Европски информативен систем за хемиски супстанции<ref name="eecs">{{нмс | last = Здружен истражувачки центар на Европската комисија | first = | authorlink = | coauthors = | title = ESIS : Европски информативен систем за хемиски супстанции | work = | publisher = | date = | url = http://esis.jrc.ec.europa.eu/ | format = | doi = | accessdate = 11 јули 2009 }} {{en}}</ref> преку мреж. место на Кралското хемичарско друштво<ref name="fcrn">{{нмс | last = Библиотека и информативен центар | first = | authorlink = | coauthors = | title = Пронаоѓање на CAS0-број | work = | publisher = | date = | url = http://www.rsc.org/Library/Features/Tips/CASNumbers.asp | format = | doi = | accessdate = 11 јули 2009 }} {{en}}</ref> * HSNO - Хемиска класификациска информативна база преку Управата за раководство со ризици по животната средина<ref name="hcci">{{нмс | last = Управа за раководство со ризици по животната средина | first = | authorlink = | coauthors = | title = HSNO - Хемиска класификациска информативна база | work = | publisher = | date = | url = http://www.ermanz.govt.nz/Chemicals/ChemicalSearch.aspx | format = | doi = | accessdate = 14 јули 2009 | archive-date = 2009-07-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090711220034/http://www.ermanz.govt.nz/Chemicals/ChemicalSearch.aspx | url-status = dead }} {{en}}</ref> * Алатка за пребарување на Австралискиот инвентар на хемиски супстанции<ref name="ast">{{Наведена мрежна страница | last = Национална шема за известување и оценка на индустриски хемикалии | first = | authorlink = | coauthors = | title = Алатка за пребарување на AICS | work = | publisher = | date = | url = http://www.nicnas.gov.au/Industry/AICS/Search.asp | format = | doi = | accessdate = 11 јули 2009 | archive-date = 2009-05-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090514095645/http://www.nicnas.gov.au/Industry/AICS/Search.asp | url-status = dead }} {{en}}</ref> == Занимливости == Најмал CAS-број има [[формалдехид]]от: 50-00-0. Ова значи дека формалдехидот е веројатно првата супстанција што добила CAS-број. == Поврзано == * [[Меѓународен сојуз за чиста и применета хемија]] * [[Класификација на ензимите]] (EC-број) * [[Меѓународна хемиска назнака]] (InChI) * [[PubChem]] * [[SMILES]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.cas.org/expertise/cascontent/registry/regsys.html Опис на регистарот на CAS] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080725010848/http://www.cas.org/expertise/cascontent/registry/regsys.html |date=2008-07-25 }} - Служба за хемиски изводи {{en}} CAS-бројот на соединенија со познато име, формула или состав ќе го добиете бесплатно на следниве места: * [http://www.chemsynthesis.com База „Chemical Synthesis“] {{en}} * [http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov PubChem] {{en}} * [http://www.chemspider.com ChemSpider] {{en}} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ NLM,NIH ChemIDplus] {{en}} * [http://webbook.nist.gov/chemistry/ NIST Chemistry WebBook] {{en}} * [http://www.rdchemicals.com R&D Chemicals] {{en}} * [http://cactus.nci.nih.gov/ Пречистувач на базата на NCI] {{en}} * [http://cactus.nci.nih.gov/chemical/structure NCI/CADD Пронаоѓач на хемиски идентификатори] {{en}} * [http://chemfinder.cambridgesoft.com/ ChemFinder] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130411023847/http://chemfinder.cambridgesoft.com/ |date=2013-04-11 }} {{en}} * [http://chemsub.online.fr/ ChemSub] - имиња на повеќе јазици {{en}} [[Категорија:Шеми за хемиско нумерирање]] [[Категорија:Назнаки]] je2lqe21t5vvymdm0th5tvjxa490mmt 0 999202 5543065 5368787 2026-04-21T20:45:09Z Carshalton 30527 /* Досегашни победници */ 5543065 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија фудбалска лига | име = Куп на Италија | лого = [[Податотека:Coppa Italia - Logo 2019.svg|130px]] | pixels = 150 | земја = {{знамеикона|Италија}} [[Италија]] | основана = 1922 | клубови = 78 | шампиони = {{Fb team Bologna}} (3. титула) | нај_титули = {{Fb team Juventus}} <br /> (15 титули) | сезона = [[Фудбалски куп на Италија 2024-2025|2024–2025]] | мрежно место = [http://www.legaseriea.it/it/tim-cup Куп на Италија] | трофеј = [[Податотека:Coccarda Coppa Italia.svg|60px]] | моментална = [[Фудбалски куп на Италија 2024-2025]] }} '''Фудбалскиот куп на Италија''' (или познат по тамошното име '''Coppa Italia''') е национален куп во [[фудбал]] на [[Италија]]. Првпат натпреварувањето било одржано во [[1922]], но друго вакво натпреварување не било одржано сè до [[1936]], од кога се играло редовно до [[1943]] година. Потоа натпреварувањето продолжило во [[1958]] година и оттогаш сè до денес се игра секоја сезона. Најуспешен клуб е [[ФК Јувентус|Јувентус]] со 15 титули. Покрај тоа, тие одиграле најмногу финалиња од сите клубови, 22, потоа следи [[ФК Рома|Рома]] со 17 финалиња. [[ФК Торино|Торино]] е клубот кој има најмногу загубени финалиња (8). Победникот во Купот на Италија добива место во европските турнири, поточно во [[Лига Европа|Лигата на Европа]]. Клубот кој ќе ја освои ''Копа Италија'' 10 пати, ќе биде награден со сребрена ѕвездичка, слично како и во првенството, каде што екипата која ќе го освои ''Скудетото'' 10 пати - добива златна ѕвезда. Со титулата во 2015, екипата на Јувентус, станала првата која освоила сребрена ѕвезда во италијанскиот фудбал, додека на екипата на Рома ѝ недостасува уште еден наслов до ѕвездата, бидејќи моментално имаат 9 титули. Ова натпреварување е познато и по подпросечната посетеност, затоа што повеќето екипи не играат со своите најдобри играчи во поголемиот дел од турнирот. Додека во [[Серија А]], клубовите имаат и до 50.000 навивачи на натпревар, во купот едвај се собираат околу 30.000. Најмногу гледачи има во завршницата на турнирот, кога екипите се борат за влез во Европа, поточно во [[Лига Европа|Лигата на Европа]]. ==Формат== Натпреварувањето е нокаут турнир каде секоја победа ве води коло напред. Самиот жреб се објавува на почетокот уште пред да биде одигран ниту еден натпревар. Освен во полуфиналето каде се играат и реванш натпревари секое друго коло има само еден натпревар. Ако екипите одиграат нерешено се играат продолженија, а ако и во нив не се добие победник, се изведуваат пенали. Всушност турнирот е составен од две фази, каде во секоја има по четири рунди. Турнирот започнува во август и во првата рунда учествуваат екипите од пониските лиги. Најдобрите осум клубови од [[Серија А]] од претходната сезона се приклучуваат во осминафиналето, а останатите 12 во третото коло. Финалето се игра по завршувањето на првенствата. {| class="wikitable" ! Фаза !! Рунда !! Клубови<br />останати !! Клубови<br />вклучени !! Победници од<br />претходната рунда !! Ново влезени<br />во оваа рунда !! Лигите од кој влегуваат клубовите во оваа рунда |- | rowspan="4"| Прва фаза || Прва рунда ||align="center"| 78 ||align="center"| 36 ||align="center"| нема ||align="center"| 36 || Екипи од [[Лега Про]] и [[Серија Д]] |- | Втора рунда ||align="center"| 60 ||align="center"| 40 ||align="center"| 18 ||align="center"| 22 || [[Серија Б]] |- | Трета рунда ||align="center"| 40 ||align="center"| 32 ||align="center"| 20 ||align="center"| 12 || Послабо рангираните екипи од [[Серија А]] од претходната сезона |- | Четврта рунда ||align="center"| 24 ||align="center"| 16 ||align="center"| 16 ||align="center"| нема || никој |- | rowspan="4"| Втора фаза || Осминафинале ||align="center"| 16 ||align="center"| 16 ||align="center"| 8 ||align="center"| 8 || Виско рангираните екипи од [[Серија А]] |- | Четвртфинале ||align="center"| 8 ||align="center"| 8 ||align="center"| 8 ||align="center"| нема || никој |- | Полуфинале ||align="center"| 4 ||align="center"| 4 ||align="center"| 4 ||align="center"| нема || никој |- | Финале ||align="center"| 2 ||align="center"| 2 ||align="center"| 2 ||align="center"| нема || никој |} ==Досегашни победници== {| class="toccolours" style="border: #008000 solid 1px; background: #FFFFFF; font-size: 88%; width: 940px" |+ style="background:#008000; color:#FFFFFF; font-size: 120%" | '''Куп на Италија''' | {{MultiCol}} *[[1922 Coppa Italia|1922]]{{0|–00}} – [[ФК Вадо|Вадо]] (1) *[[1935–36 Coppa Italia|1935–36]] – {{Fb team Torino}} (1) *[[1936–37 Coppa Italia|1936–37]] – {{Fb team Genoa}} (1) *[[1937–38 Coppa Italia|1937–38]] – {{Fb team Juventus}} (1) *[[1938–39 Coppa Italia|1938–39]] – {{Fb team Inter}} (1) *[[1939–40 Coppa Italia|1939–40]] – {{Fb team Fiorentina}} (1) *[[1940–41 Coppa Italia|1940–41]] – {{Fb team Venezia}} (1) *[[1941–42 Coppa Italia|1941–42]] – {{Fb team Juventus}} (2) *[[1942–43 Coppa Italia|1942–43]] – {{Fb team Torino}} (2) *[[1958 Coppa Italia|1958]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; – {{Fb team Lazio}} (1) *[[1958–59 Coppa Italia|1958–59]] – {{Fb team Juventus}} (3) *[[1959–60 Coppa Italia|1959–60]] – {{Fb team Juventus}} (4) *[[1960–61 Coppa Italia|1960–61]] – {{Fb team Fiorentina}} (2) *[[1961–62 Coppa Italia|1961–62]] – {{Fb team Napoli}} (1) *[[1962–63 Coppa Italia|1962–63]] – {{Fb team Atalanta}} (1) *[[1963–64 Coppa Italia|1963–64]] – {{Fb team Roma}} (1) *[[1964–65 Coppa Italia|1964–65]] – {{Fb team Juventus}} (5) *[[1965–66 Coppa Italia|1965–66]] – {{Fb team Fiorentina}} (3) *[[1966–67 Coppa Italia|1966–67]] – {{Fb team Milan}} (1) *[[1967–68 Coppa Italia|1967–68]] – {{Fb team Torino}} (3) {{ColBreak}} *[[1968–69 Coppa Italia|1968–69]] – {{Fb team Roma}} (2) *[[1969–70 Coppa Italia|1969–70]] – {{Fb team Bologna}} (1) *[[1970–71 Coppa Italia|1970–71]] – {{Fb team Torino}} (4) *[[1971–72 Coppa Italia|1971–72]] – {{Fb team Milan}} (2) *[[1972–73 Coppa Italia|1972–73]] – {{Fb team Milan}} (3) *[[1973–74 Coppa Italia|1973–74]] – {{Fb team Bologna}} (2) *[[1974–75 Coppa Italia|1974–75]] – {{Fb team Fiorentina}} (4) *[[1975–76 Coppa Italia|1975–76]] – {{Fb team Napoli}} (2) *[[1976–77 Coppa Italia|1976–77]] – {{Fb team Milan}} (4) *[[1977–78 Coppa Italia|1977–78]] – {{Fb team Inter}} (2) *[[1978–79 Coppa Italia|1978–79]] – {{Fb team Juventus}} (6) *[[1979–80 Coppa Italia|1979–80]] – {{Fb team Roma}} (3) *[[1980–81 Coppa Italia|1980–81]] – {{Fb team Roma}} (4) *[[1981–82 Coppa Italia|1981–82]] – {{Fb team Inter}} (3) *[[1982–83 Coppa Italia|1982–83]] – {{Fb team Juventus}} (7) *[[1983–84 Coppa Italia|1983–84]] – {{Fb team Roma}} (5) *[[1984–85 Coppa Italia|1984–85]] – {{Fb team Sampdoria}} (1) *[[1985–86 Coppa Italia|1985–86]] – {{Fb team Roma}} (6) *[[1986–87 Coppa Italia|1986–87]] – {{Fb team Napoli}} (3) *[[1987–88 Coppa Italia|1987–88]] – {{Fb team Sampdoria}} (2) {{ColBreak}} *[[1988–89 Coppa Italia|1988–89]] – {{Fb team Sampdoria}} (3) *[[1989–90 Coppa Italia|1989–90]] – {{Fb team Juventus}} (8) *[[1990–91 Coppa Italia|1990–91]] – {{Fb team Roma}} (7) *[[1991–92 Coppa Italia|1991–92]] – {{Fb team Parma}} (1) *[[1992–93 Coppa Italia|1992–93]] – {{Fb team Torino}} (5) *[[1993–94 Coppa Italia|1993–94]] – {{Fb team Sampdoria}} (4) *[[1994–95 Coppa Italia|1994–95]] – {{Fb team Juventus}} (9) *[[1995–96 Coppa Italia|1995–96]] – {{Fb team Fiorentina}} (5) *[[1996–97 Coppa Italia|1996–97]] – {{Fb team Vicenza}} (1) *[[1997–98 Coppa Italia|1997–98]] – {{Fb team Lazio}} (2) *[[1998–99 Coppa Italia|1998–99]] – {{Fb team Parma}} (2) *[[1999–2000 Coppa Italia|1999–00]] – {{Fb team Lazio}} (3) *[[2000–01 Coppa Italia|2000–01]] – {{Fb team Fiorentina}} (6) *[[2001–02 Coppa Italia|2001–02]] – {{Fb team Parma}} (3) *[[2002–03 Coppa Italia|2002–03]] – {{Fb team Milan}} (5) *[[2003–04 Coppa Italia|2003–04]] – {{Fb team Lazio}} (4) *[[2004–05 Coppa Italia|2004–05]] – {{Fb team Inter}} (4) *[[2005–06 Coppa Italia|2005–06]] – {{Fb team Inter}} (5) *[[2006–07 Coppa Italia|2006–07]] – {{Fb team Roma}} (8) *[[2007–08 Coppa Italia|2007–08]] – {{Fb team Roma}} (9) {{ColBreak}} *[[2008–09 Coppa Italia|2008–09]] – {{Fb team Lazio}} (5) *[[2009–10 Coppa Italia|2009–10]] – {{Fb team Inter}} (6) *[[2010–11 Coppa Italia|2010–11]] – {{Fb team Inter}} (7) *[[2011–12 Coppa Italia|2011–12]] – {{Fb team Napoli}} (4) *[[2012–13 Coppa Italia|2012–13]] – {{Fb team Lazio}} (6) *[[2013–14 Coppa Italia|2013–14]] – {{Fb team Napoli}} (5) *[[Фудбалски куп на Италија 2014-2015|2014–15]] – {{Fb team Juventus}} (10) {{Сребрена Ѕвездичка}} *[[Фудбалски куп на Италија 2015-2016|2015–16]] – {{Fb team Juventus}} (11) *[[Фудбалски куп на Италија 2016-2017|2016–17]] – {{Fb team Juventus}} (12) *[[Фудбалски куп на Италија 2017-2018|2017–18]] – {{Fb team Juventus}} (13) *[[Фудбалски куп на Италија 2018-2019|2018–19]] – {{Fb team Lazio}} (7) *[[Фудбалски куп на Италија 2019-2020|2019–20]] – {{Fb team Napoli}} (6) *[[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|2020–21]] – {{Fb team Juventus}} (14) *[[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|2021–22]] – {{Fb team Inter}} (8) *[[Фудбалски куп на Италија 2022-2023|2022–23]] – {{Fb team Inter}} (9) *[[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|2023–24]] – {{Fb team Juventus}} (15) *[[Фудбалски куп на Италија 2024-2025|2024–25]] – {{Fb team Bologna}} (3) {{EndMultiCol}} |} == Најмногу титули == {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! Клуб !! Број на титули |- |align="left"|{{Fb team Juventus}}||15 |- |align="left"|{{Fb team Roma}}||9 |- |align="left"|{{Fb team Lazio}}||7 |- |align="left"|{{Fb team Inter}}||7 |- |align="left"|{{Fb team Fiorentina}}||6 |- |align="left"|{{Fb team Napoli}}||6 |- |align="left"|{{Fb team Torino}}||5 |- |align="left"|{{Fb team Milan}}||5 |- |align="left"|{{Fb team Sampdoria}}||4 |- |align="left"|{{Fb team Parma}}||3 |- |align="left"|{{Fb team Bologna}}||2 |- |align="left"|[[ФК Вадо|Вадо]]||1 |- |align="left"|{{Fb team Genoa}}||1 |- |align="left"|{{Fb team Venezia}}||1 |- |align="left"|{{Fb team Atalanta}}||1 |- |align="left"|{{Fb team Vicenza}}||1 |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Фудбалски куп на Италија}} * [http://www.figc.it/ Официјална страна на фудбалскиот сојуз на Италија] * [http://www.sofascore.com/standings/football/italy/coppa-italia/35 Coppa Italia, sofascore.com] * [http://www.rsssf.com/tablesi/italcuphist.html Italy - List of Cup Finals, rsssf.com] {{Фудбал во Италија}} [[Категорија:Фудбалот во Италија]] [[Категорија:Серија А| ]] 9yu6bsyhvmzqbk00q0lah39ks86z7ri 0 1050829 5542967 5542321 2026-04-21T17:50:05Z Ehrlich91 24281 Одбиени последните 2 промени (од [[Специјална:Придонеси/~2026-24371-02|~2026-24371-02]]) и ја поврати преработката 5511201 на ~2026-93593-7 5542967 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност |име= Игор Јанев |портрет= Makedonska opozicija Igor Janev.jpg |px = 250px |опис=Игор Јанев |роден-дата= {{роден на|||1964}} |роден-место= {{роден во|Белград|}}, [[СР Србија]], [[СФРЈ]] |починал-дата= |починал-место= |занимање = [[професор]] }} '''Игор Јанев''' (роден во [[1964]] година во {{роден во|Белград}}, [[Србија]]) — [[Македонија|македонски]] [[професор]] по меѓународно право.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.makdenes.org/content/article/1956873.html|title= Игор Јанев, професор по меѓународно право |publisher=http://www.makdenes.org/|accessdate=2012-10-08}}</ref> == Животопис == Игор Јанев е роден [[1964]] година во {{роден во|Белград}}, [[Србија]]. Докторирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет во Скопје]] во [[1994]] година, а пост-докторски студии завршил во [[САД]] ([[Вашингтон]] (School of Foreign Service<ref>Види E. A. W. School of Foreign Service, Georgetown University [https://sfs.georgetown.edu/]</ref>), [[Шарлотсвил]] (Department of Politics - Government & Foreign Affairs<ref>Види [https://politics.virginia.edu/government-foreign-affairs-major-requirements] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210829121138/https://politics.virginia.edu/government-foreign-affairs-major-requirements |date=2021-08-29 }}</ref>) и Медфорд - Харвард(The Fletcher School of Law and Diplomacy<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Fletcher_School_at_Tufts_University]</ref>)) во дисциплините на меѓународната политика и меѓународното право. Член е на неколку престижни меѓународни здруженија за мегународно право и меѓународни односи, мегу кои се [[ASIL]] и [[ACUNS]]. Игор Јанев е и член на [[Њујоршка академија на науките|Њујоршката академија на науките]] (NYAS). Од 2000 година Игор Јанев бил вработен во Институтот за политички науки во Белград, а во [[2010]] година ја добива и највисокота научна титула Научен советник (во ранг на редовен професор на Универзитетот во Белград). == Спор за името со Грција== Во македонските историски движења познато е дека Игор Јанев бил Специјален советник на [[Министер за надворешни работи на Македонија|Министерот за надворешни работи]] во [[2002]] година. Во научните анализи од [[1998]] година за легалитетот при приемот на Македонија во [[ООН]] открил кршење на Повелбата на Обеднинетите нации. Овој исклучителен научен придонес бил објавен во списанието со највисок научен рејтинг во правните науки ''American Journal of International Law''. Ставовите на Игор Јанев ги презентирал и македонскиот претседател [[Ѓорге Иванов]] на 67-то [[Генерално собрание на ООН|Генерално собрание на ОН]] во [[2012]] година, кога го искажал ставот дека при приемот на Македонија во ООН Република Македонија била условена со два дополнителни услови надвор од пропишаните според Поевелбата на ОН<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=60F3FC3C3D358A4CB0218B0D38E2C3F8|title=Иванов бара достоинствено именување на Македонија|date=27 септември 2012|publisher=Утрински весник|accessdate=2012-10-08}}{{Мртва_врска|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Според Јанев таквите услови, посебни за македонскиот прием, се противни на Поевелбата на ОН (на член 4 од овој основен документ), според Советодавното мислење на Мегународниот суд на правда (од [[Хаг]]) од [[1948]] година, во кој е искажан ставот дека за специфични услови надвор од општите пропишани во член 4, во време лимитирани, не смее да се гласа во ОН, ниту таквите услови можаат да бидат поставувани на кандидатот за прием. Ова Советодавното мислење на Мегународниот суд на правда од 1948 година беше прифатено и од Генералното собрание на ООН истата 1948, како толкување на член 4 на Повелбата. По откривањето на кршење на Повелбата на ОН при приемот на Република Македонија со нелеганите дополнителни услови, Игор Јанев предложил стратегија за решавање на проблемот со името во ООН, која имала два модалитета. Првиот модалитет подразбира дека уставното име се воспоставува со политичкиот приод преку Резолуција на Генералното собрание на ОН (ГСОН), каде поаѓајќи од Советодавното мислење на Мегународниот суд од 1948, и од фактот дека Република Македонија ја поминала постапката во Советот на безбедност на ОН со искажан став дека општите услови за прием се исполнети, треба да побара продолжување на македонското членство во ОН под уставното име Република Македонија. Имено, прифакајки ги ставовите на Мегународниот суд од 1948, со простото мнозинство од присутните и кои гласаат во ГСОН (според модел од 1948.), Јанев покажа дека Македонија може да го продолжи членскиот статус во ОН под уставното име Република Македонија (заменувајки ја референцата односно деноминацијата "the former Yugoslav Republic of Macedonia "). Вториот модел е правната варијанта во која Јанев предлага еден мегу чекор, а тој е поставување прашање од ГСОН до Мегународниот суд за правда, слично како 1947, за тоа дали се специфични услови за прием на Македонија во ОН дополнителни во однос на пропишаните во Повелбата. По добивање на Советодавното мислење на Мегународниот суд дека условите се дополнителни односно дека референцата "the former Yugoslav Republic of Macedonia ", и преговорите за името се нелегани, при прифакањето на таквото мислње од Генералното Собрание на ОН би било воведено во ОН и правото на Република Македонија да го користи своето уставно име (односно со резолуцијатата на ГСОН членството би било продолжено со уставното име Република Македонија). Ставовите на Игор Јанев биле прифатени во научната периодика во светските научни списанија. Покрај ''American Journal of International Law (AJIL)'' ставовите на Јанев биле објавени и во ''Review of International Affairs, Political Review'' и во друѓи мегународни списанија. Во поново време Јанев застапува теза дека Преспанската спогодба е етноциден акт<ref>За врска меѓу [[етноцид]] или/и [[културоцид]] и Преспанската спогодба види во серија колумни од Јанев во ''Нова Македонија'' [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%D1%85%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B2%D1%80%D0%B7-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0/], [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bd%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%bb%d0%b8%d0%b2%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d0%b2%d1%80%d1%81%d0%ba%d0%b0-%d0%bc%d0%b5%d1%93%d1%83-%d0%b4%d1%80%d0%b6%d0%b0%d0%b2%d0%bd%d0%be%d1%82%d0%be/], [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bf%d1%80%d0%be%d1%84-%d0%b4-%d1%80-%d0%b8%d0%b3%d0%be%d1%80-%d1%98%d0%b0%d0%bd%d0%b5%d0%b2-%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d1%81%d0%be-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%be%d1%82-%d0%b8-%d1%81/].</ref> кои не е правно валиден и поради фактот што "Втората страна" во овој договор нема валиден правен идентитет(во Спогодбата во врска со идентитетот само се уптаува на Резолуцијата 47/225 на ООН те. Бројот на апликацијата за прием во ООН, без уставното име), па отааму и самиот договор не е валиден правен акт (со што Јанев сугерира унилатерлно дипломатско раскинување на ваков невалиден акт преку дипломатската нота за раскинување на договорот).<ref>Види за валидноста на спогосбата статијата во ''Нова Македонија'' "Преспанскиот договор е правно невалиден" [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bf%d1%80%d0%b5%d1%81%d0%bf%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%be%d1%82-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80-%d0%b5-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%bd%d0%be-%d0%bd%d0%b5%d0%b2%d0%b0%d0%bb%d0%b8/]</ref><ref>Види повеќе во ''Security Dialogues'' (2018) ''THE PRESPA AGREEMENT BETWEEN MACEDONIA AND GREECE AND POSSIBLE FURTHER ACTION(S) RELATED TO VALIDITY OF THE TREATY'' (посебно пр. види дел "Conclusions")[http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/sd/SD%2012.1%20(2021)/SD%2012.1%2004%20JANEV,%20I.%20-%20THE%20PRESPA%20AGREEMENT%20BETWEEN%20MACEDONIA%20AND%20GREECE%20AND%20POSSIBLE%20FURTHER%20ACTION(S)%20RELATED%20TO%20VALIDITY%20OF%20THE%20TREATY.pdf]</ref><ref> За раскинливоста на Преспанскиот договор види и во написи од Јанев во ''Нова Македонија'' [https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%bd%d0%b5-%d0%bf%d0%be%d1%81%d1%82%d0%be%d1%98%d0%b0%d1%82-%d0%bd%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%bb%d0%b8%d0%b2%d0%b8-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%b8/][https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%d0%b7%d0%be%d1%88%d1%82%d0%be-%d0%b4%d0%be%d0%b3%d0%be%d0%b2%d0%be%d1%80%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b4-%d0%bd%d0%b8%d0%b2%d0%b8%d1%86%d0%b8-%d0%b5-%d0%bd%d0%b5%d0%be%d0%b1%d0%b2%d1%80%d0%b7%d1%83%d0%b2/][https://www.novamakedonija.com.mk/mislenja/kolumni/%d0%bc%d0%b0%d0%ba%d0%b5%d0%b4%d0%be%d0%bd%d0%b8%d1%98%d0%b0-%d0%b5%d0%b4%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%be-%d0%b4%d0%b0-%d0%b3%d0%be-%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%b5-%d0%bf/]</ref> == Трудови == Игор Јанев објавил над 160 научни трудови пред сè во мегународни списаниЈа надвор од Македонија, како и 18 книги и монографии од областите на меѓународната политика, надворешената политика и на меѓународното право и организации. Меѓу другото, Игор Јанев е и основач на Релационистичко-дијалектичка теорија во општата Онтологија (Филозофија). Основното филозофско прашање на постоењето е идентификувано како: Откаде сè што постои? Јанев доби соодветно решение на ова филозофско прашање со преформулацијата во форма: Откаде сè што постои, во однос на Ништо? Со негација на овој парадокс, поставувајки прашање Во који услови вакво прашање е нелогично?, Јанев покажа дека еден од двата аспекта е нужно невозоможен односно дека полот означен како Ништо е невозможен. Решението е најдено во нужната релација мегу Ништо и (спротивно на тоа) Нешто, кои се во системска врска. Како што заклучил Јанев, од ова произлегува дека основната релација е пофундаментална од елементите односно половите на која било релација. Ова филозофска концепција е и основа на новата релационистичка теорија на меѓународните односи, која ја застапуава Игор Јанев.<ref>[http://www.ipsbgd.edu.rs/ Реч директора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120901173740/http://www.ipsbgd.edu.rs/ |date=2012-09-01 }}, Институт за политичке студије.</ref> Релационистичката методологија на Јанев се применува во повеќе дисиплини од општата филозофија и социологија до методологијата на природните науки.<ref>Види пр. General Philosophy of Relationism and Its Application to the Political Theory of State and Society and Implications on Natural Sciences [http://www.davidpublisher.org/Public/uploads/Contribute/5f3f7bd20116c.pdf] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201103134707/http://www.davidpublisher.org/Public/uploads/Contribute/5f3f7bd20116c.pdf |date=2020-11-03 }}</ref> == Книги == * Сарадња Југославије са Унеском, Факултет политичких наука, Београд, 1991. * Економските организации на Обединетите нации, Правен факултет, Скопје, 1994. * Право и политика на специјализованите организации на Обединетите нации, Александрија, Скопје, 1996. * Теорија међународних односа и спољне политике, Плато, Београд, 1998. * Међународни односи и спољна политика, Институт за политичке студије, Београд, 2002. * Уједињене нације и међународне финансијске и економске организације, ИПС, Београд, 2004. * Културна дипломатија, Институт за политичке студије, Београд, 2004. * Теорија међународне политике и дипломатије, Институт за политичке студије, 2006. * Уставно право и полтички систем Европске уније, Институт за политичке студије, 2007, ISBN 978-86-7419-144-6 * Међународне организације и интеграције, Институт за политичке студије, 2008, ISBN 978-86-7419-151-4 * Светска организација за интелектуалну својину, Институт за политичке студије, 2009, ISBN 978-86-7419-188-0 * Статутарно уређење међународних организација, Институт за политичке студије, 2009, ISBN 978-86-7419-191-0 * Међународни финансиски организации, Александрија, Скопје, 2008, ISBN 978-9989-705-03-8 * Косово после проглашења независности, ИМПП, 2008, ISBN 978-86-7067-110-2 * Односи Југославије са Унеском, Институт за политичке студије, 2010, ISBN 978-86-7419-209-2 * Међународно право и међународни односи, Институт за политичке студије, Београд, 2012, ISBN 978-86-7419-244-3 * Дипломатија, Институт за политичке студије, Београд, 2013, ISBN 978-86-7419-261-0 * Вовед во дипломатија, АГМ, 2015, ISBN 978-86-86363-64-0 * Современа Теорија за Држава и Право, АГМ, Белград. 2017. ISBN 978-86-86363-90-9 * Теорија за држава и право, Čigoja-Štampa. Белград: 2020. ISBN 978-86-531-0551-8.<ref>{{нмс| title=Teorija drzave i prava| url=https://www.amazon.com/Teorija-drzave-prava-Igor-Janev/dp/B084VN9JH9 | work= | publisher=Knjizara | date= | accessdate=20 ноември 2021}}</ref> * Историја на политичките теории, АГМ, Белград, 2021. ISBN 978-86-6048-022-6<ref>{{нмс| title=Istorija političkih teorija | url=https://www.knjizara.com/Istorija-politickih-teorija-Igor-Janev-160464 | work= | publisher=Cigoja| date= | accessdate=23 јуни 2021}}</ref> * Prespa Agreement And Its Effects On Macedonian Right To National Identity: An Act of Ethno – Genocidal Termination of the National Identity, Lambert Academic Publishing. 2021. ISBN 978-620-4-71741-8.<ref>{{нмс | title=Prespa Agreement and its Effects on Macedonian Right to National Identity: An act of ethno – genocidal termination of the national identity | url=https://www.lap-publishing.com/catalog/details//store/gb/book/978-620-4-71741-8/prespa-agreement-and-its-effects-on-macedonian-right-to-national-identity: | work= | publisher=Lambert Academic Publishing | date= | accessdate=20 ноември 2021 | archive-date=2021-11-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211119123051/https://www.lap-publishing.com/catalog/details/store/gb/book/978-620-4-71741-8/prespa-agreement-and-its-effects-on-macedonian-right-to-national-identity: | url-status=dead }}</ref> * The Prespa Agreement as Cultural Genocide of the Macedonian National Identity, AГM. Белград. 2023. {{ISBN| 978-86-6048-040-0}} * Меѓународни политички односи - Светска политика, AГM. Белград. 2025. ISBN 978-86-6048-063-9. == Надворешни врски== * Igor Janev, AJIL, Vol.93, no. 1, January 1999 * http://www.vecer.com.mk/?ItemID=BB052CE4C04E5848B1578F476B1E3AC2 {{Семарх|url=https://archive.today/20130111201614/http://www.vecer.com.mk/?ItemID=BB052CE4C04E5848B1578F476B1E3AC2 |date=2013-01-11 }} * http://macedoniaonline.eu/content/view/21668/45/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130921055534/http://macedoniaonline.eu/content/view/21668/45 |date=2013-09-21 }} * http://www.vecer.com.mk/?ItemID=B89F5C2DE0CE4A44B91FC71DC1ED906C {{Семарх|url=https://archive.today/20130111220636/http://www.vecer.com.mk/?ItemID=B89F5C2DE0CE4A44B91FC71DC1ED906C |date=2013-01-11 }} * http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=1121178585&id=9&prilog=0&setIzdanie=22420 {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130921155336/http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=1121178585&id=9&prilog=0&setIzdanie=22420 |date=2013-09-21 }} * http://www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=60F3FC3C3D358A4CB0218B0D38E2C3F8{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.mkd.mk/54357/makedonija/se-ceka-na-potpisot-na-ivanov-rezolucija-janev-on/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220123040231/http://www.mkd.mk/54357/makedonija/se-ceka-na-potpisot-na-ivanov-rezolucija-janev-on/ |date=2022-01-23 }} * http://www.makedonskosonce.com/broevis/2008/sonce748.pdf/12_15_janev.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131227055521/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2008/sonce748.pdf/12_15_janev.pdf |date=2013-12-27 }} * http://www.maknews.com/html/articles/janev/un_admission_of_macedonia.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121006091543/http://maknews.com/html/articles/janev/un_admission_of_macedonia.pdf |date=2012-10-06 }} == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јанев, Игор}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Македонски правници]] [[Категорија:Македонски политиколози]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Македонски дипломати]] [[Категорија:Носители на титулата „Македонски сенатор“]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] 3qp576q0sxg87yhkyn3wd7u1dijoynr 0 1054705 5543265 5317262 2026-04-22T07:46:32Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543265 wikitext text/x-wiki Ова е '''список на [[Американски Македонци]]'''. Списокот вклучува [[Американци]] со [[Македонци|македонско потекло]] кои се истакнале во американскиот културен и општествен живот. ==Личности== * [[Ѓорѓија Џорџ Атанасоски|Џорџ Атанасоски]], стопанственик, политичар и основан на „[[Македонско сонце]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Macedonia%207.ashx |title=Macedonia Gearing up for Presidential Elections, October 18, 1999 |accessdate=2012-10-25 |archive-date=2010-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101221220533/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/Macedonia%207.ashx |url-status=dead }}</ref> * [[Владимир Четкар]], џез-музичар од Њујорк<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.culture.in.mk/story.asp?id=31138 |title=Culture:Republic of Macedonia |accessdate=2012-10-25 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927124340/http://www.culture.in.mk/story.asp?id=31138 |url-status=dead }}</ref> * [[Дино Делевски]], фудбалер<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/SoccerAmerica/2003/sa1551k.pdf |title=Soccer America: April 28, 2003 |accessdate=2012-10-25 |archive-date=2012-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815001333/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/SoccerAmerica/2003/sa1551k.pdf |url-status=dead }}</ref> * [[Џими Димос]], поранешен пратеник во собранието на Луизијана. * [[Кевин Флечер]], кошаркар * [[Питер Џорџ]], олимписки медалист во [[кревање тегови на Летните олимписки игри|кревање тегови]]<ref>[http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-3405800105.html Macedonian Americans: Encyclopedia]</ref> * [[Тим Геглајн]], советник на Џорџ Буш<ref name="Macedonian Patriotic Organization">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.macedonian.org/Convention/default.asp |title=Macedonian Patriotic Organization |accessdate=2012-10-25 |archive-date=2009-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416040921/http://www.macedonian.org/Convention/default.asp |url-status=dead }}</ref> * [[Денис Илич]], стопанственик, правник<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.crainsdetroit.com/article/20090428/EMAIL01/304289996 |title=Development driver: Ilitches' move downtown started several balls rolling | date=April 28, 2009 | publisher=Crain's Detroit Business}}</ref> * [[Маријан Илич|Маријан Бајов Илич]], сопственик на [[MotorCity Casino]]<ref name="Macedonian Americans: Encyclopedia">[http://www.everyculture.com/multi/Le-Pa/Macedonian-Americans.html Macedonian Americans: Encyclopedia]</ref> * [[Кристофер Илич]], член на одборот на претседатели на [[Ilitch Holdings, Inc.]]<ref name="Macedonian Patriotic Organization"/> * [[Мајк Илич]], стопанственик и сопственик на [[Detroit Red Wings]] и [[Detroit Tigers]]<ref name="Macedonian Americans: Encyclopedia"/> * [[Кевин Кузманов]], бејзбол играч * [[Јован Кировски]], фудбалер<ref name="Macedonian Americans: Encyclopedia"/> * [[Дарко Митревски]], режисер и текстописец<ref>[http://macedoniadaily.blogspot.com/2007/06/darko-mitrevski-in-la.html Macedonia Daily]</ref> * [[Џорџ Нанчов]], фудбалер * [[Луис Нанчов]], soccer player * [[Сандре Наумовски]], фудбалер<ref>[http://www.oursportscentral.com/services/releases/?id=3742001 OutSportsCentral.com]</ref> * [[Енди Пејков]], стопанственик * [[Трајан Стојанович]], професор * [[Пит Стојанович]], фудбалер * [[Мајк Врајбел]], рагби-играч * [[Мајк Зафировски]], стопанственик<ref name="Macedonian Patriotic Organization"/> * [[Стојан Христов]] - писател и член на МАНУ.<ref>[http://www.vermonthistory.org/documents/findaid/christowebooks.pdf Stoyan Christowe - Vermont Historical Society]</ref> ==Наводи== <references/> ==Поврзано== * [[Македонци]] * [[Американци]] * [[Македонска дијаспора]] * [[Американски Македонци]] == Надворешни врски == * [http://www.umdiaspora.org Обединета Македонска Дијаспора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100305065457/http://www.umdiaspora.org/ |date=2010-03-05 }} * [http://www.macedoniancommunitynj.org Македонска заедница во Њу Џерси]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.macedonianfestival.com Македонски фестивал во Њу Џерси] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130602233123/http://macedonianfestival.com/ |date=2013-06-02 }} * [http://www.makedonskiglas.com „Македонски глас“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140517153800/http://makedonskiglas.com/ |date=2014-05-17 }} * [http://www.macedonianyellowpages.com Macedonian Yellow Pages] [[Категорија:Македонци од САД]] bib764tgpydjy074u4te18v4igzbxe6 0 1066825 5543165 5215621 2026-04-21T22:56:49Z Dandarmkd 31127 5543165 wikitext text/x-wiki [[File:Javor-Dab.JPG|thumb|Битолскиот Чинар]] '''Битолскиот чинар''' — најголемото и едно од најстарите [[дрво|дрвја]] во [[Битола]] и на [[Балканот]]. Се наоѓа на улица „Димитар Влахов“ на [[Битола|битолскиот]] [[Баир]], недалеку до [[Стара битолска бања|Ќерим-беговиот амам]] и [[ОУ „Ѓорѓи Сугарев“ - Битола|ОУ „Ѓорѓи Сугарев“]].<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.dnevnik.com.mk/?ItemID=7B8ABAE329E80E4EA7F7AD91BB7F1DD3 | title = ИСЧЕЗНУВААТ СТАРИТЕ ОБЕЛЕЖЈА НА БИТОЛА: Ќерим-беговиот амам стана змијарник | publisher = Дневник | author = Жанета Здравковска | date = 2006-06-07 | accessdate = 2013-05-1 | archive-date = 2013-07-03 | archive-url = https://archive.today/20130703030822/http://www.dnevnik.com.mk/?ItemID=7B8ABAE329E80E4EA7F7AD91BB7F1DD3 | url-status = dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=E9C606782E06B4498784F81EB9202603 | title = Турската бања во Битола пропаѓа, државата не инвестира | publisher = Утрински Весник | author = | date = 2008-06-03 | accessdate = 2013-05-1}}</ref> Верувано е дека пред 560 години, го посадила затвореничка во [[Битола|битолскиот]] [[Османлиска Империја|османлиски]] женски [[затвор]].<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.dnevnik.com.mk/default.asp?ItemID=1E1DB234D258954782FBF9385D8394DD | title = ЏИНОВСКО ДРВО СО ПЕТ И ПОЛВЕКОВНА ИСТОРИЈА: Чинарот го посадила затвореничка | publisher = Дневник | author = Жанета Здравковска | date = 2011-05-8 | accessdate = 2013-01-14 }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Населби и маала во Битола]] [[Категорија:Знаменитости во Битола]] [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] 3usn1rhb6wo45ral1uzzdvgbooemija 0 1090865 5543229 4663164 2026-04-22T03:28:10Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543229 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Лого Смоквијада.jpg|мини|десно|200п|Лого на манифестацијата Смоквијада]] [[Податотека:Смоквијада 2008.jpg|мини|десно|Изложени смоквини производи на фестивалот]] '''Смоквијада''' е традиционална [[фестивал]]ска манифестација која се одржува во [[Гевгелија]] од 2007 г. Оваа манифестација во чест на [[смоква]]та се одржува на ракометното игралиште на Градскиот стадион, започнува со натпреварот во варање на слатко од смокви. Рекорден број на учесници, кои во парови го подготвуваат слаткото што ќе го оценува посебна жири комисија. Во фолкорното дефиле на Смоквијада низ годините, учество заземале фолклорниот ансалбал „[[Бојмија]]“ од [[Гевгелија]], рок-групата „[[Зијан]]“ од [[Гевгелија]], ансамбалот „[[Распеани гевгеличани]]“, Мандолинскиот оркестар при КУД „[[Јуриј Лончариќ]]“ од [[Хрватска]], фолклорен ансалбал од [[Поликастро]], [[Грција]], пејачката група „[[Пела]]“ од [[Словенија]], првиот Македонски идол [[Иван Раденов]], фолклорното друштво „[[Шарена Гајда]]“ од [[Бугарија]] и кумановскиот боем [[Нино Величковски]]. Забележително е и учеството на [http://slowfood.mk/ Меѓународната организација на локална храна – Слоу Фуд] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190202051042/http://slowfood.mk/ |date=2019-02-02 }} со присуство на 11 штандови од повеќе региони во [[Македонија]] (гевгелиско – валандовскиот регион, [[Пелагонија]], [[Куманово]], [[Поречје]], [[Осогово]], [[Малеш]]), потоа од [[Белград]], [[Србија]] како и екипа на „Празникот на тиквите“ од [[Севлиево]] од [[Бугарија]]. Тие пред посетителите претставуваат традиционални производи познати во нивните краеви. Исто така три години по ред на Традиционалната смоквијада, учество заземаа студентите од [[Факултет за туризам и бизнис логистика - Гевгелија|Факултетот за туризам и бизнис логистика]] во [[Гевгелија]]. Во организацијата на Здружението на граѓани „ТеРа“, а под покровителство на општина [[Гевгелија]] во соработка со хотелите и рестораните, велат дека манифестацијата има за цел да го сочува традиционалниот начин на готвење слатко од зрели смокви, а од друга страна да го врати оригиналниот начин на пречекување гости во домот со слатко од смокви. Гевгелиското слатко од смокви е барано во [[Европа|Европските држави]], [[САД]], како и во [[Австралија]], а најголем интерес има од страна на [[македонската дијаспора]]. Драги Хаџи Николов, претседател на Советот на општина Гевгелија за Смоквијада, 2013 изјави: <blockquote>''Смоквијадата е гевгелиски бренд, бидејќи ова е најголемото јавно приготвување на слатко од смокви во земјата. Но, Смоквијада не претставува само фестивал на смоквите – средоземно овошје, кое се огледува и од него произведува најквалитетното слатко, туку и промоција на традиционалната храна и производи во пограничниот регион.''</blockquote> <gallery> Податотека:Смоквијада 2007.jpg|Слаткото на победниците од Смоквијада 2007 година Податотека:Смоквијада 2009 - Распеани Гевгеличани.jpg|Распеани Гевгеличани на Смоквијада 2009 година Податотека:Студентите од ФТБЛ 2013.JPG|Студентите од Факултетот за туризам и бизнис логистика на Смоквијада 2013 година </gallery> == Застапеноста на смоквата во Гевгелискиот регион == Близината на [[Егејско Море|Егејското Море]], [[Вардар|реката Вардар]], како и високите планини [[Кожуф]] и [[Пајак (планина)|Пајак]], кои ја делат [[Гевгелиска Котлина|Гевгелиската]] и [[Валандовска Котлина|Валандовската Котлина]] од другите, обусловуваат спој на континентална и [[средоземна клима]]. Потекнува од средоземниот дел на југозападна Азија, најраспространета во тие земји ([[Турција]], [[Грција]], [[Италија]] и [[Шпанија]]). Припаѓа на родот [[Ficus]] од фамилијата [[Moraceae]] со околу 800 видови распространети во топлите предели на Земјината топка. Од нив повеќе од 40 видови се смокви, а најпознат вид е обичната смоква [[Ficus carica]], која успева токму во гевгелиско. == Надворешни врски == * [http://brif.mk/zabava/foto-zavrsi-sedmata-smokvijada-vo-gevgelija-sedim-mazi/ „Смоквијада 2013“] — Бриф {{mk}} * [http://slowfood.mk/bitola/index.php?option=com_content&view=article&id=31:tera-festival-5ta-smokvijada-2011-gevgelija&catid=5:blog&Itemid=11 Смоквијада 2011]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — SlowFood {{mk}} [[Категорија:Култура на Гевгелија]] [[Категорија:Фестивали на храната]] [[Категорија:Фестивали во Македонија]] nh1dk8zve76kt2q802304fkmf42dhnv 0 1091100 5543212 4744247 2026-04-22T03:04:53Z Bjankuloski06 332 /* Икони */ Правописна исправка, replaced: пиротск → пирск 5543212 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Никола |слика = Црква „Св. Никола“ - Кичиница 2.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Тетовско-гостиварска |намесништво = Гостиварско |парохија = Мавровска |координати = {{Coord|41|41|37.1|N|20|43|25.3|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Кичиница |општина = Маврово и Ростуше |држава = Македонија |патрон = [[Свети Никола]] |изградба = |завршено = XIX век |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Никола''' — единствена и главна [[Црква (градба)|црква]] во [[Горна Река|горнореканското]] село [[Кичиница]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=55}}</ref> Патронот на црквата се слави на денот на Свети Никола Летен, односно на [[22 мај]] секоја година, кој воедно е и селска слава.<ref>Мирчевска, М. П. (2009). „Празнувања на горнореканците поврзани со народната религија“. ''ЕтноАнтропоЗум'', 6: 190-218.</ref> == Историја == Црквата била изградена во XIX век. Иконите на [[иконостас]]от биле изработени во 1849 и 1850 година. Од нив, 32 се забележани и заштитени во [[Републички завод за заштита на спомениците на културата|Републичкиот завод за заштита на спомениците на културата]], од кои 14 се со потпис на [[Дичо Зогаф]], а 18 од непознати автори.<ref name="грозданов">Грозданов, Ц. (2005). „Нови прилози за културата и уметноста од XIX век во Западна Македонија, Прилози XXXVI 2“. Одделение за општествени науки, МАНУ. Скопје, Македонија. стр. 46</ref> Од информативната табла поставена над влезната порта од дворот на црквата може да се забележи дека во 2004 година е одобрен проект за обновување на објектот и истиот бил завршен во 2007 година. Во мај 2014 година, црквата била ограбена и од неа биле одземени четири дрвени икони.<ref>„[https://kanal5.com.mk/articles/205284/krazhba-vo-crkvata-sveti-nikola-vo-mavrovo-rostushe-ukradeni-4-ikoni Кражба во црквата Свети Никола во Маврово Ростуше – украдени 4 икони]“. ''[[Канал 5 Телевизија|Канал 5]]''. 15 мај 2014.</ref> == Архитектура == Градбата има правоаголна основа со полукружна [[апсида]] во задниот дел. Влезната врата е сместена на западната страна, а непосредно пред неа се издига дрвената [[камбанарија]]. На ѕидовите од црквата има повеќе прозорци. Црквата е градена од тврд материјал, камен и дрво, од познатите мајстори на мијачката градителска тајфа. Внатрешноста на црквата е живописана, а во живописувањето рабоел и познатиот дебарски мајстор Дичо Зограф.<ref name="грозданов"/> Дворот на црквата е ограден со камена ограда и во него се сместени селските [[гробишта]]. == Икони == Во црквата се сочувани неколку хартиено-графички икони, меѓу кои бакрорезот на [[Свети Георгиј Јанински]], [[Свети Никола]], [[Архангел Михаил]] како ја зема душата на грешникот, како и иконата на [[Свети Јован Претеча]] со сцени од неговото житие.<ref name="огледало">„Графичката икона на Свети Георгиј Јанински од црквата во Кичиница“. ''Огледало''. декември 2017.</ref> [[Податотека:Sv. Gjorgji Janinski od Kičinica.png|мини|лево|170п|Графичката икона на Свети Георгиј Јанински]] Најинтересна меѓу нив е онаа на новомаченикот Свети Георгиј Јанински. Најстарата икона на овој светец е создадена десетина дена по неговата маченичка смрт, на [[30 јануари]] [[1838]] година од страна на зографот Михаил Зикос од Хјониадес и на неа новомаченикот е насликан со [[фес]] на главата. Житието, пофалното слово и службата се составени во текот на 1838 година од јеромонахот Хрисант Лаинас од Коница. Иконата на Свети Георгиј е целосно сочувана со незначителни оштетувања во долниот дел, каде што делумно е оштетен приложничкиот запис. На иконата доминира фигурата на Георгиј Јанински, претставен во народна епирска одежда и на главата има фес со пискул. Во десната рака држи крст, а во левата рака палмово гранче како знак на неговото мачеништво. Над неговата глава испишан е натписот на [[грчки јазик|грчки]] „Ο ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ο ΝΕΟΜΑΡΤΥΣ ΟΕΖΖΙ ΩΑΝΝΗΝΩΝ“. Во горниот дел на иконата, носени на облаци, претставени се: Христос, кој го благословува новомаченикот, и од спротивната страна ангелот Господов, кој го носи маченичкиот венец. Зад фигурата на Свети Георгиј Јанински е ведутата на градот [[Јанина]] со ѕидините, профаните градби и претстави на цркви, куполни градби и џамија. Над ведутата на градот Јанина испишана е натписот на [[старословенски јазик|старословенски]] „СТЫЙ ГЕωРГЫЙ НОВІИ МҮЧНИКЪ Σ ЯАІНИНО“. Во долниот дел на иконата, до нозете на Свети Георгиј Јанински, претставена е и црквата „Св. Атанасиј“ (грчки: Η ΕΚΚΛΗΣΙΛ ΤΥ ΑΓΙΥ), каде што по неговата смрт се положени неговите мошти, како и чудото што се случило пред црквата. Странично претставени се четири сцени од животот на светецот — од едната страна е Свети Георгиј пред турските старешини, на втората мачењето на светителот со ставање на камена плоча на неговите гради, а од спротивната страна се сцените на испрашувањето на Свети Георгиј пред турските старешини и маченичката смрт на светецот со бесење. Под претставата на светителот испишан е ктиторскиот натпис на грчки „ΔΑΠΑΝΗΣ ΦΙΛΑΡΕΤΥ ΜΝΧΥ ΑΓΙΑ ΤΡΙΑΣ ΠΑΤΡΙΣ ΜΑΙ ΤΥ ΕΙΣ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ“.<ref name="огледало"/> Благодарениe на сочуваниот ктиторски натпис и споредбата со идентичната икона објавена во корпусот на графички икони од Дори Папастрату, како време на нејзина изработка може точно да се одреди 1845 година. Иконата, односно бакрорезот, е настаната по порачка на монахот Филарет од скитот на црквата Света Троица од [[Света Гора]], а како бакрорезец се потпишал златарот Георги Статис Каларитис.<ref name="огледало"/> == Галерија == <gallery mode=packed heights=140px> Податотека:Викиекспедиција Река 79.jpg|Поглед на црквата со околината Податотека:Sv. Nikola od Kičinica (2).jpg|Јужната страна на црквата Податотека:Црква „Св. Никола“ - Кичиница 4.jpg|Источната страна на црквата Податотека:Црква „Св. Никола“ - Кичиница 3.jpg|Апсидата на црквата Податотека:Влезна врата на црквата „Св. Никола“ - Кичиница.jpg|Влезната врата на црквата Податотека:Камбанарија на црквата „Св. Никола“ - Кичиница.jpg|Камбанаријата на црквата Податотека:Камбанарија пред влезот на црквата „Св. Никола“ - Кичиница.jpg|Камбанаријата со влезната врата Податотека:Влезна порта на црквата „Св. Никола“ - Кичиница.jpg|Влезната порта од дворот на црквата Податотека:Гробишта во Кичиница.jpg|Селските гробишта Податотека:Sv. Nikola od Kičinica (6).jpg|Информативна табла над влезната порта </gallery> == Поврзано == * [[Кичиница]] * [[Тетовско-гостиварска епархија]] * [[Тетовско архијерејско намесништво]] * [[Мавровска парохија]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nicholas Church (Kičinica)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никола, Кичиница}} [[Категорија:Кичиница]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Никола во Македонија|Кичиница]] [[Категорија:Дела на Дебарската школа]] 9fq2v6on9surs9z3dpnav9yyp918y3o 0 1093595 5543316 5428538 2026-04-22T10:02:28Z Khan Tengri 42385 made-up name, never used 5543316 wikitext text/x-wiki {{Напомена|кратерот на Марс|Еберсвалде (кратер)}} {{Инфокутија Место во Германија |Art = Stadt |Wappen = Coat of Arms Eberswalde.svg |image_photo = Marktplatz-eberswalde.jpg |image_caption = Панорама на плоштадот во Еберсвалде |lat_deg = 52 |lat_min = 49 |lat_sec = 59 |lon_deg = 13 |lon_min = 49 |lon_sec = 59 |Lageplan = Eberswalde_in_BAR.png |Bundesland = Brandenburg |Landkreis = Барним |Höhe = 25 |Fläche = 58.17 |Einwohner = 41787 |Stand = 2006-12-31 |PLZ = 16225/16227 |Vorwahl = 03334 |Kfz = BAR (порано EW) |Gemeindeschlüssel = 12 0 60 052 |Gliederung = 7 |Website = [http://www.eberswalde.de/ www.eberswalde.de] |Bürgermeister = Фридхелм Богински |Partei = FDP }} [[Податотека:Eberswalde Alte Forstakademie.jpg|мини|300п|десно|Старата шумарска академија]] [[Податотека:Eberswalde-marktplatz.jpg|right|мини|300п|Главниот плоштад]] '''Еберсвалде''' ({{langx|de|Eberswalde}}) — град и административно седиште на округот [[Барним]], во сојузната покраина [[Бранденбург]], [[Германија]], околу 50 километри североисточно од [[Берлин]]. Често е нарекуван Валдштат („шумски град“), поради големите шуми околу него, вклучувајќи го Биосферниот резерват Шорфхајде-Хорин. И покрај овој факт, Еберсвалде бил важен индустриски центар до повторното обединување на Германија. == Историја == Областа околу Еберсвалде веќе била населена во [[палеолит]]от. Пред основањето на Маркгрофовијата Бранденбург постоела [[Словени|словенска]] населба. Богатството на Еберсвалде, најголемото претхристијанско златно богатство на територијата на денешна [[Германија]], било пронајдено во областа. Денес, богатството се наоѓа во [[Пушкински музеј|Пушкинскиот музеј]] во [[Москва]]. Градот ''Еферсволде'' („шума на вепри“) бил основан во 1254 од асканискиот маркгроф Јохан Први. Бил првпат споменат во документ на 23 април 1276, кога маркгрофот Албрехт Трети престојувал тука. Во 1300 добил права на организирање пазар. Од 1317 главниот трговски пат помеѓу [[Штетин]] и [[Франкфурт на Одра]] поминувал низ градот. Голем пожат го зафатил градот во 1499. По повторното градење на градот, Еберсвалде станал првиот индустриски град во Маркгрофовијата Бранденбург, со огромен металуршки капацитет. Некои делови на градот сè уште се именувани по нивните минати функции, како Купферхамер („бакарен чекан“). Од 1605 до 1620 бил изграден важниот воден пат, [[Финовски Канал|Финовскиот Канал]]. Во текот на [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]], Еберсвалде бил опколен и освоен неколкупати. Генералот на католичката лига, [[Албрехт фон Валенштајн]], престојувал во градот, додека [[Густав II Адолф]], кој не ја преживеал Битката кај Лицен бил балсамиран во денешната црква Св. Богородица. По крајот на војната само дваесет жители на Еберсвалде биле сè уште живи, а на Еберсвалде му бил потребен цел век повторно да заживее. Помеѓу 1743 и 1755, семејства на металски работници се преселиле од [[Тирингија]] и [[Рајнска област|Рајнската област]] во Еберсвалде. Котлите на првите германски парни мотори биле направени тука. Во текот на 19 век биле изградени големи фабрики во областа на Еберсвалде, особено долж [[Финовски Канал|Финовскиот Канал]]. На 23 ноември 1877, првата германска телефонска линија била воспоставена тука. Првиот радиски концерт во светот бил пренесуван од Еберсвалде во 1923. [[Вернер Форсман]] ја добил [[Нобелова награда за физиологија или медицина|Нобеловата награда за медицина]] во 1956 за неговите експерименти од 1929 за катетеризација на срцето изведени на неговото срце, додека престојувал во Еберсвалде. Во текот на [[Кристална ноќ|Кристалната ноќ]] била уништена синагогата во Еберсвалде. Во текот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], неколку фабрики користеле принудни работници и затвореници од концентрацискиот камп Рафенсбрик. На крајот на војната, центарот на градот бил уништен од германските воздушни сили со цел да го запрат советското напредување. Во 1970, Еберсвалде бил споен со општината Финов и го создале градот Еберсвалде-Финов. Во 1993 било вратено името Еберсвалде. == Сообраќај == Еберсвалде има пристап на сојузните автопати Б2 и Б167 и автопатот А11. Главната железничка станица Еберсвалде се наоѓа на линијата Берлин-Шчеќин, која го поврзала Еберсвалде со Берлин во 1842. Градот е почетна точка на железничките линии до [[Темплин]] и [[Франкфурт на Одра]] и бил терминал на Железницата Еберсвалде-Финовфурт до [[Финовфурт]] додека не била распуштена. Градот и неговите индустриски области се поврзани со каналите [[Канал Одра-Хафел|Одра-Хафел]] и [[Финовски Канал]]. Аеродромот Финов е поранешна советска база, која била предадена на државата за цивилни летови на 11 мај 1993. Градот имал трамвај до 1940, кога трамваите биле заменети со тролејбуси. Еберсвалде е еден од трите града во Германија, кои сè уште користат тролејбуси, заедно со [[Золинген]] и [[Еслинген на Некар|Еслинген]]. == Стопанство == Додека Еберсвалде бил познат по неговата [[тешка индустрија]] во минатото, по повторното обединување на Германија стигнале тешки времиња. Како што паднала владата во Источна Германија, исчезнала државната поддршка и фабриките нагло се соочиле со поефикасните фирми од Западот. Поради тоа, многу фабрики во Еберсвалде биле затворени, а посетителите можат да ги видат остатоците на овие напуштени фабрики низ целиот град. Како многу источногермански градови, Еберсвалде силно се борел со невработеноста и многу го напуштиле регионот во потрага по работа. Поради тоа многу од советските станбени блокови во Еберсвалде останале празни и бавно биле рушени. == Познати луѓе == * [[Урсула Вернер]] (р. 1943), глумица * [[Кристијан Норд]] (р. 1943), преведувач * [[Ева Целер]] (р. 1923), писателка * [[Паул Вундерлих]] (1927–2010), сликар и вајар * [[Кандида Хефер]] (р. 1944), фотограф * [[Ралф Хауптман]] (р. 1968), фудбалер == Грб == Грбот прикажува зелено [[даб]]ово дрво, а над дрвото се наоѓа црвен [[орел]]. Покрај дабот стојат две црни диви свињи. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Eberswalde}} * [http://www.eberswalde.de Официјална страница] {{de}} * {{dmoz|World/Deutsch/Regional/Europa/Deutschland/Brandenburg/Landkreise/Barnim/St%c3%a4dte_und_Gemeinden/Eberswalde/}} {{Градови во Барним (округ)}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Барним]] [[Категорија:Бранденбург (покраина)]] 98tl0bqn7h7ybhca3xi1lf7pyukp2jz 0 1097388 5543349 3172175 2026-04-22T11:35:02Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Мост на Мехмед-паша Соколовиќ]] 5543349 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Мост на Мехмед-паша Соколовиќ]] 2we299nitmqi867uxvd844ammttl273 0 1108669 5542921 5542260 2026-04-21T16:24:14Z Пакко 4588 Вратени неправедно избришани параметри како | native_name и {{Langx|bg}} 5542921 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|село во Бугарија|селото во Грција|Долно Граматиково}} {{Инфокутија Населено место | name = Граматиково | native_name = Граматиково | native_name_lang = bg | settlement_type = село | image_skyline = The Name of God chapel near Gramatikovo 03.jpg | image_caption = Поглед на параклисот „Името Божјо“ во селото Граматиково | image_flag = | image_shield = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Граматиково во Бугарија | latd = 42 |latm = 02 |lats = 34 |latNS = N | longd = 27 |longm = 39 |longs = 09 |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Бургас (област)|Бургас]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Мало Трново (општина)|Мало Трново]] | leader_party = | leader_title = Градоначалник | leader_name = Наум Фотев | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 85.83 | elevation_m = 348 | population_total = 187 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = поштенски број | postal_code = 8163 | area_code = +359 5958 | website = }} '''Граматиково''' ({{Langx|bg|Граматиково}}) — село во Југоисточна [[Бугарија]], дел од општината [[Мало Трново (општина)|Мало Трново]] во [[Бургас (област)|Бургаската област]]. Има население од околу 187 жители (2022).<ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица] oт дата 15.06.2022 г.</ref> == Географија == Селото Граматиково е сместено во планината [[Странџа]], во границите на [[Странџа (парк)|истоимениот природен парк]]. Селото се наоѓа на 24 км од општинскиот центар [[Мало Трново]], на 33 км од [[Царево]] и на 72 км од регионалниот центар [[Бургас]]. == Историја == Според легендата, селото било основано во [[1347|1347 година]] од протерани калуѓери и граматици од манастирот „Св. Богородица“ во Котвината. За првпат во пишаните османлиски документи селото се споменува во средината на [[17 век]]. Во [[19 век]] Граматиково било важен просветен центар со отворено [[ќелијно училиште]] и богата црковна дејност. Локалното населние учествувале во [[Илинденското востание]]. После востанието Граматиково било пљачкано. За време на [[Првата балканска војна]], 7 жители од селото се приклучиле во [[Македонско-одринските доброволни чети|Македоно-одринските доброволни чети]].<ref>Македоно-одринското опълчение 1912 - 1913 г.: Личен състав по документи на Дирекция „Централен военен архив“. София, Главно управление на архивите, Дирекция „Централен военен архив“ В. Търново, Архивни справочници № 9, 2006. ISBN 954-9800-52-0. с. 840.</ref> После војната, селото влегло во рамките на [[Царството Бугарија]]. Денес селото е познато по зачувувањето на древниот обичај [[нестинарство]]. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Села во Бугарија]] [[Категорија:Населени места во областа Бургас]] smipcx4k4scg1zwoht7gcd07kac07g4 0 1149424 5543131 5526966 2026-04-21T22:28:15Z Buli 2648 5543131 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Тимчо Муцунски |image = Timčo Mucunski 2024 (cropped).jpg |caption = Муцунски во 2024 година |honorific-prefix = |honorific-suffix = |office1 = [[Министер за надворешни работи и надворешна трговија на Македонија|Министер за надворешни работи и надворешна трговија на Македонија]] |order1 = |primeminister1 = [[Христијан Мицкоски]] |term_start1 = [[23 јуни]] [[2024]] |predecessor1 = [[Бујар Османи]] |successor1 = |office2 = [[Општина Аеродром|Градоначалник на Општина Аеродром]] |term_start2 = [[31 октомври]] [[2021]] |term_end2 = [[23 јуни]] [[2024]] |predecessor2 = [[Златко Марин]] |successor2 = [[Дејан Митески]] |office3 = [[Собрание на Македонија|Пратеник во Собранието]] |order3 = |president3 = [[Стево Пендаровски]] |primeminister3 = [[Зоран Заев]] |term_start3 = 2020 |term_end3 = 2021 |predecessor3 = |successor3 = |office4 = [[Министер за информатичко општество на Македонија|Заменик-министер за информатичко општество]] |president4 = [[Ѓорге Иванов]] |primeminister4 = [[Никола Груевски]] |term_start4 = ноември 2015 |term_end4 = јули 2017 |predecessor4 = |successor4 = - |office = |order = |primeminister = |term_start = |term_end = |predecessor = |successor = |birth_name =Тимчо Муцунски |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1989|7|29}} |birth_place = [[Берово]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] |blank1 = |nationality = [[Македонија|Македонец]] |ethnicity = [[Македонци|Македонец]] |religion = [[МПЦ-ОА|Православие]] |death_date = |death_place = |restingplace = |restingplacecoordinates = |spouse = Симона Бубевска Муцунски |partner = |children = |occupation = [[Политичар]] |party = [[ВМРО - ДПМНЕ]] |education = [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје]] |allegiance = |branch = |serviceyears = |rank = |commands = |battles = |awards = |signature = |president1=[[Гордана Силјановска-Давкова]] }} '''Тимчо Муцунски''' (р. {{роден на|29|јули|1989}} во [[Берово]]) — [[Македонија|македонски]] [[политичар]]. Тој моментално е [[министер за надворешни работи и надворешна трговија на Македонија]] и еден од потпретседателите на [[ВМРО-ДПМНЕ]]. Во минатото бил заменик министер, пратеник и меѓународен секретар на [[ВМРО-ДПМНЕ]]. == Животопис == === Образование === Основно образование го почнал во [[Њујорк (град)|Њујорк]], [[Соединетите Држави]], а го завршил во [[ОУ „Љубен Лапе“ - Аеродром|Основното училиште „Љубен Лапе“]]. Средно образование има завршено во [[Отава]], [[Канада]]. Завршил прв циклус на правни студии и дипломирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет „Јустинијан Први“]] во јуни 2009 година. По дипломирањето, тој се запишал на последипломски студии (правни студии од втор циклус). Магистерскиот труд успешно го одбранил на 4 јули 2011 година и се стекнал со називот магистер по право. Во 2019 година, тој ги завршил докторските студии (трет циклус студии по правни науки) на Правниот факултет „Јустинијан Први”.<ref name="ае.гов">{{нмс | author= | title=Тимчо Муцунски, градоначалник на Општина Аеродром | url=http://www.aerodrom.gov.mk/page/gradonachalnik | archiveurl=https://web.archive.org/web/20211106032250/http://www.aerodrom.gov.mk/page/gradonachalnik | work= | publisher=[[Општина Аеродром]] | archivedate=6 ноември 2021 | date= | accessdate=11 декември 2021}}</ref> Со одлука на Наставно-научниот совет на Правниот факултет „Јустинијан Први“, д-р Тимчо Муцунски за првпат бил избран за демонстратор во 2009 година. Со одлукa на Наставно-научниот совет на Правниот факултет „Јустинијан Први“, м-р Тимчо Муцунски во 2015 година бил избран со звањето асистент - докторанд. Во 2019 година е избран за Доцент на научната област [[римско право]].<ref name="ае.гов"/> Тимчо Муцунски има екстензивно научно и апликативно искуство од областа на правото. Тој е со-автор на два основни универзитетски учебници, во издание на Правниот факултет „Јустинијан I“, [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитет „Св. Кирил и Методиј”]] и тоа: „''Корпоративно управување''“ (2014) и „''Право на игрите на среќа''“ (2013). Истовремено тој е и со-автор на 20 научни и стручни трудови од областа на правните науки објавени во меѓународни научни списанија. Во својство на научен работник има посетено голем број странски универзитети, а во четири наврати бил предавач на пленарен панел на меѓународни конференции организирани од страна на Институтот Хариман при Универзитетот Колумбија во Њујорк, Соединетите Држави. Тој има учествувано во голем број меѓународни научни проекти во соработка со реномирани странски универзитети како и државни установи од земји членки на [[Европската унија]].<ref name="ае.гов"/> === Политичка кариера === Од 2015-2017 година, Тимчо Муцунски бил [[Министер за информатичко општество и администрација на Македонија|заменик министер за информатичко општество и администрација]] во [[Влада на Македонија|Владата на Република Македонија]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.akademik.mk/izbor-na-chlenovi-na-vladata-timcho-mutsunski-od-pravniot-fakultet-predlozhen-za-zamenik-minister |title=архивски примерок |accessdate=2015-12-12 |archive-date=2015-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151114042043/http://www.akademik.mk/izbor-na-chlenovi-na-vladata-timcho-mutsunski-od-pravniot-fakultet-predlozhen-za-zamenik-minister |url-status=dead }}</ref>. Од 2018 година, бил избран за Меѓународен секретар на [[ВМРО-ДПМНЕ]].<ref>https://netpress.com.mk/vmro-dpmne-lasovska-nov-pretsedatel-na-uz-a-mucunski-sekretar-za-megunarodna-sorabotka/</ref>. Во 2020 година бил избран за пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Република Македонија]]. На 17 октомври 2021 година, за време на [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избри]], Тимчо Муцунски победил во првиот круг и станал градоначалник на [[Општина Аеродром]]. Тој ја претставувал коалицијата „Обнова на Македонија“ предводена од ВМРО-ДПМНЕ.<ref name="ае.гов"/> На 23 јуни 2024 година, Муцунски ја преземал функцијата [[Министер за надворешни работи и надворешна трговија на Македонија|министер за надворешни работи и надворешна трговија]], во кабинетот на [[Христијан Мицкоски]]. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Муцунски, Тимчо}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Политичари од Берово]] [[Категорија:Политичари од ВМРО-ДПМНЕ]] [[Категорија:Македонски пратеници]] [[Категорија:Градоначалници на Општина Аеродром]] [[Категорија:Македонски заменици министри]] [[Категорија:Апсолвенти на Правниот факултет „Јустинијан I“ - Скопје ]] [[Категорија:Магистри на Правниот факултет „Јустинијан I“ - Скопје ]] [[Категорија:Доктори на Правниот факултет „Јустинијан I“ - Скопје ]] a42r45zuv60htw51u9ikmhjj9el9qav 0 1154182 5543242 5293510 2026-04-22T05:44:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543242 wikitext text/x-wiki [[Image:Sidereal day (prograde).png|right|thumb|300px|На [[Direct motion|prograde]] планетата како [[Земја]]та, [[ѕвезден ден|ѕвездениот ден]] е пократок од '''сончевиот ден'''. Во 1, [[Сонце]]то и одредена далечна [[ѕвезда]] се наоѓаат над главата. Во 2, планетата ротира 360° и далечната земја е над земјата повторно (1→2 = еден ѕвезден ден). Но, тоа не е сè, во 3, Сонцето се наоѓа над главата повторно (1→3 = еден сончев ден). Поедноставно, 1-2 е комплетна [[ротација на Земја]]та, но бидејќи револуцијата околу Сонцето влија на [[агол]] во кој Сонцето се гледа од Земјата, 1-3 е колку време е потребно за да се врати до [[пладне]].]] '''Сончево време''' — претпоставка на минување на [[време]]то врз основа на позицијата на [[Сонце]]то на [[небо]]то. Основна единица на сончево време е [[ден]]от. Два типа на сончево време се очигледни ([[sundial]] time) и средно сончево време (часовник). ==Вовед== Постави висока шипка вертикално на земјата; во одреден период на секој сончев ден во сенката ќе покаже точно север или југ (или ќе исчезне, ако Сонцето се наоѓа директно над главата). Тој момент очигледно е ''локално пладне'': 12:00 часот по месно време. За 24 часа подоцна сенката повторно ќе покажува север/југ, Сонцето со лак од 360 степени ја покрива оската на Земјата). Кога Сонцето ќе покрие точно 15 степени (1/24 од круг, двата агли се мерат во рамнина нормална на оската на Земјата), месно време е точно 13:00; по повеќе од 15 степени ќе биде точно 14:00. Проблемот е во тоа што во септември на Сонцето му е потребно помалку време (мерено со прецизен часовник) да се направи очигледна револуција отколку тоа да што го прави во декември; 24 "часа" сончево време може да биде 21 секунда помалку или 29 секунди повеќе од 24 часа на часовникот. Како што е објаснето во статијата [[равенка за време]] тоа се должи на [[ексцентрицитет]]от на [[Земјината орбита]] (т.е. орбитата нема совршено кружна фора, што значи дека оддалеченоста на Земјата од Сонцето варира во текот на годината), како и фактот дека оската на Земјата не е нормална на рамнината на орбитата (т.н. поставеност на еклиптиката). Ефектот на ова е дека часовникот работи на константна стапка – на пример, по завршување на ист број на „нишања“ на нишалото во секој час – не може правилно да се следи Сонцето; наместо тоа, го следи „имагинарното Сонце“ што се движи по должината на небесниот екватор со константна стапка на Сонцето во текот на годината.<ref>''[http://asa.usno.navy.mil/SecM/Glossary.html#solar-time-mean Astronomical Almanac Online.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170819204825/http://asa.usno.navy.mil/SecM/Glossary.html#solar-time-mean |date=2017-08-19 }}'' (2011) Her Majesty's Nautical Almanac Office and the United States Naval Observatory. Glossary s.v. solar time.</ref> Ова е „ сончево време", кое сè уште не е совршено константно од еден до друг век, но е доволно блиску за повеќето. Во моментов еден сончев ден е околу 86,400.002 [[СИ]]-секунди.<ref>[http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html ''Leap Seconds''.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120611083237/http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |date=2012-06-11 }} (1999). Time Service Department, United States Naval Observatory.</ref> Двата вида на сончево време ([[#Apparent solar time|apparent solar time]] и [[#Mean solar time|mean solar time]]) се меѓу трите вида на време со претпоставка дека се употрбени од страна на астрономи до 1950 година. (Се претпоставува дека третиот вид на традиционалното време е [[ѕвездено време]], кое се заснова на очигледното движење на [[ѕвездите]] освен на Сонцето.)<ref>For the three kinds of time, see (for example) the explanatory section in the almanac [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k210143f.image.f740.langFR ''Connaissance des Temps'' for 1902, page 759].</ref> До 1950 година стана јасно дека стапката на ротацијата на Земјата не е постојана, па астрономите резвиле [[ephemeris time]], скала за време врз основа на позициите на телата на сончевите системи во своите орбити. ==Очигледно сончево време== Очигледното Сонце е вистинско сонце како што се гледа од страна на набљудувач од Земјара.<ref>[http://www.astro.uvic.ca/~tatum/celmechs/celm6.pdf ''Celestial Mechanics'' Chapter 6], J.B. Tatum, University of Victoria</ref> Очигледно сончево време или вистинско сончево време е врз основа на очигледното движење [[Сонце]]то. Се заснова врз основа на '''очигледен сончев ден''', интервалот помеѓу две последователни вртења на Сонцето на локалниот [[меридијан]].<ref>[http://asa.usno.navy.mil/ ''Astronomical Almanac Online''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161224174302/http://asa.usno.navy.mil/static/files/2016/Astronomical_Constants_2016.pdf|date=2016-12-24}} (2010). [[United States Naval Observatory]]. s.v. solar time, apparent; diurnal motion; apparent place.</ref><ref>Yallop, B. D. and Hohenkerk, C. Y. (August 1989). [http://www.hmnao.com/nao/services/ais58.pdf '' Solar Location Diagram''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101224231147/http://www.hmnao.com/nao/services/ais58.pdf |date=2010-12-24 }} (Astronomical Information Sheet No. 58). HM Nautical Almanac Office.</ref> Сончево време може грубо да се мери со [[сончев часовник]]. Еквивалентот на другите планети се нарекува '''локално вистинско сончево време''' (LTST).<ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Allison|first1=Michael|last2=Schmunk|first2=Robert|title=Technical Notes on Mars Solar Time as Adopted by the Mars24 Sunclock|url=http://www.giss.nasa.gov/tools/mars24/help/notes.html|website=[[Goddard Institute for Space Studies]]|publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]]|accessdate=8 October 2015|date=30 June 2015}}</ref><ref>{{Наведено списание|doi=10.1016/S0032-0633(99)00092-6|url=http://pubs.giss.nasa.gov/abs/al05000n.html|title=A post-Pathfinder evaluation of areocentric solar coordinates with improved timing recipes for Mars seasonal/diurnal climate studies|journal=Planetary and Space Science|volume=48|issue=2–3|pages=215|year=2000|last1=Allison|first1=Michael|last2=McEwen|first2=Megan|bibcode=2000P&SS...48..215A}}</ref> Должината на сончев ден варира во текот на годината, како и акумулираниот ефект кој предизвикува сезонски отстапувања до 16 минути од средната вредност. Ефектот има две главни причини. Прво, Земјината орбита е [[елипса]], не е [[круг]], така што Земјата се движи побрзо кога е најблиску до Сонцето ([[парихел]]) и побавно, кога е најдалеку од Сонцето [[афел]]) (види [[закони за планетарно движење на Кеплер]]). Второ, поради Земјата [[осно навалите]] (познат како ''obliquity на [[еклиптика]]та''), годишното движење на Сонцето е [[голем круг]] (на [[еклиптика]]та) каде Земјата е навалена кон [[небесниот екватор|небесен екватор]]. Кога Сонцето го преминува екваторот на двете [[рамноденици|рамноденица]], дневната смена на Сонцето (во однос на ѕвездите во позадина) е под агол на екваторот, па проекцијата на оваа промена кон екваторот е помал од [[просекот|просек]] за годината; кога Сонцето е најоддалечено од екваторот во двете [[солстициум]]и, промената на Сонцето е во позиција од еден ден до следната паралела со екваторот, толку проекцијата кон екваторот на оваа промена е поголем од просекот на годината (види [[тропска година]]). Во јуни и декември, кога Сонцето е најоддалечено од небесниот екватор дадената промена заедно со еклиптиката одговара на голема промена на екваторот. Очигледните сончеви денови се пократки во март и септември отколку во јуни и декември. {| class=wikitable |+ Должина на очигледен сончев ден (1998)<ref name="Meeus">Jean Meeus (1997), ''Mathematical astronomy morsels'' (Richmond, VA: Willmann-Bell) 346. ISBN 0-943396-51-4.</ref> |- !Датум !Времетраење на средното сончево време |- | 11 февруари || 24 часа |- | 26 март || 24 часа – 18,1 секунди |- | 14 мај || 24 часа |- | 19 јуни || 24 часа + 13,1 секунди |- | 26 јули || 24 часа |- | 16 септември || 24 часа – 21,3 секунди |- | 3 ноември || 24 часа |- | 22 декември|| 24 часа + 29,9 секунди |} Овие должини за некоку години ќе се променат незначително малку а значително повеќе за илјадници години. ==Средно сончево време== {{Главна|Универзално време}} [[Податотека:Equation of time mk.svg|мини|десно|250п|Временска равенка. Над оската, сончевата сказалка ќе изгледа ''брза'' во однос на часовникот со средно време, а под оската, сончевата сказалка ќе изгледа ''бавна''.]] Сончево време е часовен агол на средина на Сонцето плус 12 часа. Во моментов (2009) ова се разлизира со [[Universal Time|UT1]] временска скала, изградена математички од [[многу долга основна интерферометрија]] набљудување на [[дневни движења|дневно движење]] на радиоизвори кои се наоѓаат во други галаксии и други опсерватории.<ref>[[Dennis McCarthy (scientist)|McCarthy, D. D.]] & Seidelmann, P. K. (2009). ''TIME From Earth Rotation to Atomic Physics.'' Weinheim: Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA. ISBN 978-3-527-40780-4. pp. 68, 326.</ref><ref>Capitaine, N., Wallace, P. T., & McCarthy, D. D. (2003). [http://www.aanda.org/index.php?option=article&access=bibcode&bibcode=2003A%2526A...406.1135CFUL "Expressions to implement the IAU 2000 definition of UT1"], ''Astronomy and Astrophysics'', vol.406 (2003), pp.1135-1149 (or [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=2003A%26A...406.1135C&link_type=ARTICLE&db_key=AST&high= in pdf form]); and for some earlier definitions of UT1 see Aoki, S., H Kinoshita, H., Guinot, B., Kaplan, G. H., D D McCarthy, D. D., & Seidelmann, P. K. (1982) [http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1982A%26A...105..359A "The new definition of universal time"], ''Astronomy and Astrophysics'', vol.105 (1982), pp.359-361.</ref> Времетраењето на дневната светлина варира во текот на годината но должината на '''среден сончев ден''' е речиси константна, за разлика од вистински сончев ден.<ref>For a discussion of the slight changes that affect the mean solar day, see the [[ΔT]] article.</ref> Еден сончев ден може да биде 20 секунди пократок или 30 секунди подолг од средниот сончев ден.<ref name=Meeus/><ref>[http://www.pierpaoloricci.it/dati/giornosolarevero_eng.htm "The duration of the true solar day"]. Pierpaolo Ricci. pierpaoloricci.it. (Italy)</ref> Долги или кратки денови се случуваат по ред, така што разликата гради во меѓувреме е понапред од очигледното време до 14 минути во близина на 6 февруари, а зад вистинското време на околу 16 минути во близина на 3 ноември.[[Равенка]та за време]] е таа разлика, што е циклична и не се акумулира од година на година. Во меѓувреме следи "mean sun", најдобро е опишано од страна на Меус: :"Размислете за прво фиктивно патување по ''еклиптиката'' со константа брзина совпаѓајќи се со вистинското Сонце на perigee и apogee (кога Земјата е во перихел и афел соодветно). Then consider a second fictitious Sun патувајќи должината на ''небесниот екватор'' со константа брзина и се совпаѓаат со the first fictitious Sun at the equinoxes. This second fictitious sun is the ''mean Sun''..."<ref>Meeus, J. (1998). ''Astronomical Algorithms.'' 2nd ed. Richmond VA: Willmann-Bell. p. 183.</ref> Должината на среден сончев ден полека се зголемува како резултат на [[tidal acceleration]] на Месечината од Земјата и соодветните забавувања на ротацијата на Земјата од Месечината. ==Историја== [[File:Sun and Moon Nuremberg chronicle.jpg|176px|thumbnail|right|[[Сонце]]то и [[Месечина]]та, [[Нирнберг хроника]], 1493]] Многу методи се користат за да се стимулира средното сончево време. Најрани беа clepsydras или [[водните часовници|воден часовник]], што се користат речиси четири милениуми од рано, уште на средината на 2 век п.н.е. до почетокот на 2 милениум. Пред средината на првиот милениум п.н.е., водните часовници биле прилагодени на вистинскиот сончев ден, со што не се подобри сенката од страна на [[gnomon]] (вертикален столб), освен тоа дека тие може да се користат во текот на ноќта. Но, тоа е одамно познато дека Сонцето се движи кон исток, во однос на неподвижните ѕвезди по еклиптиката. Од средината на првиот милениум п.н.е. на дневна ротација неподвижните ѕвезди се користат за да се утврди средното сончево време, биле споредени часовници за да се утврди нивната стапка на грешки. [[Вавилонски]]те астрономи знаеле за равенката на време и ја корегирале како и за различна стапка на ротација на ѕвездите, ѕвездено време, за да се добие средно сончево време многу поточно од нивните водни часовници. Ова идеално средно сончево време се користи уште од тогаш за да се опишат дижењата на планетите, Месечината и Сонцето. Механичките часовници не постигнале точност на Земјата "ѕвезден часовник" до почетокот на 20 век. Денешниот [[атомски часовник]] има многу поголема константна стапка од Земјата, но [[ѕвездени часовници|ѕвезден часовник]] сè уште се користи за да се утврди средното сончево време. Од некаде кон крајот на 20 век, ротација на Земјата е дефинирана во однос на ансамблот на екстра-галактички радиоизвори, а потоа се претвора во средно сончево време од страна на донесениот сооднос. Разликата помеѓу ова пресметано средно сончево време и [[Координирано Универзално Време]] (UTC) одредува дали [[leap second]] е потребно. (Скалата за време UTC сега работи на [[SI секунди]], а SI секунда, кога ќе се усвои, веќе беше малку пократок од сегашната вредност на секундата од средното сончево време.<ref>: (1) In "The Physical Basis of the Leap Second", by D D McCarthy, C Hackman and R A Nelson, in Astronomical Journal, vol.136 (2008), pages 1906-1908, it is stated (page 1908), that "the SI second is equivalent to an older measure of the second of UT1, which was too small to start with and further, as the duration of the UT1 second increases, the discrepancy widens." :(2) In the late 1950s, the cesium standard was used to measure both the current mean length of the second of mean solar time (UT2) (result: 9192631830 cycles) and also the second of ephemeris time (ET) (result:9192631770 ± 20 cycles), see [http://www.leapsecond.com/history/1968-Metrologia-v4-n4-Essen.pdf "Time Scales", by L. Essen], in Metrologia, vol.4 (1968), pp.161-165, on p.162. As is well known, the 9192631770 figure was chosen for the [[Second|SI second]]. L Essen in the same 1968 article (p.162) stated that this "seemed reasonable in view of the variations in UT2".</ref>) ==Поврзано== * [[Локално средно време]] * [[Меридијан круг]] * [[Ротација на Земјата]] * [[Ѕвездено време]] * [[Synodic day]] ==Наводи== {{reflist}} ==Надворешни врски== *[http://ptaff.ca/soleil/?lang=en_CA Sunrise and Sunset and maximum Sun altitude, all year long, anywhere] *[http://theorderoftime.org/truetime/solartime.html Astrarium Solar Tempometer]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Apparent solar time in a digital display. {{Time Topics}} {{Time measurement and standards}} {{The Sun}} [[Категорија:Временски размери]] [[Категорија:Ден]] [[Категорија:Време во астрономијата]] 4c9b22u78816jadptrqsskic4ujvvug 0 1177687 5542965 5542514 2026-04-21T17:47:45Z ~2026-24060-20 132408 5542965 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Љупчо Николовски |office1 = [[Министер за земјоделство, шумарство и водостопанство на Македонија|Министер за земјоделство]] |primeminister1 = [[Димитар Ковачевски]] |term_start1 = 17 јануари 2022 |term_end1 = 24 јуни 2024 |predecessor1 = [[Арјанит Хоџа]] |successor1 = [[Цветан Трипуновски]] |term_start2 = [[1 јуни]] [[2017]] |term_end2 = [[26 јуни]] [[2019]] |primeminister2 = [[Зоран Заев]] |predecessor2 = [[Михаил Цветков]] |successor2 = [[Трајан Димковски]] |office3 = Вицепремиер за борба против корупцијата |primeminister3 = [[Зоран Заев]] |term_start3 = 31 август 2020 |term_end3 = 17 јануари 2022 |predecessor3 = немало |successor3 = [[Славица Грковска]] |birth_date = {{birth date and age|1983|08|20|df=y}} |birth_place = [[Крива Паланка]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] |party = [[СДСМ]] |alma_mater = [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Св. Кирил и Методиј]] |profession = [[Право|Правник]] |image=Ljupco Nikolovski official portrait 2020 (cropped).jpg}} '''Љупчо Николовски-Путер''' (р. {{роден на|20|август|1983}} во [[Крива Паланка]]) — [[Македонија|македонски]] [[политичар]] од редовите на [[СДСМ]] и [[Министер за земјоделство, шумарство и водостопанство на Македонија|министер за земјоделство]] во [[Влада на Македонија од 2017|владата од 2017]]. Николовски дипломирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|правниот факултет „Јустинијан Први“]] во 2007, а во периодот 2007–2008 работел како адвокатски приправник. Во февруари 2014 година, бил назначен за шеф на кабинет на претседателот на СДСМ [[Зоран Заев]], а од ноември 2015 до мај 2016 бил дополнителен заменик-министер за земјоделство во техничката влада на [[Емил Димитриев]]. Во 2017 бил именуван за прв човек на [[Министерство за земјоделство, шумарство и водостопанство на Македонија|министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство]]. Николовски говори [[англиски]] и [[италијански јазик]].<ref>[http://emagazin.mk/vesti/vest/36327 Биографија на Љупчо Николовски] Emagazin.mk (1 јуни 2017)</ref> Николовски е познат по своето највисоко кариерно достигнување и тоа запленување на 3 кг путер со изминат рок во Зеленото пазарче во Скопје. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *{{Facebook|ljupcho.nikolovski.3}} {{Влада на Македонија (2022-2024)}} {{Влада на Македонија (2020-2022)}} {{Влада на Македонија (2017)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Николовски, Љупчо}} [[Категорија:Политичари од Крива Паланка]] [[Категорија:Политичари од СДСМ]] [[Категорија:Влада на Република Македонија од 2017]] [[Категорија:Министри за земјоделство, шумарство и водостопанство на Република Македонија]] [[Категорија:Пратенички состав 2016-2020]] [[Категорија:Апсолвенти на Правниот факултет „Јустинијан I“ - Скопје]] jxpj3do7cu5lzthntrhhs2lvbtn4qn6 5542968 5542965 2026-04-21T17:50:17Z Ehrlich91 24281 Одбиени последните 2 промени (од [[Специјална:Придонеси/~2026-24060-20|~2026-24060-20]]) и ја поврати преработката 5527168 на Dandarmkd 5542968 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Љупчо Николовски |office1 = [[Министер за земјоделство, шумарство и водостопанство на Македонија|Министер за земјоделство]] |primeminister1 = [[Димитар Ковачевски]] |term_start1 = 17 јануари 2022 |term_end1 = 24 јуни 2024 |predecessor1 = [[Арјанит Хоџа]] |successor1 = [[Цветан Трипуновски]] |term_start2 = [[1 јуни]] [[2017]] |term_end2 = [[26 јуни]] [[2019]] |primeminister2 = [[Зоран Заев]] |predecessor2 = [[Михаил Цветков]] |successor2 = [[Трајан Димковски]] |office3 = Вицепремиер за борба против корупцијата |primeminister3 = [[Зоран Заев]] |term_start3 = 31 август 2020 |term_end3 = 17 јануари 2022 |predecessor3 = немало |successor3 = [[Славица Грковска]] |birth_date = {{birth date and age|1983|08|20|df=y}} |birth_place = [[Крива Паланка]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] |party = [[СДСМ]] |alma_mater = [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Св. Кирил и Методиј]] |profession = [[Право|Правник]] |image=Ljupco Nikolovski official portrait 2020 (cropped).jpg}} '''Љупчо Николовски''' (р. {{роден на|20|август|1983}} во [[Крива Паланка]]) — [[Македонија|македонски]] [[политичар]] од редовите на [[СДСМ]] и [[Министер за земјоделство, шумарство и водостопанство на Македонија|министер за земјоделство]] во [[Влада на Македонија од 2017|владата од 2017]]. Николовски дипломирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|правниот факултет „Јустинијан Први“]] во 2007, а во периодот 2007–2008 работел како адвокатски приправник. Во февруари 2014 година, бил назначен за шеф на кабинет на претседателот на СДСМ [[Зоран Заев]], а од ноември 2015 до мај 2016 бил дополнителен заменик-министер за земјоделство во техничката влада на [[Емил Димитриев]]. Во 2017 бил именуван за прв човек на [[Министерство за земјоделство, шумарство и водостопанство на Македонија|министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство]]. Николовски говори [[англиски]] и [[италијански јазик]].<ref>[http://emagazin.mk/vesti/vest/36327 Биографија на Љупчо Николовски] Emagazin.mk (1 јуни 2017)</ref> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *{{Facebook|ljupcho.nikolovski.3}} {{Влада на Македонија (2022-2024)}} {{Влада на Македонија (2020-2022)}} {{Влада на Македонија (2017)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Николовски, Љупчо}} [[Категорија:Политичари од Крива Паланка]] [[Категорија:Политичари од СДСМ]] [[Категорија:Влада на Република Македонија од 2017]] [[Категорија:Министри за земјоделство, шумарство и водостопанство на Република Македонија]] [[Категорија:Пратенички состав 2016-2020]] [[Категорија:Апсолвенти на Правниот факултет „Јустинијан I“ - Скопје]] 1g9n8s3yf6cced5bhdjxtncp9bhy11n 0 1189649 5543006 5536174 2026-04-21T19:43:58Z NadyBarbieGirl 63459 /* Студио албуми */ 5543006 wikitext text/x-wiki '''Николија Јовановиќ''' ([[Загреб]], {{родена на|19|октомври|1989}} година) — српска пејачка. == Животопис == Николија е родена во Загреб. Нејзината мајка е позната народна пејачка [[Весна Змијанац]], а нејзин татко е Владо Јовановиќ, поранешен маркетинг директор на ПГП РТС. Студираше во [[Атина]], каде дипломираше на Американскиот универзитет за меѓународен бизнис на возраст од 23 години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pulsonline.rs/licna-karta/160/nikolija-jovanovic|title=Nikolija Jovanović|accessdate=8 август 2014|archive-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083240/http://www.pulsonline.rs/licna-karta/160/nikolija-jovanovic|url-status=dead}}</ref> Во 2011 ја сними нејзината прва песна наречена Никол, дует со DJ Кас Луда 2 ноќ (Crazy Tonight). Во јули 2013 година ја сними својата втора песна, дует со Ана Николиќ "Милион долари". На првиот ден од песната, Јутјуб имаше 85.000 прегледи, но подоцна беше забранет за малолетници. Потоа следеше дует "Чао Здраво" со Теча, а подоцна и четвртата песна "Николија". 31 август 2014 беше пуштена и новата песна, во соработка со Елитни Одреди и DJ Млаџа "Алкохол литар". 3 октомври Николија Јовановиќ ја објави песната "Како по мене", за која постави провокативен видео спот, потоа во 2015 "Опасна игра" и "Љубовен манекен". 18 јули 2016 ја претстави новата песна и видео спот "Никој како ние". На 14 октомври 2016 претстави три нови песни и спотови "101 пропуштен повик", "Пукај поради нас" и "Сино море". На 9 март 2017 ја претстави новата песна и спот "Промени ми планови", потоа на 21 јули ја објави песната "Лошо момче". Во брак е со пејачот на поранешната група Елитни Одреди, [[Реља Поповиќ]] со кој ја имаат нивната ќерка Реја. Учествуваше во Survivor Serbia VIP: Филипини и во првата сезона на српската верзија на Танц со ѕвездите. == Дискографија == === Студио албуми === * [[№1(албум)]] (2016) * [[Yin & Yang]] (2019) * [[Аурора]] (2022) * [[Лавина]] (2024) * [[Сила]] (2025) * [[TBA]] (2026) === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Ћао здраво'' || 2013 || Андреј Илиќ |- |'' Милион долара'' || 2013 || |- |'' Николија'' || 2013 || Димитрије Јоковиќ |- | ''Алкохола литар ''|| 2014 || Ведад Јашаревиќ |- |'' Како после мене'' || 2014 || Toxic Entertainment |- | ''Премија ''|| 2014 || Toxic Entertainment |- | ''Опасна игра'' || 2015 || Андреј Илиќ, Педрам Вос |- | ''Љубавни манекен'' || 2015 || Toxic Entertainment |- | ''Нико као ми'' || 2016 || Toxic Entertainment |- | ''Пуцај због нас'' || 2016 || Toxic Entertainment |- | ''101 пропуштен позив''|| 2016 || Toxic Entertainment |- | ''Промени ми планове'' || 2017 || Ѓорѓе Трбовиќ |- | ''Лош момак ''|| 2017 || Шериф Франсис |- | ''Мој темпо'' || 2017 || Ljubba |- |'' Мало ''|| 2018 || Ѓорѓе Трбовиќ |- | ''Нема лимита'' || 2018 || Немања Ќераниќ |- | ''Слажем'' || 2018 || Немања Ќераниќ |- | ''Yin & Yang'' || 2019 || Ljubba |- | ''Није лако бити ја ''|| 2019 || Ѓорѓе Трбовиќ |- |''Харизма'' || 2019 || Шериф Франсис |- |''Ове ноћи''|| 2019 || Шериф Франсис |- | ''Што ми ради то'' || 2019 || Шериф Франсис |- | ''Дама без пардона'' || 2019 || Шериф Франсис |- |'' Тигар ''|| 2019 || Ljubba |- |'' Медуза''|| 2019|| Иван Стојиљковиќ |- | ''Сија град ''|| 2019 || Шериф Франсис |- |'' Став милионера ''|| 2020 || daVideo |- |'' Накит ''|| 2020 || Игор Зечевиќ |- |'' No Plaky'' || 2020 || Шериф Франсис |- |'' О бившима'' || 2020 || Ljubba |- |'' High Life'' || 2020 || Ljubba |- |'' Све бих'' || 2021 ||Игор Зечевиќ |- |'' Улице'' || 2021 ||Немања Новаковиќ |- |'' Дивља орхидеја'' || 2021|| Ljubba |- |'' Гринго'' || 2022|| Шериф Франсис |- |'' Гле гле'' || 2022|| Шериф Франсис |- |'' Љубав'' || 2022|| Шериф Франсис |- |'' Аурора'' || 2022|| Шериф Франсис |- |''Без накита'' || 2022|| Шериф Франсис |- |''Додоле'' || 2022|| Petar KacketDole, DffrntVibe |- |''Пилот'' || 2022|| Игор Зечевиќ |- |''Презиме'' || 2023|| Theodore Selekos |- |''Nicky'' || 2023|| Лука Сепќиќ |- |''Авлије,авлије'' || 2023|| Марија Ѓондовиќ & Петар Кацкетдоле |- |'' Лавина'' || 2024|| Јана Анѓиќ |- |'' Виски'' || 2024||Јана Анѓиќ |- |'' Ненормалан лик'' || 2024||Јана Анѓиќ |- |'' Тесто'' || 2024||Ѓурѓица Бошковиќ |- |'' Мило моје'' || 2024||Јана Анѓиќ |- |'' 3 по 3'' || 2024||Streetmode |- |'' Другови будале'' || 2025||Андрија Гркиќ |- |'' Butiq'' || 2025||Андрија Гркиќ |- |'' Inferno'' || 2025||Андрија Гркиќ |- |'Малена'' || 2025||Андрија Гркиќ |- |'' Само мене љуби'' || 2025||Андрија Гркиќ |- |'' Berliner'' || 2025||Андрија Гркиќ |- |'' Безобразлук'' || 2025||Jim Georgantis |- |'' Афера'' || 2025||Jim Georgantis |- |'' Свим силама'' || 2025||Андрија Гркиќ |- |'' Bas ti se svidja'' || 2025||Иван Стојиљковиќ |- |'' У лов'' || 2025|| |- |'' MDMA'' || 2025||Streetmode |- |'' У соби грех'' || 2026||Филип Надашки |- |'' Амиго'' || 2026|| |- |'' TBA'' || 2026|| |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јовановиќ, Николија}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1989 година]] [[Категорија:Луѓе од Загреб]] [[Категорија:Српски турбо-фолк пејачи]] [[Категорија:Српски поп-фолк пејачи]] [[Категорија:Срби од 20 век]] [[Категорија:Срби од 21 век]] [[Категорија:Луѓе од Белград]] hmmrshukr4tve6l3bn8s5qpdugk2txg 5543007 5543006 2026-04-21T19:46:05Z NadyBarbieGirl 63459 /* Спотови */ 5543007 wikitext text/x-wiki '''Николија Јовановиќ''' ([[Загреб]], {{родена на|19|октомври|1989}} година) — српска пејачка. == Животопис == Николија е родена во Загреб. Нејзината мајка е позната народна пејачка [[Весна Змијанац]], а нејзин татко е Владо Јовановиќ, поранешен маркетинг директор на ПГП РТС. Студираше во [[Атина]], каде дипломираше на Американскиот универзитет за меѓународен бизнис на возраст од 23 години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pulsonline.rs/licna-karta/160/nikolija-jovanovic|title=Nikolija Jovanović|accessdate=8 август 2014|archive-date=2014-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083240/http://www.pulsonline.rs/licna-karta/160/nikolija-jovanovic|url-status=dead}}</ref> Во 2011 ја сними нејзината прва песна наречена Никол, дует со DJ Кас Луда 2 ноќ (Crazy Tonight). Во јули 2013 година ја сними својата втора песна, дует со Ана Николиќ "Милион долари". На првиот ден од песната, Јутјуб имаше 85.000 прегледи, но подоцна беше забранет за малолетници. Потоа следеше дует "Чао Здраво" со Теча, а подоцна и четвртата песна "Николија". 31 август 2014 беше пуштена и новата песна, во соработка со Елитни Одреди и DJ Млаџа "Алкохол литар". 3 октомври Николија Јовановиќ ја објави песната "Како по мене", за која постави провокативен видео спот, потоа во 2015 "Опасна игра" и "Љубовен манекен". 18 јули 2016 ја претстави новата песна и видео спот "Никој како ние". На 14 октомври 2016 претстави три нови песни и спотови "101 пропуштен повик", "Пукај поради нас" и "Сино море". На 9 март 2017 ја претстави новата песна и спот "Промени ми планови", потоа на 21 јули ја објави песната "Лошо момче". Во брак е со пејачот на поранешната група Елитни Одреди, [[Реља Поповиќ]] со кој ја имаат нивната ќерка Реја. Учествуваше во Survivor Serbia VIP: Филипини и во првата сезона на српската верзија на Танц со ѕвездите. == Дискографија == === Студио албуми === * [[№1(албум)]] (2016) * [[Yin & Yang]] (2019) * [[Аурора]] (2022) * [[Лавина]] (2024) * [[Сила]] (2025) * [[TBA]] (2026) === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Ћао здраво'' || 2013 || Андреј Илиќ |- |'' Милион долара'' || 2013 || |- |'' Николија'' || 2013 || Димитрије Јоковиќ |- | ''Алкохола литар ''|| 2014 || Ведад Јашаревиќ |- |'' Како после мене'' || 2014 || Toxic Entertainment |- | ''Премија ''|| 2014 || Toxic Entertainment |- | ''Опасна игра'' || 2015 || Андреј Илиќ, Педрам Вос |- | ''Љубавни манекен'' || 2015 || Toxic Entertainment |- | ''Нико као ми'' || 2016 || Toxic Entertainment |- | ''Пуцај због нас'' || 2016 || Toxic Entertainment |- | ''101 пропуштен позив''|| 2016 || Toxic Entertainment |- | ''Промени ми планове'' || 2017 || Ѓорѓе Трбовиќ |- | ''Лош момак ''|| 2017 || Шериф Франсис |- | ''Мој темпо'' || 2017 || Ljubba |- |'' Мало ''|| 2018 || Ѓорѓе Трбовиќ |- | ''Нема лимита'' || 2018 || Немања Ќераниќ |- | ''Слажем'' || 2018 || Немања Ќераниќ |- | ''Yin & Yang'' || 2019 || Ljubba |- | ''Није лако бити ја ''|| 2019 || Ѓорѓе Трбовиќ |- |''Харизма'' || 2019 || Шериф Франсис |- |''Ове ноћи''|| 2019 || Шериф Франсис |- | ''Што ми ради то'' || 2019 || Шериф Франсис |- | ''Дама без пардона'' || 2019 || Шериф Франсис |- |'' Тигар ''|| 2019 || Ljubba |- |'' Медуза''|| 2019|| Иван Стојиљковиќ |- | ''Сија град ''|| 2019 || Шериф Франсис |- |'' Став милионера ''|| 2020 || daVideo |- |'' Накит ''|| 2020 || Игор Зечевиќ |- |'' No Plaky'' || 2020 || Шериф Франсис |- |'' О бившима'' || 2020 || Ljubba |- |'' High Life'' || 2020 || Ljubba |- |'' Све бих'' || 2021 ||Игор Зечевиќ |- |'' Улице'' || 2021 ||Немања Новаковиќ |- |'' Дивља орхидеја'' || 2021|| Ljubba |- |'' Гринго'' || 2022|| Шериф Франсис |- |'' Гле гле'' || 2022|| Шериф Франсис |- |'' Љубав'' || 2022|| Шериф Франсис |- |'' Аурора'' || 2022|| Шериф Франсис |- |''Без накита'' || 2022|| Шериф Франсис |- |''Додоле'' || 2022|| Petar KacketDole, DffrntVibe |- |''Пилот'' || 2022|| Игор Зечевиќ |- |''Презиме'' || 2023|| Theodore Selekos |- |''Nicky'' || 2023|| Лука Сепќиќ |- |''Авлије,авлије'' || 2023|| Марија Ѓондовиќ & Петар Кацкетдоле |- |'' Лавина'' || 2024|| Јана Анѓиќ |- |'' Виски'' || 2024||Јана Анѓиќ |- |'' Ненормалан лик'' || 2024||Јана Анѓиќ |- |'' Тесто'' || 2024||Ѓурѓица Бошковиќ |- |'' Мило моје'' || 2024||Јана Анѓиќ |- |'' 3 по 3'' || 2024||Streetmode |- |'' Другови будале'' || 2025||Андрија Гркиќ |- |'' Butiq'' || 2025||Андрија Гркиќ |- |'' Inferno'' || 2025||Андрија Гркиќ |- |'Малена'' || 2025||Андрија Гркиќ |- |'' Само мене љуби'' || 2025||Андрија Гркиќ |- |'' Berliner'' || 2025||Андрија Гркиќ |- |'' Безобразлук'' || 2025||Jim Georgantis |- |'' Афера'' || 2025||Jim Georgantis |- |'' Свим силама'' || 2025||Андрија Гркиќ |- |'' Bas ti se svidja'' || 2025||Иван Стојиљковиќ |- |'' У лов'' || 2025|| |- |'' MDMA'' || 2025||Streetmode |- |'' У соби грех'' || 2026||Филип Надашки |- |'' Амиго'' || 2026|| |- |'' Српкиње'' || 2026|| |- |'' Питбул'' || 2026|| |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јовановиќ, Николија}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1989 година]] [[Категорија:Луѓе од Загреб]] [[Категорија:Српски турбо-фолк пејачи]] [[Категорија:Српски поп-фолк пејачи]] [[Категорија:Срби од 20 век]] [[Категорија:Срби од 21 век]] [[Категорија:Луѓе од Белград]] gbprwn00sfo2wmx08nurfqu48jykt39 0 1191630 5543184 5539435 2026-04-22T02:19:45Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543184 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name = Слаткаристика<br><small>Марко Маринковиќ</small> |background = solo_singer |image = Марко Маринковиќ - Слаткаристика2.jpg |caption = |birth_name = |alias = |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1986|8|15}} |birth_place =[[Скопје]] |origin = {{знамеикона|Македонија}} [[Македонија]] |occupation = {{flatlist| *[[Пејач]] * продуцент }} |genre = {{flatlist| *[[популарна музика|Поп]], * [[хип-хоп]] }} |years_active = 2004–сè уште |instrument = [[Вокал]] |First_album = |Latest_album = |Notable_albums = |Notable_songs = |label = |associated_acts = |website = }} {{внимание}} [[Податотека:Marko Slatkaristika1.jpg|мини|Слаткар пее во студио]] '''Марко Маринковиќ-Слаткар''', познат под сценското име '''Слаткаристика''' (роден на {{роден на|15|август|1986}} година во [[Скопје]]) — македонски [[рап]]ер, продуцент, [[Поп-музика|поп]] и [[Хип-хоп музика|хип-хоп]] [[пејач]]. Тој започнал со своите музички творби кога имал 12 години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.edennaeden.mk/sana-i-slatkar-imaat-sin/|title=Ќе си славам дома сам: Слаткар и Сања имаат син|date=2020-04-15|work=Еден на еден|language=mk|accessdate=2021-03-06|archive-date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918185252/https://www.edennaeden.mk/sana-i-slatkar-imaat-sin/|url-status=dead}}</ref> ==Животопис== На возраст од 15 години, заедно со неговиот пријател Скит Скитара ја формирал хип-хоп групата [[Единствена Опција]], а во 2004 година заедно го издале албумот „Рап Тврдина“. Заедно со Пука Козметика, Скит, Ел Маријачи, Боро Лаказ, Кацар, Желе, Сиги, Аце НЛ, Че и Димитриј Јеа, во 2008 година го формирал хип-хоп екипажот [[Токсикологија (музичка група)|Токсикологија]]. Во мај 2009 година потпишал договор со продукција „Јованов Рекордс“ и го издал својот прв соло албум под наслов „''Слаткаристика Будало''“, кој постигнал значителни успеси со песните „''Шопинг''“, „''ФМ''“, „''Да полетам''“ и „''Топ''“. Тоа претставувала најава на револуцијата на хип-хоп музиката во Македонија. Понатака во кариерата имал и свои концерти во Охридско-Античкиот театар, Дом на култура - Штип и Струмица, Спортска сала "Младост" - Битола и Метрополис арена - Скопје. Во мај 2010 година бил издаден ДВД со неговиот голем концерт во Арената Метрополис во Скопје. Во 2011 година ги објавил сингловите „''Класика''“ и „''Екстра, екстра''“. Во 2012 го извадил својот втор соло албум „''Новиот Албум''“ кој достигнал голема популарност со песните „''Олабави ме''“, „''Сара''“, „''Разговор со совеста''“, „''Бум Бам''“ и други. Во 2015 објавил неколку хитови како „''Бумеранг''“ и „''Дими Џам''“. Во 2016 излегла една од неговите најслушани песни „''Тик Так''“ во колаборација со Криско која има над 12.000.000 прегледи. Истата година излегла и песната „''Кажи Да''“ која исто така постана хит. Во 2017 излегла песната која била слушана низ цела Македонија и Балканот и која има над 18.000.000 прегледи - „''Терориста''“. Веднаш по неа ја извадил песната „Мани“. Во 2018 објавил неколку песни, меѓу кои се „''Луда Романтика''“ во месец март, „''Отворено Писмо''“ во септември и „''Амстердам''“ која што излегла во ноември. Во 2019 година направил низа проекти во соработка со "Урбан Рекордс" како што се песните „''Дијаманти''“ со [[Два Бона]] и „''Марадона“'' со [[Таско (рапер)|Таско]]. Исто така тој е автор и на првиот македонско-грчки музички проект наречен „''Марија''“. === Љубовен живот === Во 2014, тој се оженил со [[Сања Николиќ]], а во 2020 го добиле синот Моша. === Спотови === {| class="wikitable mw-collapsible" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- |''NL WOW'' |2004 | — |- |''Внимание'' |2004 | — |- | ''Жолта штампа'' || 2008 || — |- | ''Остај ме да пишувам ''|| 2009 || — |- | ''Шопинг'' || 2009 || Јован Јованов |- |''FM'' || 2009 || — |- | ''Спушти се доле'' || 2009 || — |- | ''Да полетам || 2010|| Јован Јованов |- | ''Биди зелен''|| 2010 || Томато продкуција |- |''Екстра, екстра'' || 2011 || Exit B Production |- | ''Класика''|| 2011 || Exit B Production |- | ''Tonight'' || 2012 || Огнен Шапковски |- | ''Олабави ме ''|| 2012 || Огнен Шапковски |- | ''Добро да е'' || 2013 || Томато продкуција |- |''Дими Џам''|| 2014 || Владимир Дади Ивановски |- | ''Тик Так ''|| 2016 || Flux |- | ''Терориста ''|| 2017 || Огнен Шапковски |- | ''Money ''|| 2017 || Мартин Макариев |- | ''Луда Романтика''|| 2018 || Flux |- | ''Амстердам'' || 2018 || Огнен Шапковски |- |''Дијаманти'' || 2019 || God Eye Production |- | ''Maradona'' || 2019 || God Eye Production |- | ''Dinero'' || 2019 || God Eye Production |- | ''Maria'' || 2019 || God Eye Production |- | ''Odisea'' || 2019 || Крсте Шупев |- | ''Batman'' || 2019 || Крсте Шупев |- | ''Распукала Шар планина'' || 2020 || Крсте Шупев |- | ''Get down more'' || 2020 || Крсте Шупев |- | ''Bypass'' || 2021 || Ljubba |- | ''Безобразна си ти'' || 2022 || Крсте Шупев |- | ''Ново BMW'' || 2022 || Крсте Шупев |- | ''Гусари'' || 2022 || Драган Божино |- | ''Аман аман'' || 2022 || Драган Божино |- | ''Сибир'' || 2023 || Крсте Шупев |- | ''Насмевка'' || 2023 || Крсте Шупев |- | ''Мъка'' || 2023 ||Димитрис Георгиев |- | ''Алал вера'' || 2023 || Никола Димов |- | ''Ај леле'' || 2023 || Reezy Rane |- | ''Allo''|| 2023 || Reezy Rane |- | ''Дон Пери'' || 2023 || Reezy Rane |- | ''Sugar'' || 2024 || Reezy Rane |- | ''Милион лета'' || 2024 || Крсте Шупев |- | ''Немир'' || 2024 || Никола Димов |- | ''Провокација'' || 2024 || Reezy Rane |- | ''Налеј'' || 2024 || Reezy Rane |- | ''Океани'' || 2024 || Мартин Филиповски |- | ''Жими се'' || 2024 || Владислав Гавриловски |- | ''Еуфорија'' || 2025 || Дарко Јовановски |- | ''К-15'' || 2025 || Дарко Јовановски |- | ''Магдалена'' || 2025 || Кристијан Тодоровски,Дарко Јовановски |- | ''Мама'' || 2025 || Дарко Јовановски |- | ''Спушти се доле 2'' || 2025 || Дарко Јовановски |- | ''Сол на рана'' || 2025 || Дарко Јовановски |- | ''Не се слави сам'' || 2025 || Дарко Јовановски |- | ''50 евра'' || 2025 || Nic Design |- | ''Дали ќе ме сакаш'' || 2025 || Кристијан Тодоровски,Дарко Јовановски |- | ''Госпоѓа Сара'' || 2025 || Кристијан Тодоровски,Дарко Јовановски |- | ''Води ме'' || 2025 || Кристијан Тодоровски,steadyflow |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.slatkaristika.mk/ Официјално мрежно место] {{рв|Slatkaristika}} [[Категорија:Македонски пејачи]] ekolylpdqrqf436nckd0a7pivkgr7tr 0 1191711 5543182 5426002 2026-04-22T01:40:07Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543182 wikitext text/x-wiki '''Скот Сендер Шепард''' ({{langx|en|Scott Sander Sheppard}}, р. {{рн|19|февруари|1976}}) — американски [[астроном]], откривач на голем број [[природен сателит|месечини]], [[комета|комети]] и [[мала планета|мали планети]] во надворешниот [[Сончев Систем]].<ref name="springer" /><ref name="circ8962" /><ref name="jpl-Satellite-Discovery-Circumstances" /> Шепард е астроном во Одделението за земски магнетизам при Научниот Карнегиев институт во Вашингтон. Додипломските студии ги завршил на колеџот „Оберлин“ на Институтот за астрономија при [[Хавајски универзитет|Хавајскиот универзитет]], каде веќе открил поголем број [[неправилна месечина|мали месечини]] на [[Јупитер (планета)|Јупитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]] и [[Нептун (планета)|Нептун]]. Исто така го открил и првиот следечи [[Нептунов тројанец]], {{мпв|2008 LC|18}} и првиот именуван водечки тројанец на таа планета, наречен [[385571 Отрера]]. Овие откритија покажале дека Нептуновите тројанци патуваат по [[наклон (орбита)|високонаклонети]] орбити и затоа веројатно потфатиле мали тела од другите делови на Сончевиот Систем. Астероидот [[17898 Скотшепард]] од [[главен појас|главниот појас]] откриен во 1999 г. е наречена во негова чест.<ref name="springer" /> == Откритија == {| class="wikitable floatright" style="font-size: 90%;" |- |+ Откриени [[мала планета|мали планети]]: 16&thinsp;<ref name="MPC-Discoverers" /> |- | {{мпв|(79978) 1999 CC|158}} || 15 февруари 1999 || {{small|{{LoMP|79978|список}}}}&thinsp;{{ref label|codisc|А}}{{ref label|codisc|Б}}{{ref label|codisc|В}} |- | {{мп|(131695) 2001 XS|254}} || 9 декември 2001 || {{small|{{LoMP|131695|список}}}}&thinsp;{{ref label|codisc|Б}}{{ref label|codisc|Г}} |- | {{мпв|(131696) 2001 XT|254}} || 9 декември 2001 || {{small|{{LoMP|131696|список}}}}&thinsp;{{ref label|codisc|Б}}{{ref label|codisc|Г}} |- | {{мпв|(131697) 2001 XH|255}} || 11 декември 2001 || {{small|{{LoMP|131697|список}}}}&thinsp;{{ref label|codisc|Б}}{{ref label|codisc|Г}} |- | {{мпв|(148975) 2001 XA|255}} || 9 декември 2001 || {{small|{{LoMP|148975|список}}}}&thinsp;{{ref label|codisc|Б}}{{ref label|codisc|Г}} |- | {{мп|(168700) 2000 GE|147}} || 2 април 2000 || {{small|{{LoMP|168700|список}}}}&thinsp;{{ref label|codisc|Б}}{{ref label|codisc|В}} |- | {{мп|(200840) 2001 XN|254}} || 9 декември 2001 || {{small|{{LoMP|200840|список}}}} |- | [[341520 Морс–Сомнус]] || 14 октомври 2007 || {{small|{{LoMP|341520|список}}}}&thinsp;{{ref label|codisc|В}} |- | [[385571 Отрера]] || 16 октомври 2004 || {{small|{{LoMP|385571|список}}}}&thinsp;{{ref label|codisc|В}} |- | {{мпв|(385695) 2005 TO|74}} || 8 октомври 2005 || {{small|{{LoMP|385695|список}}}}&thinsp;{{ref label|codisc|В}} |- | {{мп|(469420) 2001 XP|254}} || 10 декември 2001 || {{small|{{LoMP|469420|список}}}}&thinsp;{{ref label|codisc|Б}}{{ref label|codisc|Г}} |- | {{мп|(469421) 2001 XD|255}} || 9 декември 2001 || {{small|{{LoMP|469421|список}}}}&thinsp;{{ref label|codisc|Б}}{{ref label|codisc|Г}} |- | {{мпв|(471143) 2010 EK|139}} || 13 март 2010 || {{small|{{LoMP|471143|список}}}}&thinsp;{{ref label|codisc|В}}{{ref label|codisc|Д}}{{ref label|codisc|Ѓ}} |- | {{мп|(471165) 2010 HE|79}} || 21 април 2010 || {{small|{{LoMP|471165|список}}}}&thinsp;{{ref label|codisc|В}}{{ref label|codisc|Д}}{{ref label|codisc|Е}} |- | {{мп|(471921) 2013 FC|28}} || 17 март 2013 || {{small|{{LoMP|471921|список}}}}&thinsp;{{ref label|codisc|В}} |- | {{мп|(508792) 2000 FX|53}} || 31 март 2000 || {{small|{{LoMP|503858|список}}}}&thinsp;{{ref label|codisc|B|}}{{ref label|codisc|C|}} |- | colspan=3 style="font-size: smaller;" | :{{note label|codisc|А}} со [[Џејн Лу|Џ. Лу]] :{{note label|codisc|Б}} со [[Дејвид Џуит|Д. Џуит]] :{{note label|codisc|В}} со [[Чед Трухиљо|Ч. Трухиљо]] :{{note label|codisc|Г}} со Ј. Клејна :{{note label|codisc|Д}} со А. Удалски :{{note label|codisc|Ѓ}} со М. Кубјак :{{note label|codisc|Е}} со Р. Полески |} Шепард бил водечкиот откривач на објектот со најдалечната позната орбита во Сончевииот систем {{мпв|2012 VP|113}} (со прекар „Бајден“). Во 2014 г. сличноста на орбитата на 2012 VP113 со другите крајни објекти од Кајперовиот Појас ги поттикнало Шепард и Трухиљо да го предлоаат постоењето на непозната планета со [[суперземја|суперземска]] маса (2-15 [[Земјина маса|Земјини маси]]) во надворешноста на Сончевиот Систем, на далечина од 200 до 1.500 [[астрономска единица|ае]] која ги води овие помали тела во слични орбити. Крајните заднептунци {{мпв|2013 FT|28}} и {{мпв|2014 SR|349}}, објавени во 2016 г. чиј сооткривач е Шепард, понатаму покажуваат веројатно присуство на масивна планета по неколку стотини астрономски единици во нашиот Сончев Систем. Учествувал во откривањето на голем број мали тела во Сончевиот Систем како [[заднептунец|заднептунци]], [[кентаур (мала планета)|кентаури]], [[комета|комети]] и [[околуземски објект]]и. Открил тела кои се водат како можни џуџести планети, и тоа {{мпв|(471143) 2010 EK|139}}, {{мпв|2010 KZ|39}}, {{мпв|2010 FX|86}}, {{мпв|2013 FY27}}, {{мпв|2013 FZ27}} и {{мпв|2015 KH|162}}. Шепард е сооткривач на [[астероидна месечина|планетоидна месечина]] која кружи околу заднептунецот [[341520 Морс-Сомнус]].<ref name="circ8962" /> По него и колегите се наречени две комети: Шепард-Трухиљо (C/2014 F3) и Шепард-Толен (C/2015 T5). Работел на откривање на низа [[неправилна месечина|неправилни месечини]] на поважните планети:<ref name="jpl-Satellite-Discovery-Circumstances" /> ;Јупитер Ги открил следниве [[Јупитерови месечини]]: {{Div col|colwidth=16em}} * [[Темисто (месечина)|Темисто]] (2000) * [[Харпалика (месечина)|Харпалика]] (2000) * [[Праксидика (месечина)|Праксидика]] (2000) * [[Халдена (месечина)]] (2000) * [[Изоноја (месечина)|Изоноја]] (2000) * [[Еринома (месечина)|Еринома]] (2000) * [[Тајгета (месечина)|Тајгета]] (2000) * [[Калика (месечина)|Калика]] (2000) * [[Мегаклита (месечина)|Мегаклита]] (2000) * [[Јокаста (месечина)|Јокаста]] (2000) * [[Дија (месечина)|Дија]] (2000) * [[Евпорија (месечина)|Евпорија]] (2001) * [[Ортозија (месечина)|Ортозија]] (2001) * [[Еванта (месечина)|Еванта]] (2001) * [[Тиона (месечина)|Тиона]] (2001) * [[Хермипа (месечина)|Хермипа]] (2001) * [[Паситеја (месечина)|Паситеја]] (2001) * [[Етна (месечина)|Етна]] (2001) * [[Евридома (месечина)|Евридома]] (2001) * [[Автоноја (месечина)|Автоноја]] (2001) * [[Спонда (месечина)|Спонда]] (2001) * [[Кала (месечина)|Кала]] (2001) * [[Арха (месечина)|Арха]] (2002) * [[Евкелада (месечина)|Евкелада]] (2003) * [[Хелика (месечина)|Хелика]] (2003) * [[Аеда (месечина)|Аеда]] (2003) * [[Хегемона (месечина)|Хегемона]] (2003) * [[Калихора (месечина)|Калихора]] (2003) * [[Килена (месечина)|Килена]] (2003) * [[Мнема (месечина)|Мнема]] (2003) * [[Телксиноја (месечина)|Телксиноја]] (2003) * [[Карпо (месечина)|Карпо]] (2003) * [[Кора (месечина)|Кора]] (2003) * [[Херса (месечина)|Херса]] (2003) * [[S/2003 J 2]] (2003) * [[Ефимија (месечина)|Ефимија]] (2003) * [[S/2003 J 4]] (2003) * [[Јупитер LVII]] (2003) * [[S/2003 J 9]] (2003) * [[S/2003 J 10]] (2003) * [[S/2003 J 12]] (2003) * [[Јупитер LVIII]] (2003) * [[S/2003 J 16]] (2003) * [[Јупитер LV]] (2003) * [[S/2003 J 19]] (2003) * [[S/2003 J 23]] (2003) * [[S/2011 J 1]] (2011) * [[Јупитер LVI]] (2011) * [[Јупитер LIV]] (2016) * [[Јупитер LIX]] (2017) {{Div col end}} ;Сатурн Ги открил следниве [[Сатурнови месечини]]: {{Div col|colwidth=16em}} * [[Нарви (месечина)|Нарви]] (2003) * [[Форнјот (месечина)|Форнјот]] (2004) * [[Фарбаути (месечина)|Фарбаути]] (2004) * [[Егир (месечина)|Егир]] (2004) * [[Бевин (месечина)|Бевин]] (2004) * [[Хати (месечина)|Хати]] (2004) * [[Бергелмир (месечина)|Бергелмир]] (2004) * [[Фенрир (месечина)|Фенрир]] (2004) * [[Бестла (месечина)|Бестла]] (2004) * [[Хирокин (месечина)|Хирокин]] (2004) * [[Кари (месечина)|Кари]] (2004) * [[S/2004 S 7]] (2004) * [[S/2004 S 12]] (2004) * [[S/2004 S 13]] (2004) * [[S/2004 S 17]] (2004) * [[Логи (месечина)|Логи]] (2006) * [[Сурт (месечина)|Сурт]] (2006) * [[Скол (месечина)|Скол]] (2006) * [[Грејп (месечина)|Грејп]] (2006) * [[Јарнсакса (месечина)|Јарнсакса]] (2006) * [[S/2006 S 1]] (2006) * [[S/2006 S 3]] (2006) * [[Таркек]] (2007) * [[S/2007 S 2]] (2007) * [[S/2007 S 3]] (2007) {{Div col end}} ; Уран Ги открил следниве [[Уранови месечини]]: * [[Маргарита (месечина)|Маргарита]] (2003) * [[Фердинанд (месечина)|Фердинанд]] (2003) ; Нептун Ги открил следниве [[Нептунови месечини]]: * [[Псамата (месечина)|Псамата]] (2003) == Наводи == {{наводи | refs = <ref name="springer">{{Наведена книга |title = Dictionary of Minor Planet Names – (17898) Scottsheppard, Addendum to Fifth Edition: 2003–2005 |last = Schmadel | first = Lutz D. |publisher = Springer Berlin Heidelberg |page = 112 |date = 2006 |url = https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-540-34361-5_1203 |isbn = 978-3-540-34361-5 |accessdate = 13 November 2016}}</ref> <ref name="circ8962">{{Наведена мрежна страница |date = 2008-08-01 |title = Circular No. 8962 Central Bureau for Astronomical Telegrams |publisher = CBAT |url = http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08900/08962.pdf |accessdate = 2012-01-30}}</ref> <ref name="jpl-Satellite-Discovery-Circumstances">{{Наведена мрежна страница |title = JPL Solar System Dynamics: Planetary Satellite Discovery Circumstances |url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_discovery |publisher = [[Jet Propulsion Laboratory]] |accessdate = 13 November 2016}}</ref> <ref name="MPC-Discoverers">{{Наведена мрежна страница |title = Minor Planet Discoverers (by number) |work = Minor Planet Center |url = http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html |date = 20 August 2016 |accessdate = 24 August 2016}}</ref> }} <!-- end of reflist --> == Надворешни врски == * [http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/ Страница на Скот Шепард] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120207030413/http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/ |date=2012-02-07 }} при [http://www.ciw.edu/ Научниот Карнегиев институт] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100521200756/http://www.ciw.edu/ |date=2010-05-21 }} {{en}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шепард, Скот Сендер}} [[Категорија:Американски астрономи]] [[Категорија:Планетолози]] [[Категорија:Откривачи на месечини]] [[Категорија:Откривачи на заднептунци]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1977 година]] 4u3i4pu6e5jvujk71scgvvzyy2io4af 2 1202233 5542960 5537347 2026-04-21T17:40:40Z ListeriaBot 65467 Wikidata list updated [V2] 5542960 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=PREFIX schema: <http://schema.org/> SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5. ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?sci. VALUES ?sci { wd:Q901 wd:Q11063 wd:Q18805 wd:Q39631 wd:Q81096 wd:Q170790 wd:Q82594 wd:Q169470 wd:Q593644 wd:Q864503 wd:Q1265807 wd:Q3126128 wd:Q3140857 wd:Q3745071 wd:Q20107384 wd:Q26726323 wd:Q28054752 wd:Q28870501 wd:Q30084569 wd:Q10872101 wd:Q14565186 wd:Q15143181 wd:Q15143191 wd:Q15401884 wd:Q15839134 wd:Q15941468} SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "mk,en". } FILTER(NOT EXISTS { ?article schema:about ?item. ?article schema:inLanguage "mk". ?article schema:isPartOf <https://mk.wikipedia.org/>. })}LIMIT 100 |sort=label |columns=number:#,label:Article,description,p569,p570,p18,item |thumb=100 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Article ! description ! датум на раѓање ! датум на смрт ! слика ! item |- | style='text-align:right'| 1 | [[Ada Yonath]] | | 1939-06-22 | | [[Податотека:Ada E. Yonath.jpg|center|100px]] | [[:d:Q7426|Q7426]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Agnes Joaquim]] | | 1854-04-07 | 1899-07-02 | [[Податотека:Agnes Joaquim.jpg|center|100px]] | [[:d:Q4056987|Q4056987]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Aleksandra Bakhturina]] | | 1966-01-13 | | | [[:d:Q4079954|Q4079954]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Aleksandra Ivanivna Strelbytska]] | | 1905-12-06 | 1980-03-02 | | [[:d:Q768616|Q768616]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Alfiya Bikbayeva]] | | 1926-11-23 | 2004-11-10 | | [[:d:Q4086571|Q4086571]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Alisa Belovitskaya]] | | 1939-10-17 | 2023-07-11 | | [[:d:Q4082251|Q4082251]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Alla Borodina]] | | 1957-06-19 | 2023-09-10 | | [[:d:Q4094545|Q4094545]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Anke Bosse]] | | 1961 | | | [[:d:Q556650|Q556650]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Anna Astakhova]] | | 1886-06-22 | 1971-04-30 | | [[:d:Q4071609|Q4071609]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Anna Heer]] | | 1863-03-22 | 1918-12-09 | [[Податотека:Anna Heer (1863–1918) Ärztin.jpg|center|100px]] | [[:d:Q560826|Q560826]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Annedore Prengel]] | | 1944 | | [[Податотека:Annedore Prengel.jpg|center|100px]] | [[:d:Q565991|Q565991]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Annie Scott Dill Maunder]] | | 1868-04-14 | 1947-09-15 | [[Податотека:Annie-Scott-Dill-Maunder-ne-Russell.jpg|center|100px]] | [[:d:Q539093|Q539093]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Antonina Basova]] | | 1900-03-10 | 1998 | | [[:d:Q4079120|Q4079120]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Athene Donald]] | | 1953-05-15 | | [[Податотека:Athene Donald (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q513936|Q513936]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[Ayaan Hirsi Ali]] | | 1969-11-13 | | [[Податотека:Ayaan Hirsi Ali by Gage Skidmore.jpg|center|100px]] | [[:d:Q214475|Q214475]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[Barbara Lenz]] | | 1955-02-12 | | [[Податотека:Forschergestalten- Barbara Lenz.jpg|center|100px]] | [[:d:Q807534|Q807534]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Brigitte Jockusch]] | | 1939-09-27 | | [[Податотека:Brigitte Jockusch.JPG|center|100px]] | [[:d:Q916373|Q916373]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[Callista Roy]] | | 1939-10-14 | | | [[:d:Q1027328|Q1027328]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Catherine Coleman]] | | 1960-12-14 | | [[Податотека:Catherine Coleman.jpg|center|100px]] | [[:d:Q7468|Q7468]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[Claudine Moulin]] | | 1962-02-09 | | | [[:d:Q281197|Q281197]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Constance Tipper]] | | 1894-02-06 | 1995-12-14 | | [[:d:Q52814|Q52814]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Diana Berestovskaia]] | | 1934-05-26 | 2020-01-07 | | [[:d:Q4084809|Q4084809]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Diana Gabaldon]] | | 1952-01-11 | | [[Податотека:Diana Gabaldon (2010).jpg|center|100px]] | [[:d:Q272492|Q272492]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Donna Nelson]] | | 1954 | | [[Податотека:Donna Nelson.jpg|center|100px]] | [[:d:Q55220|Q55220]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Dorothea Orem]] | | 1914-07-15 | 2007-06-22 | | [[:d:Q435188|Q435188]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Dorothy Hansine Andersen]] | | 1901-05-15 | 1963-03-03 | [[Податотека:Dorothy Hansine Andersen.jpg|center|100px]] | [[:d:Q469231|Q469231]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Dorothy Reed Mendenhall]] | | 1874-09-22 | 1964-07-31 | [[Податотека:Dorothy Mabel Reed Mendenhall.jpg|center|100px]] | [[:d:Q274827|Q274827]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[Eda Beregovskaya]] | | 1929-11-11 | 2011-03-17 | | [[:d:Q4084270|Q4084270]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[Elga Vadetskaya]] | | 1936-01-01 | 2018-08-18 | | [[:d:Q4102296|Q4102296]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[Emma P. Carr]] | | 1880-07-23 | 1972-01-07 | [[Податотека:Emma Perry Carr (1880-1972).jpg|center|100px]] | [[:d:Q7447|Q7447]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[Enid Mumford]] | | 1924-03-06 | 2006-04-07 | | [[:d:Q14097|Q14097]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[Galina Belaya]] | | 1931-10-19 | 2004-08-11 | | [[:d:Q4081560|Q4081560]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[Galina Blagova]] | | 1927-08-31 | 2013-07-26 | | [[:d:Q4087708|Q4087708]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[Galiya Akhmetova]] | | 1954-01-25 | 2015-09-21 | | [[:d:Q4073127|Q4073127]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[Gyburg Uhlmann]] | | 1975-09 | | | [[:d:Q1557979|Q1557979]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[Inna Bernshteyn]] | | 1919-10-07 | 1992 | | [[:d:Q4085131|Q4085131]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[Irina Arnold]] | | 1908-08-07 | 2010-05-22 | | [[:d:Q4069791|Q4069791]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[Irina Blokhina]] | | 1921-04-21 | 1999-04-14 | | [[:d:Q4088344|Q4088344]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[Irina Bolottseva]] | | 1944-10-26 | 1995-03-20 | | [[:d:Q4090998|Q4090998]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[Iryna Kazulina]] | | 1959-10-19 | 2008-02-23 | [[Податотека:Iryna Kazulina Senate of Poland.JPG|center|100px]] | [[:d:Q3919512|Q3919512]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[Janet Biehl]] | | 1953-09-04 | | [[Податотека:Photo on 11-6-14 at 9.29 AM.jpg|center|100px]] | [[:d:Q535664|Q535664]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[Janet Kolodner]] | | 1954 | | | [[:d:Q11757|Q11757]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[Judith Reisman]] | | 1935-04-11 | 2021-04-09 | | [[:d:Q459171|Q459171]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[Kateryna Yushchenko]] | | 1919-12-08 | 2001-08-15 | [[Податотека:Kateryna Lohvynivna Yushchenko.jpg|center|100px]] | [[:d:Q16498|Q16498]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[Kathryn D. Sullivan]] | | 1951-10-03 | | [[Податотека:Kathryn D. Sullivan.jpg|center|100px]] | [[:d:Q464166|Q464166]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[Ksenia Bakhtadze]] | | 1899-02-06 | 1978-11-28<br/>1978-09-26 | | [[:d:Q4079902|Q4079902]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[Kseniya Bogemskaya]] | | 1947-03-11 | 2010-09-24 | [[Податотека:Bogem-9-1-11.jpg|center|100px]] | [[:d:Q4089470|Q4089470]] |- | style='text-align:right'| 48 | [[Lyudmila Alyabyeva]] | | 1975-07-22 | | | [[:d:Q4063741|Q4063741]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[Margaret Lindsay Huggins]] | | 1848-08-14 | 1915-03-24 | [[Податотека:Margaret Lindsay Huggins.jpg|center|100px]] | [[:d:Q243075|Q243075]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[Margarita Albedil]] | | 1946-12-04 | | | [[:d:Q4063351|Q4063351]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[Maria Boldyreva]] | | 1937-10-10 | | | [[:d:Q4090748|Q4090748]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[María Rostworowski]] | | 1915-08-08 | 2016-03-06 | [[Податотека:María Rostworowski en licencia de conducir de España.png|center|100px]] | [[:d:Q970449|Q970449]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[Maya Abramova]] | | 1931-10-05 | 2003-04-04 | | [[:d:Q4054965|Q4054965]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[Nadezhda Almazova]] | | 1952-11-11 | | [[Податотека:Надежда Алмазова.jpg|center|100px]] | [[:d:Q4062732|Q4062732]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[Natalija Dmitrijevna Burvikova]] | | 1945-08-17 | | | [[:d:Q4099401|Q4099401]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[Nataliya Ananyeva]] | | 1946-12-10 | | | [[:d:Q4064812|Q4064812]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[Nataliya Belova]] | | 1917-11-08 | 1983-07-15 | | [[:d:Q4082233|Q4082233]] |- | style='text-align:right'| 58 | [[Natalya Botvinnik]] | | 1944-02-02 | 2008-05-15 | | [[:d:Q4095142|Q4095142]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[Nina Anosova]] | | 1918-09-21 | 2005-06-08 | [[Податотека:Аносова, Нина Александровна.jpg|center|100px]] | [[:d:Q4066827|Q4066827]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[Nina Bolotnova]] | | 1952-04-03<br/>1952-12-08 | | | [[:d:Q4090936|Q4090936]] |- | style='text-align:right'| 61 | [[Ninel Borisova]] | | 1924-11-07 | 2019-08-10 | | [[:d:Q4093912|Q4093912]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[Olga Aleinikova]] | | 1951-11-10 | | | [[:d:Q4060799|Q4060799]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[Olympia Fulvia Morata]] | | 1526 | 1555-10-26 | [[Податотека:Olympia Fulvia Morata.jpg|center|100px]] | [[:d:Q272798|Q272798]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[Raisa Demchenko]] | | 1919-01-01 | | | [[:d:Q866811|Q866811]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[Rebecca W. Keller]] | | 20th century | | | [[:d:Q56181|Q56181]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[Riane Eisler]] | | 1931-07-22 | | [[Податотека:Riane Eisler.png|center|100px]] | [[:d:Q469551|Q469551]] |- | style='text-align:right'| 67 | [[Rita Levi-Montalcini]] | | 1909-04-22 | 2012-12-30 | [[Податотека:Rita Levi-Montalcini (1986).png|center|100px]] | [[:d:Q185007|Q185007]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[Rózsa Péter]] | | 1905-02-17 | 1977-02-16 | [[Податотека:Rózsa Péter.png|center|100px]] | [[:d:Q453518|Q453518]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[Sabina Jeschke]] | | 1968 | | [[Податотека:Sabina Jeschke (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q11689|Q11689]] |- | style='text-align:right'| 70 | [[Saskia Sassen]] | | 1947-01-05 | | [[Податотека:Saskia Sassen (46824286234).jpg|center|100px]] | [[:d:Q239419|Q239419]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[Shamsha Berkimbayeva]] | политичарка | 1942-10-10 | 2022-04-08 | | [[:d:Q4084916|Q4084916]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[Sheila Widnall]] | | 1938-07-13 | | [[Податотека:Wfm Widnall se1.jpg|center|100px]] | [[:d:Q55175|Q55175]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[Stefanie Dimmeler]] | | 1967-07-18 | | | [[:d:Q110856|Q110856]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[Stella Bykova]] | | 1944-01-29 | | | [[:d:Q4100964|Q4100964]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[Susan Greenfield]] | | 1950-10-01 | | [[Податотека:Official portrait of Baroness Greenfield crop 2.jpg|center|100px]] | [[:d:Q336163|Q336163]] |- | style='text-align:right'| 76 | [[Tamara Bogomolova]] | | 1940 | | | [[:d:Q4089636|Q4089636]] |- | style='text-align:right'| 77 | [[Tamara Braun]] | | 1971-04-18 | | [[Податотека:Tamara Braun 2016.png|center|100px]] | [[:d:Q534027|Q534027]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[Tatiana Anodina]] | | 1939-04-16 | | [[Податотека:Tatiana Anodina, September 2011.jpeg|center|100px]] | [[:d:Q4066788|Q4066788]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[Tatyana Akimova]] | | 1898-12-25 | 1987-04-18<br/>1987-04-21 | | [[:d:Q4059529|Q4059529]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[Tatyana Alekseyeva]] | | 1947-11-22<br/>1947 | | | [[:d:Q4061756|Q4061756]] |- | style='text-align:right'| 81 | [[Tatyana Alekseyeva]] | | 1928-02-07<br/>1928-12-07 | 2007-06-22 | | [[:d:Q4061761|Q4061761]] |- | style='text-align:right'| 82 | [[Tatyana Aleynikova]] | | 1931-01-26 | 2020-06-29 | [[Податотека:Aleinikova T V 2012.jpg|center|100px]] | [[:d:Q4060801|Q4060801]] |- | style='text-align:right'| 83 | [[Tatyana Averyanova]] | | 1952-03-24 | 2020-02-06 | | [[:d:Q4055713|Q4055713]] |- | style='text-align:right'| 84 | [[Tatyana Bulygina]] | | 1929-05-16 | 2000-04-19 | | [[:d:Q4098986|Q4098986]] |- | style='text-align:right'| 85 | [[Thida Thavornseth]] | | 1944-01-25 | | | [[:d:Q539513|Q539513]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[Valentina Bykonya]] | | 1947-01-30 | 2014-04-17 | | [[:d:Q4101034|Q4101034]] |- | style='text-align:right'| 87 | [[Vera Arkhangelskaya]] | | 1923-07-15 | 2006-03-26 | | [[:d:Q4070562|Q4070562]] |- | style='text-align:right'| 88 | [[Veronica Irina Bogdan]] | | 1959-09-09 | | | [[:d:Q4089170|Q4089170]] |- | style='text-align:right'| 89 | [[Yekaterina Andreyeva]] | | 1961-01-24 | | | [[:d:Q4065556|Q4065556]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[Yekaterina Bobrinskaya]] | | 1966-06-02 | | | [[:d:Q4088698|Q4088698]] |- | style='text-align:right'| 91 | [[Yelena Borisova]] | | 1920-08-29 | 2005-10-25 | | [[:d:Q4093909|Q4093909]] |- | style='text-align:right'| 92 | [[Yelena Bryzgunova]] | | 1931-10-24 | | | [[:d:Q4097330|Q4097330]] |- | style='text-align:right'| 93 | [[Yelena Burlakova]] | | 1934-10-12 | 2016-09-25 | | [[:d:Q4099684|Q4099684]] |- | style='text-align:right'| 94 | [[Yevgeniya Abelyuk]] | | 1951-06-14 | | [[Податотека:Abelyuk's lection 05.jpg|center|100px]] | [[:d:Q4054682|Q4054682]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[Zarifa Budagova]] | | 1929-04-28 | 1989-11-10 | | [[:d:Q4097915|Q4097915]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[Zoya Yakovlevna Boyarshinova]] | | 1909-04-23 | 1986-05-09 | | [[:d:Q4095539|Q4095539]] |- | style='text-align:right'| 97 | [[Андреја Гец]] | американски астроном | 1965-06-16 | | [[Податотека:Andrea Ghez (cropped1).jpg|center|100px]] | [[:d:Q493956|Q493956]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[Бруссер, Анна Марковна]] | | 1963-03-03 | | [[Податотека:Анна Бруссер.jpg|center|100px]] | [[:d:Q4097278|Q4097278]] |- | style='text-align:right'| 99 | [[Вера Рубин]] | американски астроном и физичар | 1928-07-23 | 2016-12-25 | [[Податотека:Vera Rubin with antique globes.jpg|center|100px]] | [[:d:Q234888|Q234888]] |- | style='text-align:right'| 100 | [[Мери Сомервил]] | шкотски астроном и полихистор | 1780-12-26 | 1872-11-28 | [[Податотека:Thomas Phillips - Mary Fairfax, Mrs William Somerville, 1780 - 1872. Writer on science - Google Art Project.jpg|center|100px]] | [[:d:Q268702|Q268702]] |} {{Wikidata list end}} 57uw8sknw91e1t78wx23hq69toj5z82 0 1215297 5543168 4986751 2026-04-21T23:01:04Z Buli 2648 5543168 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Numa Pompilius | image = Numapisocng6371obverse.jpg | image_size = | alt = | caption = Монета со ликот на Нума Помпилиј. | succession = [[Крал на Рим]] | reign = 715–672 п.н.е. | predecessor = [[Ромул]] | successor = [[Тул Хостилиј]] | birth_date = | death_date = | spouse = | issue = | father = }} '''Нума Помпилиј''' ([[латински]]: ''Numa Pompilius'', [[714 п.н.е.]] - [[671 п.н.е.]]) бил, според римските легенди, вториот крал на [[Римското Кралство]], наследник на [[Ромул]]. Тој бил припадник на [[Сабини]]те, [[Итали|италски народ]] кој ги населувал пределите на [[Лацио|Лациум]]. Според [[митологија]]та, ноќе се среќавал со [[нимфа]]та [[Егерија]] крај светото [[Арициско Езеро]] и таа му кажувал какви обреди треба да изврши за да ги придобие [[бог]]овите.<ref>„Beleške“, во: Erazmo Roterdamski, ''Pohvala ludosti''. Beograd: Rad, 2016, стр. 121.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Римски цареви]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Римјани од 7 век п.н.е.]] [[Категорија:Римјани од 8 век п.н.е.]] 1orvjsu2gys9y3m5vs51e6bm9h8nzl2 5543169 5543168 2026-04-21T23:01:32Z Buli 2648 5543169 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Нума Помпилиј | image = Numapisocng6371obverse.jpg | image_size = | alt = | caption = Монета со ликот на Нума Помпилиј. | succession = [[Крал на Рим]] | reign = 715–672 п.н.е. | predecessor = [[Ромул]] | successor = [[Тул Хостилиј]] | birth_date = | death_date = | spouse = | issue = | father = }} '''Нума Помпилиј''' ([[латински]]: ''Numa Pompilius'', [[714 п.н.е.]] - [[671 п.н.е.]]) бил, според римските легенди, вториот крал на [[Римското Кралство]], наследник на [[Ромул]]. Тој бил припадник на [[Сабини]]те, [[Итали|италски народ]] кој ги населувал пределите на [[Лацио|Лациум]]. Според [[митологија]]та, ноќе се среќавал со [[нимфа]]та [[Егерија]] крај светото [[Арициско Езеро]] и таа му кажувал какви обреди треба да изврши за да ги придобие [[бог]]овите.<ref>„Beleške“, во: Erazmo Roterdamski, ''Pohvala ludosti''. Beograd: Rad, 2016, стр. 121.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Римски цареви]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Римјани од 7 век п.н.е.]] [[Категорија:Римјани од 8 век п.н.е.]] 7s1gaispvtt0i5dj70ksfejsdou06lb 0 1215356 5542866 5498340 2026-04-21T11:59:44Z Marco Mitrovich 114460 5542866 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Миодраг Белодедиќ | image = [[File:Belodedici.JPG|200px]] | image_size = 200px | caption = Белодедиќ во 2010 година | fullname = | birth_date = {{Birth date and age|1964|5|20|df=yes}} | birth_place = [[Соколовац]], Романија | height = {{convert|1.85|m|ftin|abbr=on}} | position = [[Одбрана(фудбал)|Одбрана]] | currentclub = | youthyears1 = 1978–1981 | youthclubs1 = Минерул Молдова Ноуа | youthyears2 = 1981–1982 | youthclubs2 = Луцефарул Букурешт | years1 = 1982–1988 | clubs1 = [[ФК Стеауа Букурешт|Стеауа Букурешт]] | caps1 = 174 | goals1 = 18 | years2 = 1989–1992 | clubs2 = [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]] | caps2 = 63 | goals2 = 3 | years3 = 1992–1994 | clubs3 = [[ФК Валенсија|Валенсија]] | caps3 = 49 | goals3 = 0 | years4 = 1994–1995 | clubs4 = [[ФК Реал Ваљадолид|Ваљадолид]] | caps4 = 31 | goals4 = 0 | years5 = 1995–1996 | clubs5 = [[ФК Виљареал|Виљареал]] | caps5 = 16 | goals5 = 2 | years6 = 1996–1998 | clubs6 = [[ФК Атланте|Атланте]] | caps6 = 63 | goals6 = 2 | years7 = 1998–2001 | clubs7 = [[ФК Стеауа Букурешт|Стеауа Букурешт]] | caps7 = 61 | goals7 = 3 | totalcaps = 457 | totalgoals = 28 | nationalyears1 = 1982–1984 | nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Романија под 21|Романија под 21]] | nationalcaps1 = 16 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 1984–2000 | nationalteam2 = [[Фудбалска репрезентација на Романија|Романија]] | nationalcaps2 = 55 | nationalgoals2 = 5 }} '''Миодраг Белодедиќ''' ([[Романски јазик|романски изговор]]: Миодраг Белодедичи; [[Српски јазик|српски правопис]] Миодраг Белодедић; роден на 20 мај 1964 година) е романски пензиониран [[фудбал]]ер кој настапувал како [[Одбранбен играч (фудбал)|чистач]], односно одбранбен играч. ==Животопис== Неговото пребегнување од Романија во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФР Југославија]] е тема на расказот „Последниот човек“ (српски: ''Poslednji čovek'') на српскиот писател [[Вуле Журиќ]] од 2014 година.<ref>Vule Žurić, Tajna crvenog zamka. Laguna, Beograd, 2015. стр. 103-114.</ref> ==Кариера== Белодедиќ го носел прекарот ''[[Елени|елен]]'' поради неговите елегантни спречувања на противничките напади. Поголемиот дел од својата 19-годишна професионална кариера ја поминал во [[ФК Стеауа Букурешт|Стеауа Букурешти]] (десет сезони), освојувајќи ја [[Лига на шампиони во фудбал|Лигата на шампионите]], како и во [[ФК Црвена ѕвезда|со Црвена Ѕвезда]] од [[Белград]]. На тој налин, тој станал првиот играч кој станал европски шампион со два клуба.<ref name="GZ">{{Наведена мрежна страница|url=http://cupadelegenda.gsp.ro/stiri/41/caprioara-din-carpati.htm|title=Spectatorii admirau eleganța lui Belodedici|language=ro|trans-title=Spectators admired Belodedici's elegance|accessdate=2 July 2017|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203014145/http://cupadelegenda.gsp.ro/stiri/41/caprioara-din-carpati.htm|url-status=dead}}</ref><ref><div> [http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/2000/euro2000/players/miodragbelodedici.html Миодраг Белодедичи] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121022233521/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/2000/euro2000/players/miodragbelodedici.html |date=2012-10-22 }} ; во [[Sports Illustrated|Спорт Ѕ]] </div></ref> Тој, исто така, играл во [[Шпанија]] и во [[Мексико]]. Белодедиќ забележал 55 настапи за [[Фудбалска репрезентација на Романија|фудбалската репрезентација на Романија]], која ја претставувал на [[Светско првенство во фудбал 1994|Светското првенство 1994]] и на две европски првенства.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/belodedici-intl.html|title=Miodrag Belodedici – International Appearances|access-date=18 April 2014|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]]}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Белодедиќ, Миодраг}} [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Стеауа Букурешт]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Црвена Ѕвезда]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Валенсија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Ваљадолид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Виљареал]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Фудбалери од Примера Дивисион (Мексико)]] [[Категорија:Фудбалски дефанзивци]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1964 година]] [[Категорија:Срби во Романија]] kd3rm0yjk0mzmhdxbxlmdj19rygnt59 0 1217864 5543128 5527303 2026-04-21T22:27:20Z Buli 2648 5543128 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија функционер |name =[[Податотека:Coat of arms of the President of Macedonia.svg|36px]] Гордана Сиљановска-Давкова [[Податотека:Coat of arms of the President of Macedonia.svg|36px]] |image = GordanaSiljanovskaDavkovka1.jpg | office = [[Претседател на Македонија|6. Претседател на Македонија]] | term_start = [[12 мај]] [[2024]] | term_end = | predecessor = [[Стево Пендаровски]] | successor = | office2 = Пратеничка во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]] |term_start2 = [[2020]] |term_end2 = [[2024]] | office3 = [[Министер без ресор]] во [[Влада на Република Македонија]] | term_start3 = [[1992]] | term_end3 = [[1994]] | president3 = [[Киро Глигоров]] | primeminister3 = [[Бранко Црвенковски]] | office4 = Член на уставната комисија на Собранието на Република Македонија | term_start4 = [[1990]] | term_end4 = [[1992]] | presisent4 = [[Киро Глигоров]] | primeminister4 = |birth_date = {{роден на и возраст|1953|5|11|df=yes}} |birth_place = [[Охрид]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] |death_date = |death_place = |party = [[ВМРО-ДПМНЕ]] |spouse = Симона Бубевска Муцунски |children = 2 |alma_mater = [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје]] |religion = [[Македонска православна црква|православен христијанин]] |profession = [[Право|правник]], [[професор]] |nickname = }} '''Гордана Сиљановска-Давкова''' (родена на {{роден на|11|мај|1953}} година во [[Охрид]]) — [[претседател на Македонија]], [[универзитет]]ски [[професор]], [[Право|правник]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sobranie.mk//vmro-dpmne-2020-2024-ns_article-gordana-siljanovska-davkova-2020.nspx|title=Собрание на Република Северна Македонија - ВМРО-ДПМНЕ|work=www.sobranie.mk|language=en|accessdate=2024-03-05}}</ref> Таа станала [[претседател на Македонија|претседателка на Македонија]] откако победила во вториот круг на [[Македонски претседателски избори (2024)|претседателските избори]] на 8 мај 2024 година со што станала прва [[жена]] која ја извршува функцијата [[претседател на Македонија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mk.tv21.tv/makedonija-ja-dobi-prvata-zhena-pretsedatel-siljanovska-davkova-shesti-pretsedatel-od-nezavisnosta-na-drzhavata/|title=Македонија ја доби првата жена претседател – Силјановска Давкова шести претседател од независноста на државата|date=2024-05-12|work=https://mk.tv21.tv/|language=en|accessdate=2025-02-28}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aa.com.tr/mk/%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B0-%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0/3214769|title=Гордана Силјановска-Давкова - прва жена претседател на Северна Македонија|work=www.aa.com.tr|accessdate=2025-02-28}}</ref> == Животопис == Гордана Сиљановска-Давкова е родена на [[11 мај]] [[1953]] година во [[Охрид]]. Основно и средно образование завршила во [[Скопје]] (1973). Дипломирала на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет во Скопје]] (1978), каде што и магистрирала. Докторирала пред комисија предводена од проф. [[Франц Град]] со ''cum laude'' на Правниот факултет во [[Љубљана]], на тема „''Local Selfgovernment - between Norms and Reality''“ ([[1994]]). Била избрана за асистент по предметот политички систем на Правниот факултет во Скопје (1989), за доцент по уставно право и политички систем (1994), а потоа и за редовен професор (2004). Била член на Уставната комисија на Собранието на Републиката (1990‒1992) и министер во [[Влада на Македонија од 1992|Владата]] (1992‒1994). Експерт за избори на ООН и потпретседател на групата Независни експерти за локална самоуправа при [[Совет на Европа|Советот на Европа]]. Член на [[Венецијанска комисија|Венецијанската комисија]]. Автор е на стотина научни трудови за уставното право и политичкиот систем.<ref>[http://pf.ukim.edu.mk/wp-content/uploads/2018/02/C.V.-GORDANA-SILJANOVSKA-DAVKOVA-2c-2016.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190217201107/http://pf.ukim.edu.mk/wp-content/uploads/2018/02/C.V.-GORDANA-SILJANOVSKA-DAVKOVA-2c-2016.pdf |date=2019-02-17 }} Биографија на проф. д-р Гордана Силјановска-Давкова, официјален портал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје]]]</ref> [[Податотека:Gordana Siljanovska-Davkova ballot 2024.jpg|мини|лево|Гордана Сиљановска-Давкова гласа за вториот круг на претседателските избори во 2024.]] На конвенција на [[ВМРО-ДПМНЕ]] во [[Струга]], Гордана Силјановска-Давкова била избрана за [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателски кандидат]].<ref>[https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%D0%B2%D0%BC%D1%80%D0%BE-%D0%B4%D0%BF%D0%BC%D0%BD%D0%B5-%D1%9C%D0%B5-%D1%98%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA/ ВМРО-ДПМНЕ ќе ја кандидира Силјановска-Давкова на претседателските избори, [[Нова Македонија]], 16.02.2019]</ref> На парламентарните избори во 2020 година, Силјановска била носител на кандидатскиот список за пратеници на ВМРО-ДПМНЕ и коалицијата во Изборна единица 1. Од август 2020 година до 12 мај 2024 година била пратеник во македонското Собрание. === Претседателство === [[Податотека:MK presidential office handover 2024.jpg|мини|лево|Церемонијално предавање на претседателската функција во вила Водно]] Сиљановска била инаугурирана за [[Претседател на Македонија|претседател]] на 12 мај 2024 година. При читањето на заклетвата наместо уставното име „Република Северна Македонија“ изговорила „Македонија“. Во знак на протест, [[амбасадор]]ката на [[Грција]] Софија Филипиду го напуштила [[Собрание на Македонија|Собранието]].<ref>''[https://sdk.mk/index.php/makedonija/grchkata-ambasadorka-si-zamina-od-inauguratsijata-na-silanovska-davkova-vo-znak-na-protest-oti-taa-ne-reche-severna/ ГРЧКАТА АМБАСАДОРКА СИ ЗАМИНА ОД ИНАУГУРАЦИЈАТА НА СИЉАНОВСКА-ДАВКОВА ВО ЗНАК НА ПРОТЕСТ ОТИ ТАА НЕ РЕЧЕ „СЕВЕРНА“]'' (2024) од СакамДаКажам</ref> Претседателката се нашла во центарот на контроверзии поради [[Помилување|помилувањата]] на 10 осудени лица што ги доделила на 21 октомври 2024 година, меѓу кои и на членови на нарко-кланови. Сиљановска-Давкова ги отфрлила обвинувањата, тврдејќи дека не направила никаква грешка и дека помилувањата се во согласност со законот. Комисијата за помилување си поднела колективна оставка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/33174479.html|title=Комисијата за помилување си поднесе колективна оставка|date=26 октомври 2024|work=Радио Слободна Европа|accessdate=26 ноември 2024}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Sister project links|wikt=no|voy=no|commons=Category:Gordana Siljanovska-Davkova|s=Автор:Гордана Сиљановска-Давкова|n=no|q=no|v=no|b=no}} {{start box}} {{s-off}} {{Succession box |title = [[Претседател на Македонија]] |before = [[Стево Пендаровски]] |years = 2024 – |after = Во служба }} {{end box}} {{ПретМак}} {{Влада на Македонија (1992-1994)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сиљановска-Давкова, Гордана}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Политичари од Охрид]] [[Категорија:Правници од Охрид]] [[Категорија:Претседатели на Македонија]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Состав на Владата на Република Македонија од 1992]] [[Категорија:Апсолвенти на Правниот факултет „Јустинијан I“ - Скопје]] [[Категорија:Магистри на Правниот факултет „Јустинијан I“ - Скопје]] [[Категорија:Доктори на Љубљанскиот универзитет]] t7f2dmctjn3wshdijp8b1i6f5pdu3kg 5543130 5543128 2026-04-21T22:27:57Z Buli 2648 Отповикана преработката [[Special:Diff/5543128|5543128]] на [[Special:Contributions/Buli|Buli]] ([[User talk:Buli|разговор]]) 5543130 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија функционер |name =[[Податотека:Coat of arms of the President of Macedonia.svg|36px]] Гордана Сиљановска-Давкова [[Податотека:Coat of arms of the President of Macedonia.svg|36px]] |image = GordanaSiljanovskaDavkovka1.jpg | office = [[Претседател на Македонија|6. Претседател на Македонија]] | term_start = [[12 мај]] [[2024]] | term_end = | predecessor = [[Стево Пендаровски]] | successor = | office2 = Пратеничка во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]] |term_start2 = [[2020]] |term_end2 = [[2024]] | office3 = [[Министер без ресор]] во [[Влада на Република Македонија]] | term_start3 = [[1992]] | term_end3 = [[1994]] | president3 = [[Киро Глигоров]] | primeminister3 = [[Бранко Црвенковски]] | office4 = Член на уставната комисија на Собранието на Република Македонија | term_start4 = [[1990]] | term_end4 = [[1992]] | presisent4 = [[Киро Глигоров]] | primeminister4 = |birth_date = {{роден на и возраст|1953|5|11|df=yes}} |birth_place = [[Охрид]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] |death_date = |death_place = |party = [[ВМРО-ДПМНЕ]] |spouse = Благоја Давков |children = 2 |alma_mater = [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје]] |religion = [[Македонска православна црква|православен христијанин]] |profession = [[Право|правник]], [[професор]] |nickname = }} '''Гордана Сиљановска-Давкова''' (родена на {{роден на|11|мај|1953}} година во [[Охрид]]) — [[претседател на Македонија]], [[универзитет]]ски [[професор]], [[Право|правник]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sobranie.mk//vmro-dpmne-2020-2024-ns_article-gordana-siljanovska-davkova-2020.nspx|title=Собрание на Република Северна Македонија - ВМРО-ДПМНЕ|work=www.sobranie.mk|language=en|accessdate=2024-03-05}}</ref> Таа станала [[претседател на Македонија|претседателка на Македонија]] откако победила во вториот круг на [[Македонски претседателски избори (2024)|претседателските избори]] на 8 мај 2024 година со што станала прва [[жена]] која ја извршува функцијата [[претседател на Македонија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mk.tv21.tv/makedonija-ja-dobi-prvata-zhena-pretsedatel-siljanovska-davkova-shesti-pretsedatel-od-nezavisnosta-na-drzhavata/|title=Македонија ја доби првата жена претседател – Силјановска Давкова шести претседател од независноста на државата|date=2024-05-12|work=https://mk.tv21.tv/|language=en|accessdate=2025-02-28}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aa.com.tr/mk/%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B0-%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0/3214769|title=Гордана Силјановска-Давкова - прва жена претседател на Северна Македонија|work=www.aa.com.tr|accessdate=2025-02-28}}</ref> == Животопис == Гордана Сиљановска-Давкова е родена на [[11 мај]] [[1953]] година во [[Охрид]]. Основно и средно образование завршила во [[Скопје]] (1973). Дипломирала на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје|Правниот факултет во Скопје]] (1978), каде што и магистрирала. Докторирала пред комисија предводена од проф. [[Франц Град]] со ''cum laude'' на Правниот факултет во [[Љубљана]], на тема „''Local Selfgovernment - between Norms and Reality''“ ([[1994]]). Била избрана за асистент по предметот политички систем на Правниот факултет во Скопје (1989), за доцент по уставно право и политички систем (1994), а потоа и за редовен професор (2004). Била член на Уставната комисија на Собранието на Републиката (1990‒1992) и министер во [[Влада на Македонија од 1992|Владата]] (1992‒1994). Експерт за избори на ООН и потпретседател на групата Независни експерти за локална самоуправа при [[Совет на Европа|Советот на Европа]]. Член на [[Венецијанска комисија|Венецијанската комисија]]. Автор е на стотина научни трудови за уставното право и политичкиот систем.<ref>[http://pf.ukim.edu.mk/wp-content/uploads/2018/02/C.V.-GORDANA-SILJANOVSKA-DAVKOVA-2c-2016.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190217201107/http://pf.ukim.edu.mk/wp-content/uploads/2018/02/C.V.-GORDANA-SILJANOVSKA-DAVKOVA-2c-2016.pdf |date=2019-02-17 }} Биографија на проф. д-р Гордана Силјановска-Давкова, официјален портал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје]]]</ref> [[Податотека:Gordana Siljanovska-Davkova ballot 2024.jpg|мини|лево|Гордана Сиљановска-Давкова гласа за вториот круг на претседателските избори во 2024.]] На конвенција на [[ВМРО-ДПМНЕ]] во [[Струга]], Гордана Силјановска-Давкова била избрана за [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателски кандидат]].<ref>[https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/%D0%B2%D0%BC%D1%80%D0%BE-%D0%B4%D0%BF%D0%BC%D0%BD%D0%B5-%D1%9C%D0%B5-%D1%98%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA/ ВМРО-ДПМНЕ ќе ја кандидира Силјановска-Давкова на претседателските избори, [[Нова Македонија]], 16.02.2019]</ref> На парламентарните избори во 2020 година, Силјановска била носител на кандидатскиот список за пратеници на ВМРО-ДПМНЕ и коалицијата во Изборна единица 1. Од август 2020 година до 12 мај 2024 година била пратеник во македонското Собрание. === Претседателство === [[Податотека:MK presidential office handover 2024.jpg|мини|лево|Церемонијално предавање на претседателската функција во вила Водно]] Сиљановска била инаугурирана за [[Претседател на Македонија|претседател]] на 12 мај 2024 година. При читањето на заклетвата наместо уставното име „Република Северна Македонија“ изговорила „Македонија“. Во знак на протест, [[амбасадор]]ката на [[Грција]] Софија Филипиду го напуштила [[Собрание на Македонија|Собранието]].<ref>''[https://sdk.mk/index.php/makedonija/grchkata-ambasadorka-si-zamina-od-inauguratsijata-na-silanovska-davkova-vo-znak-na-protest-oti-taa-ne-reche-severna/ ГРЧКАТА АМБАСАДОРКА СИ ЗАМИНА ОД ИНАУГУРАЦИЈАТА НА СИЉАНОВСКА-ДАВКОВА ВО ЗНАК НА ПРОТЕСТ ОТИ ТАА НЕ РЕЧЕ „СЕВЕРНА“]'' (2024) од СакамДаКажам</ref> Претседателката се нашла во центарот на контроверзии поради [[Помилување|помилувањата]] на 10 осудени лица што ги доделила на 21 октомври 2024 година, меѓу кои и на членови на нарко-кланови. Сиљановска-Давкова ги отфрлила обвинувањата, тврдејќи дека не направила никаква грешка и дека помилувањата се во согласност со законот. Комисијата за помилување си поднела колективна оставка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/33174479.html|title=Комисијата за помилување си поднесе колективна оставка|date=26 октомври 2024|work=Радио Слободна Европа|accessdate=26 ноември 2024}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Sister project links|wikt=no|voy=no|commons=Category:Gordana Siljanovska-Davkova|s=Автор:Гордана Сиљановска-Давкова|n=no|q=no|v=no|b=no}} {{start box}} {{s-off}} {{Succession box |title = [[Претседател на Македонија]] |before = [[Стево Пендаровски]] |years = 2024 – |after = Во служба }} {{end box}} {{ПретМак}} {{Влада на Македонија (1992-1994)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сиљановска-Давкова, Гордана}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Политичари од Охрид]] [[Категорија:Правници од Охрид]] [[Категорија:Претседатели на Македонија]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Состав на Владата на Република Македонија од 1992]] [[Категорија:Апсолвенти на Правниот факултет „Јустинијан I“ - Скопје]] [[Категорија:Магистри на Правниот факултет „Јустинијан I“ - Скопје]] [[Категорија:Доктори на Љубљанскиот универзитет]] 9g0bfgh87hexmger7f9514kj2wyfeak 0 1219209 5543018 5208704 2026-04-21T20:01:20Z NadyBarbieGirl 63459 /* Спотови */ 5543018 wikitext text/x-wiki {{Музичар | Name = Силви Бенд | Img = Силви Бенд - Силвана Мучиќ- Плевнеш.jpg | Img_size = |Img_capt = | Background = group_or_band | birth_place = [[Скопје]] | Genre = [[Поп музика|поп]] | Occupation = | Label = | URL = }} '''Силви Бенд''' - македонска [[поп]] група. Во неа членува брачниот пар Силвана Мучиќ Плевнеш<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muzika.net.mk/izveduvaci_prasalnik.asp?shortcut=SilvanaMucicPlevnes|title=Muzika.Net.Mk > Изведувачи > Силвана Мучич - Плевнеш (Силви Бенд) > Лична карта|date=2005-04-26|work=web.archive.org|accessdate=2020-10-21|archive-date=2005-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20050426222912/http://www.muzika.net.mk/izveduvaci_prasalnik.asp?shortcut=SilvanaMucicPlevnes|url-status=bot: unknown}}</ref> и Влатко Плевнеш.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muzika.net.mk/izveduvaci_prasalnik.asp?shortcut=VlatkoPlevnes|title=Muzika.Net.Mk > Изведувачи > Влатко Плевнеш (Силви Бенд) > Лична карта|date=2005-04-26|work=web.archive.org|accessdate=2020-10-21|archive-date=2005-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20050426222415/http://www.muzika.net.mk/izveduvaci_prasalnik.asp?shortcut=VlatkoPlevnes|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.publicitet.mk/makedonski-nezaboravni/item/2346-silvi-bend-angeli-me-nosat|title=Силви бенд - „Ангели ме носат“|last=Администратор|work=www.publicitet.mk|language=mk-mk|accessdate=2020-09-28|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911094125/http://www.publicitet.mk/makedonski-nezaboravni/item/2346-silvi-bend-angeli-me-nosat|url-status=dead}}</ref> Тие заедно ја имаат ќерката Деа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zase.mk/articles/216788/foto-eve-kako-izgleda-zetot-na-silvi-bend|title=ФОТО: Еве како изгледа „зетот“ на Силви Бенд|work=zase.mk|accessdate=2020-09-28}}</ref> == Дискографија == === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | '' Ме полудуваш '' || 2000 || |- | '' Сонце по дождот'' || 2003 || |- | '' Уште една ноќ'' || 2004 || |- | '' Бакнеж како музика'' || 2005 || |- | '' Далеку '' || 2006 || |- |'' Ако ме љубиш '' || 2007 || |- | '' Нова Година '' || 2008 || |- | '' Не сакам крај '' || 2010 || |- |''Лето '' || 2012 || |- | '' Бакнежи врели '' || 2012 || | |- | '' Македонија '' || 2015 || |- | '' Само мој '' || 2015 || |- | '' Не лажи ме '' || 2016 || |- | '' Твојте очи Лено '' || 2016 || |- | '' Љубовна приказна '' || 2019 || |- | '' Ја излези стара мајко'' || 2022|| |- | '' Како во сон'' || 2023|| |} == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Македонски поп-пејачи]] [[Категорија:Македонски пејачи]] d42qlrqs5ogt2vnz3tt1rwdxjfw270m 0 1235426 5543338 3907331 2026-04-22T11:07:21Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543338 wikitext text/x-wiki Ова е список на [[радио|радиостаници]] во [[Македонија]] во 2018 година.<ref>[https://avmu.mk/wp-content/uploads/2019/07/Анализа-на-пазарот-на-аудио-и-аудиовизуелни-медиумски-услуги-за-2018-година.docx.pdf Анализа на пазарот на аудио и аудиовизуелни медиумски услуги за 2018 година] на семрежното место на АВМУ</ref> == Радиостаници на државно ниво == {| class="wikitable sortable" !Име |- |[[Антена 5]] |- |[[Канал 77]] |- |[[Македонско Радио 1]] |- |[[Македонско Радио 2]] |- |[[Македонско Радио 3]] |- |[[Радио Метрополис]] |} == Регионални радиостаници == Список на регионални радиостаници подредени по слушаност. {| class="wikitable sortable" !Име |- |[[РА Сити]] |- |[[РА Буба Мара]] |- |[[РА Фортуна]] |- |[[РА Зона М-1]] |- |[[РА Скај]] |- |[[РА Спортско радио 90,3 ФМ]] |- |[[РА Лајф ФМ]] |- |[[РА Роса АБ]] |- |[[РА Ват]] |- |[[РА Арачина]] |- |[[РА Капитол]] |- |[[РА Клуб ФМ]] |- |[[РА Џез ФМ]] |- |[[РА Урбан]] |- |[[РА Хепи]] |- |[[РА Универзитетско СТУДЕНТ ФМ 92,9]] |- |[[РА РФМ]] |} == Локални радиостаници == Список на локални радиостаници подредени по слушаност. {| class="wikitable sortable" !Име |- |[[РА Кавадарци]] |- |[[РА Тајм]] |- |[[РА Модеа]] |- |[[РА Валандово]] |- |[[РА Пела]] |- |[[Скај радио плус]] |- |[[РА Енџелс ФМ]] |- |[[РА Ла Коста]] |- |[[РА Пулс]] |- |[[РА Супер]] |- |[[РА Хит]] |- |[[РА Блета]] |- |[[РА Џез ФМ]] |- |[[РА Холидеј]] |- |[[РА Еко]] |- |[[РА Зора]] |- |[[РА Фама]] |- |[[РА Свети Николе]] |- |[[РА Бум]] |- |[[РА Мефф]] |- |[[РА Плеј]] |- |[[РА Мерак 5 ФМ]] |- |[[РА Комета]] |- |[[РА Ррапи]] |- |[[РА МХ]] |- |[[РА Голди]] |- |[[РА Актуел]] |- |[[РА 106]] |- |[[РА Експрес]] |- |[[РА Кочани ФМ]] |- |[[РА Александар Македонски]] |- |[[РА Кисс]] |- |[[РА Акорд]] |- |[[РА Галакси-2002]] |- |[[РА Браво]] |- |[[РА Аљбана]] |- |[[РА Лав]] |- |[[РА Дрини]] |- |[[РА 5 Чоки]] |- |[[РА Ускана-Плус]] |- |[[РА Медисон]] |- |[[РА Плус Форте]] |- |[[РА ПРО-ФМ]] |- |[[РА Ред ФМ]] |- |[[РА 102-ка ФМ]] |- |[[РА Балкан ФМ]] |- |[[РА Делфин]] |- |[[РА Јехона ФМ]] |- |[[РА Универзитетско УКЛО ФМ]] |- |[[РА Универзитетско УГД ФМ]] |- |[[РА Б-97]] |} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://radiomap.eu/makedonski Европска радиокарта] * [http://predavatel.com/mk/radio/ Сите радиостаници во Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200115015617/http://predavatel.com/mk/radio/ |date=2020-01-15 }} * [https://www.makedonijafm.net/ Македонски радиостаници] [[Категорија:Радиостаници во Македонија ]] [[Категорија:Медиуми во Македонија]] asggf51rzafugh32jevzypx0fvr1mot 0 1240426 5543170 5432935 2026-04-21T23:02:22Z Dandarmkd 31127 5543170 wikitext text/x-wiki [[Податотека: Dąb Bartek 1.jpg|мини|250px|Бартек во 2016 година]] '''Бартек''' ({{langx|pl|Dąb Bartek}}) – еден од најстарите [[даб]]ови во [[Полска]]. Од 1954 година е заштитен како [[споменик на природата]], расте во близина на селото [[Бартков]]. == Старост и големина на дабот == Цезари Пацињак во својата книга од 1992 година ги дава резултатите од своето истражување на дрвото, според кое тоа има 654 години.<ref>Cezary Pacyniak: „Najstarsze drzewa w Polsce. Przewodnik“, PTTK „Kraj“, Warszawa 1992, ISBN 83-7005-199-5</ref> Според мерењата од 2013 година, дрвото е високо 28,5 метра<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://kielce.gazeta.pl/kielce/1,47262,14217436,Uczelnie_badaja_dab_Bartek__Mierza_go_w_trzech_wymiarach.html |title=Gazeta.pl: ''Университети разгледа Бартек дъб'' |accessdate=2020-04-11 |archive-date=2015-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109032126/http://kielce.gazeta.pl/kielce/1,47262,14217436,Uczelnie_badaja_dab_Bartek__Mierza_go_w_trzech_wymiarach.html |url-status=dead }}</ref> , обиколката на стеблото на висина на градите (1,3 метра) била 9,85 метра, а на ниво на земјата 13,4 м, дебелината му била 3,14 м.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.radom.lasy.gov.pl/web/zagnansk/53 |title=Nadleśnictwo Zagnańsk: Заштита на природата |accessdate=2020-04-11 |archive-date=2013-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030030233/http://www.radom.lasy.gov.pl/web/zagnansk/53 |url-status=dead }}</ref> == Историја == Во 1829 година, дабот имал четиринаесет главни и шеснаесет странични гранки, а во 2008 година осум главни гранки<ref name=PIK>{{Наведена мрежна страница |url=http://pik.kielce.pl/page/1583/article/0/ |title=Portal Informacji Kulturalnej województwa świętokrzyskiego – ''Dąb Bartek'' |accessdate=2015-01-09 |archive-date=2015-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109032424/http://pik.kielce.pl/page/1583/article/0/ |url-status=dead }}</ref>. Во 1906 година, дабовото дрво страдало од пожарот на околните згради<ref name=ZT>Zarzyński P. & Tomusiak R., 2013: Najgrubsze dęby Polski (2). Przyroda Polska, 7, strona 19.</ref>.. Во 1920 година, стеблото на дрвото било зацементирано; во 1978 година оваа заптивка била извадена<ref name=ZT />], а дефектот беше исполнет со заптивка од смола<ref name=PIK /> и маскирана со кора<ref name=ZT />.. Во 1934 година, жирито со кое претседавал професорот Вадисаслав Шафер го прогласило Бартек за „најубавото дрво во Полска“<ref name=PIK />. Дабот беше прогласен за [[споменик на природата]] со одлука на Президиумот на радата на војводството од 28.10.1954 година<ref name=PIK />. Дрвото било запишано во регистарот на споменици на природата со Регулативата бр. 35/2007 од војводствот од 12 декември 2007 година во врска со признавањето како споменик на природата<ref>{{нмс|title=Rozporządzenie nr 35/2007 Wojewody Świętokrzyskiego z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawie uznania za pomniki przyrody|agency=Świętokrzyski UW}}</ref>. На 3 јуни 1991 година во дрвото удрил гром при што била оштетена една од гранките и дел од стеблото. Штетата е конзервирана<ref name=PIK />. Подоцна на дрвото бил монтиран [[громобран]]<ref name=ZT />. Во 1997 година биле монтирани телескопски потпори на гранките<ref name=ZT />. ==Легенда== Според една легенда, [[Јан III Собиески]] и [[Марија Казимира д’Аркен]] скриле богатство во Бартек<ref>{{нмс|title=Legendy Świętokrzyskie |year=1996 |place=Kielce |pages=45 |author=Tatiana Banaś |author2=Ryszard Garus |isbn=83-86953-07-1}}</ref>. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Споменици на природата на Полска]] [[Категорија:Поединечни дрва во Полска]] n5lsxc3nqu691s6h7k2zr8uqeij2t4e 0 1241554 5542974 5539110 2026-04-21T18:08:36Z Oursana 43972 -+Monet - Cour de ferme en Normandie, 1863.jpg 5542974 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Autoportret Claude Monet.jpg|мини|[[Клод Моне]], ''Автопортрет со беретка'', 1886]] Ова е нецелосен список на делата, вклучувајќи ги скоро сите завршени слики, но без подготвителните црно-бели скици, на [[Клод Моне]] (14 ноември 1840 - 5 декември 1926 година) <ref Name=giverny>[http://giverny.org/monet/biograph/ Biography of Claude Monet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621080544/http://giverny.org/monet/biograph/ |date=2007-06-21 }} giverny.org.</ref> кој бил основач на француското импресионистичко [[сликарство]] и најдоследен и најплоден практичар на филозофијата на движењето за изразување на своите сфаќања пред природата, особено што се однесува на [[пејзажно сликарство|пејзажното сликарство]] [[пленер]].<ref>House, John, et al. (1998). ''Monet in the 20th Century''. New Haven, Connecticut: Yale University Press. p. 2.</ref> Терминот „импресионизам“ е изведен од насловот на неговата слика ''[[Импресија, изгрејсонце]]'' (''Impression, soleil levant''). Она што го прави Моне да се разликува од другите импресионистички сликари е неговата иновативна идеја да создава „серии слики“ посветени на единствена тема или субјект. Со повторливо проучување на темата во различни периоди од денот, сликите на Моне ги покажуваат ефектите на сончевата светлина, времето и метереолошта состојба преку бојата и контрастот. „Сериите слики“ на Моне се добро познати и забележителни и ги вклучуваат „Стогови“, „Барски тикви“, „Руански катедрали “, „Лондонски парламент“, „Мост Чаринг Крос“ и „Тополи“. Неговото огромно творештво од скоро 2000 слики било каталогизирано од Даниел Вилденштајн во „Моне: Каталог резоне“ (Monet: Catalog Raisonné). ==Хронологија== * 1862–1871 [[Париз]]. Посети на [[Трувил]] (1870), [[Лондон]] и [[Амстердам]] (1871) * 1870 брак со [[Камиj Донсје]]. * 1871–1878 Семеен живот во [[Аржaнтеј]], близу Париз. Посета на Амстердам (1874) * 1878 живот во Париз - раѓање на Мишел Моне * 1878–1881 живее во [[Ветеј]], 60 км северозападно од Париз. Посета на [[Фекан]]. * 1879 Смрт на Камиj * 1881-1883 живее во [[Поаси]], 25 км северозападно од Париз. * 1883 живее во [[Вернон]], [[Нормандија]] * 1883-1926 живее во [[Живерни]], 80 км северозападно од Париз. Посети на [[Бордигера]] (1884), [[Холандија]] (1886), [[Бел Ил]] (1886), [[Антиб]] (1888), [[Крез (департман)|Крез]] (1889), [[Руан]] (1892, 1893, 1894), [[Норвешка]] (1895), [[Лондон]] (1900), [[Венеција]] (1908) ) * 1892 брак со Алис Ошеде * 1926 Смрт ==Дела од Клод Моне== ===1858-1871 (Париз, Лондон, Амстердам)=== {| class="sortable wikitable" style="margin-left:0.5em; text-align:left" ! Слика !! Име !! Година !! Музеј !! Димензии (во cm) !! Кат. бр.<br>медиум |- |[[Податотека:Monet Veduta di Rouelles.jpg|150px]] |''Поглед на Руел, Авр'' |1858 |Приватна колекција |46 x 65 |W.1 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 5.png|150px]] |''Пејзаж со фабрики'' |1858–61 |Приватна колекција |22 x 40 |W.5<br>Масло на дрво |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 5a.png|150px]] |''Пејзаж со фабрики'' |1858–61 |Приватна колекција |17 x 29 |W.5a<br>Масло на дрво |- |[[Податотека:Coint d'atelier.jpg|150px]] |''Катче во ателјето'' |1861 |[[Музеј Орсе]], Париз |182 x 127 |W.6 |- |[[Податотека:Monet-faisan-musée de rouen.jpg|150px]] |''Мртва природа со фазан'' |1861 |[[Музеј Орсе]], Париз |76 x 62.5 |W.7 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 9.png|150px]] |''Котлет'' |(1861) |Приватна колекција |33 x 45 |W. 9 |- |[[Податотека:Trophies-of-the-hunt-Monet.jpg|150px]] |''Ловечки трофеј'' |1862 |[[Музеј Орсе]], Париз |104 x 75 |W.10 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 10a.png|150px]] |''Мртва природа со еребици'' |1862–63 |Приватна колекција |54.5 x 73 |W.10a |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 11.png|150px]] |''Кучешка глава'' |1862–63 |Приватна колекција |32 x 24.5 |W.11 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 12.png|150px]] |''Глава на англиски ‘рт'' |1862–63 |Приватна колекција |24 x 28 |W.12 |- |[[Податотека:Still Life with Bottle, Carafe, Bread, and Wine A26263.jpg|150px]] |''Мртва природа со шише, караф, леб и вино'' |1862863 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |40.5 x 59.5 |W.13 |- |[[Податотека:Monet - Stilleben mit Fleisch.jpg|150px]] |''Мртва природа со месо'' |1862–63 |[[Музеј Орсе]], Париз |24 x 32 |W.14 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 15.png|150px]] |''Женска глава'' |1862–63 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |52 x 41.5 |W.15 |- |[[Податотека:Monet - Cour de ferme en Normandie, 1863.jpg|150x150пкс]] |''Селско двориште во Нормандија'' |1863 |[[Музеј Орсе]], Париз<ref>The Unknown Monet Pastels and Drawings, Ganz and Kendall p. 76</ref> |65 x 80 |W.16 |- |[[File:Monet - Straße im Wald von Fontebleau.jpg|150px]] |''Пат во шума'' |1864 |Приватна колекција |43 x 60 |W.17 |- |[[File:Monet - Woodgatherers at the Edge of the Forest, about 1863.jpg|150px]] |''Собирачи на ветки во шумата Фонтенебло'' |1864 |[[Музеј на убави уметности, Бостон]] |61 x 91.5 |W.18<br>Масло на дрво |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 19.png|150px]] |Калдрма во Шаји |1864 |Приватна колекција |98 x 130 |W.19 |- |[[File:Clevelandart 1953.155.jpg|150px]] |''Пролетни цвеќиња'' |1864 |[[Музеј на уметноста во Кливленд]] |116.5 x 91 |W.20 |- |[[File:Claude Monet - The Seashore at Sainte-Adresse - 53.13 - Minneapolis Institute of Arts.jpg|150px]] |''Брегот кај Сент-Адрес'' |1864 |[[Институт на уметноста Минеаполис]] |40 x 73 |W.22 |- |[[File:Claude Monet - Étretat, (1864).jpg|150px]] |''Етрта'' |1864 |Здружение "Peindre en Normandie" |27 x 41 |W.22a |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 22b.png|150px]] |''Етрта порт д’авал'' |1864 |Приватна колекција |28 x 49 |W.22b |- |[[File:Claude Monnet.Coastal landscape.jpg|150px]] |''Крајбрежен пејзаж'' |1864 |[[Музеј Ван Гог]], Амстердам |53 x 80 |W.23 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 24.png|150px]] |''Пат до фармата Сен Симеон'' |1864 | |59 x 80 |W.24 |- |[[File:Monet - the-road-to-the-farm-of-saint-simeon.jpg|150px]] |''Пат до фармата Сен Симеон'' |1864 |Приватна колекција |37 x 22 |W.25<br>Масло на дрво |- | |''Градилиште на чунови близу Онфлер'' |1864 |Приватна колекција |55 x 81 |W.26 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 27.png|150px]] |''Градилиште на чунови близу Онфлер'' |1864 |Приватна колекција |57 x 81 |W. 27 |- |[[File:Monet w28(1).jpg|150px]] |''Пат до фармата Сен Симеон'' |1864 |Приватна колекција |54 x 73 |W.28 |- |[[File:Claude Monet - Walk (Road of the Farm Saint-Siméon) - Google Art Project.jpg|150px]] |''Пат до фармата Сен Симеон'' |1864 |[[Национален музеј на западна уметност]], Токио |82 x 46 |W.29 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 30.png|150px]] |''Пат до фармата Сен Симеон'' |1864 |Приватна колекција |91 x 48 |W.30<br>Масло на дрво |- |[[File:Monet w 31.jpg|150px]] |''Капетанијата во Онфлер'' |1864 |Приватна колекција |48.5 x 73 |W.31 |- | |''Капетанијата во Онфлер'' |1864 |Приватна колекција |53 x 73 |W.32 |- |[[File:Claude Monet - Rue de la Bavole, Honfleur - Google Art Project.jpg|150px]] |''Улицата Бавол во Онфлер'' |1864 |[[Музеј на убави уметности, Бостон]] |56 x 61 |W.33 |- |[[File:Monet - La Rue de la Bavolle à Honfleur, 1864.jpg|150px]] |''Улицата Бавол во Онфлер'' |1864 |[[Кунстхале Манхајм]] |58 x 63 |W.34 |- |[[File:Claude Monet - La chapelle de Notre-Dame-de-Grâce, Honfleur.jpg|150px]] |''Капелата Нотр Дам де Грас во Онфлер'' |1864 |Приватна колекција |52 x 68 |W.35 |- | |''Фарма близу Онфлер'' |1864 |Приватна колекција |38 x 46 |W.36 |- |[[File:Monet - Towing a Boat, Honfleur, 1864.jpg|150px]] |''Извлекување на чун, Онфлер |1864 |[[Меморијална уметничка галерија]], Универзитет Рочестер, Њујорк |55.5 x 82 |W.37 |- |[[File:Monet - Le phare de Honfleur, 1864.jpg|150px]] |''Светилник кај хоспициј'' |1864 |[[Кунстхаус Цирих]] |54 x 81 |W.38 |- |[[File:Monet Pointe de la Hève.jpg|150px]] |'’Ртот Ев, Онфлер'' |1864 |[[Национална галерија]], Лондон |41 x 73 |W.39 |- | |''Крајбрежје кај Сент Адрес'' |1864 |Приватна колекција |30 x 69 |W.39a |- |[[File:Claude Monet - Chevaux à la pointe de la Hève.jpg|150px]] |''Коњи кај ртот Ев'' |1864 |Приватна колекција |51.5 x 73 |W.40 |- |[[File:'The Beach at Honfleur' by Claude Monet, LACMA.jpg|150px]] |''Плажа кај Онфлер'' |1864–66 |[[Уметнички музеј во Лоџ Анџелес]] |60 x 81 |W.41 |- |[[File:Monet w 42.jpg|150px]] |''Портрет на човек кој стои'' |1864 |Приватна колекција |45.5 x 32 |W.42 |- |[[File:Dr. Leclenché MET DT1900.jpg|150px]] |''Д-р Лекланше'' |1864 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |46 x 32.5 |W.43 |- |[[File:Monet w 44.jpg|150px]] |''Човек со луле'' |1864 |Приватна колекција |45 x 34 |W.44 |- |[[File:Monet, A Cart on the Snowy Road at Honfleur (1865 or 1867).jpg|150px]] |''Кола на снежен пат во Онфлер]]'' |1865 или 1867 |[[Музеј Орсе]], Париз |65 x 92 |W.50 |- |[[File:'Mouth of the Seine' by Claude Monet, Norton Simon Museum.JPG|150px]] |''Устието на Сена во Онфлер'' |1865 |[[Музеј Нортон Симон]], Пасадена, Калифорнија |90 x 150 |W.51 |- |[[File:Claude Monet - La Pointe de la Hève at Low Tide - Google Art Project.jpg|150px]] |'’Ртот Ев при осека'' |1865 |[[Музеј на уметноста Кимбер]], Форт Ворт, Тексас |90 x 150 |W.52 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 53.png|150px]] |''Портрет на човек: Адолф Моне'' |1865 |[[Музеј на уметноста Зимерли]], Њу Брунсвик |53 x 45 |W.53 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 53a.png|150px]] |''Адолф Моне, татко на уметникот'' |1865 |Приватна колекција |46 x 38 |W.53a |- |[[File:Monet Jacquemont Victor.jpg|150px]] |''Виктор Жакмон држи сонцобран'' |1865 |[[Кунстхаус Цирих]] |105 x 61.5 |W.54 |- | |''Селско двориште во Шаји'' |1865 |Приватна колекција |54 x 80 |W.55 |- |[[File:Haystacks at Chailly at Sunrise, 1865, oil on canvas, 11 7-8 x 23 3-4 inches (30 x 60 cm), San Diego Museum of Art.jpg|150px]] |''Стогови во Шаји на зајдисонце'' |1865 |[[Музеј на уметноста во Сан Диего]] |30 x 60 |W.55a |- |[[File:Monet Le Pave de Chailly Musee dOrsay.JPG|150px]] |''Калдрмата Шаји'' |1865 |[[Музеј Орсе]], Париз |42 x 59 |W.56 |- |[[File:Le Pavé de Chailly in the Forest of Fontainebleau (Monet).jpg|150px]] |''Калдрмата Шаји во шумата Фонтенбло'' |1865 |[[Ордрупгард]], Копенхаген |97 x 130 |W.57 |- |[[File:Monet - wooded-path-1865.jpg|150px]] |''Пат во шумата'' |1865 |Приватна колекција |79 x 58 |W.58 |- |[[File:Monet - Wald von Fontainbleau.jpeg|150px]] |''Шума Фонтенбло'' |1865 |[[Кунстмузеум Винтертур]] |50 x 65 |W.59 |- |[[File:The Bodmer Oak, Fontainebleau Forest MET DT1560.jpg|150px]] |''Дабот Бодмер, Фонтенбло |1865 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |97 x 130 |W.60 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 60a.png|150px]] |''Дабот Бодмер'' |1865 |Приватна колекција |54 x 40 |W.60a |- |[[File:Bazille and Camille (Study for Déjeuner sur l'Herbe) A35075.jpg|150px]] |''Шетачи'' (студија за ''Појадок на трева'') |1865 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |93.5 x 69.5 |W.61 |- |[[File:Le Déjeuner sur l'herbe - Monet (Pushkin Museum).jpg|150px]] |''[[Појадок на трева (Моне)|Појадок на трева (студија)]]'' |1865 |[[Музеј Пушкин]], Москва |130 x 181 |W.62 |- |[[File:Claude Monet - Le dejeurner sur l'herbe (left panel).jpg|150px]] |''[[Појадок на трева (Моне)|Појадок на трева – лев панел]]'' |1865–66 |[[Музеј Орсе]], Париз |418 x 150 |W.63/1 |- | [[File:Monet dejeunersurlherbe.jpg|150px]] |''[[Појадок на трева (Моне)|Појадок на трева – десен панел]]'' |1865–66 |[[Музеј Орсе]], Париз |248 x 217 |W.63/2 |- |[[File:Monet - camille-with-a-small-dog.jpg|150px]] |''Камиј со мало куче'' |1866 |Приватна колекција |73 x 54 |W.64 |- |[[File:Claude Monet - Camille.JPG|150px]] |''Камиј'' (позната и како ''Жената со зелен фустан'') |1866 |[[Кунстхале Бремен]] |231 x 151 |W.65 |- |[[File:Monet w 66.jpg|150px]] |''Камиј (реплика)'' |1866 |[[Национален музеј на уметноста на Романија]], Букурешт |81 x 55 |W.66<br>Масло на дрво |- |[[File:Claude Monet 024.jpg|150px]] |''[[Жени во градина]]'' |1866 |[[Музеј Орсе]], Париз |256 x 208 |W.67 |- |[[File:Claude Monet 022.jpg|150px]] |''[[Жени во градина]]'' |1867 |[[Ермитаж]], Санкт Петербург |80 x 99 |W.68 |- |[[File:Claude Monet, Adolphe Monet in the Garden of Le Coteau at Sainte-Adresse, 1867.jpg|150px]] |''Адолф Моне во градината на Кото во Сент Адрес'' |1867 |Приватна колекција |81 x 99 |W.68a |- |[[File:Claude Monet 007.jpg|150px]] |''Градина во цут'' |1866 |[[Музеј Орсе]], Париз |65 x 54 |W.69 |- |[[File:Claude Monet - Jar of Peaches - Google Art Project.jpg|150px]] |''Тегла со праски'' |1866 |[[Статлихе кунстсамлунген Дрезден]] |55.5 x 46 |W.70 |- |[[File:Monet - Seelandschaft Nachteffekt.jpg|150px]] |''Морски пејзаж, ноќен ефект'' |1866 |[[Национални галерии на Шкотска]] |59.5 x 72.5 |W.71 |- | |''Морски пејзаж'' |1866 |[[Ордупгард]], Копенхаген |42 x 59.5 |W.72 |- |[[File:Claude Monet - La Vague Verte.jpg|150px]] |''Зелен бран'' |1866 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |49 x 65 |W.73 |- |[[File:Monet Bateaux de pêche, Honfleur w74.jpg|150px]] |''Рибарски бродови, Онфлер'' |1867 |[[Национален музеј на уметноста на Романија]], Букурешт |38 x 46 |W.74 |- |[[File:Monet - sailing-boats-at-honfleur.jpg|150px]] |''Едреници во Онфлер'' |1866 |Приватна колекција |55 x 46 |W.75 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 76.png|150px]] |''Рибарски бродови'' (студија) |1866 |Приватна колекција |45 x 55 |W.76 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 77.png|150px]] |''Пристаништето Онфлер'' |1867 |Уништена во Втората светска војна |148 x 226 |W.77 |- |[[File:Claude monet bateaux dans le port de honfleur040433).jpg|150px]] |''Бродово во пристаништето Онфлер'' |1866 |Приватна колекција |49 x 65 |W.77a |- |[[File:1867 The Road in front of Saint-Simeon Farm in Winter.jpg|150px]] |''[[Патот пред фармата Сен Симеон во зима]]'' |1867 |[[Музеј Орсе]], Париз |81 x 100 |W.79 |- |[[File:Monet - Road toward the Farm Saint-Siméon, Honfleur, 1867.jpg|150px]] |''Пат до фармата Сен Симеон'' |1867 |[[Музеј Фог]], Кембриџ |56 x 81 |W.80 |- | |''Патот до фармата Сен Симеон во зима'' |1867 |Приватна колекција |49 x 65 |W.81 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 82.png|150px]] |''Снежен пат во Онфлер'' |1867 |Приватна колекција |75 x 100 |W.82 |- |[[File:Quai du Louvre 1867, by Claude Monet.jpg|150px]] |''Кејот кај Лувр'' |1867 |[[Кунстмузеум ден Хаг]], Хаг |65 x 92 |W.83 |- |[[File:Claude Monet - St. Germain l'Auxerrois à Paris - Google Art Project.jpg|150px]] |''Сен Жермен л’Оксероа'' |1867 |[[Стара национална галерија]], Берлин |79 x 98 |W.84 |- |[[File:Monet - Garten der Infantin.jpg|150px]] |''Градина на принцезата'' |1867 |[[Меморијален уметнички музеј Ален]], Обелин |91 x 62 |W.85 |- |[[File:Claude Monet, Seascape - Storm.JPG|150px]] |''Бурно море'' |1867 |[[Уметнички институт Кларк]], Вилијамстон |49 x 64 |W.86 |- |[[File:'The Entrance to the Port of Le Havre' by Monet, Norton Simon Museum.JPG|150px]] |''Влез во пристаништето Авр'' |1867 |[[Музеј Нортон Симон]], Пасадена |50 x 61 |W.87 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 87a.png|150px]] |''Во пристаништето Онфлер'' |1867 |непознато |6.5 x 9 |W.87a |- | |''Пристаништето Авр во невреме'' |1867 |Приватна колекција |50 x 61 |W.88 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 90.png|150px]] |''Плажата кај Сент Адрес'' |1867 |Приватна колекција |59 x 80 |W.90 |- |[[File:Claude Monet, 1867, Regatta at Sainte-Adresse, Metropolitan Museum of Art.jpg|150px]] |''[[Регата во Сент Адрес (Моне)|Регата во Сент Адрес]]'' |1867 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |75.5 x 101.5 |W.91 |- |[[File:Claude Monet - The Beach at Sainte-Adresse - Google Art Project.jpg|150px]] |''Плажата кај Сент Адрес'' |1867 |[[Уметнички институт на Чикаго]] |75 x 101 |W.92 |- |[[File:Sainte-Adresse A12549.jpg|150px]] |''Сент Адрес, рибарски чунови на брегот'' |1867 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |57 x 80 |W.93 |- |[[File:Promenade sur la falaise de Sainte-Adresse, by Claude Monet, 1867, oil on canvas - Matsuoka Museum of Art - Tokyo, Japan - DSC07396.JPG|150px]] |''Прошетка по стрмините на Сент Адрес'' |1867 |[[Музеј на уметноста Мацука]], Токио |54 x 79 |W.93a |- |[[File:La Cabane de Sainte-Adresse (1867) Claude Monet - Musée d'Art et d'Histoire de Genève (W 94).jpg|150px]] |''Колиба во Сент Адрес'' |1867 |[[Уметнички и историски музеј (Женева)|Уметнички и историски музеј]], Женева |52 x 62 |W.94 |- |[[File:Claude Monet - Jardin à Sainte-Adresse.jpg|150px]] |''[[Градина во Сент Адрес (Моне)|Градина во Сент Адрес]]'' |1867 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |98 x 130 |W.95 |- |[[File:Claude Monet - Street in Sainte-Adresse (1867).jpg|150px]] |''Улица во Сент Адрес'' |1867 |[[Уметнички институт Кларк]], Вилијамстон |80 x 59.5 |W.98 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 99.png|150px]] |''Портрет на човек'' |1867 |Приватна колекција |35 x 26.5 |W.99 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 100.png|150px]] |''Портрет на Ернест Кабад'' |1867 |Приватна колекција |61 x 46 |W.100 |- |[[File:The Cradle - Camille with the Artist's Son Jean A14894.jpg|150px]] |''Жан Моне во својата лулка'' |1867 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |116 x 89 |W.101 |- |[[File:Monet w 102.jpg|150px]] |''Мртва природа со птици и овошје'' |1867 |Приватна колекција |50 x 61 |W.102 |- | |''Мртва природа со круши и грозје'' |1867 |Приватна колекција |46 x 56 |W.103 |- |[[File:Monet w 104.jpg|150px]] |''Круши и грозје'' |1867–68 |Приватна колекција |64.5 x 80 |W.104 |- |[[File:Monet - ice-floes-on-the-seine-at-bougival-1868.jpg|150px]] |''Ледени санти по Сена кај Буживал'' |1867–68 |[[Лувр]], Париз |65 x 81 |W.105 |- |[[File:Monet w 106.jpg|150px]] |''Снег по реката'' |1867–68 |Приватна колекција |59.5 x 73.5 |W.106 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 108.png|150px]] |''Заспаниот Жан Моне'' |1868 |[[Ни Карлсберг Глиптотек]], Копенхаген |42 x 50 |W.108 |- | |''Бранобран кај Авр'' |1868 |Приватна колекција |147 x 226 |W.109 |- |[[File:Claude Monet - On the Bank of the Seine, Bennecourt - 1922.427 - Art Institute of Chicago.jpg|150px]] |''[[На брегот на Сена, Бенкур]]'' |1868 |[[Уметнички институт Чикаго]] |81 x 100 |W.110 |- |[[File:The Sea at Le Havre 1868.jpg|150px]] |''Морето кај Сент Адрес'' |1868 |[[Музеј на уметноста Карнеџи]], Питсбург |60 x 80 |W.112 |- |[[File:Bord de mer à Sainte-Adresse.jpg|150px]] |''Морскиот брег кај Сент Адрес'' |1868 |Приватна колекција |46 x 65 |W.113 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 114.png|150px]] |''Куќарки кај Сент Адрес'' |1868 |Приватна колекција |43 x 65 |W.114 |- |[[File:Monet - The Seine Near its Estuary, Honfleur, ca. 1868.jpg|150px]] |''Сена во близина на своето устие, Онфлер'' |1868 |[[Музеј на школото за дизајн на Род Ајленд]], Провиденс |48 x 73 |W.115 |- |[[File:Boats by Claude Monet.jpg|150px]] |''Рибарски бродови кај Онфлер'' |1868 |[[Музеј Калуст Гулбенкијан]], Лисабон |100 x 80 |W.116 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 117.png|150px]] |''Брод лежи при осека во Фекан'' |1868 |Приватна колекција |74 x 54 |W.117 |- |[[File:Monet - Gestrandetes Boot in Fécamp.jpeg|150px]] |''Заринкан брод во Фекан'' |1868 |[[Кунстмузеум Винтертур]] |61 x 46.5 |W.118 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 119.png|150px]] |''Бродови во Фекан'' |1868 |Приватна колекција |75 x 57 |W.119 |- |[[File:Claude Monet 036.jpg|150px]] |''Мадам Годибер'' |1868 |[[Музеј Орсе]], Париз |216 x 138 |W.121 |- |[[File:Monet w 123.jpg|150px]] |''Портрет на младата Годибер'' |1868 |Приватна колекција |46 x 38 |W.123 |- |[[File:Monet - fishing-boats-calm-sea.jpg|150px]] |''Рибарски бродови, мирно море'' |1868 |Приватна колекција |65 x 54 |W.124 |- |[[File:Monet Sailing Boats at Sea w125.jpg|150px]] |''Едреници на море'' |1868 |Кантонален музеј на уметноста во Лозана |45 x 61 |W.125 |- |[[File:Monet - Fishing Boats at Sea, 1868.jpg|150px]] |''Рибарски бродови на море'' |1868–69 |[[Музеј Хил-Стед]], Фармингтон |96 x 130 |W.126 |- | |''Бурно море во Етрта'' |1868–69 |[[Музеј Орсе]], Париз |66 x 131 |W.127 |- |[[File:Chemin en Normandie by Claude Monet, 1868, oil on canvas - Matsuoka Museum of Art - Tokyo, Japan - DSC07407.JPG|150px]] |''Пат во Нормандија'' |1868 |[[Музеј на уметноста Мацука]], Токио |81 x 60 |W.128 |- |[[File:Monet - Das Nachtessen, 1868-69.jpg|150px]] |''Вечера'' |1868–69 |[[Фондација Е.Г. Бирле]], Цирих |52 x 65 |W.129 |- |[[File:Claude Monet - Intérieur, Après dîner.jpg|150px]] |''После вечера'' |1868–69 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |50 x 65 |W.130 |- |[[File:L'Enfant a la tasse, portrait de Jean Monet.jpg|150px]] |''[[Дете со шолја]]'' (портрет на Жан Моне) |1868 |Приватна колекција |46 x 33 |W.131 |- |[[File:The Luncheon by Claude Monet - Städel - Frankfurt am Main - Germany 2017.jpg|150px]] |''Ручек'' |1868 |[[Музеј Штедел]], Франкфурт |230 x 150 |W.132 |- |[[File:Claude Monet - The Magpie - Google Art Project.jpg|150px]] |''[[Страчка (Моне)|Страчка]]'' |1868–69 |[[Музеј Орсе]] Париз |89 x 130 |W.133 |- |[[File:La Grenouillère MET DT833.jpg|150px]] |''Жабарнак'' |1869 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |75 x 100 |W.134 |- |[[File:Monet - Bathers at La Grenouillère.jpg|150px]] |''Капачи кај Ла Гренујер'' |1869 |[[Национална галерија]], Лондон |73 x 92 |W.135 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 136.png|150px]] |''Ла Гренујер'' |1869 |Уништена за време на Втората светска војна |непознато |W.136 |- |[[File:Monet barques w 137.jpg|150px]] |''Чунови на весла'' |1869 |[[Кунстхале Бремен]] |33 x 46 |W.137 |- | |''Пристанување'' |1869 |Приватна колекција |54 x 74 |W.138 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 138a.png|150px]] |''Луѓе во чун на весла'' |1869 |Приватна колекција |18 x 22 |W.138a |- |[[File:Claude Monet (French - Still Life with Flowers and Fruit - Google Art Project.jpg|150px]] |''Цвеќе и овошје'' |1869 |[[Музеј Пол Гети]], Лос Анџелес |100 x 80 |W.139 |- |[[File:Monet - Red Mullets, c. 1870.jpg|150px]] |''Црвени ципли'' |1869 |[[Музеј Фог]], Кембриџ |35.5 x 50 |W.140 |- |[[File:Pheasant Claude Monet 1869.jpeg|150px]] |''Фазан'' |1869 |Приватна колекција |41 x 79 |W.141 |- |[[File:Bemberg Fondation Toulouse - Claude Monet - Portrait de son fils Jean en bonnet à pompon - 1869 42x33 Inv.2076.jpg|150px]] |''Портрет на Жан Моне со капа'' |1869 |[[Фондација Бемберг]], Тулуза |41 x 34 |W.142 |- | |''Сена во Буживал'' |1869 |Приватна колекција |51 x 65 |W.143 |- |[[File:Monet - path-through-the-forest-snow-effect.jpg|150px]] |''Пат низ шумата, снежен ефект'' |1870 |Приватна колекција |58 x 63 |W.144 |- |[[File:Monet w145.jpg|150px]] |''Снег на зајдисонце'' |1869 |[[Музеј на уметноста во Руан]] |43 x 65 |W.145 |- |[[File:Monet w146.jpg|150px]] |''Глава на дива свиња'' |1869 |Музеј Гезирех, [[Каиро]] |54 x 65 |W.146 |- |[[File:Snow-effect-the-road-to-louveciennes.jpg|150px]] |''Патот за Лувесјен, снежен ефект'' |1869 |Приватна колекција |55 x 65 |W.147 |- |[[File:Road-at-louveciennes-melting-snow-sunset.jpg|150px]] |''Патот во Лувесјен, снег што се топи, зајдисонце'' |1869 |Приватна колекција |40 x 54 |W.148 |- | |''Пешадиски стражари се шетаат долж реката'' |1870 |Приватна колекција |54 x 65 |W.149 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 150.png|150px]] |''Сена во Буживал'' |1870 |Приватна колекција |40 x 73 |W.150 |- |[[File:The Seine at Bougival 1946 4.jpg|150px]] |''Сена во Буживал, вечер'' (позната и како ''Буживал'') |1870 |[[Музеј на уметноста на колеџот Смит]], Нортхемптон |60 x 73.5 |W.151 |- |[[File:Monet - the-bridge-at-bougival.jpg|150px]] |''Мост во Буживал'' |1869 |[[Музеј на уметноста Кариер]], Манчестер |63.5 x 91.5 |W.152 |- |[[File:Claude Monet - Train in the Countryside - Google Art Project.jpg|150px]] |''Воз на село'' |1870 |[[Музеј Орсе]], Париз |50 x 65 |W.153 |- | |''Влез во пристаништето Трувил'' |1870 |[[Музеј на уметноста, Будимпешта]] |54 x 66 |W.154 |- |[[File:Claude Monet - Hôtel des roches noires. Trouville - Google Art Project.jpg|150px]] |''Хотел Црни карпи, Трувил'' |1870 |[[Музеј Орсе]], Париз |80 x 55 |W.155 |- |[[File:The Beach at Trouville 1948.116.jpg|150px]] |''Плажата во Трувил'' |1870 |[[Вадсворт атенеум]], Хартфорд |53.5 x 65 |W.156 |- | |''Крајбрежна прошетка во Трувил'' |1870 |Приватна колекција |48 x 74 |W.157 |- |[[File:Monet trouville.jpg|150px]] |''Прошетка на плажата во Трувил'' |1870 |Приватна колекција |50 x 70 |W.157a |- |[[File:Claude Monet 002.jpg|150px]] |''Плажата во Трувил'' |1870 |[[Национална галерија]], Лондон |38 x 46 |W.158 |- |[[File:Monet - camille-sitting-on-the-beach-at-trouville-1871.jpg|150px]] |''Камиј седи на плажата во Трувил'' |1870–71 |Приватна колекција |45 x 36 |W.159 |- |[[File:Claude Monet-Camille en la playa de Trouville.jpg|150px]] |''Камиј на плажа'' |1870–71 |[[Уметничка галерија на универзитетот Јејл]], Њу Хевен |38 x 47 |W.160 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 161.png|150px]] |''Камиј на плажата во Трувил'' |1870 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |30 x 15 |W.161 |- |[[File:Monet paris marmottan strand trouville.jpg|150px]] |''На плажата во Трувил'' |1870–71 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |38 x 46 |W.162 |- |[[File:Madame Monet au canapé Monet 1871.jpg|150px]] |''Медитација, мадам Моне седи на софа'' |1870–71 |[[Музеј Орсе]], Париз |48 x 75 |W.163 |- |[[File:Monet - Hyde Park, London, ca. 1871.jpg|150px]] |''Хајд парк'' |1871 |[[Музеј на школото за дизајн на Род Ајленд]], Провиденс |41 x 74 |W.164 |- |[[File:Monet - Green Park, London, 1870 or 1871.jpg|150px]] |''Зелениот парк во Лондон'' |1871 |[[Музеј на уметноста Филаделфија]] |34 x 72 |W.165 |- |[[File:Monet The Thames at Westminster 1871 Westminster.jpg|150px]] |''Темза под Вестминистер'' |1871 |[[Национална галерија]], Лондон |47 x 73 |W.166 |- | |''Бродови во Лондонскиот Пул'' |1871 |Приватна колекција |47 x 72 |W.167 |- |[[File:Amgueddfa Cymru - Afon Tafwys yn Llundain - The Pool of London - 2651.jpeg|150px]] |''Лондонскиот Пул'' |1871 |[[Национален музеј на Велс]], Кардиф |49 x 74 |W.168 |- |[[File:Claude Monet - Vue d'un port.jpg|150px]] |''Поглед на пристаниште'' |1871 |Приватна колекција |48.5 x 63.5 |W.169 |- |[[File:Claude Monet - Windmills Near Zaandam - Walters 37894.jpg|150px]] |''Ветерници близу зандам'' |1871 |[[Музеј на уметноста Валтерс]], Балтимор |40 x 72 |W.170 |- |[[File:CLAUDE MONET 1840 - 1926 UN MOULIN À ZAANDAM.jpg|150px]] |''[[Ветерница во Зандам]]'' |1871 |[[Ни Карлсберг Глиптотек]], Копенхаген |48.5 x 73.5 |W.171 |- |[[File:Monet - Die Zaan bei Zaandam.jpg|150px]] |''Зан во Зандам'' |1871 |Приватна колекција |42 x 73 |W.172 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 173.png|150px]] |''Бродови на Зан'' |1871 |[[Уметничка галерија Глин Вивијан]], Свонси |35 x 71 |W.173 |- |[[File:Monet w174.jpg|150px]] |''Бреговите на Зан'' |1871 |Приватна колекција |33 x 70 |W.174 |- |[[File:Monet w175.jpg|150px]] |''Форзан'' |1871 |[[Музеј Зан]], Зандам |39 x 71 |W.175 |- |[[File:Monet 1871 View of the Voorzaan.jpg|150px]] |''Поглед на Форзан'' |1871 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |18 x 38 |W.176 |- |[[File:Windmill and Boats near Zaandam, Holland, by Claude Monet, 1871 - Ny Carlsberg Glyptotek - Copenhagen - DSC09437.JPG|150px]] |''[[Ветерница во Зандам|Ветерница и бродови близу Зандам]]'' |1871 |[[Ни Карлсберг Глиптотек]], Данска |48 x 73.5 |W.177 |- |[[File:Monet A Windmill Near Zaandam.jpg|150px]] |''Ветерница близу Зандам'' |1871 |[[Музеј Ешмолеан]], Оксфорд |43 x 73 |W.178 |- |[[File:Monet 1871 Seascape.jpg|150px]] |''Поглед од Форзан'' |1871 |[[Национален музеј]], Стокхолм |34 x 74 |W.179 |- | |''Ветерници во Холандија'' |1871 |Приватна колекција |46 x 71 |W.180 |- |[[File:Molens bij Zaandam - s0503S2001 - Van Gogh Museum.jpg|150px]] |''Ветерници близу Зандам'' |1871 |[[Музеј Ван Гог]], Амстердам |47 x 73 |W.181 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 182.png|150px]] |''Ветерници во Зандам'' |1871 |Приватна колекција |48 x 73 |W.182 |- |[[File:Monet Zaandam 1871 Musee d'Orsay.jpg|150px]] |''Зандам'' |1871 |[[Музеј Орсе]], Париз |47 x 73 |W.183 |- |[[File:Monet - Das blaue Haus in Zaandam.jpg|150px]] |''Сина куќа во Зандам'' |1871 |Приватна колекција |45 x 60.5 |W.184 |- |[[File:The House on the River Zaan in Zaandam.jpg|150px]] |''Куќи на реката Зан во Зандам'' |1871 |[[Музеј Штедел]], Франкфурт |47.5 x 73.5 |W.185 |- |[[File:Houses on the Achterzaan MET DT719.jpg|150px]] |''Куќи на Ахтерзан'' |1871 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |48 x 73 |W.186 |- |[[File:Monet 1871 The Zaan at Zaandam.jpg|150px]] |''Зан во Зандам'' |1871 |Приватна колекција |47 x 73 |W.187 |- |[[File:LE PORT DE ZAANDAM.PNG|150px]] |''Пристаништето во Зандам'' |1871 |Приватна колекција |47 x 74 |W.188 |- |[[File:Monet 1871 Boats at Zaandamn.jpg|150px]] |''Бродови во Зандам'' |1871 |[[Музеј Барберини]], Потсдам |45 x 72 |W.189 |- |[[File:Monet 1871 The Dam at Zaandam.jpg|150px]] |''Браната во Зандам, вечер'' |1871 |Приватна колекција |44.5 x 72.5 |W.190 |- |[[File:'Canal à Zaandam' by Claude Monet, 1871.JPG|150px]] |''Канал во Зандам'' |1871 |[[Музеј на уметноста Хај]], Атланта |44 x 72.5 |W.191 |- |[[File:Monet 1871 Zaandam, Little Bridge.jpg|150px]] |''Пешачки мост во Зандам'' |1871 |Музеј на урсулинките, Макон |46 x 38 |W.191a |- |[[File:Claude Monet Guurtje Van de Stadt.jpg|150px]] |''Гуртје Ван де Стат'' |1871 |[[Музеј Крелер-Милер]], Отерло |73 x 40 |W.192 |- |} ===1872–1878 (Аржантеј)=== {| class="sortable wikitable" style="margin-left:0.5em; text-align:left" ! Слика !! Име !! Година !! Музеј !! Димензии (во cm) !! Кат. бр.<br>медиум |- |[[Податотека:Le Pont Neuf - Claude Monet.jpg|150px]] |''Пон неф (Нов мост)'' |1872 |[[Уметнички музеј на Далас]] |53,5 × 73,5 |W.193 |- |[[Податотека:Claude Monet - Argenteuil, le pont en réparation.jpg|150px]] |''Аржантеј, поправка на мостот'' |1872 |[[Музеј Фицвилијам]], Кембриџ |60 × 80,5 |W.194 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Highway Bridge under repair.jpg|150px]] |''Дрвениот мост'' |1872 |Приватна колекција |54 × 73 |W.195 |- |[[Податотека:The Petit Bras of the Seine at Argenteuil.jpg|150px]] |''Мал ракавец на Сена во Аржантеј'' |1872 |[[Национална галерија]], Лондон |53 × 73 |W.196 |- | |''Поглед на Аржантеј од малиот ракавец на Сена'' |1872 |Приватна колекција |50 × 65 |W.197 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Seine at Argenteuil 1873.jpg|150px]] |''Сена во Аржантеј'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |50 × 61 |W.198 |- | |''Пролет во Аржантеј'' |1872 |[[Уметнички музеј Портланд]] |51 × 62 |W.199 |- | |''Мал чамец на малиот ракавец на Сена во Аржантеј'' |1872 |Приватна колекција |51 × 63,5 |W.200 |- |[[Податотека:Monet - trees-in-bloom.jpg|150px]] |''Дрва во цут'' |1872 |Приватна колекција |57,5 × 69,5 |W.201 |- |[[Податотека:Monet - the-garden.jpg|150px]] |''Градина'' |1872 |Приватна колекција |64 × 81 |W.202 |- |[[Податотека:Monet, Lilas, temps gris, 1872-73.gif|150px]] |''Јорговани, тмурно време'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |48 × 64 |W.203 |- |[[Податотека:Lilacs in the Sun, 1872.jpg|150px]] |''Јоргоани на сонце'' |1872 |[[Музеј Пушкин]], Москва |50 × 65 |W.204 |- |[[Податотека:Claude Monet - Springtime - Google Art Project.jpg|150px]] |''[[Пролет (слика)|Пролет]]'' |1872 |[[Музеј на уметноста Валтерс]], Балтимор |50 × 65 |W.205 |- |[[Податотека:Claude Monet 017.jpg|150px]] |''Рекичката Робек, Руан |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |60 × 65 |W.206 |- |[[Податотека:Chasse-marée à l'ancre - Claude Monet.jpg|150px]] |''Закотвен шас-маре'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |48 × 75 |W.207 |- |[[Податотека:Monet w 208.jpg|150px]] |''Сена низводно од Руан'' |1872 |Приватна колекција |40 × 58 |W.208 |- | |''Бродови во Руан'' |1872 |Приватна колекција |47 × 56 |W.209 |- |[[Податотека:Ships Riding on the Seine at Rouen by Claude Monet, 1872.jpg|150px]] |''Бродови пловат по Сена во Руан'' |1872 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |38 × 46 |W.210 |- |[[Податотека:'The Seine at Rouen' by Claude Monet, 1872, Hermitage.JPG|150px]] |''Сена во Руан'' |1872 |[[Ермитаж]], Санкт Петербург |54 × 65 |W.211 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 212.png|150px]] |''Бродови во Руан'' |1872 |Приватна колекција |50 × 65 |W.212 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Train.jpg|150px]] |''Товарен воз'' |1872 |[[Музеј Пола]], Канагава |48 × 76 |W.213 |- | |''Брдото Рибуде во Руан во пролет'' |1872 |Приватна колекција |56 × 74 |W.216 |- | |''Поглед на Руан'' |1872 |Приватна колекција |54 × 73 |W.217 |- | |''Сена во Руан'' |1872 |[[Уметнички музеј Шизуока]], Шизуока |49,5 × 77, 5 |W.218 |- | |''Патека низ аржантејските лозја'' |1872 |Приватна колекција |47 × 74 |W.219 |- |[[Податотека:Monet - Blick auf die Ebene von Argenteuil.jpg|150px]] |''Поглед на аржантејската рамница'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |53 × 72 |W.220 |- | |''Бреговите на Сена во Аржантеј'' |1872 |Приватна колекција |53 × 71 |W.221 |- | |''Шеталиштето во Аржантеј'' |1872 |Приватна колекција |53 × 73 |W.222 |- |[[Податотека:Argenteuil A14692.jpg|150px]] |''Аржантеј'' |1872 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |50,5 × 65 |W.223 |- |[[Податотека:MB-Mon-03 Monet Argenteuil-am-Spaetnachmittag 1.jpg|150px]] |''Аржантеј, касно попладне'' |1872 |Приватна колекција |60 × 81 |W.224 |- |[[Податотека:Claude Monet - The basin at Argenteuil.jpg|150px]] |''Басенот во Аржантеј'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |60 × 80,5 |W.225 |- |[[Податотека:Monet w 226.jpg|150px]] |''Аржантеј, чунови долж брегот'' |1872 |[[Музеј Мухамед Махмуд Халил]], Каиро |46 × 72 |W.226 |- |[[Податотека:Claude Monet - Voiliers sur la Seine (1874).jpg|150px]] |''Чунови на Сена и на Ле Пети-Женевилје'' |1872 |[[Музеј Легија на честа]], Сан Франциско |54 × 65 |W.227 |- |[[Податотека:Claude Monet The Seine at Petit Gennevilliers.jpg|150px]] |'' Сена и на Ле Пети-Женевилје'' |1872 |Приватна колекција |47,5 × 63 |W.228 |- |[[Податотека:Monet - Bateaux de plaisance, Argenteuil, 1872-1873.jpg|150px]] |''Јахти'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |47 × 65 |W.229 |- |[[Податотека:Claude Monet - Argenteuil - 1872 - Musée d'Orsay.jpg|150px]] |''Аржантеј'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |49 × 65 |W.230 |- | |''Поглед на Аржантеј од малиот ракавец на Сена'' |1872 |Приватна колекција |54,5 × 72,5 |W.231 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 232.png|150px]] |''Малиот ракавец на Сена во Аржантеј'' |1872 |[[Музеј Пола]], Канагава |51 × 65,5 |W.232 |- |[[Податотека:Claude Monet - Regattas at Argenteuil - Google Art Project.jpg|150px]] |''[[Регата во Аржантеј]]'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |48 × 75 |W.233 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 234.png|150px]] |''Едреник'' |1872 |Приватна колекција |41,5 × 71,5 |W.234 |- |[[Податотека:Monet w 235.jpg|150px]] |''Поглед на Аржантеј'' |1872 |Приватна колекција |42 × 83 |W. 235 |- | |''Сена близу Буживал'' |1872 |Приватна колекција |48 × 95 |W.236 |- |[[Податотека:Carrières-Saint-Denis - Claude Monet.jpg|150px]] |''Кариер-Сен- Дени'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |61 × 81 |W.237 |- |[[Податотека:Claude Monet - Jean Monet on his Hobby Horse.jpg|150px]] |''Жан Моне на неговиот коњ триколка'' |1872 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |59,5 × 73,5 |W.238 |- |[[Податотека:L'Ancienne rue de la Chaussée, Argenteuil by Claude Monet.jpg|150px]] |''Старата улица, Аржантеј |1872 |Приватна колекција |55 × 73 |W.239 |- | |''Аржантеј, Домот'' |1872 |Приватна колекција |49,5 × 63,5 |W.240 |- |[[Податотека:Claude Monet - La fête d'Argenteuil.jpg|150px]] |''Празник во Аржантеј'' |1872 |Приватна колекција |60 × 81 |W.241 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Gare d'Argenteuil.jpg|150px]] |''Железничката станица во Аржантеј'' |1872 |Музеј Таве-Делакур, Понтоаз |47,5 × 71 |W.242 |- |[[Податотека:Claude Monet - Village Street, ca. 1869-71, Dixon Gallery.jpg|150px]] |''Селска улица'' |1872 |[[Галерија и градина Диксон]], Мемфис |43,5 × 65 |W.243 |- |[[Податотека:'The Tea Service' oil on canvas painting by Claude Monet, 1872.jpg|150px]] |''Сервис за чај'' |1872 |Приватна колекција |53 × 72 |W.244 |- |[[Податотека:Still Life with Melon Claude Monet.jpg|150px]] |''Мртва природа со диња'' |1872 |[[Музеј Калуст Гулбенкјан]], Лисабон |53 × 73 |W.245 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 246.png|150px]] |''Еребица и шумска шљука'' |1872 |Приватна колекција |61 × 51 |W.246 |- |[[Податотека:Monet - Le Boulevard de Pontoise à Argenteuil, neige, 1875.jpg|150px]] |''Булеварот Елоаз, Аржантеј'' |1872 |[[Уметничка галерија на универзитето Јејл]], Њу Хевен |35 × 59 |W.247 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 248.png|150px]] |''Куќа'' |1872 |Приватна колекција |58,5 × 71 |W.248 |- | |''Ефект на магла'' |1872 |Приватна колекција |48 × 76 |W.249 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 250.png|150px]] |''Ефект на магла'' |1872 |Приватна колекција |50 × 65 |W.250 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 251.png|150px]] |''Поплава во Аржантеј'' |1872 |[[Уметнички музеј Бриџстоун]], Токио |54 × 73 |W.251 |- |[[Податотека:Monet - the-flood.jpg|150px]] |''Поплава'' |1872 |Приватна колекција |80 × 58,5 |W.252 |- |[[Податотека:Monet w 253.jpg|150px]] |''Сена во Аржантеј'' |1872 |Приватна колекција |28 × 58 |W.253 |- |[[Податотека:Monet - Vineyards in the Snow, Looking Towards the Mill at Orgemont, 1873.jpg|150px]] |''Ветерница во Оржемон, снег'' |1873 |[[Уметнички музеј Вирџинија]], Ричмонд |58,5 × 81 |W.254 |- |[[Податотека:Monet w 255.jpg|150px]] |''Затоплување во Аржантеј'' |1873 |Приватна колекција |55 × 73 |W.255 |- |[[Податотека:Monet - the-plain-of-colombes-white-frost-1873.jpg|150px]] |''Рамницата Коломб, сињак'' |1873 |Музеј на модерна уметност Нигата |55 × 73 |W.256 |- |[[Податотека:The Red Kerchief, by Claude Monet, Cleveland Museum of Art, 1958.39.jpg|150px]] |''[[Црвена наметка]]'' (портрет на мадам Моне) |1873 |[[Уметнички музеј Кливленд]] |100 × 80 |W.257 |- |[[Податотека:Monet - La Porte d'Amont, Étretat, c. 1868-1869.jpg|150px]] |''Нагорна порта, Етрета'' |1873 |[[Фогов музеј]], Кембриџ |81 × 100 |W.258 |- |[[Податотека:Monet - Ships in a Harbor, about 1873.jpg|150px]] |''Студија на чунови'' (позната и како ''Бродови во пристаниште'') |1873 |[[Музеј на убави уметности, Бостон]] |50 × 60 |W.259 |- |[[Податотека:Monet - boats-on-rapair.jpg|150px]] |''Чунови на поправка'' |1873 |[[Национални галерии на Шкотска]], Единбург |71 × 53,5 |W.260 |- |[[Податотека:Monet, The Museum at Le Havre.jpg|150px]] |''Музејот во Авр'' |1873 |[[Национална галерија]], Лондон |75 × 100 |W.261 |- |[[Податотека:Claude Monet (French - Sunrise (Marine) - Google Art Project.jpg|150px]] |''Изгрејсонце'' (позната и како ''Морски пејзаж'') |1873 |[[Центар Гети]], Лос Анџелес |49 × 60 |W.262 |- |[[Податотека:Monet - Impression, Sunrise.jpg|150px]] |''[[Импресија, изгрејсонце]]'' |1873 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |48 × 63 |W.263 |- |[[Податотека:Monet - the-port-of-le-havre-night-effect.jpg|150px]] |''Пристаништето во Авр, ноќен ефект'' |1873 |Приватна колекција |60 × 81 |W.264 |- | |''Едрење кај Сент-Адрес'' |1873 |Приватна колекција |48 × 74 |W.265 |- | |''Гребенот во Сент-Адрес'' |1873 |Приватна колекција |54 × 71 |W.266 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 267.png|150px]] |''Чунови во Руан'' |1873 |Приватна колекција |61 × 80 |W.267 |- |[[Податотека:Monet - Die Seine bei Rouen, 1874.jpg|150px]] |''Сена во Руан'' |1873 |[[Штатлихе Кунстхале]], Карлсруе |50,5 × 65,5 |W.268 |- | |''Сена во Аниер'' |1873 |Приватна колекција |55 × 74 |W.269 |- |[[Податотека:La Seine à Asnière - Monet.jpg|150px]] |''Сена во Аниер'' |1873 |[[Ермитаж]], Санкт Петербург | |W.269a |- | |''Сена во Аниер'' |1873 |Приватна колекција |55 × 74 |W.270 |- |[[Податотека:Spring (Fruit Trees in Bloom) MET DT1902.jpg|150px]] |''Пролет'' |1873 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |60 × 100 |W.271 |- |[[Податотека:Monet w 272 Apple Trees in Bloom.jpg|150px]] |''Расцутени јаболкници'' |1873 |Приватна колекција |61 × 100 |W.272 |- |[[Податотека:Claude Monet - Springtime - Johannesburg Art Gallery.jpg|150px]] |''Пролет'' |1873 |[[Уметничка галерија Јоханесбург]] |58 × 78,5 |W.273 |- |[[Податотека:Claude Monet - Poppy Field - Google Art Project.jpg|150px]] |''Булки'' |1873 |[[Музеј Орсе]], Париз |50 × 65 |W.274 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 275.png|150px]] |''На ливада близу Аржантеј'' |1873 |Приватна колекција | |W.275 |- |[[Податотека:Claude Monet - A Walk in the Meadows at Argenteuil - 1998.107 - Rhode Island School of Design Museum.jpg|150px]] |''Прошетка по ливади во Аржантеј'' |1873 |[[Музеј на школата за дизајн Род Ајленд]], Провиденс |54,5 × 65 |W.276 |- |[[Податотека:1873 Monet Houses at Argenteuil anagoria.JPG|150px]] |''Куќи во Аржантеј'' |1873 |[[Државни музеи на Берлин]] |54 × 73 |W.277 |- |[[Податотека:Monet w 278 the bridge at argenteuil.jpg|150px]] |''Мостот во Аржантеј'' |1873 |Приватна колекција |45,5 × 71 |W.278 |- |[[Податотека:Claude Monet - Le pont de chemin der fer à Argenteuil.jpg|150px]] |''Железничкиот мост во Аржантеј'' |1873 |Приватна колекција |60 × 99 |W.279 |- |[[Податотека:'Camille in the Garden with Jean and a Maid' by Claude Monet, 1873.jpg|150px]] |''Камиј во паркот со Жан и неговата дадилка'' |1873 |[[Самлунг Е.Г Бирле]], Цирих |59 × 79,5 |W.280 |- |[[Податотека:WLA metmuseum Camille Monet on a Garden Bench by Claude Monet.jpg|150px]] |''Клупа'' |1873 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |60 × 80 |W.281 |- |[[Податотека:Monet - camille-and-jean-monet-in-the-garden-at-argenteuil.jpg|150px]] |''Камиј и Жан Моне во паркот во Аржантеј'' |1873 |Приватна колекција |131 × 97 |W.282 |- |[[Податотека:Monet w 283 Mademoiselle Bonnet.jpg|150px]] |''Портрет на госпоѓицата Боне'' |1873 |[[Фондација Барнс]], Филаделфија |55,5 × 46 |W.283 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Artist's House at Argenteuil - 1933.1153 - Art Institute of Chicago.jpg|150px]] |''Куќата на уметникот во Аржантеј'' |1873 |[[Уметнички институт Чикаго]] |60,5 × 74 |W.284 |- |[[Податотека:Monet Luncheon.jpg|150px]] |''Ручек'' |1873 |[[Музеј Орсе]], Париз |162 × 203 |W.285 |- |[[Податотека:The Artist's Garden in Argenteuil (A Corner of the Garden with Dahlias) A12382.jpg|150px]] |''Паркот во Аржантеј'' |1873 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |61 × 82,5 |W.286 |- |[[Податотека:Monet - camille-monet-at-the-window-argentuile.jpg|150px]] |''Камиј Моне на прозорец, Аржантеј'' |1873 |[[Уметнички музеј Вирџинија]], Ричмонд |60 × 49,5 |W.287 |- |[[Податотека:Monet w288 the sheltered path.jpg|150px]] |''Заштитена патека'' |1873 |[[Уметнички музеј Филаделфија]] |54 × 65 |W.288 |- |[[Податотека:Monet - the-pond-with-ducks-in-autumn.jpg|150px]] |''Езерце со пајки во есен'' |1873 |Приватна колекција |54 × 65 |W.289 |- |[[Податотека:Monet w 290 autumn effect in argenteuil.jpg|150px]] |''Есенски ефекти во Аржантеј'' |1873 |[[Институт на уметноста Куртоулд]], Лондон |56 × 75 |W.290 |- |[[Податотека:Autumn on the Seine, Argenteuil by Claude Monet, High Museum of Art.jpg|150px]] |''Есен на Сена во Аржантеј'' |1873 |[[Музеј на уметноста Хај]], Атланта |54 × 73 |W.291 |- |[[Податотека:Claude Monet 009.jpg|150px]] |''Карневал на Булеварот на капуцините'' |1873 |[[Музеј Пушкин]], Москва |61 × 80 |W.292 |- |[[Податотека:Claude Monet - Boulevard des Capucines - Google Art Project.jpg|150px]] |''[[Булеварот на капуцините (Моне)|Булеварот на капуцините]]'' |1873 |[[Уметнички музеј Нелсон-Аткинс]], Канзас Сити |80 × 60 |W.293 |- | |''Трговски басен, Авр'' |1874 |Музеј на модерната уметност, Лиеж |37 × 45 |W.294 |- |[[Податотека:'The Grand Quay at Havre' by Claude Monet, 1874, Hermitage.JPG|150px]] |''Насип во Авр'' |1874 |[[Ермитаж]], Санкт Петербург |61 × 81 |W.295 |- |[[Податотека:Claude Monet, Fishing Boats Leaving the Harbor, Le Havre.jpg|150px]] |''Рибарски бродови го напуштаат пристаништето Авр'' |1874 |[[Музеј на уметноста во округот Лос Анџелес]] |60 × 101 |W.296 |- |[[Податотека:Claude Monet, French - Port of Le Havre - Google Art Project.jpg|150px]] |''Старото пристаниште на Авр'' |1874 |[[Уметнички музеј Филаделфија]] |60 × 102 |W.297 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 297a.png|150px]] |''Леон Моне, братот на уметникот'' |1874 |Приватна колекција |64 × 54 |W.297a |- | |''Морското пристаниште во Амстердам'' |1874 |Приватна колекција |60 × 81 |W.298 |- | |''Морето кај Амстердам'' |1874 |Приватна колекција |50,5 × 75,5 |W.299 |- |[[Податотека:Claude Monet - El Geldersekade de Amsterdam en invierno.jpg|150px]] |''Гелдерсекаде во Амстердам, зима'' |1874 |Музеи на Републиката, Богота |55 × 62 |W.300 |- |[[Податотека:Claude Monet - Snow in Amsterdam - Rosengart collection.jpg|150px]] |''Амстердам под снег'' |1874 |Самлунг Розенгарт Луцерн |56 × 73 |W.301 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Windmill, Amsterdam, 1871.jpg|150px]] |''Ветерница на каналот Онбекенде, Амстердам'' |1874 |[[Музеј на убави уметности, Хјустон]] |56 × 65 |W.302 |- | |''Поглед на Амстердам'' |1874 |Фондација Рау за Третиот Свет |61 × 101,5 |W.303 |- |[[Податотека:Claude Monet - View of the Prins Hendrikkade and the Kromme Waal in Amsterdam - Google Art Project.jpg|150px]] |''Поглед на Принс Хендрикаде и Кроме Вал во Амстердам'' |1874 |[[Музеј Ван Гог]], Амстердам |50 × 68 |W.304 |- |[[Податотека:Monet w 305 the binnel amstel amsterdam.jpg|150px]] |''Бинен Амстел, Амстердам'' |1874 |Приватна колекција |55 × 74 |W.305 |- | |''Мост, Амстердам'' |1874 |[[Музеј Шелбурн]] |53,5 × 63,5 |W.306 |- |[[Податотека:Monet w307 view of the Montalban Tower, Amsterdam.jpg|150px]] |''Поглед на кулата Монталбан, Амстердам'' |1874 |Приватна колекција |60 × 81 |W.307 |- |[[Податотека:Monet canal-in-amsterdam.jpg|150px]] |''Канал во Амстердам'' |1874 |Приватна колекција |55 × 65 |W.308 |- |[[Податотека:The Zuiderkerk, Amsterdam by Claude Monet, 1874.jpg|150px]] |''Зуидекерк, Амстердам'' |1874 |[[Уметнички музеј Филаделфија]] |54,5 × 65,5 |W.309 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 310.png|150px]] |''Овоштарник'' |1874 |Приватна колекција |59 × 80 |w.310 |- |[[Податотека:Le Pont d'Argenteuil - Claude Monet.jpg|150px]] |''Железничкиот мост во Аржантеј'' |1874 |[[Музеј Орсе]], Париз |60 × 80 |W.311 |- |[[Податотека:Monet - Straßenbrücke in Argenteuil.jpg|150px]] |''Железничкиот мост во Аржантеј'' |1874 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |60 × 80 |W.312 |- | |''Патен мост во Аржантеј'' |1874 |[[Нова пинакотека]], Минхен |58 × 80 |W.313 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 314.png|150px]] |''Патен мост во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |50 × 65 |W.314 |- |[[Податотека:Monet - the-bridge-at-argenteuil-grey-weather.jpg|150px]] |''Мост во Аржантеј, тмурно време'' |1874 |Приватна колекција |54 × 73 |W.315 |- |[[Податотека:Monet - Bridge at Argenteuil on a Gray Day.jpg|150px]] |''Мост во Аржантеј во тмурен ден'' |1876 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |61 × 80.5 |W.316 |- | |''Бреговите на Сена кај мостот во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |54 × 73 |W.317 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Railway Bridge at Argenteuil (Philadelphia).jpg|150px]] |''Железничкиот мост во Аржантеј'' |1874 |[[Уметнички музеј Филаделфија]]<ref>{{Cite web|url=https://publications.philamuseum.org/entries/101731|title=Railroad Bridge, Argenteuil|last=Thompson|first=Jennifer A.|date=|website=The John G. Johnson Collection: A History and Selected Works|publisher=a Philadelphia Museum of Art free digital publication|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |54,5 × 73,5 |W.318 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Railroad bridge in Argenteuil - Google Art Project.jpg|150px]] |''Железничкиот мост во Аржантеј'' |1874 |[[Музеј Орсе]], Париз |55 × 72 |W.319 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Railway Bridge at Argenteuil (Musée d'Marmottan).jpg|150px]] |''Железничкиот мост во Аржантеј'' |1874 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |14,5 × 23 |W.320 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Promenade with the Railroad Bridge, Argenteuil.jpg|150px]] |''Шеталиштето близу Железничкиот мост, Аржантеј'' |1874 |[[Уметнички музеј Сент Луис]] |54.5 × 78 |W.321 |- |[[Податотека:Monet w 322 argenteuil.jpg|150px]] |''Аржантеј'' |1874 |[[Уметнички музеј Бриџстоун]], Токио |42 × 70 |W.322 |- |[[Податотека:Claude Monet The Studio Boat.jpg|150px]] |''Чун-студио'' |1874 |[[Музеј Крелер-Милер]], Отерло |50 × 64 |W.323 |- |[[Податотека:Claude Monet - Les canotiers à Argenteuil - Nahmad collection.jpg|150px]] |''Чунари во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |60 × 81 |W.324 |- |[[Податотека:Claude Monet 016.jpg|150px]] |''Сена во Аржантеј'' |1874 |[[Музеј на школата за дизајн Род Ајленд]], Провиденс |54 × 73 |W.325 |- |[[Податотека:Claude monet le bassin dargenteuil114147).jpg|150px]] |''Пристаништето во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |55 × 73 |W.326 |- | |''Сена во близина на Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |55 × 66 |W.327 |- |[[Податотека:Marine View with a Sunset, by Claude Monet.JPG|150px]] |''Зајдисонце на Сена'' |1874 |[[Уметнички музеј Филаделфија]] |49,5 × 65 |W.328 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 329.png|150px]] |''Речните брегови во Аржантеј'' |1874 |Уништена во пожар околу 1950 година |55 × 65 |W.329 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 330.png|150px]] |''Сена во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |54 × 65 |W.330 |- |[[Податотека:Monet-ArgenteuilBasinWithASingleSailboat.jpg|150px]] |''[[Аржантејскиот басен со една едрилица]]'' |1874 |[[Национална галерија на Ирска]], Даблин |55 × 65 |W.331 |- |[[Податотека:Monet w 332 the banks of the seine ner argenteuil.jpg|150px]] |''Бреговите на Сена во близина на Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |54 × 73 |W.332 |- |[[Податотека:Les bords de la Seine au Petit-Gennevilliers by Claude Monet, 1874.jpg|150px]] |''Бреговите на Сена кај Пети-Женевилје'' |1874 |Приватна колекција |54 × 73 |W.333 |- | |''Поглед на басенот од мостот, Аржантеј'' |1874 |[[Уметнички музеј Мие]] |62 × 81 |W.334 |- |[[Податотека:Monet - The Port of Argenteuil (Le bassin de Argenteuil), 1874.jpg|150px]] |''Пристаништето во Аржантеј'' |1874 |[[Уметнички музеј на универзитетот Индијана]], Блумингтон |53 × 65 |W.335 |- |[[Податотека:Claude Monet - Voilier au Petit-Gennevilliers.jpg|150px]] |''Едреник во Пети-Женевилје'' |1874 |Фондација Лусил Елис Симон, Санта Моника |56 × 74 |W.336 |- |[[Податотека:'Au Petit-Gennevilliers' by Claude Monet, 1874.jpg|150px]] |''Во Пети-Женевилје'' |1874 |Приватна колекција |55 × 73 |W.337 |- |[[Податотека:Monet w 338.jpg|150px]] |''Во Пети-Женевилје, зајдисонце'' |1874 |Приватна колекција |54 × 73 |W.338 |- |[[Податотека:Claude Monet 047.jpg|150px]] |''Регата во Аржантеј'' |1874 |[[Музеј Орсе]], Париз |60 × 100 |W.339 |- | |''Регата во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |59 × 99 |W.340 |- | |''Ливада во Безон'' |1874 |[[Алте националгалери]], Берлин |57 × 80 |W.341 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 341a.png|150px]] |''В поле, лето (Аржантеј)'' |1874 |Приватна колекција |55 × 74 |W.341a |- |[[Податотека:Claude Monet - Manet malt im Garten Monets in Argenteuil.jpg|150px]] |''Мане слика во градината на Моне во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција | |W.342 |- |[[Податотека:Femme assise sur un banc.jpg|150px]] |''Жена седи на клупа'' |1874 |[[Национална галерија]], Лондон |73,5 × 56 |W.343 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 344.png|150px]] |''Главната улица во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |70 × 46 |W.344 |- |[[Податотека:Monet w345.jpg|150px]] |''Алеја во панаѓуриштето во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |50 × 61 |W.345 |- |[[Податотека:Monet w346.jpg|150px]] |''Шеталиштето во Аржантеј, зајдисонце'' |1874 |Приватна колекција |60 × 81 |W.346 |- |[[Податотека:Claude Monet The Duck Pond.jpg|150px]] |''Паткино езерце'' |1874 |[[Уметнички институт Кларк]], Вилијамстон |73,5 × 60 |W.347 |- |[[Податотека:Monet - Snow at Argenteuil, about 1874.jpg|150px]] |''Снег во Аржантеј'' |1874 |[[Музеј на убави уметности]], Бостон |57 × 74 |W.348 |- | |''Снег во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |50,5 × 65 |W.349 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 350.png|150px]] |''Езерце, снежен ефект'' |1875 |Приватна колекција |60 × 81 |W.350 |- |[[Податотека:Monet Snow at Argenteuil.jpg|150px]] |''[[Снег во Аржантеј]]'' |1875 |[[Национален музе на западната уметност]], Токио |55 × 65 |W.351 |- |[[Податотека:Monet Snow at Argenteuil 1875.jpg|150px]] |''[[Снег во Аржантеј]]'' |1875 |Приватна колекција |71 × 91,5 |W.352 |- |[[Податотека:Monet w 353 winter effect in argenteuil.jpg|150px]] |''Зима во Аржантеј'' |1875 |Приватна колекција |59 × 80 |W.353 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 353a.png|150px]] |''Зима во Аржантеј'' |1875 |Приватна колекција |50 × 65 |W.353a |- |[[Податотека:The promenade at argenteuil on a winter evening w354 monet.jpg|150px]] |''Шеталиштето во Аржантеј во зимска вечер'' |1875 |Приватна колекција |59 × 79 |W.354 |- |[[Податотека:Monet - the-grand-street-entering-to-argenteuil-winter.jpg|150px]] |''Главната улица на влезот во Аржантеј, зима'' |1875 |Приватна колекција |55 × 65 |W.355 |- |[[Податотека:Claude Monet, 1875, Train in the Snow, oil on canvas, 59 × 78 cm, Musée Marmottan Monet.jpg|150px]] |''Воз во снегот, локомотива'' |1875 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |59 × 78 |W.356 |- |[[Податотека:Monet - La Neige à Argenteuil, 1875.png|150px]] |''Поглед на Аржантеј под снег'' |1875 |[[Музеј на уметноста и историјата (Женева)]] |55 × 74 |W.357 |- |[[Податотека:Monet - Boulevard Saint-Denis, Argenteuil, in Winter, 1875.jpg|150px]] |''Булевар Сен-Дени, Аржантеј, снежен ефект'' |1875 |[[Музеј на убави уметности]], Бостон |66 × 81 |W.357a |- |[[Податотека:Claude Monet - Voir le d'Argenteuil (1874-75).jpg|150px]] |''Поглед на Аржантеј под снег'' |1875 |[[Уметнички музеј Нелсон-Аткинс]], Канзас Сити |55 × 68 |W.358 |- |[[Податотека:Monet - Le Boulevard de Pontoise à Argenteuil, neige, 1875.jpg|150px]] |''Снежен ефект, булеварот Понтоаз во Аржантеј'' |1875 |[[Кунстмузеј Базел]] |60,5 × 81,5 |W.359 |- | |''Воз во снег, Аржантеј'' |1875 |Приватна колекција |58,5 × 80 |W.360 |- | |''Сињак'' |1875 |Приватна колекција |54,5 × 73 |W.361 |- | |''Снежен ефект со зајдисонце'' |1875 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |53 × 64 |W.362 |- |[[Податотека:Monet - frost.jpg|150px]] |''Мраз'' |1875 |Приватна колекција |60 × 63 |W.363 |- |[[Податотека:Bords de la Seine a Argenteuil - Monet.jpg|150px]] |''[[Бреговите на Сена во Аржантеј]]'' |1875 |Приватна колекција | |Автентичноста под сомнеж<ref>{{нмс |last1=Mohdin |first1=Aamna |title=Is this Monet real or fake—and who gets to decide? |url=https://qz.com/588932/is-this-monet-real-or-fake-and-who-gets-to-decide/ |website=Quartz |accessdate=26 April 2020}}</ref> |- |[[Податотека:Claude Monet - The Coalmen - Google Art Project.jpg|150px]] |''Докери на јаглен'' |1875 |[[Музеј Орсе]], Париз |55 × 66 |W.364 |- |[[Податотека:Claude Monet - A Corner of the Apartment - Google Art Project.jpg|150px]] |''Еден ќош од станот'' |1875 |[[Музеј Орсе]], Париз |60 × 80 |W.365 |- |[[Податотека:Claude Monet Camille au métier.jpg|150px]] |''Камиј везе'' |1875 |[[Фондација Барнс]], Филаделфија |65 × 55 |W.366 |- |[[Податотека:Le Pont d` Argenteuil - Claude Monet.jpg|150px]] |''Мостот во Шату'' |1875 |[[Национален музеј на убави уметности (Буенос Аирес) |60 × 100 |W.367 |- | |''Јахти, Аржантеј'' |1875 |Приватна колекција |54 × 65 |W.368 |- |[[Податотека:Monet - Red Boats, Argenteuil, 1875.jpg|150px]] |''Црвени чунови, Аржантеј'' |1875 |[[Фогов музеј]], Кембриџ |60 × 81 |W.369 |- |[[Податотека:Claude Monet IMG 2101.JPG|150px]] |''Црвени чунови во Аржантеј'' |1875 |Колекција Жан Валтер-Пол Гијом, [[Музеј де Лоранжери]], Париз |55 × 65 |W.370 |- |[[Податотека:Monet w 371 the port of argenteuil.jpg|150px]] |''Пристаништето во Аржантеј'' |1875 |Приватна колекција |54 × 74 |W.371 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 372.png|150px]] |''Чунови во Аржантеј'' |1875 |Приватна колекција |61 × 80 |W.372 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 373.png|150px]] |''Сена во Аржантеј'' |1875 |[[Музеј Легија на честа]], Сан Франциско |60 × 80 |W.373 |- | |''Речниот брег кај Пети-Женевилје, зајдисонце'' |1875 |Приватна колекција |54 × 73 |W.374 |- |[[Податотека:Monet - the-riverbank-at-petit-gennevilliers.jpg|150px]] |''Речниот брег кај Пети-Женевилје '' |1875 |Приватна колекција |61 × 80 |W.375 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 376.png|150px]] |''Падините на Оржемон'' |1875 |Приватна колекција |51 × 65,5 |W.376 |- |[[Податотека:Claude Monet - L'été - Champ de coquelicots.JPG|150px]] |''Лето, афионско поле'' |1875 |Приватна колекција |60 × 81 |W.377 |- |[[Податотека:Monet Meadow-with-Poplars-Homepage.jpg|150px]] |''Ливада со тополи'' (позната и како ''Тополи близу Аржантеј'') |1875 |[[Музеј на убави уметности (Бостон)]], Бостон |54,5 × 65,5 |W.378 |- | |''Прошетка, Аржантеј'' |1875 |[[Музеј Пола]], Канагава |59,5 × 80 |W.379 |- |[[Податотека:'En promenade près d'Argenteuil' by Claude Monet, 1875.jpg|150px]] |''Прошетка, Аржантеј'' |1875 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |60 × 81 |W.379a |- |[[Податотека:Poppy Fields near Argenteuil MET DT1034.jpg|150px]] |''Афионово поле, Аржантеј'' |1875 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |54 × 73,5 |W.380 |- |[[Податотека:Claude Monet - Woman with a Parasol - Madame Monet and Her Son - Google Art Project.jpg|150px]] |''[[Жена со сонцoбран – госпоѓа Моне со нејзиниот син|Прошетка, жена со сонцобран]]'' |1875 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |100 × 81 |W.381 |- |[[Податотека:Monet - Camille Monet and a Child in the Artist's Garden in Argenteuil, 1875.jpg|150px]] |''Камиј Моне и дете во градината на уметникот во Аржантеј'' |1875 |[[Музеј на убави уметности во Бостон]] |55 × 66 |W.382 |- |[[Податотека:Claude Monet - Ladies in Flowers - Google Art Project.jpg|150px]] |''Дами во цвеќиња'' |1875 |[[Национална галерија во Прага]] |54 × 65,5 |W.383 |- |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Слики од Клод Моне]] a0ioyf58x7ym63otmwvpqnj673qdobd 0 1242535 5542964 5532972 2026-04-21T17:47:09Z P.Nedelkovski 47736 /* Лауреати */ 5542964 wikitext text/x-wiki :''За истоимениот писател видете [[Стале Попов|тука]]'' [[Податотека:Споменик - Стале Попов.JPG|мини|Споменик на Стале Попов на [[Мост на уметноста|Мостот на уметноста]]]] '''Стале Попов''' претставува награда, највисоко прозно признание што го доделува [[Друштвото на писателите на Македонија]] воспоставена во 1975 година.<ref>{{МКЕ|1187}}</ref> Таа го носи името на еден од најголемите македонски писатели - [[Стале Попов]] и се доделува за најдобра прозна книга објавена во претходната година. Традиционално се доделува заедно со другите три награди на ДПМ на [[13 февруари]] секоја година на денот на основањето на друштвото. ==Лауреати== {| class="wikitable" |- !Година !Добитник !За книгата |- |1987 |[[Паскал Гилевски]] | |- |1992<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://shop.kniga.mk/author/index/detail/sku/luan-starova |title=Луан Старова|publisher= Kniga.mk|language=македонски|access-date=20 март 2022}}</ref> |[[Луан Старова]] |[[Татковите книги]] |- |2002<ref name="ohridsky.com">{{наведена мрежна страница|url=https://ohridsky.com/%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%83/|title=Почина македонскиот писател, преведувач и универзитетски професор Драги Михајловски|publisher=OhridSky|language=македонски|access-date=20 март 2022|archive-date=2022-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221110112348/https://ohridsky.com/%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%83/|url-status=dead}}</ref> |[[Драги Михајловски]] |[[Смртта на дијакот]] |- |2003 |[[Оливера Ќорвезироска]] |(С)плетени раскази |- |2004<ref>{{наведени вести|url=https://time.mk/arhiva/?d1=01&m1=01&y1=1991&d2=31&m2=12&y2=2012&all=0&dnevnik=1&fulltext=2&timeup=2&show=1&q=награда%20за%20романот&read=3646aac21915909|title=Награда за романот „Скриена камера“ на Димковска|date= |publisher=Дневник|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Лидија Димковска]] |[[Скриена камера (роман)|Скриена камера]] |- |2005<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://time.mk/cw/5b1d89c619/stale-popov-za-luan-starova.html|publisher= Time.mk|title=„Стале Попов“ за Луан Старова|language=македонски|access-date=20 март 2022}}</ref> |[[Луан Старова]] |[[Ервехе]] |- |2006<ref name="ohridsky.com"/> |[[Драги Михајловски]] |[[Мојот Скендербеј]] |- |2007<ref>{{наведени вести|url=https://time.mk/arhiva/?a1=1&fulltext=2&timeup=2&q=Наградата%20„Стале%20Попов“%20за%20„Нишан“%20на%20Миневски| title=Наградата „Стале Попов“ за „Нишан“ на Миневски|date=29 јануари 2008 |publisher=|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Блаже Миневски]] |[[Нишан]] |- |2008<ref>{{наведени вести|url=https://time.mk/arhiva/?vreme=1&fulltext=2&timeup=2&q=Награди%20за%20Урошевиќ%20и%20Василевски|title=Награди за Урошевиќ и Василевски|last= |first= |date=4 февруари 2009|publisher=Време|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Влада Урошевиќ]] |[[Невестата на змејот]] |- |2009<ref>{{наведени вести|url=https://makfax.com.mk/kultura/217057/|title=ДПМ ги додели наградите „Ацо Шопов“ и „Стале Попов“|publisher=Макфакс|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Димитар Пандев]] |[[Пропатување низ приказните]] |- |2010<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.narodnavolja.com/articles2011/03/txt16.php|title=ПМ ДА ГИ СТИМУЛИРА ПОМЛАДИТЕ ПИСАТЕЛИ|publisher=Народна волја| date= февруари 2010|accessdate=7 февруари 2023}}</ref> |[[Методија Фотев]] |[[Вивариум]] |- |2011<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://mnd-bitola.mk/q-q/ |title=Петре Димовски добитник на престижната награда „Стале Попов“|publisher= |language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Петре Димовски]] |[[Бродови]] |- |2012<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/24889560.html |title=ДПМ ги награди Ацевска и Димковска|publisher= Радио Слободна Европа|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Лидија Димковска]] |[[Резервен живот]] |- |2013<ref>{{наведени вести|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/25254315.html|title=Ташковски и Андоновски – добитници на наградите „Ацо Шопов“ и „Стале Попов“|publisher=Радио Слободна Европа|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Венко Андоновски]] |[[Ќерката на математичарот]] |- |2014<ref>{{наведени вести|url=https://a1on.mk/culture/vo-dpm-soopshteni-dobitnicite-na-nagradite-za-2014/|title=Во ДПМ соопштени добитниците на наградите за 2014 година|publisher=Cooltura|language=македонски|access-date=6 мај 2020|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304163750/https://a1on.mk/culture/vo-dpm-soopshteni-dobitnicite-na-nagradite-za-2014/|url-status=dead}}</ref> |[[Божин Павловски]] |[[Рогот на љубовта]] |- |2015<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/culture/dpm-gi-soopshti-dobitnicite-na-pette-godishni-nagradi-za-2015/|title=ДПМ ги соопшти добитницие на петте годишни награди за 2015|language=македонски|access-date=6 мај 2020|archive-date=2020-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616104858/https://a1on.mk/culture/dpm-gi-soopshti-dobitnicite-na-pette-godishni-nagradi-za-2015/|url-status=dead}}</ref> |[[Оливера Николова]] |[[Кадифената покривка]] |- |2016<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/dpm-gi-objavi-dobitnicite-na-nagradite-za-najdobri-knizhevni-dela-vo-2016-godina|title=ДПМ ги објави добитниците на наградите за најдобри книжевни дела во 2016 година|language=македонски|access-date=6 мај 2020|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205000355/https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/dpm-gi-objavi-dobitnicite-na-nagradite-za-najdobri-knizhevni-dela-vo-2016-godina|url-status=dead}}</ref> |[[Лилјана Пандева]] |[[Доилката]] |- |2017<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://telma.com.mk/dpm-gi-soopshti-dobitnitsite-na-nagradite-za-najuspeshni-knizhevni-dela-vo-2017/|title=Објавени добитниците на годишните награди на ДПМ|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Јагода Михајловска-Георгиева]] |[[Манастир Фуентерабија]] |- |2018<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/dpm-kje-gi-dodeli-godishnite-knizhevni-nagradi-za-2018 |title=ДПМ ќе ги додели годишните книжевни награди за 2018|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Влада Урошевиќ]] |[[Маџун (книга)|Маџун]] |- |2019<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/dpm-gi-soopshti-dobitnicite-na-nagradite-za-2019-godina|title=ДПМ ГИ СООПШТИ ДОБИТНИЦИТЕ НА НАГРАДИТЕ ЗА 2019 ГОДИНА|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Јован Стрезовски]] |[[Чувар на тајни]] |- |2020<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://dpm-pisateli.mk/?p=1187|title=ДОБИТНИЦИ НА КНИЖЕВНИТЕ НАГРАДИ НА ДПМ ЗА 2020 ГОДИНА|language=македонски|access-date=8 август 2021}}</ref> |[[Владимир Плавевски]] |[[Боксерот од Ново маало]] |- |2021<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://makfax.com.mk/kultura/доделени-книжевните-награди-за-минат/|title=Доделени книжевните награди за минатата година|publisher=Макфакс| date=7.02.2022|accessdate=7 февруари 2022}}</ref> |[[Ивица Челиковиќ]] |[[Ден за одмазда]] |- |2022<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://kafeiknigi.com/2023/02/03/папокот-на-светлината-на-венко-анд/|title=„Папокот на светлината“ на Венко Андоновски е добитник на наградата „Стале Попов“!|publisher=Кафе и книги| date=3.02.2022|accessdate=7 февруари 2023}}</ref> |[[Венко Андоновски]] |[[Папокот на светлината]] |- |2023<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/culture/ako-se-rodat-nekakvi-chuvstva-od-blazhe-minevski-dobitnik-na-nagradata-stale-popov-na-dpm/|title=„Ако се родат некакви чувства“ од Блаже Миневски добитник на наградата „Стале Попов“ на ДПМ|publisher=А1 он|date=16.09.2024|accessdate=11 февруари 2025}}{{Мртва_врска|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[Блаже Миневски]] |[[Ако се родат некакви чувства : зборник за љубовта на Гоце и Јанка (роман)|Ако се родат некакви чувства : зборник за љубовта на Гоце и Јанка]] |- |2024<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://nezavisen.mk/od-ivan-dzheparoski-do-zharko-kujundzhinski-soopshteni-godishnite-nagradi-na-dpm-za-2024/|title=Од Иван Џепароски до Жарко Кујунџински: Соопштени годишните награди на ДПМ за 2024|publisher=Независен| date=11.02.2025|accessdate=11 февруари 2025}}</ref> |[[Жарко Кујунџиски]] |[[Приказничар]] |- |2025<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://dpm-pisateli.mk/objaveni-dobitnicite-na-nagradite-na-dpm-za-2025/|title=Објавени добитниците на наградите на ДПМ за 2025 г.|publisher=[[ДПМ]]|date=10.02.2026|accessdate=10 февруари 2026}}</ref> |[[Оливера Ќорвезироска]] |[[Три Марии]] |} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Награди:Книжевност:Македонија]] [[Категорија:Награди на ДПМ]] bfff7gi3e1c7uv0m8ag67bxcvfwfp3q 0 1243236 5543179 5433609 2026-04-22T00:19:48Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543179 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune | name = Syracuse | official_name = Comune di Siracusa | native_name = {{native name|it|Siracusa}}<br/>{{native name|scn|Sarausa}} | image_skyline = SIRACUSA VISTA DALLAEREO CON LETNA SULLO SFONDO.FOTO Di Angelo.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = Сиракуза - градско крајбржје | image_shield = Siracusa-Stemma.png | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = Panorama of Syracuse | image_map1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|37|04|09|N|15|17|15|E|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | region = [[Сицилија]] | province = [[Покраина Сиракуза|Сиракуза]] (SR) | frazioni = | mayor_party = | mayor = [[Giancarlo Garrozzo]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 207.78 | population_footnotes = | population_total = 121605<ref name="www.demo.istat.it">{{Наведена мрежна страница|url=http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index.html|title=Statistiche demografiche ISTAT|website=demo.istat.it|accessdate=2020-05-15|archive-date=2018-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216081210/http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index.html|url-status=dead}}</ref> | population_as_of = 31 Декември 2017 | pop_density_footnotes = | population_demonym = {{nowrap|Syracusan,<ref>{{citation |contribution=Syracusan, ''adj''. and ''n.'' |contribution-url=http://www.oed.com/view/Entry/196621 |title=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |date=1919 }}</ref> Syracusian<ref>{{citation |contribution=† Syracusian, ''adj''. and ''n.'' |contribution-url=http://www.oed.com/view/Entry/196621?redirectedFrom=Syracusian#eid19384838 |title=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |date=1919 }}</ref> <small>(en)</small>}}<br>{{nowrap|Siracusano <small>(it)</small>}} | elevation_footnotes =<ref>'City' population (i.e. that of the ''[[comune]]'' or municipality) from [http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html=Monthly demographic balance: January–April 2009] {{dead link|date=June 2018|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}, [[Национален статистички институт на Италија|ISTAT]].</ref> | elevation_m = 17 |istat=| saint = [[Свети Луис]] | day = 13 Декември | postal_code = 96100 | area_code = 0931 | website = [http://www.comune.siracusa.it/ comune.siracusa.it] | footnotes = }} '''Сиракуза''' ({{langx|it|Siracusa}}, на месниот говор: ''Sarausa'') — град во јужна [[Италија]]. Четврт град по големина на островот [[Сицилија]] и најголем град и административен центар на истоимениот [[Сиракуза (округ)|округ Сиракуза]]. Сиракуза е позната како наследник на истоимениот [[античка Грчка|старогрчки]] град, кој бил најмоќно средиште на [[Голема Грција]], место каде што живеел [[Архимед]]. Денеска остатоците од Сиракуза се под заштита на [[Унеско|УНЕСКО]]. Сиракуза во Италија е позната како најјужен град во државата со повеќе од 100 илјади жители. == Географија == [[Податотека:Castello Maniace3.jpg|мини|270 п|лево|Поглед на крајбрежниот дел од градот]] Сиракуза се наоѓа во јужна [[Италија]]. Од престолницата градот [[Рим]] е оддалечена околу 860 км јужно, а од [[Палермо]] 260 км југоисточно. Најблизок поголем град е [[Катанија]], сместена 66 км посеверно. === Релјеф === Сиракуза се наоѓа во југоисточниот дел на [[Сицилија]]. Градот се развил на помалиот остров во истоимениот [[Сиракуски Залив]], на крајно југозападниот дел од [[Јонско Море|Јонското Море]]. Подоцна островот бил поврзан со мостови со блиското копно, но некогашниот град станал градски центар. Во позадината на Сиракуза се наоѓа плодна приморска рамнина, која ја прават реките [[Анапо]] и [[Кане'(река)|Кане']], кои се влеваат во заливот недалеку од градот. Подалеку, на запад се издигаат [[Иблејски планини|Иблејските планини]]. === Клима === Климата во Сиракуза е [[средоземна клима|средоземна]]. {{Weather box |location = Сиракуза |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 25.1 |Feb record high C = 25.3 |Mar record high C = 27.6 |Apr record high C = 31.4 |May record high C = 33.9 |Jun record high C = 41.0 |Jul record high C = 44.5 |Aug record high C = 42.8 |Sep record high C = 40.1 |Oct record high C = 32.7 |Nov record high C = 28.1 |Dec record high C = 26.0 |year record high C = 44.5 |Jan high C = 17.1 |Feb high C = 17.2 |Mar high C = 19.1 |Apr high C = 22.2 |May high C = 24.4 |Jun high C = 28.8 |Jul high C = 31.9 |Aug high C = 31.7 |Sep high C = 29.4 |Oct high C = 24.8 |Nov high C = 21.2 |Dec high C = 17.3 |year high C = |Jan mean C = 12.1 |Feb mean C = 12.4 |Mar mean C = 13.9 |Apr mean C = 16.2 |May mean C = 19.8 |Jun mean C = 24.0 |Jul mean C = 27.0 |Aug mean C = 27.2 |Sep mean C = 24.7 |Oct mean C = 21.0 |Nov mean C = 16.8 |Dec mean C = 13.6 |year mean C = |Jan low C = 7.3 |Feb low C = 7.5 |Mar low C = 8.7 |Apr low C = 10.7 |May low C = 13.9 |Jun low C = 17.8 |Jul low C = 20.7 |Aug low C = 21.2 |Sep low C = 19.2 |Oct low C = 16.0 |Nov low C = 12.1 |Dec low C = 9.0 |year low C = 13.7 |Jan record low C = 3.0 |Feb record low C = 3.1 |Mar record low C = 4.3 |Apr record low C = 6.6 |May record low C = 9.7 |Jun record low C = 13.8 |Jul record low C = 17.0 |Aug record low C = 17.9 |Sep record low C = 15.3 |Oct record low C = 11.0 |Nov record low C = 7.1 |Dec record low C = 0.0 |year record low C = 0.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 65 |Feb precipitation mm = 29 |Mar precipitation mm = 45 |Apr precipitation mm = 18 |May precipitation mm = 11 |Jun precipitation mm = 1 |Jul precipitation mm = 1 |Aug precipitation mm = 1 |Sep precipitation mm = 14 |Oct precipitation mm = 59 |Nov precipitation mm = 87 |Dec precipitation mm = 81 |year precipitation mm = |Jan precipitation days = 7 |Feb precipitation days = 3 |Mar precipitation days = 5 |Apr precipitation days = 3 |May precipitation days = 1 |Jun precipitation days = 0 |Jul precipitation days = 0 |Aug precipitation days = 0 |Sep precipitation days = 1 |Oct precipitation days = 7 |Nov precipitation days = 9 |Dec precipitation days = 8 |year precipitation days = | Jan uv =3 | Feb uv =4 | Mar uv =6 | Apr uv =8 | May uv =9 | Jun uv =10 | Jul uv =11 | Aug uv =10 | Sep uv =8 | Oct uv =7 | Nov uv =4 | Dec uv =3 |source 1 = Archivio climatico Enea-Casaccia<ref name=Enea>{{Наведена мрежна страница | url = http://clisun.casaccia.enea.it/Profili/tabelle/697%20%5BSiracusa%5D%20capoluogo.Txt | title = Profilo climatico dell'Italia: Siracusa | language = it | publisher = Ente per la Nuove tecnologie, l'Energia e l'Ambiente | accessdate = 19 December 2014 | archive-date = 2014-11-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141103071030/http://clisun.casaccia.enea.it/profili/tabelle/697%20&#91;Siracusa&#93;%20capoluogo.Txt | url-status = dead }}</ref> and Weather Atlas<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.weather-atlas.com/en/italy/syracuse-climate|title=Syracuse, Italy – Detailed climate information and monthly weather forecast|last=d.o.o|first=Yu Media Group|website=Weather Atlas|language=en|access-date=27 June 2019}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |date=August 2010 }} === Води === Сиракуза е сместена во крајниот југозападниот дел од Јонското Море. Градот се наоѓа на северниот брег на [[Сиракуски Залив|Сиракускиот Залив]], каде стариот дел од градот се наоѓа на островот. == Историја == [[Податотека:0500 - Siracusa - Casa di Mario Minniti - Foto Giovanni Dall'Orto - 15-Oct-2008.jpg|мини|270 п|д|Улица во средновековната Сиракуза]] [[Податотека:Syracusa06(js).jpg|мини|270 п|д|Архимедовиот плоштад]] [[Податотека:0927 - Siracusa - Via della Giudecca - Foto Giovanni Dall'Orto, 21-May-2008.jpg|мини|270 п|д|Пешачка улица]] === Стар век === Областа на градот била населена уште во времето на [[предисторија]]та, а во времето на [[Микена]] се јавуваат првите податоци од овој дел на [[Средоземно Море|Средоземјето]]. Сиракуза ја основале [[Стара Грција|Старите Грци]] во [[733 п.н.е.|733 година п.н.е.]] под оригиналното име ''Сирако'', со значење „слано пристаниште“, а од оваа име со време се дошло до денешното. Сиракуза се развила многу бргу во најголем и водечки [[полис]] во [[Голема Грција]], па во неколкуте следни векови била неизбежен фактор во историјата на старогрчкиот свет. Погодната положба на крајниот запад на старогрчкиот свет имало помалку војувања и со тоа помалку уништувања. Меѓутоа, во случајот цо Суракуза доаѓало до изразено непријателство со блиската [[Картагина (град)|Картагина]], чија моќ и значење многу повеќе ја погаѓала Сиракуза отколку полисите во денешната [[Грција]]. На крајот жителите на Сиракуза влегле во пактот со [[Стар Рим|Стариот Рим]] против [[Античка Картагина|Картагина]] во [[Првата пунска војна]]. Оваа довело до паѓање на градот под управува на [[Стар Рим|Римјани]]те во [[215 година п.н.е.]]. Меѓутоа, градот го задржал значењето и станал административен центар и најважнен пазар во [[Сицилија]]. Кон крајот на времето на [[Стар Рим|Стариот Рим]] во градот се јавуваат многу [[христијанство|христијани]], па Сиракуза е препознатлива по сочуваните [[катакомба|катакомби]], кои по зачуваноста се веднаш после [[рим]]ските. === Среден век === По пропаста на Стариот Рим градот сменил повеќе владетели во следените векови. Прво градот го заземаат [[Вандали]], а во [[535]] година [[Византиско царство|Византијците]], за време на кои Сиракуза повторно засилува. Градот го заземаат [[Арапи|Арабјани]]-[[Сарацени]] во [[878]] година по [[Опсада на Сиракуза (877—878)|опсада]]та и во нивно владеење Сиракуза останува до [[1038]] година. Тие го преместуваат центарот на власта над островот во [[Палермо]]. После тоа градот повторно го заземаат Византијците и владеат со него во наредната половина од векот. Нови владетели биле [[Нормани]]те, кои го заземаат градот во [[1085]] година. Тие основаат држава на југ во денешна [[Италија]], која траела во неколкуте следни векови - [[Кралство Сицилија]]. Во оваа време градот повторно станува [[христијанство|христијански]] центар. Се градат многу цркви и градски палати. === Нов век === Во текот на неколкуте векови на постоењето на Кралството Сицилија имало неколку владетелски куќи на чело со - Норманите, [[Анжујци]]те, [[Круна Арагона|Арагонци]]те, [[Савои]]те, [[Хабсбурзи|Хабсбурговците]], [[Династија Бурбон|Бурбони]]те. Конечно, Сиракуза во [[1860]] година велегува во состав на [[Кралство Италија|Кралството Италија]]. По соединувањето на државата Сиракуза, таа станува важно пристаниште и пазар, што е и денеска. Меѓутоа, повеќевековниот јаз на Југот и Северот ни ден денес не надминат, па жителите на Сиракуза и понатаму се чувствително посиромашни од жителите на поголемите градови на север во Италија. == Население == Според податоците, во градот во ноември [[2016]] година живееле 122.051<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index.html |title=www.demo.istat.it |accessdate=2020-05-15 |archive-date=2018-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216081210/http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index.html |url-status=dead }}</ref> становници. {{ДемографијаИТА |1931=46048 |1936=49478 |1951=66090 |1961=83205 |1971=101421 |1981=117615 |1991=125941 |2001=123657 |2011=118385 }} Во 2008 година Сиракуза имала преку 120.000 жители, 3 пати повеќе во однос на почетокот на [[XX век]]. Во последните години бројот на населението во градот стагнира. Градот денес има мал удел на имигрантско население (2%), највеќе од [[Источна Европа]], [[северна Африка]] и [[јужна Азија]]. == Градски знаменитости == Сиракуза има голем број на знаменитости. Најважни се оние античките, каде честопати не може точно да се разликува што е старогрчко, а шта староримско: * '''Аполонов храм''', подоцна претворен во византиска црква и џамија, * '''Аретузина фонтана''', чие име се поврзујва со грчка нимфа, * '''Антички театар''', * '''Римски амфитеатар''', * '''Храм на Зевс'''. Градот има и убави згради од неколкуте претходни векови: * '''Градска катедрала''' од 13 век, зграда на остатоците од старогрчкиот храм на божицата Атина од 5 век п.н.е., * '''Црква на света Луција надвор од ѕидовите''', од 16 век, некогашна византиска црква со катакоби под неа, * '''Црква на свети Павле''', од 18 век, * '''Црква на свети Христофор''', од 14 век, * '''Манијакесов замок''', од 13 век, * '''Археолошки музеј''', * голем број на палати, претежно од 18 век. == Стопанство == Со градската економија доминира пристаништето, а жителите на Сиракуза работат на пристаништето, бродоградилиштата, прехрамебната индустрија, индустријата за преработка на метали, како и на хемиската индустрија. Околината е позната по култивирање на [[јужно овошје]]. == Партнерски градови == * {{знаме|}} [[Стокхолм]] * {{ знаме |}} [[Коринт]] * {{ знаме |}} [[Erchie]] * {{ знаме |}} [[Перуѓа]] == Галерија == <gallery> Слика:Syrakus BW 2012-10-06 16-44-19.jpg|Староримски амфитеатар Слика:0910 - Siracusa - Mura greche (sec. IVC a.C.) - Foto Giovanni Dall'Orto, 17-Oct-2008.jpg|Остатоци од старогрчките ѕидини Слика:0338 - Moneta di Siracusa (Aretusa) - Foto Giovanni Dall'Orto.jpg|Старогрчки пари од Сиракуза Слика:Syracusa11(js).jpg|Аретузина фонтана Слика:2531 - Siracusa - Piazza Duomo - Foto Giovanni Dall'Orto, 22-May-2008.jpg|Главен плоштад со Катедрала Слика:0545 - Siracusa - Castello Maniace - Foto Giovanni Dall'Orto - 15-Oct-2008.jpg|Манијакесов замок Слика:2575 - Siracusa - Arcivescovado - Foto Giovanni Dall'Orto, 22-May-2008.jpg|Благородна палата Слика:0498 - Siracusa - Catacombe di S Giovanni Evangelista - Foto Giovanni Dall'Orto, 21-May-2008.jpg|Катакомби </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{портал|Италија}} {{Ризница-врска|Siracusa}} * {{матична|http://www.comune.siracusa.it}} * [http://www.livius.org/su-sz/syracuse/syracuse_history01.html Градска историја] [[Категорија:Сицилија]] [[Категорија:Градови во Италија]] [[Категорија:Светско наследство во Италија]] [[Категорија:Антички градови]] [[Категорија:Градови во Сицилија]] [[Категорија:Населени места основани во 8 век п.н.е.]] eaa0hb6niyrnt6xz4zuq5ee355vaf47 0 1250504 5543223 5326685 2026-04-22T03:17:57Z Bjankuloski06 332 нов клуч за [[Категорија:Македонска музика]]: „ “ користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5543223 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Macedonian Anthem Monument, Struga.JPG|мини|300п|Спомен плоча во [[Струга]] со натпис: „Во ноќта спроти Новата 1942 година струшката младина организирана од КПЈ и СКОЈ во градот Струга првпат ја испеа песната [[Денес над Македонија|„Денес над Македонија се раѓа ново сонце на слободата.“]] Од таа ноќ песната се носеше од уста на уста низ цела окупирана но непокорена [[Македонија]]. Граѓаните на град Струга“]] '''Повоена македонска музика''' е музиката створена во периодот после [[втората светска војна]], од август 1944, до септември 1991 - референдумот за осамостојување. На 2 август 1944 година во [[Прохор Пчински (манастир)|манастирот Прохор Пчински]] започнало [[Прво заседание на АСНОМ|Првото заседание на АСНОМ]], што значело врвно достигнување во политиката за вооружена народна борба на македонскиот народ, со кое се одбележал почетокот на постоењето на [[Социјалистичка Република Македонија]] како слободна држава во федерација со [[Југословени|југословенските народи]]. [[Антифашистичко собрание на народното ослободување на Македонија|АСНОМ]] значело јавно истакнување на постоењето и афирмација на македонската [[националност]].<ref>Историја на македонскиот народ, книга 3, стр. 428, 1969 година, Скопје</ref> ==Особености на повоениот период== {{Музика на Македонија}} Во гигантската борба за слобода активно соработувале низа композитори кои со своите дела многу придонесувале на борбениот дух во херојската борба против фашистичкиот окупатор. Меѓу нив се истакнуваат: [[Петре Богданов - Кочко]] (1913-1988), [[Тодор Скаловски]] (1909-2004), [[Илија Џувалековски]] (1915-2004), [[Благоја Ивановски]] (1921-1994) и [[Властимир Николовски]] (1925-2001).<ref>[[Музичка енциклопедија (1958-77)|Музичка енциклопедија]] - Македонска музика, [[Тодор Скаловски]], том II, стр. 146-147, 1963 година, Загреб</ref> Сите овие композитори-борци активно работеле на изградбата на музичкиот живот во ослободената татковина. Кон овие творци во првата генерација обично се вбројуваат и [[Стефан Гајдов]] (1905-1992), [[Трајко Прокопиев]] (1909-1974), [[Живко Фирфов]] (1906-1984), [[Глигор Смокварски]] (1914-1974) и [[Јосиф Чешмеџиев]] (1890-1964). Овие автори, главно биле иницијатори за основањето на Симфонискиот оркестар (24.11.1944), кој станал движечка сила на првите чекори на [[Македонска опера и балет|Операта]] и идната [[Македонска филхармонија|Филхармонија]]. Првата оперска претстава „[[Кавалерија рустикана]]“ од [[Пјетро Маскањи]] е одржана 9 мај 1947 година, а во јануари 1948 година ансамблите на музичката сцена работеле во составот на Државната опера при [[Македонски народен театар|Македонскиот народен театар]]. За брзиот подем на Операта, особени заслуги има [[Ловро Матачиќ]], кој во времето од 1948 до 1952 година го раководел поставувањето на низа оперски дела од стандардниот репертоар. Балетскиот ансамбл на Операта, првиот професионален колектив од ваков вид во [[Македонија]], ја дал својата прва целовечерна претстава 1949 година „[[Бахчисарајска фонтана]]“ од рускиот композитор [[Борис Владимирович Асафјев]] (1884-1949). Во 1945 година бил основан хорот на [[Македонско Радио 1|Радио Скопје]]. Прв диригент бил Стефан Гајдов. Тој одиграл голема улога за развојот на хорското дело во Република Македонија. Во областа на музичкото образование биле постигнати видни резултати. Набргу по ослободувањето на земјата, биле отворени нижи и средни училишта, а во 1953 година била отворена катедрата за музика на Вишата педагошка школа (подоцна Педагошка академија), чиј основач бил [[Аспарух Хаџиниколов|Аспарух Хаџи - Николов]] (1909-1980). На 1 декември 1966 година започнала да работи Високата музичка школа (подоцна Факултет за музичка уметност) во [[Скопје]]. Прв декан бил проф. [[Властимир Николовски]]. Оваа институција, од втората деценија на своето постоење, ги има сите практични и теоретски оддели, вообичаени за музичките академии и високи школи во светот. Во 1950 година во Скопје бил основан [[Институт за фолклор „Марко Цепенков“|Институтот за фолклор „Марко Цепенков“]], во чиј етномузиколошки оддел почнале да се собираат, мелографираат и да се обработуваат музичко-фолклорни материјали од сите краишта во Македонија. Овој материјал претставувал база за проучување и за изработка на повеќе научни трудови што се објавени во нашата земја и во странство. Во 1975 година почнала да работи Медиевистичката секција „[[Владимир Мошин]]“ во рамките на манифестацијата [[Струшка музичка есен]], која работи на дешифрирање, изведба и научна разработка на дела од музичкото духовно минато на Македонија. На оваа манифестација премиерно се изведени: „[[Златоустовата литургија]]“ од [[Атанас Бадев]] - македонски традиционален црковен напев (деш. [[Сотир Голабовски]]), како и песнопенија од св. [[Свети Климент Охридски|Климент Охридски]], св. [[Јован Кукузел]], [[Калистрат Зографски]], [[Дионис Попоски]], [[Хармосан Охридски]] и др. Музичките фестивали дале придонес за збогатувањето на музичката панорама во Македонија. Од нив треба да се споменат: [[Охридско лето]], [[Мајски оперски вечери]], Струшка есен, [[Денови на македонската музика]], [[Тетовски хорски одѕиви]], фестивалите на забавна музика во Скопје и [[Штип]] и други. Во рамките на Факултетот за музичка уметност постои одделот за музикологија, каде што се подготвуваат специјалисти за ова занимање. Од 1970 година почнало да се работи врз проектот „Музичкото минато и сегашноста во Македонија“, под патронат на Институтот за национална историја. Водители на овој проект биле проф. д-р [[Драгослав Ортаков]] и проф. д-р [[Сотир Голабовски]]. Музичката критика и публицистика го следи развојот на македонското музичко творештво и репродукција, како и издавачката дејност во целина. Во 1993 и 1995 година излегле од печат двата тома од [[Македонскиот осмогласник]] - граматика на македонското црковно пеење, а во 1997 излегла од печат и Златоустовата литургија - македонски традиционален црковен напев. ==Класификација на музичкото творештво (1944-1991)== Класификација на повоеното македонско музичко творештво досега е вршено на разни начини: *според возраста на авторите на стара, средна и млада генерација музички творци; *според возраста но и идејно-естетската определба композиторите се поделени на 5 генерации; *според видот на инструментот, односно инструменталниот состав за што е создадено делото на: творви на оркестарско, хорско, соло-песни, камерно творештво и сл. [[Тодор Скаловски]] во својот труд за македонската музика објавен во Музичката енциклопедија, во 1963 година, се определува повоените македонски композитори да ги дели по нивната возраст. Во таа смисла тој разликувал две генерации македонски композитори: стара ([[Трајко Прокопиев]], [[Тодор Скаловски]], [[Стефан Гајдов]], [[Живко Фирфов]], [[Аспарух Хаџиниколов]], [[Петре Богданов - Кочко]], [[Глигор Смокварски]], [[Благоја Иванов]] и [[Властимир Николовски]]) и млада ([[Кирил Македонски]], [[Томислав Зографски]], [[Тома Прошев]], [[Тихомир Карапанчев]]).<ref>[[Музичка енциклопедија (1958-77)|Музичка енциклопедија]] - Македонска музика, [[Тодор Скаловски]], том II, стр. 143, 1963 година, Загреб</ref> [[Драгослав Ортаков]] во својот труд „Музичката уметност во Македонија“ веќе зборува за три генерации македонски творци, прва генерација македонски композитори,<ref>[[Драгослав Ортаков]], Музичката уметност во Македонија, стр. 87, 1982 година, Скопје</ref> втора, денешна средна, а потоа третата најмлада генерација музички автори.<ref>[[Драгослав Ортаков]], Музичката уметност во Македонија, стр. 90, 1982 година, Скопје</ref> Тома Прошев во својата докторска дисертација „Современа македонска музика“ се определил за 15 автори кои ги класифицирал во 4 генерации од причина што пред него наследил класификација на три генерации, а за време на пишувањето на своето дело се афирмира уште една, тогаш најмладата генерација. Тој се определил за следната класификација: *Тодор Скаловски, Трајко Прокопиев, Стефан Гајдов, Живко Фирфов и Петре Богданов - Кочко како претставници на првата генерација; *Благоја Ивановски, Кирил Македонски и Властимир Николовски - претставници на втората; *Драгослав Ортаков, Тома Прошев и Томислав Зографски - трета генерација; *[[Михајло Николовски]], [[Сотир Голабовски]], [[Стојан Стојков]] и [[Ристо Аврамовски]] - четврта генерација.<ref name="ReferenceA">[[Тома Прошев]], Современа македонска музика, стр. 24, 1986 година, Пула</ref> Тргнувајќи по оваа аналогија, денес веќе можеме да зборуваме за 5 генерации повоени македонски автори, бидејќи во меѓувреме, се афирмира уште една генерација македонски композитори, а тоа се: [[Илија Пејовски]], [[Тома Манчев]], [[Горјан Коруновски]], [[Димитрие Бужаровски]] и [[Гоце Коларовски]]. Тргнувајќи од веќе наследената состојба на ова подрачје и ние се определуваме за ваква класификација, макар што има место и за нејзина критика. Ова свесно го правиме бидејќи имаме желба со нашиов труд да почитуваме се' што е сторено во проучувањето на повоената македонска музика, а воедно и да дадеме скромен прилог кон нејзината обработка. ==Прва генерација повоени македонски композитори== {{image frame|content={{Photomontage | photo1a = Јосиф Чешмеџиев.jpg{{!}} | photo2a = Стефан Гајдов.jpg{{!}} | photo2b = Тодор Скаловски.jpg {{!}} | photo3a = Trajko Prokopiev.jpg{{!}} | photo3b = Живко Фирфов.jpg{{!}} | photo4a = Petre Bogdanov-Kochko.png{{!}} | photo4b = Глигор Смокварски.jpg{{!}} | size = 300 | spacing = 3 | color = #000 | border = 3 | color_border = black | text = '''Прва генерација македонски композитори.''' Најгоре - '''[[Јосиф Чешмеџиев]]'''; надолу од лево кон десно - '''[[Стефан Гајдов]]''', '''[[Тодор Скаловски]]''', '''[[Трајко Прокопиев]]''', '''[[Живко Фирфов]]''', '''[[Петре Богданов-Кочко]]''' и '''[[Глигор Смокварски]]'''. | text_background = BlanchedAlmond }} | width = 312 | align = left | caption = }} ===Појава на профаниот македонски композиторски јазик и афирмација на хорски слог=== Главните одлики на творештвото на оваа генерација македонски композитори би можеле да ги сведеме на следново: '''1. Најзначајни претставници''': *[[Јосиф Чешмеџиев]] (1890-1964) *[[Стефан Гајдов]] (1905-1992) *[[Тодор Скаловски]] (1909-2004) *[[Трајко Прокопиев]] (1909-1979) *[[Живко Фирфов]] (1906-1984) *[[Петре Богданов - Кочко]] (1913-1988) *[[Глигор Смокварски]] (1914-1974) '''2. Извор на инспирации.''' Оваа генерација македонски повоени композитори акцентот главно го става вр вокалната музика т.е. хорската. Со искуството стекнато пред војната, во работата со аматерските хорски колективи, беа во можност да се запознаат со достигнувањата во овој жанр на светски план. Затоа од оваа генерација композитори хорските песни се движат од едноставните хомофони песни во ''[[Берлински Лидертафел|Лидертафел]]'' стил (Стефан Гајдов, „Леле Јано“ и сл.) - преку широко конципираните духовни дела (Тодор Скаловски - Величание Кирилу и Методију и др.), па сè до сложено контрапунктни работени хорови (Трајко Прокопиев, „[[Кумановка]]“ бр. 3 и 4). Гледано од формалната страна, постојат хорски композиции аналогно на строфичните и прокомпонираните соло-песни (С.Гајдов „[[Петлите пејат]]“ - строфична и Т. Скаловски „[[Македонско Оро]]“ - прокомпонирана). Дел од хорските композиции на оваа генерација се всушност обработки на народни песни. Строфичната градба често наметнува варијациска обработка (секоја строфа е работена на друг начин), а стремежот за создавање поголеми облици довел до поврзување на повеќе песни во една целина (Пример: Тодор Скаловски - [[Балтепе]]). '''3. Формирање профан музички јазик специфичен за македонската музичка традиција.''' Првата генерација македoнски творци, покрај тоа што продолжиле со стилизација и хомогенизација и обработка на македонскиот музички фолклор, почнале да создаваат и оригинални дела во тој стил, што придонеле за формирањето на специфичен музички јазик, кој се гледа во подрачјето на [[хармонија]]та (со откривање латентни хармонии на фолклорните мелоритмички примери), во [[ритам]]от (со афирмација на мешано-сложените тактови 5/8, 7/8, 9/8, 11/8 и сл. како и нивни комбинации 5/8+7/8 и др.). Во подрачјето на обликот ([[Тешкото]], односно Македонско оро од Т. Скаловски), забележуваме трансформација на формата, односно премин од инструменталната во вокална музика и обратно и слично. '''4. Се печатат хармонизирани или обработени македонски народни песни во збирки''', од кои најпознати се на Јосиф Чешмеџиев и на Стефан Гајдов. Трите збирки Македонски песни од Ј.Чешмеџиев се печатени во 1926, (52 песни за мешан и еднороден хор). Во овие зборници скопјанецот Јосиф Чешмеџиев ја покажува својата зрелост и имагинација во третирањето на македонскиот музички фолклор. Од зборниците на Стефан гајдов попознати се песните: „[[Ајде слушај, слушај Калеш бре Анѓо|Ајде слушај Анѓо]]“ - 1927, „Петлите пејат“ - 1928, „[[Момчиче мало ѓаволче]]“ - 1928 и др. Овие песни се одделно хармонизирани, така што имаат карактер на хорски минијатури кои лесно се паметат и се мошне пристапни за хорско пеење.<ref>[[Бранко Каракаш]], Македонска музика - Музичките творци во Македонија, стр. 20, 1970 година, Скопје</ref> '''5. Афирмација на музичко-сценските и симфониските форми.''' Ј.Чешмеџиев создал две опери: „[[Тајната на Вардар]]“ - 1918 и „[[Меглена]]“ - 1924, како и две симфонии и др., Глигор Смокварски е автор на балетот „[[Македонска повест]]“ - 1952, Т. Прокопиев создал две опери: „[[Разделба]]“ - 1971 и „[[Кузман Капидан]]“ - 1978, како и еден балет „[[Лабин и Дојрана]]“ - 1978. '''6. Негување на вокално-инструментални концертни форми.''' Т.Скаловски создал доста успешни дела од овој жанр: „[[11 Октомври(дело)|11 Октомври]]“, кантата за мешан хор и оркестар - 1946, „[[Земја камен]]“ - кантата за рецитатор, соло бас-баритон, хор и симфониски оркестар: „[[Моја песна и оро македонско]]“ - за мешан хор и симфониски оркестар: „[[Балтепе]]“ - суита бр.1 за соло глас, хор и дувачки нонет и удиралки: „[[Величанија Кирилу и Методију]]“ - за соло алт и камерен оркестар. '''7. Градење специфичен облик на соло-песна''', која извира од современиот македонски литературен јазик. Првата генерација повоени македонски композитори, гледано од формален аспект, ја негувале соло песната како строфична и како прокомпонирана. Најизведувани соло песни од оваа генерација се „[[Залез(дело)|Залез]]“, „[[Шарпланинска присппивна]]“ и „[[Молитва(дело)|Молитва]]“ од Тодор Скаловски; „[[Жалбена]]“, „[[Смртта на Гоце Делчев]]“ и „[[Галебе мој]]“ од Трајко Прокопиев. 8. Оваа генерација композитори ја негувале и '''солистичката и камерната музика'''. Во 1934 година, Стефан Гајдов го напишал ''„Гудачкиот квартет во ц-мол“'' во 2 става, врз цитати од македонскиот музички фолклор. Во првиот став е искористена песната „[[Јунак и гора]]“, а во вториот „[[Билјана платно белеше]]“, Јосиф Чешмеџиев создал 4 гудачки квартети и итн. 9. Била напишана '''музика за македонски филмови и драмски претстави'''. С. Гајдов е автор на музиката за три документарни филмови, а Т. Прокопиев за 10 филмови и 7 драмски претстави. '''10. Се ставаат темелите на повоената македонска етномузикологија и музикологија.''' По уредништво на Живко Фирфов во 1953 година излегол првиот том Македонски музички фолклор, на Институтот за фолклор, а Тодор Скаловски публикувал музичко-историски прилози од историјата на мамедонската музика во разни списанија и во Музичката енциклопедија. Стефан Гајдов е автор на повеќе музички учебници по нотно пеење и музичко воспитување во училиштата. ==Втора генерација повоени македонски композитори== {{multiple image | width = 250 | direction=vertical | background color = DarkSlateGray | footer_background = SlateGray | footer = '''Втора генерација македонски композитори'''. Од горе надолу: '''[[Благоја Ивановски]]''', '''[[Кирил Македонски]]''' и '''[[Властимир Николовски]]'''. | image1= | image2=Кирил Македонски.png | image3=Властимир Николовски.jpg }} '''1.Најзначајни претставници''' се: *[[Благоја Ивановски]] (1921-1994) *[[Кирил Македонски]] (1925-1984) *[[Властимир Николовски]] (1925-2001) ===Продлабочување на хорскиот слог и појава на симфонизмот=== '''2.Извор на инспирации.''' Спој на македонскиот музички фолклор со тогашните современи западноевропски композиторски шеми (проширување на тоналниот хоризонт во границите на националниот стил, неорганизирана или организирана [[атоналност]], примена на [[алеаторика]]та и [[импровизација]]та, [[додекафонија]]та, [[сериелност]]а и сл.). '''3.Афирмација на симфониската музика.''' Благоја Ивановски во 1947 година го напишал оркестарското дело „[[Тага за родниот крај]]“, а во 1952 година Кирил Македонски ја создал симфониската поема „[[Танчарка]]“. Во 1956 година Ивановски ја компонирал симфонијата „[[Леста]]“, а во истата година настанал симфонијата „[[Симфонија бревис]]“ од Властимир Николовски. Во сите дела се чувствува интересот за изедначувањето на инструменталната со вокалната музика. Во споредба со претходната генерација тоа значи чекор напред во афирмирањето на инструменталната повоена инструментална музика. '''4.Развој во вокалниот слог.''' Паралелно со развојот на инструменталниот се усовршува и вокалниот слог, пред се, хорскиот. Резултатите од претходната генерација на ова подрачје, втората генерација го усовршува. В.Николовски го развил хорскиот слог и го доближил до инструменталниот. Тоа може да се забележи уште во првата композиција од овој жанр „Жалбена“ (1948-1954), потоа во „Свршувачка“ (1950) и др. '''5.Афирмација на вокално-инструменталните облици и раширувањето на хармонските средства.''' В.Николовски ги создал делата: „[[По патиштата]]“, циклус за глас и оркестар (1960); „[[Македонка]]“, циклус за глас и оркестар; „[[Сердарот(дело)|Сердарот]]“, кантата за хор, оркестар и солисти (1963); „[[Клименту]]“, ораториум (1966); „[[Кирилу]]“, ораториум (1969) и др. '''6.Раширувањето на хармонските средства''' се прави главно преку употреба на сите три системи (терцниот, квартниот и секундниот), битоналноста, политоналноста и други хармонски изразни средства актуелни за тогашната современа европска музика. '''7.Современ третман на фолклорната материја.''' Властимир Николовски по првите романтичарски обработки врз фолклорната ориентација тргнал по патот на усвојувањето на [[Бела Барток|бартоковски]] хармонски принципи во третманот на народната мелодика или онаа во нејзин дух, што можат да се применат врз примери од македонското фолклорно подрачје.<ref>[[Драгослав Ортаков]], Музичката уметност во Македонија, стр. 106, 1982 година, Скопје</ref> Имено, во неговата творечка работа почнуваат да се спојуваат нучната прецизност, знаење и аналитичкиот дух во смислата за експеримент во кој композиторската работа не се претвора во сувопарно лабораториско искуство. Николовски никогаш не цитира народни мелодии, но затоа неговата музика извира од одликите на македонските песни и игри. Како и кај [[Бела Барток|Барток]], и хармонијата во делата на Властимир Николовски се дистанцира од сите обзири кон консонантноста и дисонантноста. Со најголема слобода применува необични звуковни агломерации и низови од [[акорд]]и, не водејќи сметка за функцијата во традиционалната смисла на зборот. Гледано во пошироката смисла на зборот сепак неговата хармонија во суштина е тонална, бидејќи во неа постојат некои тонални тежишта, некои тонални упоришта, меѓу кои, односно над кои, се движат смели звуковни комбинации.<ref>[[Музичка енциклопедија (1958-77)|Музичка енциклопедија]], [[Бела Барток]], >[[Б. Антиќ]]?, том I, стр. 114, 1958 година, Загреб</ref> Ваквите споредби со хармонијата на [[Бела Барток|Барток]] би можеле да бидат функционални во дефинирањето на хармонскиот јазик на В.Николовски, макар што сме свесни дека тие до крај не одговараат на опишуваната материја, која е различна од кај двата споменати композитори. '''8.Збогатување на метриката и ритмиката.''' Покрај употребата на мешаносложените тактови што го среќаваме во првата генерација, овде е карактеристично и комбинирање на овие тактови (5+7, 7+9 и сл.). Во музичките дела на оваа генерација ритмометричката база може да биде постојана (како во [[Барокна музика|барокот]] и во [[Класична музика|класиката]]) или променлива (како што е од времето на романтизмот па наваму). Во првиот случај најчесто станува збор за примена на остинати ритмички формули, кои обично имаат фолклорно потекло. Додека во вториот случај станува збор за веќе споменатите промени на мешаносложените тактови, но и други комбинации со прости тактови. '''9.Формата е од архитектонски или еволуционистички тип.''' Но, може да отстапува од вообичаените начини на градењето на ставовите и нивното поврзување во циклични целини. Покрај класичната мотивска разработка на материјалот, се среќаваат и барокниот принцип на развивање на челната тема преку постојано надоврзување со сличен материјал (на [[Паул Хиндемит|Хиндермитовски начин]]), или со упорно повторување на куси мотиви (карактеристични за Барток и [[Игор Стравински|Стравински]]), или модифицирањето на традиционалните форми, меѓу нив и стари барокни форми („[[Паскалјата]]“ од В.Николовски, „Старите танци“ и сл.). За разлика од овие формални одлики кои упатуваат на архитектонскиот тип, поборниците на евлуционистичкиот начин на развој на формата одат и до крајни граници, со тоа што одбегнуваат повторување на материјалот (темите) што доведува до [[атематизам]] - кога обликот се гради со постојано надоврзување на нови и нови тематски мисли. Атематизмот обично се поврзува со [[атоналност]]а (отрфлање на функционалноста и тоналниот центар). [[Фактура]]та е едногласна (изнесување на тематски материјал во унисоно или во октави), повеќегласна - која може да биде хомофона (при која еден од гласовите има водечко значење, а другите секундарно), [[Хетерофонија|хетерофона]] (подгласна) во која еден од гласовите има водечко значење, а преостанатите се негови варијанти, [[Полифонија|полифона]] - во која сите гласови се развиени до степен на силно индивидуализирани мелодиски линии. Фактурата може да е имитациона (неконтрастна) и неимитациона (контрастна). Фактурата може да биде и мешовита во творбите од втората генерација. Со користење на вакви фактури при изложувањето на материјалот, композиторите од втората генерација придонесуваат за збогатување на тонското ткиво. '''10.[[Оркестрација]]та''', односно умеењето да се создаваат оркестарски партитури, т.е. да се распределува звучноста на оркестарската композиција меѓу инструментите и инструменталните групи, кај втората генерација се користи за добивање на архаични бои, што доследно му служи на основниот музички звук кој се развива дури во најекстремните регистри. Во делата на Властимир Николовски таа се покажува како оригинално и високо развиено мајсторстово (Дивертименто за флејта и оркестар). '''11.Афирмација на музичко-сценското творештво.''' Во овој период во вардарскиот дел од Македонија е создадено и првото македонско дело од овој жанр - операта „[[Гоце (опера)|Гоце]]“ од Кирил Македонски (1953), а потоа од истиот автор биле создадени оперите „[[Цар Самуил (опера)|Цар Самуил]]“ и „[[Илинден (опера)|Илинден]]“. '''12.Развој на филмската музика во Македонија.''' Постанокот и развојот на филмската уметност воопшто предизвикал и настанување посебна музичка категорија, која ја нарекуваме [[филмска музика]]. За разлика од сите оние уметнички дела во кои музиката има примарна улога во филмската музика, таа е од секундарно значење (освен во музичките филмови), но сепак од композиторот се бараат посебни познавања. Во Македонија, традицијата на филмската музика е мала. Втората генерација би можеле да ја сметаме за основач на овој жанр, макар што и одделни композитори од првата генерација пишувале музика за филм. Во овој период се направени повеќе кусометражни и долгометражни филмови со оригинална музика од македонски автори. Така, на пример, само К.Македонски напишал музика за 10 кусометражни филмови и за играниот филм „[[Македонска крвава свадба (филм)|Македонска крвава свадба]].“ '''13. Музиката за драмски претстави''' бележи развој паралелно со растежот на македонската продуктивна и репродуктивна драмска култура. - Кирил Македонски напишал музика за 13, а В.Николовски за 12 [[Драмска претстава|драмски претстави]]. '''14.''' Оваа генерација македонски творци се истакнуваат и како музички писатели давајќи придонес за обработка на историски и други теми од областа на македонската музикологија. Зборувајќи за современата македонска музика [[Тома Прошев]] поставува 5 хипотези, кои најмногу би можеле да се однесувааѕ на творештвото од II и IV генерација, а тоа се следниве: #''Современа македонска музика настана во согласност со историјата на овој народ.'' #''Музичката традиција (музичкиот фолклор и црковно-музичкото наследство) на македонскиот народ, е база на современоста.'' #''Музиката на современите композитори на Македонија е интегрална појава на современата уметност на Македонците и нејзината современост воопшто.'' #''Современата македонска музика не може да биде „инцидент“, туку во одредени норми акумулирана тонско-идејна и естетско-стилска вредност во контекст на светската современост по Втората светска војна.'' #''Појавата на современа музика од западната култура, чијшто дел сме и ние со нужни примеси од Исток, ја вклучува и културната традиција на балканските народи и на народностите.'' Нивната традиција е интегрирана по невидливи патишта во тој современ од на Европа.<ref name="ReferenceA"/> Втората генерација прави логично освежување преку негација на фолклорните инспирации, кои во дадени услови изгледаа како исцрпени од страна на првата генерација. ==Трета генерација повоени македонски композитори== {{multiple image | width = 200 | direction=vertical | align = left | background color = DarkSlateGray | footer_background = SlateGray | footer = '''Трета генерација македонски композитори'''. Од горе надолу: '''[[Драгослав Ортаков]]''', '''[[Тома Прошев]]''' и '''[[Томислав Зографски]]'''. | image1=Ortakov.jpg | image2=Toma Prošev.jpg | image3= }} ===Антифолклорни инспирации и развој на инструменталната музика=== '''1. Најзначајни претставници''' се: *[[Драгослав Ортаков]] (1928-2007) *[[Тома Прошев]] (1931-1996) *[[Томислав Зографски]] (1934-2000) '''2. Извори за инспирации''': Настојувањето да се дистанцираат од фолклорот, а во кругот на нивните преокупации да се сублимираат многу моменти од различни композиторски системи и постапки од поново време. 3. Драгослав Ортаков ја создал '''првата електронска композиција''' на македонската музика [[ЕЛЕОРП 76]]. 4. Томислав Зографски прв во македонската музика почнал да внесува '''елементи на неокласицизам''' ([[Сергеј Прокофјев|С.Прокофјев]], [[Игор Стравински|И.Стравински]])). Пример, Симфониета ин Ес, Соната за фагот и пијано и слично. 5. Тома Прошев се стремел кон освојување на недоволно проучените подрачја на новиот звук (слободна [[додекафонија]], [[алеаторика]] и [[импровизација]] и сл.), одбирајќи ги оние вредности кои најмногу одговараат на неговата природа. 6. Претежно користат форми на инструментална музика од типот на т.н. '''„[[апсолутна музика]]“''' ([[симфонија]], [[соната]], [[концерт]] и сл.). 7. Тома Прошев пишува и '''[[Музичко-сценско дело|музичко-сценски дела]]''' од кои попознати му се оперите:„[[Пајажина (опера)|Пајажина]]“ (1958), „[[(Малиот Принц (опера)|Малиот Принц]]“ (1965), „[[Аретеј (опера)|Аретеј]]“ (1972), „Аретеј“ -втора верзија за електроника и вокали (1987) и балетите „[[Песна над песните]]“ (1967), „[[Рамки и одѕиви]]“ (1963), „[[Три сестри]]“ (1986). '''8. Интерес кон музичката наука''': Т. Прошев и Д. Ортаков се здобиле со звањето доктор на науки, а биле водители од одделот за музикологија на [[ФМУ]], а создале и повеќе музиколошки трудови. 9. Тома Прошев го формирал ансамблот за современа музика „Света Софија“, кој беше поттик за создавање на нови дела од типот на експерименталната музика во Македонија. '''10. Употреба на графичка нотација''' за забележување на своите дела. '''11. Придонес кон пообјективно коментирање на дневните збуднувања, а и анализата на македонското минато и сегашност'''. Покрај наброените одлики на третата генерација македонски композитори, се пишува дека таа претставува алка на континуитетот на македонската уметничка музика настаната по војната. Идејно-естетските определби на овие автори, вусшност, ја одделуваат македонската музика од своите традиции и во таа смисла се надоградуваат на композициско-техничките достигнувања на ниво на европската музика од XX век. Оваа димензија е суштински елемент во определувањето на автентичноста на композиторите од третата генерација. Современоста на музиката на Ортаков, Прошев и Зографски е плод на новите услови и резултат на поединечните можности. Можностите со комуникација да се пренесат достигнувањата на музичката уметност надвор од нашата земја, како и можностите релативно да се прифатат тие достигнувања, резултираат во квалитет на интегрална современост на македонските композитори. Музичките творци од третата генерација во принцип се современи композитори, чие творештво градира и од [[авангарда]].<ref>[[Тома Прошев]], Современа македонска музика, стр. 179, 1986 година, Пула</ref> Гледано од денешен аспект, одвојувањето на македонскиот фолклор и црковно-музичката традиција од страна на третата генерација македонски композитори и нивното поблиско приклучување кон тогашните актуелни западноевропски композиторски шеми донесува една нова мисловност и естетика што ќе дадат нови импулси во развојот на македонската современа музика. ==Четврта генерација повоени македонски композитори== {{image frame|content={{Photomontage | photo1a ={{!}} | photo1b = Aleksandar dzambazov.jpg {{!}} | photo2a ={{!}} | photo2b ={{!}} | photo3a ={{!}} | photo3b = Ристо Аврамовски.jpg {{!}} | photo4a ={{!}} | photo4b ={{!}} | size = 280 | spacing = 2 | color = PaleGoldenrod | border = 3 | color_border = DarkKhaki | text = '''Четврта генерација македонски композитори.''' Од лево кон десно - '''[[Михајло Николовски]]''', '''[[Александар Џамбазов]]''', '''[[Благој Цанев]]''', '''[[Сотир Голабовски]]''', '''[[Стојан Стојков]]''', '''[[Ристо Аврамовски]]''', '''[[Димче Николевски]]''', '''[[Стојче Тошевски]]'''. | text_background = Moccasin }} | width = 312 | caption = }} ===Инспирации од старото македонско црковно пеење; афирмација на македонската поп-музика и нови интерпретации на македонскиот музички фолклор=== '''1. Најзначајни претставници''' се: *[[Михајло Николовски]] (1934-1994) *[[Александар Џамбазов]] (1936-2022) *[[Благој Цанев]] (1937-2020) *[[Сотир Голабовски]] (1937-2014) *[[Стојан Стојков]] (1941-) *[[Ристо Аврамовски]] (1943-2007) *[[Димче Николевски]] (1943-1998) *[[Стојче Тошевски]] (1944-2008) *[[Драган Ѓаконовски - Шпато]] (1931-1987) '''2. Извор на инспирации''': македонскиот музички фолклор, македонското црковно музичко наследство и современите композиторски шеми. 3. Тоа е време на научно '''дефинирање на македонското црковно-музичко наследство''', кога се излезени од печат првите зборници си дешифрирани дела од историјата на македонското музичко црковно наследство: Македонска музика бр.4 (Извори А) 1983,<ref>Македонска музика бр.4, 1983 година, Скопје</ref> Македонски осмогласник I, 1993,<ref>[[Сотир Голабовски]], Македонско црковно пеење, Осмогласник, книга I, 1993 година, Скопје</ref> Македонски осмогласник II, 1995,<ref>[[Сотир Голабовски]], Македонско црковно пеење, Осмогласник, книга II, 1995 година, Скопје</ref> Златоустова литургија - македонски традиционален црковен напев.<ref>[[Сотир Голабовски]], Македонско црковно пеење, Осмогласник, книга III, 1997 година, Скопје</ref> Овие дешифрирани дела им послужија како инспирација на македонските композитори за осознавање на македонската долгогодишна традиција и како можност да се обидат да создаваат во тој стил, се разбира, дела во кои ќе се чувствува пулсот на современоста. '''4. Специфичен третман на македонскиот фолклор преку спојување со барокната полифонија''' (Стојче Тошевски - „Мадригали“). 5. Интерес кон '''македонскиот селски фолклор''' и неговото спојување со современата '''[[Џез|џез музика]]''' („[[Селска суита]]“ од Стојан Стојков). '''6. Доизградба на хорскиот слог''' наследен од првата и втората генерација македонски повоени композитори (Михајло Николовски, Димче Николевски - Авторски плочи). '''7. [[Експресионизам|Експресионичстички]] импулси во македонската музика''' (Ристо Аврамовски, Авторска плоча - комплет). '''8. Усовршување на камерниот звук''' (Благој Цанев, „Гудачки квартет ин Ге“, Авторска плоча). '''9. Развој на популарна музика''', за што има заслуга Александар Џамбазов со компонирање забавни песни за деца и возрасни, а со „[[Рапсодија за пијано и симфониски џез оркестар]]“ се здобил со меѓународна награда во [[Италија]]. Воедно огромни заслуги за популаризација и ширење на забавната и популарната музика има и диригентот Драган Ѓаконовски - Шпато. '''10. Интерес кон македонското средновековие''' (Сотир Голабовски, Микропростори, Авторска плоча). Творештвото во четвртата генерација ги асимилира културно-уметничките настојувања на сите генерации. Нивната уметничка работа ги заокружува, а наедно и ги усогласува настојувањата на постарите композитори.<ref>[[Тома Прошев]], Современа македонска музика, стр. 221, 1986 година, Пула</ref> ==Петта генерација повоени македонски композитори== {{image frame|content={{Photomontage | photo1a ={{!}} | photo1b ={{!}} | photo2a = Buzarovski Dimitrije.jpg{{!}} | photo2b ={{!}} | photo3a ={{!}} | size = 250 | spacing = 2 | color = PaleGoldenrod | border = 3 | color_border = Gold | text = '''Петта генерација македонски композитори.''' Од лево кон десно - '''[[Илија Пејовски]]''', '''[[Томе Манчев]]''', '''[[Димитрие Бужаровски]]''', '''[[Гоце Коларовски]]''', '''[[Горјан Коруноски]]'''. | text_background = PaleGoldenrod }} | width = 260 | align = left | caption = }} ===Интерес кон компјутерот како музички инструмент и помошник при компонирањето; Инструментацијата како доминантно средство на музичкото изразување; Развојот на џез музиката=== '''1. Најзначајни претставници''' се: *[[Илија Пејовски]] (1947-) *[[Томе Манчев]] (1950-2020) *[[Димитрие Бужаровски]] (1952-) *[[Гоце Коларовски]] (1959-2006) *[[Горјан Коруноски]] (1961-2005) '''2. Интересор кон џез музиката''' е особено изразен кај Илија Пејовски. Тој е прв македонски композитор кој професионално живее со овој стил на свирење и компонирање и кој по завршените класични студии по музика, на усовршувањето на џез свирењето и компонирањето отишол на изворот. Специјализирал на [[Беркли]] универзитетот во [[Бостон]], [[САД]], на отсекот [[аранжирање]]. '''3. Инструментацијата како доминантно средство на музичкото изразување''' се забележува во творештвото на Т. Манчев, кој на ова поле работел во [[Прага]], каде што магистрирал. Во [[Софија]] работи на својата докторска дисертација на тема од оваа област. '''4. Поврзување на музичката теорија со естетиката и социологијата''' е забележана кај Д. Бужаровски, кој магистрирал композиција и докторирал на Филозофскиот факултет во Скопје на оваа тематика, а се усовршил во [[САД]]. '''5. Респект кон македонскиот музички фолклор и црковно-музичката традиција со особено модерен третман''' е забележлив во делата на Г.Коларовски, кој специјализирал во [[Ленинград]]. '''6. Компјутеризација на композиторската и интерпретаторската работа'''. Димитрие Бужаровски е прв композитор во Македонија кој почна компјутерот и современите електроакустички апарати да ги употребува во својата композиторска и интерпретаторска дејност со одредени знаења од електро-акустиката: ''Барокно кончертино за камерен гудачки оркестар и синтисајзер''; ''Концерт за гудачи, харфа и синтисајзер'' и повеќе дела за соло синтисајзер. '''7. Поврзување на исполнителската со творечката дејност'''. Горјан Коруноски дипломирал композиција на Конзерваториумот „Чајковски“ во [[Москва]] во класата на [[Николај Сидељников]], а магистрирал диригирање во [[Белград]]. Од 1987 година работи во [[Германија]] како диригент. Забележана е и неговата пијанистичка дејност. Композиторите од најмладата генерација македонски композитори со своите дела покажуваат дека во Македонија постои интензивени плоден композиторски живот на високо ниво. Тие докажуваат дека можат успешно да комуницираат со најзрелите достигнувања на композиторски план во светот. ==Исполнителска уметност (1944-1991)== Носителите на исполнителската уметност во Македонија сами се нарекуваат музички уметници, а нивното здружение се вика Друштво на музичките уметници на Македонија, кое е создадено 19 јануари 1947 година. Во светот насекаде оваа уметност се нарекува исполнителска практика (гер. Aufführungspraxis)<ref>[[Музичка енциклопедија (1958-77)|Музичка енциклопедија]] - Изведувачка пракса, [[Јосип Андреис]], том I, стр. 726-728, 1958 година, Загреб</ref>, а уметникот исполнител, т.е. музичар (пејач или инструменталист), кој пее или свири некое дело напишано од композитор. Но, во античката трагедија и народната музика, композиторот и исполнителот се слеваат во едно лице.<ref>[[Александар Наумович Должански]], Краток музички речник (''Краткий музыкальный словарь''), стр. 124, 1966 година, Москва</ref> Тие се именуваат и како репродуктивни уметници (нл. reproductivus = повторно изведување), затоа што настапот му даваат дух на дело кое веќе постои забележано од музичка нотација, т.е. повторно го создаваат. Во некои земји оваа категорија уметници се нарекуваат музички интерпретатори (лат. interpretatio - толкување, разјаснување) од причина што нивната улога е да ја разјаснуваат скриената смисла на уметничкото дело.<ref>[[Михаил Федотович Овсјаников]], Краток речник за естетика (''Краткий словарь по эстетике''), стр. 55, 1983 година, Москва</ref> Н.Д.Чернишиевски животот на уметничкото дело го гледа преку создавањето, интерпретацијата и критиката. Ова особено важи за животот на музичкото дело што е тесно поврзано со музичката интерпретација. Јасно е дека со она што го создал композиторот е стигнато до половина пат, а другата половина треба да ја помине исполнителот. Тргнувајќи од овие гледања во македонската музикологија се употебуваат сите три термини. *Во повоениот период во Македонија се издвојуваат оперските пејачи/ки: {{пст|colwidth=40em}} #[[Данка Фирфова]], [[сопран]] #[[Павлина Апостолова]], сопран #[[Ана Липша - Тофовиќ]], [[мецосопран]] #[[Зина Креља]], сопран #[[Марија Скаловска]], сопран #[[Васка Биџова-Гајдова]], сопран #[[Петре Богданов - Кочко]], [[тенор]] #[[Томче Грнчаровски]], тенор #[[Методија Илиевски|Методија Илиевски - Креола]], [[бас]] #[[Благоја Петров|Благој Петров - Караѓуле]], [[баритон]] {{пстк}} *Во повоениот период во Македонија се издвојуваат инструменталистите: #[[Ладислав Палфи]], пијанист #[[Киро Божиновски]], флејтист #[[Киро Давидовски]], обоист #[[Богомир Горше]], виолинист *Во повоениот период во Македонија се издвојуваат диригентите: {{пст|colwidth=40em}} #[[Ловро Матачиќ]] #[[Тодор Скаловски]] #[[Трајко Прокопиев]] #[[Ангел Шурев]] #[[Кирил Спировски]] #[[Ванчо Чавдарски]] #[[Фимчо Муратовски]] #[[Александар Лековски]] #[[Томислав Шоповски]] {{пстк}} *Други продуктивни музички уметници кои треба да се споменат се: Диригентите: #П. Петровски #[[Драган Шуплевски]] #Љ. Трифуновски #П. Сидовски #Милан Фирфоф #[[Запро Запров]] Инструменталистите: {{пст|colwidth=40em}} #З. Димитровски #[[Марија Докузова]] #[[Михајло Докузов]] #Д. Тасевска #[[Јасмина Чакар]] #[[Милица Шперовиќ - Рибарска]] #Н. Атанасов #[[Ратка Димитрова]] #[[Иван Кочаров]] #Л. Иванова #Т. Шопова #[[Стела Слеанска - Стојаноска]] #Б. Танасков #В. Тодевски #С. Пановска #Љ. Соколов #[[Евушка Трпкова - Елезовиќ]] #В. Стефановски #[[Кирил Рибарски]] #В. Петрушевска #Ј. Треневска #П. Среброва - Илиевска #Р. Димитриев #[[Снежана Анастасова - Чадиковска]] #Ј. Каровски #[[Мери Кафкалевска - Стоилкова]] #[[Тодор Светиев]] #Р. Трпчева #[[Васил Атанасов]] #[[Благој Докузов]] #[[Михаило Куфојанакис]] #Г. Јосифова #С. Димов #[[Стеван Христовски]] #Б. Конеска #[[Тони Аџиниколов]] {{пстк}} Соло пејачи/ки: {{пст|colwidth=40em}} #[[Борис Трајанов]] #Б. Николовски #[[Милка Ефтимова]] #Н. Гагов #И. Црвенов #А. Димитрова #[[Симеон Гугуловски]] #Е. Аврамовска #И. Божиновска #М. Тасиќ #А. Низамова #Б. Тодевска #[[Марија Муратовска - Наумовска]] #[[Билјана Јовановска]] {{пстк}} Повеќето македонски музички интерпретатори настапиле во најголемите светски музички центри, каде што достојно ја презентирале македонската култура и добиле награди и одлични критики. Ваквиот брз растеж на македонската музичко-репродуктивна уметност условила подигнување на професионалното ниво на македонските ансамбли ([[македонска филхармонија|македонската филхармонија]], [[Македонска опера|македонската опера]] и [[Македонска балетска уметност|балетската уметност]], радиските ансамбли и др.). Музичката активност не била секогаш со ист интензитет. Репродукцијата, која постепено се усовршувала и станувала она што се подразбира под потесната смисла на зборот, во споредба со продукцијата била многу пообемна и поуспешна. И покрај двоумењата со кои се одбележуваат подемите и опаѓањата, сепак, повоената македонска интепретаторска уметност бележи растеж како што постои во поразвиените културни средини во [[Европа]]. ==Наводи== # [https://www.muzichkiregistar.com/ ВБУ Музички регистар] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210813150233/https://www.muzichkiregistar.com/ |date=2021-08-13 }} - каталог на македонски музички изданија [[Категорија:Македонска музика| ]] jgnwvzod1afn4ktqu8d94si2zzw2kjn 5543224 5543223 2026-04-22T03:18:07Z Bjankuloski06 332 додадена [[Категорија:Македонска култура]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5543224 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Macedonian Anthem Monument, Struga.JPG|мини|300п|Спомен плоча во [[Струга]] со натпис: „Во ноќта спроти Новата 1942 година струшката младина организирана од КПЈ и СКОЈ во градот Струга првпат ја испеа песната [[Денес над Македонија|„Денес над Македонија се раѓа ново сонце на слободата.“]] Од таа ноќ песната се носеше од уста на уста низ цела окупирана но непокорена [[Македонија]]. Граѓаните на град Струга“]] '''Повоена македонска музика''' е музиката створена во периодот после [[втората светска војна]], од август 1944, до септември 1991 - референдумот за осамостојување. На 2 август 1944 година во [[Прохор Пчински (манастир)|манастирот Прохор Пчински]] започнало [[Прво заседание на АСНОМ|Првото заседание на АСНОМ]], што значело врвно достигнување во политиката за вооружена народна борба на македонскиот народ, со кое се одбележал почетокот на постоењето на [[Социјалистичка Република Македонија]] како слободна држава во федерација со [[Југословени|југословенските народи]]. [[Антифашистичко собрание на народното ослободување на Македонија|АСНОМ]] значело јавно истакнување на постоењето и афирмација на македонската [[националност]].<ref>Историја на македонскиот народ, книга 3, стр. 428, 1969 година, Скопје</ref> ==Особености на повоениот период== {{Музика на Македонија}} Во гигантската борба за слобода активно соработувале низа композитори кои со своите дела многу придонесувале на борбениот дух во херојската борба против фашистичкиот окупатор. Меѓу нив се истакнуваат: [[Петре Богданов - Кочко]] (1913-1988), [[Тодор Скаловски]] (1909-2004), [[Илија Џувалековски]] (1915-2004), [[Благоја Ивановски]] (1921-1994) и [[Властимир Николовски]] (1925-2001).<ref>[[Музичка енциклопедија (1958-77)|Музичка енциклопедија]] - Македонска музика, [[Тодор Скаловски]], том II, стр. 146-147, 1963 година, Загреб</ref> Сите овие композитори-борци активно работеле на изградбата на музичкиот живот во ослободената татковина. Кон овие творци во првата генерација обично се вбројуваат и [[Стефан Гајдов]] (1905-1992), [[Трајко Прокопиев]] (1909-1974), [[Живко Фирфов]] (1906-1984), [[Глигор Смокварски]] (1914-1974) и [[Јосиф Чешмеџиев]] (1890-1964). Овие автори, главно биле иницијатори за основањето на Симфонискиот оркестар (24.11.1944), кој станал движечка сила на првите чекори на [[Македонска опера и балет|Операта]] и идната [[Македонска филхармонија|Филхармонија]]. Првата оперска претстава „[[Кавалерија рустикана]]“ од [[Пјетро Маскањи]] е одржана 9 мај 1947 година, а во јануари 1948 година ансамблите на музичката сцена работеле во составот на Државната опера при [[Македонски народен театар|Македонскиот народен театар]]. За брзиот подем на Операта, особени заслуги има [[Ловро Матачиќ]], кој во времето од 1948 до 1952 година го раководел поставувањето на низа оперски дела од стандардниот репертоар. Балетскиот ансамбл на Операта, првиот професионален колектив од ваков вид во [[Македонија]], ја дал својата прва целовечерна претстава 1949 година „[[Бахчисарајска фонтана]]“ од рускиот композитор [[Борис Владимирович Асафјев]] (1884-1949). Во 1945 година бил основан хорот на [[Македонско Радио 1|Радио Скопје]]. Прв диригент бил Стефан Гајдов. Тој одиграл голема улога за развојот на хорското дело во Република Македонија. Во областа на музичкото образование биле постигнати видни резултати. Набргу по ослободувањето на земјата, биле отворени нижи и средни училишта, а во 1953 година била отворена катедрата за музика на Вишата педагошка школа (подоцна Педагошка академија), чиј основач бил [[Аспарух Хаџиниколов|Аспарух Хаџи - Николов]] (1909-1980). На 1 декември 1966 година започнала да работи Високата музичка школа (подоцна Факултет за музичка уметност) во [[Скопје]]. Прв декан бил проф. [[Властимир Николовски]]. Оваа институција, од втората деценија на своето постоење, ги има сите практични и теоретски оддели, вообичаени за музичките академии и високи школи во светот. Во 1950 година во Скопје бил основан [[Институт за фолклор „Марко Цепенков“|Институтот за фолклор „Марко Цепенков“]], во чиј етномузиколошки оддел почнале да се собираат, мелографираат и да се обработуваат музичко-фолклорни материјали од сите краишта во Македонија. Овој материјал претставувал база за проучување и за изработка на повеќе научни трудови што се објавени во нашата земја и во странство. Во 1975 година почнала да работи Медиевистичката секција „[[Владимир Мошин]]“ во рамките на манифестацијата [[Струшка музичка есен]], која работи на дешифрирање, изведба и научна разработка на дела од музичкото духовно минато на Македонија. На оваа манифестација премиерно се изведени: „[[Златоустовата литургија]]“ од [[Атанас Бадев]] - македонски традиционален црковен напев (деш. [[Сотир Голабовски]]), како и песнопенија од св. [[Свети Климент Охридски|Климент Охридски]], св. [[Јован Кукузел]], [[Калистрат Зографски]], [[Дионис Попоски]], [[Хармосан Охридски]] и др. Музичките фестивали дале придонес за збогатувањето на музичката панорама во Македонија. Од нив треба да се споменат: [[Охридско лето]], [[Мајски оперски вечери]], Струшка есен, [[Денови на македонската музика]], [[Тетовски хорски одѕиви]], фестивалите на забавна музика во Скопје и [[Штип]] и други. Во рамките на Факултетот за музичка уметност постои одделот за музикологија, каде што се подготвуваат специјалисти за ова занимање. Од 1970 година почнало да се работи врз проектот „Музичкото минато и сегашноста во Македонија“, под патронат на Институтот за национална историја. Водители на овој проект биле проф. д-р [[Драгослав Ортаков]] и проф. д-р [[Сотир Голабовски]]. Музичката критика и публицистика го следи развојот на македонското музичко творештво и репродукција, како и издавачката дејност во целина. Во 1993 и 1995 година излегле од печат двата тома од [[Македонскиот осмогласник]] - граматика на македонското црковно пеење, а во 1997 излегла од печат и Златоустовата литургија - македонски традиционален црковен напев. ==Класификација на музичкото творештво (1944-1991)== Класификација на повоеното македонско музичко творештво досега е вршено на разни начини: *според возраста на авторите на стара, средна и млада генерација музички творци; *според возраста но и идејно-естетската определба композиторите се поделени на 5 генерации; *според видот на инструментот, односно инструменталниот состав за што е создадено делото на: творви на оркестарско, хорско, соло-песни, камерно творештво и сл. [[Тодор Скаловски]] во својот труд за македонската музика објавен во Музичката енциклопедија, во 1963 година, се определува повоените македонски композитори да ги дели по нивната возраст. Во таа смисла тој разликувал две генерации македонски композитори: стара ([[Трајко Прокопиев]], [[Тодор Скаловски]], [[Стефан Гајдов]], [[Живко Фирфов]], [[Аспарух Хаџиниколов]], [[Петре Богданов - Кочко]], [[Глигор Смокварски]], [[Благоја Иванов]] и [[Властимир Николовски]]) и млада ([[Кирил Македонски]], [[Томислав Зографски]], [[Тома Прошев]], [[Тихомир Карапанчев]]).<ref>[[Музичка енциклопедија (1958-77)|Музичка енциклопедија]] - Македонска музика, [[Тодор Скаловски]], том II, стр. 143, 1963 година, Загреб</ref> [[Драгослав Ортаков]] во својот труд „Музичката уметност во Македонија“ веќе зборува за три генерации македонски творци, прва генерација македонски композитори,<ref>[[Драгослав Ортаков]], Музичката уметност во Македонија, стр. 87, 1982 година, Скопје</ref> втора, денешна средна, а потоа третата најмлада генерација музички автори.<ref>[[Драгослав Ортаков]], Музичката уметност во Македонија, стр. 90, 1982 година, Скопје</ref> Тома Прошев во својата докторска дисертација „Современа македонска музика“ се определил за 15 автори кои ги класифицирал во 4 генерации од причина што пред него наследил класификација на три генерации, а за време на пишувањето на своето дело се афирмира уште една, тогаш најмладата генерација. Тој се определил за следната класификација: *Тодор Скаловски, Трајко Прокопиев, Стефан Гајдов, Живко Фирфов и Петре Богданов - Кочко како претставници на првата генерација; *Благоја Ивановски, Кирил Македонски и Властимир Николовски - претставници на втората; *Драгослав Ортаков, Тома Прошев и Томислав Зографски - трета генерација; *[[Михајло Николовски]], [[Сотир Голабовски]], [[Стојан Стојков]] и [[Ристо Аврамовски]] - четврта генерација.<ref name="ReferenceA">[[Тома Прошев]], Современа македонска музика, стр. 24, 1986 година, Пула</ref> Тргнувајќи по оваа аналогија, денес веќе можеме да зборуваме за 5 генерации повоени македонски автори, бидејќи во меѓувреме, се афирмира уште една генерација македонски композитори, а тоа се: [[Илија Пејовски]], [[Тома Манчев]], [[Горјан Коруновски]], [[Димитрие Бужаровски]] и [[Гоце Коларовски]]. Тргнувајќи од веќе наследената состојба на ова подрачје и ние се определуваме за ваква класификација, макар што има место и за нејзина критика. Ова свесно го правиме бидејќи имаме желба со нашиов труд да почитуваме се' што е сторено во проучувањето на повоената македонска музика, а воедно и да дадеме скромен прилог кон нејзината обработка. ==Прва генерација повоени македонски композитори== {{image frame|content={{Photomontage | photo1a = Јосиф Чешмеџиев.jpg{{!}} | photo2a = Стефан Гајдов.jpg{{!}} | photo2b = Тодор Скаловски.jpg {{!}} | photo3a = Trajko Prokopiev.jpg{{!}} | photo3b = Живко Фирфов.jpg{{!}} | photo4a = Petre Bogdanov-Kochko.png{{!}} | photo4b = Глигор Смокварски.jpg{{!}} | size = 300 | spacing = 3 | color = #000 | border = 3 | color_border = black | text = '''Прва генерација македонски композитори.''' Најгоре - '''[[Јосиф Чешмеџиев]]'''; надолу од лево кон десно - '''[[Стефан Гајдов]]''', '''[[Тодор Скаловски]]''', '''[[Трајко Прокопиев]]''', '''[[Живко Фирфов]]''', '''[[Петре Богданов-Кочко]]''' и '''[[Глигор Смокварски]]'''. | text_background = BlanchedAlmond }} | width = 312 | align = left | caption = }} ===Појава на профаниот македонски композиторски јазик и афирмација на хорски слог=== Главните одлики на творештвото на оваа генерација македонски композитори би можеле да ги сведеме на следново: '''1. Најзначајни претставници''': *[[Јосиф Чешмеџиев]] (1890-1964) *[[Стефан Гајдов]] (1905-1992) *[[Тодор Скаловски]] (1909-2004) *[[Трајко Прокопиев]] (1909-1979) *[[Живко Фирфов]] (1906-1984) *[[Петре Богданов - Кочко]] (1913-1988) *[[Глигор Смокварски]] (1914-1974) '''2. Извор на инспирации.''' Оваа генерација македонски повоени композитори акцентот главно го става вр вокалната музика т.е. хорската. Со искуството стекнато пред војната, во работата со аматерските хорски колективи, беа во можност да се запознаат со достигнувањата во овој жанр на светски план. Затоа од оваа генерација композитори хорските песни се движат од едноставните хомофони песни во ''[[Берлински Лидертафел|Лидертафел]]'' стил (Стефан Гајдов, „Леле Јано“ и сл.) - преку широко конципираните духовни дела (Тодор Скаловски - Величание Кирилу и Методију и др.), па сè до сложено контрапунктни работени хорови (Трајко Прокопиев, „[[Кумановка]]“ бр. 3 и 4). Гледано од формалната страна, постојат хорски композиции аналогно на строфичните и прокомпонираните соло-песни (С.Гајдов „[[Петлите пејат]]“ - строфична и Т. Скаловски „[[Македонско Оро]]“ - прокомпонирана). Дел од хорските композиции на оваа генерација се всушност обработки на народни песни. Строфичната градба често наметнува варијациска обработка (секоја строфа е работена на друг начин), а стремежот за создавање поголеми облици довел до поврзување на повеќе песни во една целина (Пример: Тодор Скаловски - [[Балтепе]]). '''3. Формирање профан музички јазик специфичен за македонската музичка традиција.''' Првата генерација македoнски творци, покрај тоа што продолжиле со стилизација и хомогенизација и обработка на македонскиот музички фолклор, почнале да создаваат и оригинални дела во тој стил, што придонеле за формирањето на специфичен музички јазик, кој се гледа во подрачјето на [[хармонија]]та (со откривање латентни хармонии на фолклорните мелоритмички примери), во [[ритам]]от (со афирмација на мешано-сложените тактови 5/8, 7/8, 9/8, 11/8 и сл. како и нивни комбинации 5/8+7/8 и др.). Во подрачјето на обликот ([[Тешкото]], односно Македонско оро од Т. Скаловски), забележуваме трансформација на формата, односно премин од инструменталната во вокална музика и обратно и слично. '''4. Се печатат хармонизирани или обработени македонски народни песни во збирки''', од кои најпознати се на Јосиф Чешмеџиев и на Стефан Гајдов. Трите збирки Македонски песни од Ј.Чешмеџиев се печатени во 1926, (52 песни за мешан и еднороден хор). Во овие зборници скопјанецот Јосиф Чешмеџиев ја покажува својата зрелост и имагинација во третирањето на македонскиот музички фолклор. Од зборниците на Стефан гајдов попознати се песните: „[[Ајде слушај, слушај Калеш бре Анѓо|Ајде слушај Анѓо]]“ - 1927, „Петлите пејат“ - 1928, „[[Момчиче мало ѓаволче]]“ - 1928 и др. Овие песни се одделно хармонизирани, така што имаат карактер на хорски минијатури кои лесно се паметат и се мошне пристапни за хорско пеење.<ref>[[Бранко Каракаш]], Македонска музика - Музичките творци во Македонија, стр. 20, 1970 година, Скопје</ref> '''5. Афирмација на музичко-сценските и симфониските форми.''' Ј.Чешмеџиев создал две опери: „[[Тајната на Вардар]]“ - 1918 и „[[Меглена]]“ - 1924, како и две симфонии и др., Глигор Смокварски е автор на балетот „[[Македонска повест]]“ - 1952, Т. Прокопиев создал две опери: „[[Разделба]]“ - 1971 и „[[Кузман Капидан]]“ - 1978, како и еден балет „[[Лабин и Дојрана]]“ - 1978. '''6. Негување на вокално-инструментални концертни форми.''' Т.Скаловски создал доста успешни дела од овој жанр: „[[11 Октомври(дело)|11 Октомври]]“, кантата за мешан хор и оркестар - 1946, „[[Земја камен]]“ - кантата за рецитатор, соло бас-баритон, хор и симфониски оркестар: „[[Моја песна и оро македонско]]“ - за мешан хор и симфониски оркестар: „[[Балтепе]]“ - суита бр.1 за соло глас, хор и дувачки нонет и удиралки: „[[Величанија Кирилу и Методију]]“ - за соло алт и камерен оркестар. '''7. Градење специфичен облик на соло-песна''', која извира од современиот македонски литературен јазик. Првата генерација повоени македонски композитори, гледано од формален аспект, ја негувале соло песната како строфична и како прокомпонирана. Најизведувани соло песни од оваа генерација се „[[Залез(дело)|Залез]]“, „[[Шарпланинска присппивна]]“ и „[[Молитва(дело)|Молитва]]“ од Тодор Скаловски; „[[Жалбена]]“, „[[Смртта на Гоце Делчев]]“ и „[[Галебе мој]]“ од Трајко Прокопиев. 8. Оваа генерација композитори ја негувале и '''солистичката и камерната музика'''. Во 1934 година, Стефан Гајдов го напишал ''„Гудачкиот квартет во ц-мол“'' во 2 става, врз цитати од македонскиот музички фолклор. Во првиот став е искористена песната „[[Јунак и гора]]“, а во вториот „[[Билјана платно белеше]]“, Јосиф Чешмеџиев создал 4 гудачки квартети и итн. 9. Била напишана '''музика за македонски филмови и драмски претстави'''. С. Гајдов е автор на музиката за три документарни филмови, а Т. Прокопиев за 10 филмови и 7 драмски претстави. '''10. Се ставаат темелите на повоената македонска етномузикологија и музикологија.''' По уредништво на Живко Фирфов во 1953 година излегол првиот том Македонски музички фолклор, на Институтот за фолклор, а Тодор Скаловски публикувал музичко-историски прилози од историјата на мамедонската музика во разни списанија и во Музичката енциклопедија. Стефан Гајдов е автор на повеќе музички учебници по нотно пеење и музичко воспитување во училиштата. ==Втора генерација повоени македонски композитори== {{multiple image | width = 250 | direction=vertical | background color = DarkSlateGray | footer_background = SlateGray | footer = '''Втора генерација македонски композитори'''. Од горе надолу: '''[[Благоја Ивановски]]''', '''[[Кирил Македонски]]''' и '''[[Властимир Николовски]]'''. | image1= | image2=Кирил Македонски.png | image3=Властимир Николовски.jpg }} '''1.Најзначајни претставници''' се: *[[Благоја Ивановски]] (1921-1994) *[[Кирил Македонски]] (1925-1984) *[[Властимир Николовски]] (1925-2001) ===Продлабочување на хорскиот слог и појава на симфонизмот=== '''2.Извор на инспирации.''' Спој на македонскиот музички фолклор со тогашните современи западноевропски композиторски шеми (проширување на тоналниот хоризонт во границите на националниот стил, неорганизирана или организирана [[атоналност]], примена на [[алеаторика]]та и [[импровизација]]та, [[додекафонија]]та, [[сериелност]]а и сл.). '''3.Афирмација на симфониската музика.''' Благоја Ивановски во 1947 година го напишал оркестарското дело „[[Тага за родниот крај]]“, а во 1952 година Кирил Македонски ја создал симфониската поема „[[Танчарка]]“. Во 1956 година Ивановски ја компонирал симфонијата „[[Леста]]“, а во истата година настанал симфонијата „[[Симфонија бревис]]“ од Властимир Николовски. Во сите дела се чувствува интересот за изедначувањето на инструменталната со вокалната музика. Во споредба со претходната генерација тоа значи чекор напред во афирмирањето на инструменталната повоена инструментална музика. '''4.Развој во вокалниот слог.''' Паралелно со развојот на инструменталниот се усовршува и вокалниот слог, пред се, хорскиот. Резултатите од претходната генерација на ова подрачје, втората генерација го усовршува. В.Николовски го развил хорскиот слог и го доближил до инструменталниот. Тоа може да се забележи уште во првата композиција од овој жанр „Жалбена“ (1948-1954), потоа во „Свршувачка“ (1950) и др. '''5.Афирмација на вокално-инструменталните облици и раширувањето на хармонските средства.''' В.Николовски ги создал делата: „[[По патиштата]]“, циклус за глас и оркестар (1960); „[[Македонка]]“, циклус за глас и оркестар; „[[Сердарот(дело)|Сердарот]]“, кантата за хор, оркестар и солисти (1963); „[[Клименту]]“, ораториум (1966); „[[Кирилу]]“, ораториум (1969) и др. '''6.Раширувањето на хармонските средства''' се прави главно преку употреба на сите три системи (терцниот, квартниот и секундниот), битоналноста, политоналноста и други хармонски изразни средства актуелни за тогашната современа европска музика. '''7.Современ третман на фолклорната материја.''' Властимир Николовски по првите романтичарски обработки врз фолклорната ориентација тргнал по патот на усвојувањето на [[Бела Барток|бартоковски]] хармонски принципи во третманот на народната мелодика или онаа во нејзин дух, што можат да се применат врз примери од македонското фолклорно подрачје.<ref>[[Драгослав Ортаков]], Музичката уметност во Македонија, стр. 106, 1982 година, Скопје</ref> Имено, во неговата творечка работа почнуваат да се спојуваат нучната прецизност, знаење и аналитичкиот дух во смислата за експеримент во кој композиторската работа не се претвора во сувопарно лабораториско искуство. Николовски никогаш не цитира народни мелодии, но затоа неговата музика извира од одликите на македонските песни и игри. Како и кај [[Бела Барток|Барток]], и хармонијата во делата на Властимир Николовски се дистанцира од сите обзири кон консонантноста и дисонантноста. Со најголема слобода применува необични звуковни агломерации и низови од [[акорд]]и, не водејќи сметка за функцијата во традиционалната смисла на зборот. Гледано во пошироката смисла на зборот сепак неговата хармонија во суштина е тонална, бидејќи во неа постојат некои тонални тежишта, некои тонални упоришта, меѓу кои, односно над кои, се движат смели звуковни комбинации.<ref>[[Музичка енциклопедија (1958-77)|Музичка енциклопедија]], [[Бела Барток]], >[[Б. Антиќ]]?, том I, стр. 114, 1958 година, Загреб</ref> Ваквите споредби со хармонијата на [[Бела Барток|Барток]] би можеле да бидат функционални во дефинирањето на хармонскиот јазик на В.Николовски, макар што сме свесни дека тие до крај не одговараат на опишуваната материја, која е различна од кај двата споменати композитори. '''8.Збогатување на метриката и ритмиката.''' Покрај употребата на мешаносложените тактови што го среќаваме во првата генерација, овде е карактеристично и комбинирање на овие тактови (5+7, 7+9 и сл.). Во музичките дела на оваа генерација ритмометричката база може да биде постојана (како во [[Барокна музика|барокот]] и во [[Класична музика|класиката]]) или променлива (како што е од времето на романтизмот па наваму). Во првиот случај најчесто станува збор за примена на остинати ритмички формули, кои обично имаат фолклорно потекло. Додека во вториот случај станува збор за веќе споменатите промени на мешаносложените тактови, но и други комбинации со прости тактови. '''9.Формата е од архитектонски или еволуционистички тип.''' Но, може да отстапува од вообичаените начини на градењето на ставовите и нивното поврзување во циклични целини. Покрај класичната мотивска разработка на материјалот, се среќаваат и барокниот принцип на развивање на челната тема преку постојано надоврзување со сличен материјал (на [[Паул Хиндемит|Хиндермитовски начин]]), или со упорно повторување на куси мотиви (карактеристични за Барток и [[Игор Стравински|Стравински]]), или модифицирањето на традиционалните форми, меѓу нив и стари барокни форми („[[Паскалјата]]“ од В.Николовски, „Старите танци“ и сл.). За разлика од овие формални одлики кои упатуваат на архитектонскиот тип, поборниците на евлуционистичкиот начин на развој на формата одат и до крајни граници, со тоа што одбегнуваат повторување на материјалот (темите) што доведува до [[атематизам]] - кога обликот се гради со постојано надоврзување на нови и нови тематски мисли. Атематизмот обично се поврзува со [[атоналност]]а (отрфлање на функционалноста и тоналниот центар). [[Фактура]]та е едногласна (изнесување на тематски материјал во унисоно или во октави), повеќегласна - која може да биде хомофона (при која еден од гласовите има водечко значење, а другите секундарно), [[Хетерофонија|хетерофона]] (подгласна) во која еден од гласовите има водечко значење, а преостанатите се негови варијанти, [[Полифонија|полифона]] - во која сите гласови се развиени до степен на силно индивидуализирани мелодиски линии. Фактурата може да е имитациона (неконтрастна) и неимитациона (контрастна). Фактурата може да биде и мешовита во творбите од втората генерација. Со користење на вакви фактури при изложувањето на материјалот, композиторите од втората генерација придонесуваат за збогатување на тонското ткиво. '''10.[[Оркестрација]]та''', односно умеењето да се создаваат оркестарски партитури, т.е. да се распределува звучноста на оркестарската композиција меѓу инструментите и инструменталните групи, кај втората генерација се користи за добивање на архаични бои, што доследно му служи на основниот музички звук кој се развива дури во најекстремните регистри. Во делата на Властимир Николовски таа се покажува како оригинално и високо развиено мајсторстово (Дивертименто за флејта и оркестар). '''11.Афирмација на музичко-сценското творештво.''' Во овој период во вардарскиот дел од Македонија е создадено и првото македонско дело од овој жанр - операта „[[Гоце (опера)|Гоце]]“ од Кирил Македонски (1953), а потоа од истиот автор биле создадени оперите „[[Цар Самуил (опера)|Цар Самуил]]“ и „[[Илинден (опера)|Илинден]]“. '''12.Развој на филмската музика во Македонија.''' Постанокот и развојот на филмската уметност воопшто предизвикал и настанување посебна музичка категорија, која ја нарекуваме [[филмска музика]]. За разлика од сите оние уметнички дела во кои музиката има примарна улога во филмската музика, таа е од секундарно значење (освен во музичките филмови), но сепак од композиторот се бараат посебни познавања. Во Македонија, традицијата на филмската музика е мала. Втората генерација би можеле да ја сметаме за основач на овој жанр, макар што и одделни композитори од првата генерација пишувале музика за филм. Во овој период се направени повеќе кусометражни и долгометражни филмови со оригинална музика од македонски автори. Така, на пример, само К.Македонски напишал музика за 10 кусометражни филмови и за играниот филм „[[Македонска крвава свадба (филм)|Македонска крвава свадба]].“ '''13. Музиката за драмски претстави''' бележи развој паралелно со растежот на македонската продуктивна и репродуктивна драмска култура. - Кирил Македонски напишал музика за 13, а В.Николовски за 12 [[Драмска претстава|драмски претстави]]. '''14.''' Оваа генерација македонски творци се истакнуваат и како музички писатели давајќи придонес за обработка на историски и други теми од областа на македонската музикологија. Зборувајќи за современата македонска музика [[Тома Прошев]] поставува 5 хипотези, кои најмногу би можеле да се однесувааѕ на творештвото од II и IV генерација, а тоа се следниве: #''Современа македонска музика настана во согласност со историјата на овој народ.'' #''Музичката традиција (музичкиот фолклор и црковно-музичкото наследство) на македонскиот народ, е база на современоста.'' #''Музиката на современите композитори на Македонија е интегрална појава на современата уметност на Македонците и нејзината современост воопшто.'' #''Современата македонска музика не може да биде „инцидент“, туку во одредени норми акумулирана тонско-идејна и естетско-стилска вредност во контекст на светската современост по Втората светска војна.'' #''Појавата на современа музика од западната култура, чијшто дел сме и ние со нужни примеси од Исток, ја вклучува и културната традиција на балканските народи и на народностите.'' Нивната традиција е интегрирана по невидливи патишта во тој современ од на Европа.<ref name="ReferenceA"/> Втората генерација прави логично освежување преку негација на фолклорните инспирации, кои во дадени услови изгледаа како исцрпени од страна на првата генерација. ==Трета генерација повоени македонски композитори== {{multiple image | width = 200 | direction=vertical | align = left | background color = DarkSlateGray | footer_background = SlateGray | footer = '''Трета генерација македонски композитори'''. Од горе надолу: '''[[Драгослав Ортаков]]''', '''[[Тома Прошев]]''' и '''[[Томислав Зографски]]'''. | image1=Ortakov.jpg | image2=Toma Prošev.jpg | image3= }} ===Антифолклорни инспирации и развој на инструменталната музика=== '''1. Најзначајни претставници''' се: *[[Драгослав Ортаков]] (1928-2007) *[[Тома Прошев]] (1931-1996) *[[Томислав Зографски]] (1934-2000) '''2. Извори за инспирации''': Настојувањето да се дистанцираат од фолклорот, а во кругот на нивните преокупации да се сублимираат многу моменти од различни композиторски системи и постапки од поново време. 3. Драгослав Ортаков ја создал '''првата електронска композиција''' на македонската музика [[ЕЛЕОРП 76]]. 4. Томислав Зографски прв во македонската музика почнал да внесува '''елементи на неокласицизам''' ([[Сергеј Прокофјев|С.Прокофјев]], [[Игор Стравински|И.Стравински]])). Пример, Симфониета ин Ес, Соната за фагот и пијано и слично. 5. Тома Прошев се стремел кон освојување на недоволно проучените подрачја на новиот звук (слободна [[додекафонија]], [[алеаторика]] и [[импровизација]] и сл.), одбирајќи ги оние вредности кои најмногу одговараат на неговата природа. 6. Претежно користат форми на инструментална музика од типот на т.н. '''„[[апсолутна музика]]“''' ([[симфонија]], [[соната]], [[концерт]] и сл.). 7. Тома Прошев пишува и '''[[Музичко-сценско дело|музичко-сценски дела]]''' од кои попознати му се оперите:„[[Пајажина (опера)|Пајажина]]“ (1958), „[[(Малиот Принц (опера)|Малиот Принц]]“ (1965), „[[Аретеј (опера)|Аретеј]]“ (1972), „Аретеј“ -втора верзија за електроника и вокали (1987) и балетите „[[Песна над песните]]“ (1967), „[[Рамки и одѕиви]]“ (1963), „[[Три сестри]]“ (1986). '''8. Интерес кон музичката наука''': Т. Прошев и Д. Ортаков се здобиле со звањето доктор на науки, а биле водители од одделот за музикологија на [[ФМУ]], а создале и повеќе музиколошки трудови. 9. Тома Прошев го формирал ансамблот за современа музика „Света Софија“, кој беше поттик за создавање на нови дела од типот на експерименталната музика во Македонија. '''10. Употреба на графичка нотација''' за забележување на своите дела. '''11. Придонес кон пообјективно коментирање на дневните збуднувања, а и анализата на македонското минато и сегашност'''. Покрај наброените одлики на третата генерација македонски композитори, се пишува дека таа претставува алка на континуитетот на македонската уметничка музика настаната по војната. Идејно-естетските определби на овие автори, вусшност, ја одделуваат македонската музика од своите традиции и во таа смисла се надоградуваат на композициско-техничките достигнувања на ниво на европската музика од XX век. Оваа димензија е суштински елемент во определувањето на автентичноста на композиторите од третата генерација. Современоста на музиката на Ортаков, Прошев и Зографски е плод на новите услови и резултат на поединечните можности. Можностите со комуникација да се пренесат достигнувањата на музичката уметност надвор од нашата земја, како и можностите релативно да се прифатат тие достигнувања, резултираат во квалитет на интегрална современост на македонските композитори. Музичките творци од третата генерација во принцип се современи композитори, чие творештво градира и од [[авангарда]].<ref>[[Тома Прошев]], Современа македонска музика, стр. 179, 1986 година, Пула</ref> Гледано од денешен аспект, одвојувањето на македонскиот фолклор и црковно-музичката традиција од страна на третата генерација македонски композитори и нивното поблиско приклучување кон тогашните актуелни западноевропски композиторски шеми донесува една нова мисловност и естетика што ќе дадат нови импулси во развојот на македонската современа музика. ==Четврта генерација повоени македонски композитори== {{image frame|content={{Photomontage | photo1a ={{!}} | photo1b = Aleksandar dzambazov.jpg {{!}} | photo2a ={{!}} | photo2b ={{!}} | photo3a ={{!}} | photo3b = Ристо Аврамовски.jpg {{!}} | photo4a ={{!}} | photo4b ={{!}} | size = 280 | spacing = 2 | color = PaleGoldenrod | border = 3 | color_border = DarkKhaki | text = '''Четврта генерација македонски композитори.''' Од лево кон десно - '''[[Михајло Николовски]]''', '''[[Александар Џамбазов]]''', '''[[Благој Цанев]]''', '''[[Сотир Голабовски]]''', '''[[Стојан Стојков]]''', '''[[Ристо Аврамовски]]''', '''[[Димче Николевски]]''', '''[[Стојче Тошевски]]'''. | text_background = Moccasin }} | width = 312 | caption = }} ===Инспирации од старото македонско црковно пеење; афирмација на македонската поп-музика и нови интерпретации на македонскиот музички фолклор=== '''1. Најзначајни претставници''' се: *[[Михајло Николовски]] (1934-1994) *[[Александар Џамбазов]] (1936-2022) *[[Благој Цанев]] (1937-2020) *[[Сотир Голабовски]] (1937-2014) *[[Стојан Стојков]] (1941-) *[[Ристо Аврамовски]] (1943-2007) *[[Димче Николевски]] (1943-1998) *[[Стојче Тошевски]] (1944-2008) *[[Драган Ѓаконовски - Шпато]] (1931-1987) '''2. Извор на инспирации''': македонскиот музички фолклор, македонското црковно музичко наследство и современите композиторски шеми. 3. Тоа е време на научно '''дефинирање на македонското црковно-музичко наследство''', кога се излезени од печат првите зборници си дешифрирани дела од историјата на македонското музичко црковно наследство: Македонска музика бр.4 (Извори А) 1983,<ref>Македонска музика бр.4, 1983 година, Скопје</ref> Македонски осмогласник I, 1993,<ref>[[Сотир Голабовски]], Македонско црковно пеење, Осмогласник, книга I, 1993 година, Скопје</ref> Македонски осмогласник II, 1995,<ref>[[Сотир Голабовски]], Македонско црковно пеење, Осмогласник, книга II, 1995 година, Скопје</ref> Златоустова литургија - македонски традиционален црковен напев.<ref>[[Сотир Голабовски]], Македонско црковно пеење, Осмогласник, книга III, 1997 година, Скопје</ref> Овие дешифрирани дела им послужија како инспирација на македонските композитори за осознавање на македонската долгогодишна традиција и како можност да се обидат да создаваат во тој стил, се разбира, дела во кои ќе се чувствува пулсот на современоста. '''4. Специфичен третман на македонскиот фолклор преку спојување со барокната полифонија''' (Стојче Тошевски - „Мадригали“). 5. Интерес кон '''македонскиот селски фолклор''' и неговото спојување со современата '''[[Џез|џез музика]]''' („[[Селска суита]]“ од Стојан Стојков). '''6. Доизградба на хорскиот слог''' наследен од првата и втората генерација македонски повоени композитори (Михајло Николовски, Димче Николевски - Авторски плочи). '''7. [[Експресионизам|Експресионичстички]] импулси во македонската музика''' (Ристо Аврамовски, Авторска плоча - комплет). '''8. Усовршување на камерниот звук''' (Благој Цанев, „Гудачки квартет ин Ге“, Авторска плоча). '''9. Развој на популарна музика''', за што има заслуга Александар Џамбазов со компонирање забавни песни за деца и возрасни, а со „[[Рапсодија за пијано и симфониски џез оркестар]]“ се здобил со меѓународна награда во [[Италија]]. Воедно огромни заслуги за популаризација и ширење на забавната и популарната музика има и диригентот Драган Ѓаконовски - Шпато. '''10. Интерес кон македонското средновековие''' (Сотир Голабовски, Микропростори, Авторска плоча). Творештвото во четвртата генерација ги асимилира културно-уметничките настојувања на сите генерации. Нивната уметничка работа ги заокружува, а наедно и ги усогласува настојувањата на постарите композитори.<ref>[[Тома Прошев]], Современа македонска музика, стр. 221, 1986 година, Пула</ref> ==Петта генерација повоени македонски композитори== {{image frame|content={{Photomontage | photo1a ={{!}} | photo1b ={{!}} | photo2a = Buzarovski Dimitrije.jpg{{!}} | photo2b ={{!}} | photo3a ={{!}} | size = 250 | spacing = 2 | color = PaleGoldenrod | border = 3 | color_border = Gold | text = '''Петта генерација македонски композитори.''' Од лево кон десно - '''[[Илија Пејовски]]''', '''[[Томе Манчев]]''', '''[[Димитрие Бужаровски]]''', '''[[Гоце Коларовски]]''', '''[[Горјан Коруноски]]'''. | text_background = PaleGoldenrod }} | width = 260 | align = left | caption = }} ===Интерес кон компјутерот како музички инструмент и помошник при компонирањето; Инструментацијата како доминантно средство на музичкото изразување; Развојот на џез музиката=== '''1. Најзначајни претставници''' се: *[[Илија Пејовски]] (1947-) *[[Томе Манчев]] (1950-2020) *[[Димитрие Бужаровски]] (1952-) *[[Гоце Коларовски]] (1959-2006) *[[Горјан Коруноски]] (1961-2005) '''2. Интересор кон џез музиката''' е особено изразен кај Илија Пејовски. Тој е прв македонски композитор кој професионално живее со овој стил на свирење и компонирање и кој по завршените класични студии по музика, на усовршувањето на џез свирењето и компонирањето отишол на изворот. Специјализирал на [[Беркли]] универзитетот во [[Бостон]], [[САД]], на отсекот [[аранжирање]]. '''3. Инструментацијата како доминантно средство на музичкото изразување''' се забележува во творештвото на Т. Манчев, кој на ова поле работел во [[Прага]], каде што магистрирал. Во [[Софија]] работи на својата докторска дисертација на тема од оваа област. '''4. Поврзување на музичката теорија со естетиката и социологијата''' е забележана кај Д. Бужаровски, кој магистрирал композиција и докторирал на Филозофскиот факултет во Скопје на оваа тематика, а се усовршил во [[САД]]. '''5. Респект кон македонскиот музички фолклор и црковно-музичката традиција со особено модерен третман''' е забележлив во делата на Г.Коларовски, кој специјализирал во [[Ленинград]]. '''6. Компјутеризација на композиторската и интерпретаторската работа'''. Димитрие Бужаровски е прв композитор во Македонија кој почна компјутерот и современите електроакустички апарати да ги употребува во својата композиторска и интерпретаторска дејност со одредени знаења од електро-акустиката: ''Барокно кончертино за камерен гудачки оркестар и синтисајзер''; ''Концерт за гудачи, харфа и синтисајзер'' и повеќе дела за соло синтисајзер. '''7. Поврзување на исполнителската со творечката дејност'''. Горјан Коруноски дипломирал композиција на Конзерваториумот „Чајковски“ во [[Москва]] во класата на [[Николај Сидељников]], а магистрирал диригирање во [[Белград]]. Од 1987 година работи во [[Германија]] како диригент. Забележана е и неговата пијанистичка дејност. Композиторите од најмладата генерација македонски композитори со своите дела покажуваат дека во Македонија постои интензивени плоден композиторски живот на високо ниво. Тие докажуваат дека можат успешно да комуницираат со најзрелите достигнувања на композиторски план во светот. ==Исполнителска уметност (1944-1991)== Носителите на исполнителската уметност во Македонија сами се нарекуваат музички уметници, а нивното здружение се вика Друштво на музичките уметници на Македонија, кое е создадено 19 јануари 1947 година. Во светот насекаде оваа уметност се нарекува исполнителска практика (гер. Aufführungspraxis)<ref>[[Музичка енциклопедија (1958-77)|Музичка енциклопедија]] - Изведувачка пракса, [[Јосип Андреис]], том I, стр. 726-728, 1958 година, Загреб</ref>, а уметникот исполнител, т.е. музичар (пејач или инструменталист), кој пее или свири некое дело напишано од композитор. Но, во античката трагедија и народната музика, композиторот и исполнителот се слеваат во едно лице.<ref>[[Александар Наумович Должански]], Краток музички речник (''Краткий музыкальный словарь''), стр. 124, 1966 година, Москва</ref> Тие се именуваат и како репродуктивни уметници (нл. reproductivus = повторно изведување), затоа што настапот му даваат дух на дело кое веќе постои забележано од музичка нотација, т.е. повторно го создаваат. Во некои земји оваа категорија уметници се нарекуваат музички интерпретатори (лат. interpretatio - толкување, разјаснување) од причина што нивната улога е да ја разјаснуваат скриената смисла на уметничкото дело.<ref>[[Михаил Федотович Овсјаников]], Краток речник за естетика (''Краткий словарь по эстетике''), стр. 55, 1983 година, Москва</ref> Н.Д.Чернишиевски животот на уметничкото дело го гледа преку создавањето, интерпретацијата и критиката. Ова особено важи за животот на музичкото дело што е тесно поврзано со музичката интерпретација. Јасно е дека со она што го создал композиторот е стигнато до половина пат, а другата половина треба да ја помине исполнителот. Тргнувајќи од овие гледања во македонската музикологија се употебуваат сите три термини. *Во повоениот период во Македонија се издвојуваат оперските пејачи/ки: {{пст|colwidth=40em}} #[[Данка Фирфова]], [[сопран]] #[[Павлина Апостолова]], сопран #[[Ана Липша - Тофовиќ]], [[мецосопран]] #[[Зина Креља]], сопран #[[Марија Скаловска]], сопран #[[Васка Биџова-Гајдова]], сопран #[[Петре Богданов - Кочко]], [[тенор]] #[[Томче Грнчаровски]], тенор #[[Методија Илиевски|Методија Илиевски - Креола]], [[бас]] #[[Благоја Петров|Благој Петров - Караѓуле]], [[баритон]] {{пстк}} *Во повоениот период во Македонија се издвојуваат инструменталистите: #[[Ладислав Палфи]], пијанист #[[Киро Божиновски]], флејтист #[[Киро Давидовски]], обоист #[[Богомир Горше]], виолинист *Во повоениот период во Македонија се издвојуваат диригентите: {{пст|colwidth=40em}} #[[Ловро Матачиќ]] #[[Тодор Скаловски]] #[[Трајко Прокопиев]] #[[Ангел Шурев]] #[[Кирил Спировски]] #[[Ванчо Чавдарски]] #[[Фимчо Муратовски]] #[[Александар Лековски]] #[[Томислав Шоповски]] {{пстк}} *Други продуктивни музички уметници кои треба да се споменат се: Диригентите: #П. Петровски #[[Драган Шуплевски]] #Љ. Трифуновски #П. Сидовски #Милан Фирфоф #[[Запро Запров]] Инструменталистите: {{пст|colwidth=40em}} #З. Димитровски #[[Марија Докузова]] #[[Михајло Докузов]] #Д. Тасевска #[[Јасмина Чакар]] #[[Милица Шперовиќ - Рибарска]] #Н. Атанасов #[[Ратка Димитрова]] #[[Иван Кочаров]] #Л. Иванова #Т. Шопова #[[Стела Слеанска - Стојаноска]] #Б. Танасков #В. Тодевски #С. Пановска #Љ. Соколов #[[Евушка Трпкова - Елезовиќ]] #В. Стефановски #[[Кирил Рибарски]] #В. Петрушевска #Ј. Треневска #П. Среброва - Илиевска #Р. Димитриев #[[Снежана Анастасова - Чадиковска]] #Ј. Каровски #[[Мери Кафкалевска - Стоилкова]] #[[Тодор Светиев]] #Р. Трпчева #[[Васил Атанасов]] #[[Благој Докузов]] #[[Михаило Куфојанакис]] #Г. Јосифова #С. Димов #[[Стеван Христовски]] #Б. Конеска #[[Тони Аџиниколов]] {{пстк}} Соло пејачи/ки: {{пст|colwidth=40em}} #[[Борис Трајанов]] #Б. Николовски #[[Милка Ефтимова]] #Н. Гагов #И. Црвенов #А. Димитрова #[[Симеон Гугуловски]] #Е. Аврамовска #И. Божиновска #М. Тасиќ #А. Низамова #Б. Тодевска #[[Марија Муратовска - Наумовска]] #[[Билјана Јовановска]] {{пстк}} Повеќето македонски музички интерпретатори настапиле во најголемите светски музички центри, каде што достојно ја презентирале македонската култура и добиле награди и одлични критики. Ваквиот брз растеж на македонската музичко-репродуктивна уметност условила подигнување на професионалното ниво на македонските ансамбли ([[македонска филхармонија|македонската филхармонија]], [[Македонска опера|македонската опера]] и [[Македонска балетска уметност|балетската уметност]], радиските ансамбли и др.). Музичката активност не била секогаш со ист интензитет. Репродукцијата, која постепено се усовршувала и станувала она што се подразбира под потесната смисла на зборот, во споредба со продукцијата била многу пообемна и поуспешна. И покрај двоумењата со кои се одбележуваат подемите и опаѓањата, сепак, повоената македонска интепретаторска уметност бележи растеж како што постои во поразвиените културни средини во [[Европа]]. ==Наводи== # [https://www.muzichkiregistar.com/ ВБУ Музички регистар] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210813150233/https://www.muzichkiregistar.com/ |date=2021-08-13 }} - каталог на македонски музички изданија [[Категорија:Македонска музика| ]] [[Категорија:Македонска култура|Музика]] fy1s09b94aokgg6wmcisvjsvzeji6xk 0 1250974 5543106 5296461 2026-04-21T22:05:13Z ~2026-24631-82 132461 5543106 wikitext text/x-wiki '''Никола Јанков''' - Македонец роден во <u>Штип</u>. Роден е 03.12.2007. Завршил основно училиште во ''ООУ „Славејко Арсов"'' == Приватен живот == Тој е женет и има една ќерка. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонски виолинисти]] eqiuuqlwnhsudvzju2elbo97cboezcw 5543133 5543106 2026-04-21T22:30:43Z ~2026-24631-82 132461 5543133 wikitext text/x-wiki '''Никола Јанков''' - Македонец роден во <u>Штип</u>. Роден е 03.12.2007. Завршил основно училиште во ''ООУ „Славејко Арсов"'' == Приватен живот == Тој e Тиктокер [[(Digital Creator)]] Неговите видеа се разликуваат од останатите по својата креативност и уникатен стил на креирање на ''„Содржина“ <u>(Content)</u>'' == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонски виолинисти]] dw3f6gwsd4uoy9ug6j1be692vnzjtj9 0 1251044 5543235 5503370 2026-04-22T04:38:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543235 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Maps Global Slavery Index 2024.svg|мини|461x461пкс|Преваленца на модерното ропство, како процент од населението, по земји, како што проценува ''Фондацијата Слободно Движење'' ([[:en:Walk Free|Walk Free Foundation]]).]] [[Податотека:Slavery21.jpg|мини|Камшикување роб прицврстен на земја. 1853 година.]] '''Современото ропство''', исто така познато како '''модерно ропство''' или '''нео-ропство''', се однесува на институционално [[ропство]] што продолжува да се случува во денешното општество. Проценките за бројот на робови денес се движат од околу 21 милиони<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ilo.org/global/Themes/Forced_Labour/lang--en/index.htm|title=Forced labour – Themes|publisher=Ilo.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100209072059/http://www.ilo.org/global/Themes/Forced_Labour/lang--en/index.htm|archive-date=2010-02-09|accessdate=2015-01-15}}</ref> до 46 милиони,<ref name="Guardian46">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/global-development/2016/jun/01/46-million-people-living-as-slaves-latest-global-index-reveals-russell-crowe|title=46 million people living as slaves, latest global index reveals|last=Kelly|first=Annie|date=1 June 2016|work=[[The Guardian]]|access-date=2019-05-06}}</ref><ref name="ASI46m">{{Наведени вести|url=https://www.antislavery.org/slavery-today/modern-slavery/|title=What is modern slavery?|work=[[Anti-Slavery International]]|access-date=2017-10-21|language=en-GB}}</ref> во зависност од методот што се користи за формирање на проценката и дефиницијата за ропството што се користи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.minderoo.com.au/walk-free/|title=Walk Free|work=The Minderoo Foundation|language=en-US|accessdate=2019-04-30|archive-date=2019-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190428150909/https://www.minderoo.com.au/walk-free/|url-status=dead}}</ref> Се проценува за проценетиот број на робови, бидејќи не постои универзална дефиниција за модерно ропство;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.modernlawreview.co.uk/september-2016/badges-of-modern-slavery/|title=Badges of Modern Slavery|last=Paz-Fuchs|first=Amir|date=|work=The Modern Law Review|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719114929/https://www.modernlawreview.co.uk/september-2016/badges-of-modern-slavery/|archive-date=2020-07-19|accessdate=2020-07-19|url-status=dead}}</ref> оние што се во ропство честопати е тешко да се идентификуваат, а адекватната статистика честопати не е достапна. [[Меѓународна организација на трудот|Меѓународната организација на трудот]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilo.org/global/publications/books/WCMS_575479/lang--en/index.htm|title=Global Estimates of Modern Slavery: Forced Labour and Forced Marriage|last=International Labour Organization|date=19 September 2017|work=International Labour Organization|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> проценува дека, според нивните дефиниции, над 40 милиони луѓе денес се во некој вид на ропство. 24,9 милиони луѓе се присилени на работа, од кои 16 милиони луѓе се експлоатирани во приватниот сектор, како што се домашна работа, градежништво или земјоделство; 4,8 милиони лица во присилна сексуална експлоатација и 4 милиони лица присилна работа наметната од државните органи. 15,4 милиони луѓе се во присилен брак. == Дефиниција == [[Канцеларија за следење и борба против трговијата со луѓе|Канцеларијата за следење и борба против трговијата со луѓе]], агенција на [[Стејт департмент|US Одделот Јунајтед на државата]] вели дека "модерно ропство" и "[[трговија со луѓе]]" се користат како пан-термини или сеопфатни термини (''umbrella terms'') за чинот на регрутирање, засолнување, транспортирање, обезбедување или стекнување на лице за присилна работа или деловни сексуални дејствија преку употреба на сила, измама или принуда. Покрај овие, голем број различни термини се користат во американскиот федерален закон за [[Закон за жртвите на трговија со луѓе и заштита на насилство од 2000 година|жртви на трговија со луѓе и заштита од насилство од 2000 година]] и [[Протокол за спречување, сузбивање и казнување на трговија со луѓе, особено жени и деца|Протоколот на Обединетите Нации за спречување, сузбивање и казнување на трговија со луѓе, особено жени и деца]], вклучително и „присилна службеност“, „ропство“ или „практики слични на ропството“, „должничко ропство“ и „присилна работа“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://2009-2017.state.gov/j/tip/what|title=What is Modern Slavery?|work=Office to Monitor and Combat Trafficking in Persons|publisher=[[United States Department of State]]|accessdate=14 September 2016}}</ref> Според американскиот професор [[Кевин Бејлс]], соосновач и поранешен претседател на [[невладина организација|невладината организација]] и групата за застапување ''Ослободете ги робовите'', модерното ропство се случува „кога некое лице е под контрола на друго лице кое применува насилство и сила, да ја одржува таа контрола, а целта на таа контрола е експлоатација“.<ref name="NRC">{{Наведени вести|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2016/06/08/er-zijn-458-miljoen-moderne-Slaven-1625640-a1507929|title=Er zijn 45,8 miljoen moderne slaven|last=Maral Noshad Sharifi|date=8 June 2016|work=[[NRC Handelsblad]]|access-date=14 September 2016|language=nl|trans-title=There are 45.8 million modern slaves}}</ref> Влијанието на ропството е проширено кога е насочено кон ранливи групи како што се децата. Според оваа дефиниција, истражувањето на ''Фондацијата Слободно Движење'' засновано врз нејзиниот [[Глобален индекс на ропство]] 2018, проценува дека има околу 40,3 милиони робови ширум светот.<ref>{{Наведено списание|last=Fudge|first=Judy|date=Fall 2018|title=Slavery and Unfree Labour: The Politics of Naming, Framing, and Blaming|url=|journal=Labour|volume=|pages=|via=ProQuest}}</ref> Во друга проценка што сугерира дека бројката е околу 45,8 милиони, се проценува дека околу 10 милиони од овие современи робови се деца.<ref name="ASI46m"/> Бејлс предупреди дека, бидејќи ропството официјално се укинува насекаде, практиката е незаконска, а со тоа и повеќе скриена од јавноста и властите. Ова го прави невозможен процесот да се добијат точни бројки од примарни извори. Најдоброто што може да се направи е да се процени врз основа на секундарни извори, како што се истраги на ООН, написи во весници, извештаи на владата и бројки од [[невладина организација|невладини организации]]. Современото ропство опстојува од многу исти причини на постарите облици на ропство: тоа е економски корисна практика и покрај етичките проблеми. Проблемот може да ескалира во последниве години како резултат на ''расположливоста'' на робовите и фактот дека цената на робовите значително опадна.<ref>{{Наведени вести|url=http://thecnnfreedomproject.blogs.cnn.com/2011/03/07/cost-of-slaves-falls-to-historic-low/|title=Cost of slaves falls to historic low|last=|first=|date=7 March 2011|work=CNN Freedom Project|access-date=24 October 2019|publisher=[[CNN]]|archive-date=2019-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024084041/http://thecnnfreedomproject.blogs.cnn.com/2011/03/07/cost-of-slaves-falls-to-historic-low/|url-status=dead}}</ref> == Причини == Бидејќи ропството е официјално укинато, ропството повеќе не се врти околу законската сопственост, туку околу незаконската контрола. Две фундаментални промени директно купување робовска работна сила и постоење на робови како категорија за вработување. Додека статистичките податоци сугерираат дека „пазарот“ за експлоататорска работна сила е во подем, идејата дека луѓето се намерно продавани и купувани од постоечки базен е застарена. Додека ваквите основни трансакции сè уште се случуваат, во современи случаи луѓето стануваат заробени во услови слични на ропство на различни начини.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=3humDwAAQBAJ|title=Addressing Modern Slavery (Sydney: UNSW Press, 2019)|last=Nolan|first=Justine|last2=Boersma|first2=Martijn|date=September 2019|isbn=9781742244631|access-date=2020-02-01}}</ref> Современото ропство честопати се смета за нус-производ на [[сиромаштија]]та Во земјите кои немаат образование, владеењето на правото, имаат [[анархија]] и лошата општествена структура можат да се создадат средини кои го поттикнува прифаќањето и ширењето на ропството. Ропството е најраспространето во сиромашните земји и оние со ранливи малцински заедници, иако постои и во развиените земји. Десетици илјади се мачат во услови слични на робовски во индустриите како што се рударството, земјоделството и фабриките, произведувајќи стоки за домашна потрошувачка или извезувајќи во попросперитетни нации.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cfr.org/interactives/modern-slavery|title=Modern Slavery: Its Root Causes and the Human Toll|work=Council on Foreign Relations|accessdate=2019-05-13}}</ref> Во постарата форма на ропство, сопствениците на робови трошеле големи суми за да добијат робови. Потешко им беше да се отстранат. Трошоците за нивното одржување се сметаа за подобра инвестиција отколку да се добие друг роб да ги замени. Во современото ропство луѓето полесно се добиваат, по пониска цена, затоа заменувањето кога експлоататорите наидуваат на проблеми е полесно. Робовите потоа се користат во области каде што лесно може да се сокријат, а истовремено создаваат профит за експлоататорот. Робовите се попривлечни за непријатна работа, а помалку за пријатна работа. Современото ропство може да биде прилично профитабилно<ref>Siddarth Kara, Sex Trafficking: Inside the Business of Modern Slavery (New York: Columbia University Press, 2010).</ref> и корумпираните влади молкум го дозволуваат тоа, и покрај тоа што е забрането со меѓународните договори како што се [[Дополнителна конвенција за укинување на ропството|Дополнителната конвенција за укинување на ропството]] и локалните закони. Вкупните годишни приходи на шверцерите беа проценети во 2014 година на над 150$ милијарди,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.humanrightsfirst.org/resource/human-trafficking-numbers|title=Human Trafficking Numbers|last=|first=|date=December 7, 2017|work=Human Rights First|publisher=|accessdate=May 13, 2019|archive-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507064607/https://www.humanrightsfirst.org/resource/human-trafficking-numbers|url-status=dead}}</ref> иако профитот е значително помал. Американските робови во 1809 година беа продавани за околу 40,000$ во денешни пари.<ref name="Economics and Slavery2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.freetheslaves.net/our-model-for-freedom/slavery-today/|title=Slavery Today|last=|first=|date=5-13-19|work=Free The Slaves|publisher=|accessdate=2013-08-18}}</ref> Денес, роб може да се купи за 90$. Кевин Бејлс еднаш во ТЕД-говорот рече: „Ова е економски криминал“, „Луѓето не им робуваат на луѓето да бидат лоши кон нив; тие го прават тоа за да остварат профит“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ted.com/speakers/kevin_bales|title=Kevin Bales {{!}} Speaker {{!}} TED|last=Bales|first=Kevin|work=www.ted.com|language=en|accessdate=2019-05-13}}</ref> == Видови == === Ропство по потекло === Ропството по потекло, е форма што најчесто се поврзува со зборот „ропство“. Кај овој вид робовладетелството, поробеното лице се смета за нечија [[лична сопственост]] и обично може да се купи и продаде. Тоа историски произлегува или од освојување, каде што личноста е освоена и поробена, како во [[Ропството во Стариот Рим|Римската Империја]] или [[Отоманско Царство|Отоманска Империја]], или при рација на робови, како во [[Атлантик трговија со робови|Атлантската трговијата со робови]] или [[Атлантик трговија со робови|трговија со арапски робови]]. Во 21-от век, скоро секоја земја законски го укина робовладетелството, но бројот на луѓе во моментов поробени низ целиот свет е далеку поголем од бројот на робови за време на историската трговија со робови во Атлантикот. Од [[Граѓанска војна во Либија|Граѓанската војна во Либија]] во 2014 година, и последователното нарушување на законот и законот, има извештаи за поробени мигранти кои се продаваат на јавни, отворени пазари на робови во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/world/2017/apr/10/libya-public-slave-auctions-un-migration|title=Migrants from west Africa being 'sold in Libyan slave markets'|last=Graham-Harrison|first=Emma|date=10 April 2017|work=the Guardian}}</ref> [[Мавританија]] има долга историја со ропството. Ропството по потекло беше официјално направено како нелегално во земјата, но законите против него во голема мерка не се применуваат. Се проценува дека околу 90.000 луѓе (над 2% од населението во Мавританија) се робови. Покрај тоа, присилниот брак и детската проституција не се криминализирани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.globalslaveryindex.org/2018/data/country-data/mauritania/|title=Country Data - Global Slavery Index|publisher=|accessdate=2020-09-26|archive-date=2020-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520163324/https://www.globalslaveryindex.org/2018/data/country-data/mauritania/|url-status=dead}}</ref> Ропството по долг, исто така, може да се пренесе на потомците/следните генерации, како робовладетелство. Оние заробените во системот на сексуално ропство во современиот свет честопати делотворно се намамуваат, особено кога се принудени на проституција. === Принудна работа од страна на владата и регрутација === Принудната работа од владата, позната и како ''труд спонзориран'' од државата, Меѓународната организација на трудот ја дефинира како настани „на кои луѓето се принудени да работат преку употреба на насилство или заплашување или со посуптилни средства како што се натрупан долг, задржување на идентитет, документи или закани за откажување до имиграционите власти“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilo.org/global/topics/forced-labour/news/WCMS_237569/lang--en/index.htm|title=The Meanings of Forced Labour|last=|first=|date=|work=International Labour Organization|accessdate=}}</ref> Кога заканите доаѓаат од владата, заканите можат да бидат многу различни. Многу влади кои учествуваат во принудна работа ги затворија своите врски со околните земји за да спречат граѓаните да заминат. Во [[Северна Кореја]], владата принудува многу луѓе да работат за државата, и внатре и надвор од самата Северна Кореја, понекогаш на повеќе години. Глобалниот индекс на ропство во 2018 година процени дека 2,8 милиони луѓе биле робови во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2018/07/19/north-korea-has-2-6-million-modern-slaves-new-report-estimates/|title=North Korea has 2.6 million 'modern slaves', new report estimates|last=|first=|work=Washington Post}}</ref> Вредноста на целата работа што ја направија Севернокорејците за владата се проценува на 975$ милиони, при што ''дулјеокдае'' (младински работници) беа принудени да работат опасни градежни работи, а ''инминбан'' (жени и девојки) принудени да прават облека во дуќани. Работниците честопати се неплатени.<ref name="auto">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latimes.com/world/asia/la-fg-north-korea-forced-labor-20161006-snap-story.html|title=North Koreans perform $975 million worth of forced labor each year|last=Borowiec|first=Steven|work=Los Angeles Times}}</ref> Дополнително, армијата на Северна Кореја од 1,2 милиони војници честопати е натерана да работи на градежни проекти кои не се поврзани со одбраната. Владата има дури 100.000 работници во странство.<ref>"Pyongyang’s overseas workforce once totaled more than 100,000 people" https://www.wsj.com/articles/north-korean-workers-flock-home-as-sanctions-deadline-hits-11576837803</ref> Во [[Еритреја]], според проценките на истражителите на [[ООН]], околу 300,000 до 400,000 луѓе се во програма на неопределен воен рок, што претставува масовно ропство. Нивниот извештај исто така открил сексуално ропство и друга присилна работа.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.cbc.ca/news/world/un-eritrea-slavery-human-rights-1.3621631|title=As many as 400,000 enslaved in Eritrea, UN estimates|work=CBC News|publisher=}}</ref> [[Царина и гранична заштита на САД|Царината и граничната заштита на САД]] го блокираа увозот на црни дијаманти од [[Зимбабве]] во октомври 2019 година, според извештајот на „Блумберг њуз“. Зимбабве, пак, ја обвини американската влада дека лаже за постоењето на присилна работа во државен рудник за дијаманти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.freedomunited.org/news/zimbabwe-accuses-u-s-of-lying-about-diamond-mining-forced-labor/?trk_msg=CNNICR69S9D4P7JEUK2RQUK280&trk_contact=LFID4GPAQLDVUJ63U5SALIISHO&trk_sid=RPEPJRVCUOATHUM8O65BR6OHTO|title=Zimbabwe accuses U.S. of lying about diamond-mining forced labor|date=Oct 7, 2019|work=Freedom United|accessdate=Oct 13, 2019}}</ref> Околу 35–40 земји во моментов присилуваат воени [[Регрутирање|регрути]] од некој вид, дури и ако тоа е само привремена служба. Задолжително е да се напомене дека принудната работа на владата доаѓа во различни форми, бидејќи се знае дека владите учествуваат и во практики на принудна работа, кои не вклучуваат воена служба. Во [[Узбекистан]], на пример, владата секоја година ги принудува студентите и државните работници да собираат памук, од кој земјата е главен извозник; присилно напуштање на нивните други одговорности во процесот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.antislavery.org/take-action/campaigns/end-uzbek-cotton-crimes/|title=End Uzbek Cotton Crimes|work=Anti-Slavery International|language=en-GB|accessdate=2019-04-28|archive-date=2019-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226121827/https://www.antislavery.org/take-action/campaigns/end-uzbek-cotton-crimes/|url-status=dead}}</ref> Се разбира, ова не е единствениот вид на ропство што се наоѓа во овој пример бидејќи употребата на студенти, вклучително и оние во основно, средно и високо образование, значи дека [[Детска работна сила|детскиот труд]] е исто така истакнат. === Затворска работа === Во [[Народна Република Кина|кинескиот]] систем на работни затвори (порано наречен [[лаогај]]), милиони затвореници биле предмет на присилна, неплатена работа. Системот лаогај се проценува дека моментално сместува меѓу 500.000 и 2 милиони затвореници,<ref name="LRF6">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.laogai.org/news2/book/handbook05-06.pdf|title=Laogai Handbook|year=2006|publisher=The Laogai Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527202338/http://www.laogai.org/news2/book/handbook05-06.pdf|archive-date=May 27, 2008|accessdate=October 18, 2008}} p. 6.</ref> и предизвикал десетици милиони смртни случаи.<ref name="Jung Chang2">Chang, Jung and Halliday, Jon. ''[[Mao: The Unknown Story]].'' [[Jonathan Cape]], London, 2005. p.&nbsp;338: {{quote|By the general estimate China's prison and labor camp population was roughly 10 million in any one year under Mao. Descriptions of camp life by inmates, which point to high mortality rates, indicate a probable annual death rate of at least 10 per cent.}}</ref> Паралелно со лаогај, [[Кина]] работеше на помалото ''[[ревоспитување преку работниот]]'' систем на затворите до 2013 година.<ref name="telegraph2014">{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/10561434/China-abolishes-its-labour-camps-and-releases-prisoners.html|title=China abolishes its labour camps and releases prisoners|last=Moore|first=Malcolm|date=2014-01-09|work=The Telegraph|access-date=2016-05-26|location=}}</ref> Покрај двете, Кина работи и со [[Кампови за реедукација на Ксинџијанг|кампови за принудна работа во Ксинџијанг]], затворајќи стотици илјади (можеби дури милион) [[муслимани]], [[ујгури]] и други етнички малцинства и политички неистомисленици.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/former-inmates-of-chinas-muslim-re-education-camps-tell-of-brainwashing-torture/2018/05/16/32b330e8-5850-11e8-8b92-45fdd7aaef3c_story.html|title=Former inmates of China's Muslim 'reeducation' camps tell of brainwashing, torture|last=|first=|work=Washington Post}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://foreignpolicy.com/2019/12/11/cotton-china-uighur-labor-xinjiang-new-slavery/|title=Xinjiang's New Slavery|last=|first=|work=Foreign Policy}}</ref> Во 1865 година, [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]] го усвоија [[Тринаесетти амандман на Уставот на Соединетите држави|13-тиот амандман]] на [[Устав на Соединетите Американски Држави|Уставот]], со кој се забранува ропството и присилното службеност „освен како казна за кривично дело за кое странката ќе биде соодветно осудена“,<ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/13thamendment.html|title=13th Amendment to the U.S. Constitution: Primary Documents of American History (Virtual Programs & Services, Library of Congress)|website=www.loc.gov}}</ref> обезбедувајќи законска основа за да продолжи ропството во земјата.<ref name="Economist4">{{cite news|url=https://www.economist.com/united-states/2017/03/16/prison-labour-is-a-billion-dollar-industry-with-uncertain-returns-for-inmates|title=Prison labour is a billion-dollar industry, with uncertain returns for inmates|last=|first=|date=March 16, 2017|work=[[The Economist]]|access-date=September 13, 2018|location=}}</ref> Од 2018 година, многу затвореници во САД работат. Во [[Тексас]], [[Џорџија]], [[Алабама]] и [[Арканзас]], затворениците воопшто не добиваат плата за нивната работа.<ref>{{Наведени вести|url=https://truthout.org/articles/unpaid-labor-in-texas-prisons-is-modern-day-slavery/|title=Unpaid Labor in Texas Prisons Is Modern-Day Slavery|last=Walker|first=Jason|date=September 6, 2016|work=[[Truthout]]|access-date=September 13, 2018|location=}}</ref> Во други држави, заклучно со 2011 година, на затворениците им плаќале од 0,23$ до 1,15$ на час.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.wsws.org/en/articles/2013/04/04/pris-a04.html|title=California governor seeks end to federal prison oversight|last=Diaz|first=Norisa|date=April 4, 2013|work=[[World Socialist Web Site]]|access-date=|location=}}</ref> [[Федерални индустрии во затвор|Федералната затворска индустрија]] им плаќала на затворениците во просек 0,90$ на час во 2017 година.<ref name="Economist4"/> Во многу случаи, казнената работа е принудена, при што затворениците се казнуваат со [[самица]] ако одбијат да работат.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2015/09/prison-labor-in-america/406177/|title=American Slavery, Reinvented|last=Benns|first=Whitney|date=September 21, 2015|work=[[The Atlantic]]|access-date=September 13, 2018|location=}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2018/may/17/us-private-prisons-forced-labour-detainees-modern-slavery|title=Why are for-profit US prisons subjecting detainees to forced labor?|last=Shahshahani|first=Azadeh|date=May 17, 2018|work=[[The Guardian]]|access-date=September 13, 2018|location=}}</ref> Од 2010 до 2015 година <ref>{{Наведени вести|url=https://www.truthdig.com/articles/americas-slave-empire-2/|title=America's Slave Empire|last=Hedges|first=Chris|date=June 22, 2015|work=[[Truthdig]]|access-date=September 13, 2018|location=|author-link=Chris Hedges}}</ref> и повторно во 2016 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://theintercept.com/2016/09/16/the-largest-prison-strike-in-u-s-history-enters-its-second-week/|title=The Largest Prison Strike in U.S. History Enters Its Second Week|last=Speri|first=Alice|date=16 September 2016|work=[[The Intercept]]}}</ref> и во 2018 година,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.vox.com/2018/8/17/17664048/national-prison-strike-2018|title=America's prisoners are going on strike in at least 17 states|last=Lopez|first=German|date=August 22, 2018|work=Vox|access-date=September 13, 2018|location=}}</ref> некои затвореници во САД одбиле да работат, протестирајќи за подобра плата, подобри услови и за крај за присилната работа. Водачите на штрајкови во моментов се казнети со самица на неопределено време.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/us-news/2018/aug/20/prison-labor-protest-america-jailhouse-lawyers-speak|title=US inmates stage nationwide prison labor strike over 'modern slavery'|last=Pilkington|first=Ed|date=August 21, 2018|work=The Guardian|access-date=September 13, 2018|location=}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.sbs.com.au/nitv/nitv-news/article/2018/09/05/us-inmates-sent-solitary-confinement-over-prison-slavery-strike|title=US inmates sent to solitary confinement over 'prison slavery' strike|last=Fryer|first=Brooke|date=September 5, 2018|work=NITV News|access-date=September 13, 2018|location=}}</ref> Принудната затворска работа се јавува и во јавните/државните и во [[Приватни затвори во САД|приватните затвори]]. Индустријата за затворска работна сила заработува над една милијарда долари годишно продавајќи производи што ги прават затворениците, додека на затворениците им се плаќа многу малку или ништо за возврат.<ref name="Economist4"/> Во [[Калифорнија]], 2.500 затворени работници се борат со шумски пожари за само 1$ на час преку ''Програмата за заштита на кампот'' на ЦДЦР, што и заштедува на државата дури 100 милиони долари годишно.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.democracynow.org/2018/9/12/a_new_form_of_slavery_meet|title=A New Form of Slavery? Meet Incarcerated Firefighters Battling California's Wildfires for $1 an Hour|last=|first=|date=September 12, 2018|work=[[Democracy Now!]]|access-date=September 13, 2018|location=}}</ref> Во [[Северна Кореја]], десетици илјади затвореници може да бидат задржани во логори за принудна работа. Затворениците страдаат од тешки услови и биле принудени да копаат свои гробови<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-40269546|title=How harsh is prison in North Korea?|last=Evans|first=Stephen|date=14 June 2017|work=BBC News|publisher=}}</ref> и да фрлаат камења кон мртвото тело на друг затвореник.<ref name="independent.co.uk">{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/north-korea-forced-labour-survivor-camp-15-hermit-kingdom-kim-jong-un-a7971926.html|title='We were forced to throw rocks at a man being hanged': Prisoner exposes life inside notorious North Korea forced labour camp|publisher=}}</ref> Во [[Концентрационен камп Јодок|концентрациониот логор Јодок]], децата и политичките затвореници биле предмет на присилна работа. Јодок е затворен во 2014 година и неговите затвореници биле префрлени во други затвори.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dailynk.com/english/camp-15-gone-but-no-liberty-for-pr/|title=Camp 15 Gone But No Liberty for Prisoners|date=|publisher=DailyNK|accessdate=2018-10-14}}</ref> === Врзана работна сила === Врзаната работна сила, позната и како [[должничко ропство|ропство]] и должник на долг, се јавува кога луѓето се предаваат на ропство кога се позајмуваат или кога наследуваат долг од роднина.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://endslaverynow.org/learn/slavery-today/bonded-labor/|title=Bonded Labor {{!}} Debt Bondage or Peonage - End Slavery Now|work=endslaverynow.org|accessdate=2019-04-25}}</ref> Циклусот започнува кога луѓето земаат екстремни заеми под услов да го отплатат долгот. „Заемот“ е дизајниран така што никогаш не може да се исплати и често се пренесува со генерации. Луѓето стануваат заробени во овој систем кои работат привидно кон отплата, иако честопати се принудени да работат далеку од оригиналната сума што ја должат. Тие работат под сила на закани и злоупотреби. Понекогаш долговите траат неколку години, а понекогаш долговите дури се пренесуваат и на идните генерации.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://dalitnetwork.org/bonded-labor/|title=Modern Slavery: Bonded Labor|last=Network|first=Dalit Freedom|work=Dalit Freedom Network|language=en-US|accessdate=2019-04-30|archive-date=2019-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430141234/https://dalitnetwork.org/bonded-labor/|url-status=dead}}</ref> Врзаната работна сила се користи во различни индустрии со цел да се произведуваат производи за потрошувачка низ целиот свет.<ref name=":0"/> Најчесто е во [[Индија]], [[Пакистан]], [[Бангладеш]] и [[Непал]]. Во Индија, мнозинството врзани работници се [[Далит]]и (недопирливи) и [[Адиваси]]с (домородни племиња).<ref name=":12">{{Cite web|url=https://dalitnetwork.org/bonded-labor/|title=Modern Slavery: Bonded Labor|last=Network|first=Dalit Freedom|language=en-US|website=Dalit Freedom Network|access-date=2019-04-30|archive-date=2019-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430141234/https://dalitnetwork.org/bonded-labor/|url-status=dead}}</ref> Пуспал, поранешен работник во печка за тули во [[Пенџаб (Индија)|Пенџаб]], [[Индија]], изјави во интервју за ''antislavery.org''; „Не застануваме дури и ако сме болни - што ако нашиот долг се зголемува? Значи, не се осмелуваме да застанеме“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.antislavery.org/slavery-today/bonded-labour/|title=What is bonded labour?|work=Anti-Slavery International|language=en-GB|accessdate=2019-04-30}}</ref> Во Индија, кога се споредува со цената на земјиштето, платената работна сила или волови, цената на робовите чини 95% помалку отколку во минатото. Додека беше донесен силен закон, [[Закон за врзан работен систем (Укинување), 1976 година|Закон за врзан работен систем (Укинување)]], осудите се речиси невозможни, а казните често се помалку од 2$.<ref>{{Cite web|url=http://nhrc.nic.in/documents/speech_2012_10_25.pdf|title=Documents {{!}} National Human Rights Commission India|archive-url=https://web.archive.org/web/20130403212149/https://nhrc.nic.in/documents/speech_2012_10_25.pdf|archive-date=2013-04-03|website=nhrc.nic.in|access-date=2019-04-30}}</ref> === Принудна мигрантска работа === Луѓето може лесно да бидат намамени да мигрираат со ветување за работа, само за кога ќе пристигнат, да им бидат запленети документите и да бидат принудени да работат под закана на насилство врз нив или нивните семејства.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/global-development/2014/jun/10/supermarket-prawns-thailand-produced-slave-labour|title=Revealed: Asian slave labor producing prawns for supermarkets in the US, UK|last=Hodal|first=Kate|date=2014-06-10|work=The Guardian|access-date=11 June 2014|last2=Chris Kelly|quote=Fifteen migrant workers from Burma and Cambodia also told how they had been enslaved.|last3=Felicity Lawrence}}</ref> Имигрантите без документи, исто така, можат да бидат искористени; како без законски престој, тие честопати немаат правен регрес. Заедно со сексуалното ропство, ова е форма на ропство што најчесто се среќава во богатите земји како што се [[САД]], во [[Западна Европа]] и на [[Близок Исток|Блискиот Исток]]. Во [[Обединети Арапски Емирати|Обединетите Арапски Емирати]], некои странски работници се експлоатирани до степен каде тие се повеќе или помалку робови. Поголемиот дел од населението во ОАЕ се странски мигранти, отколку локални жители. Земјата има [[кафала]] систем кој ги поврзува работниците мигранти со локалните спонзори на Емиратите со многу мал владин надзор. Ова честопати доведувало до присилна работа и трговија со луѓе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hrbrief.org/2016/11/culture-slavery-domestic-workers-united-arab-emirates/|title=A Culture of Slavery: Domestic Workers in the United Arab Emirates - Human Rights Brief|date=30 November 2016|publisher=|accessdate=2020-09-26|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403090629/http://hrbrief.org/2016/11/culture-slavery-domestic-workers-united-arab-emirates/|url-status=dead}}</ref> Во 2017 година ОАЕ донесе закон за заштита на правата на домашните работници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.albawaba.com/editorchoice/kafala-system-over-uae-law-improving-domestic-worker-rights-approved-1026292|title=Is the Kafala System over in the UAE? Law Improving Domestic Worker Rights Approved|date=26 September 2017|publisher=}}</ref> Виетнамските тинејџери се шверцуваат во [[Обединето Кралство|Велика Британија]] и се принудени да работат во нелегални фарми со [[Коноп|канабис]]. Кога полицијата ги напаѓа фармите со канабис, жртвите на трговија со луѓе обично се испраќаат во затвор.<ref name="hemp">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/society/2017/mar/25/trafficked-enslaved-teenagers-tending-uk-cannabis-farms-vietnamese|title=Trafficked and enslaved: the teenagers tending UK cannabis farms|last=Amelia Gentleman|date=25 March 2017|accessdate=20 September 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/uk-10998421|title=Children work in 'cannabis farms'|last=Bridge|first=Rowan|date=17 August 2010|publisher=}}</ref> Во Соединетите Држави се знаеше дека различни индустрии ја искористуваат присилната мигрантска работна сила. За време на [[Државен саем во Њујорк|Државниот саем во Њујорк]] 2010 година, 19 мексикански мигранти кои легално престојуваа во САД, со цел да работат со камиони за храна, во суштина беа робови од нивниот работодавец.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.syracuse.com/news/2011/04/vendor_abused_mexican_workers.html|title=State fair vendor abused workers from Mexico|last=Eisenstadt|first=Marnie|date=2011-04-17|work=syracuse.com|language=en-US|accessdate=2019-04-28}}</ref> На мажите им беа исплатени околу 10% од ветеното, работеа многу подолги денови отколку што беа договорени и беа под закана дека ќе бидат депортирани доколку се откажат од работата бидејќи тоа би претставувало кршење на нивните визи.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://media.syracuse.com/news/other/contract.pdf |title=архивска копија |accessdate=2020-09-26 |archive-date=2020-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628231817/http://media.syracuse.com/news/other/contract.pdf |url-status=dead }}</ref> === Сексуално ропство === [[Податотека:Jean-Léon Gérôme - Le Marché d'esclaves.jpg|мини|Пазар на робови]] Заедно со ропството на мигрантите, присилната проституција е форма на ропство што најчесто се среќава во богатите региони како што се [[Соединети Американски Држави|Соединетите држави]], во [[Западна Европа]] и на [[Близок Исток|Блискиот Исток]]. Тоа е примарна форма на ропство во [[Источна Европа]] и [[Југоисточна Азија]], особено во [[Молдавија]] и [[Лаос]]. Многу [[детски сексуални робови]] се шверцуваат од овие области на Запад и на Блискиот Исток. Околу 20% од робовите до денес се активни во сексуалната индустрија.<ref name="auto12">{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/topics/forced-labour/lang--en/index.htm|title=Forced labour, modern slavery, and human trafficking|last=|first=|date=2017|accessdate=2019-04-21|website=International Labour Organization}}</ref> Сексуалната експлоатација исто така може да стане форма на ропство од долг кога поробниците инсистираат на тоа дека жртвите работат во сексуалната индустрија за да плаќаат за основните потреби и превозот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cfr.org/blog/human-trafficking-and-slavery-21st-century|title=Human Trafficking and Slavery in the 21st Century|work=Council on Foreign Relations|language=en|accessdate=2019-04-21}}</ref> Во 2005 година, ''Голф Тајмс'' објави дека момчињата од [[Непал]] биле примамени во [[Индија]] и поробени за секс. Многу од овие момчиња биле подложени и на осакатување ([[кастрација]]) на машки гениталии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&item_no=32822&version=1&template_id=44&parent_id=24|title=Former sex worker's tale spurs rescue mission|date=10 April 2005|work=Gulf Times|publisher=Gulf-Times.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118122152/http://www.gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&item_no=32822&version=1&template_id=44&parent_id=24|archive-date=18 January 2012|accessdate=5 October 2010|quote=“I spent seven years in hell,” says Raju, now 21, trying hard not to cry. Thapa Magar took him to Rani Haveli, a brothel in Mumbai that specialized in male sex workers and sold him for Nepali Rs 85,000. A Muslim man ran the flesh trade there in young boys and girls, most of them lured from Nepal. For two years, Raju was kept locked up, taught to dress as a girl and castrated. Many of the other boys there were castrated as well. Beatings and starvation became a part of his life. “There were 40 to 50 boys in the place,” a gaunt, brooding Raju recalls. “Most of them were Nepalese.”}}</ref> Многу од оние кои стануваат жртви на сексуално ропство првично го прават тоа доброволно под маската дека ќе вршат традиционална сексуална работа, за на крајот да останат заробени подолг временски период, како што се оние вклучени во колото за [[Трговија со луѓе во Нигерија|трговија со луѓе]] во [[Нигерија]].<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-nigeria-trafficking-curse-idUSKCN1LY1UV|title=Nigeria's trafficking curse: the battle to dispel the black magic...|date=2018-09-18|work=Reuters|access-date=2019-03-04|language=en}}</ref> === Присилен брак и брак со деца === [[Податотека:The_White_Slave_statue.jpg|мини|Статуата „Бел роб“]] [[Податотека:Oskar_Shmerling._Free_love_(Forced_marriage)._Molla_Nasreddin.jpg|мини|Оскар Шмерлинг. Бесплатна љубов (присилен брак). Мола Насредин]] Главно водени од културата во одредени региони, раниот или [[Принуден брак|присилниот брак]] е форма на ропство што влијае на милиони жени и девојки низ целиот свет. Кога семејствата повеќе не можат да ги издржуваат своите деца, најчесто ќерките, ги мажат за мажи од побогати, помоќни семејства. Овие мажи се најчесто значително постари од девојчињата. [[Енки]]те се принудени на живот чија главна цел е да им служат на своите сопрузи. Ова честопати поттикнува средина за физичко, вербално и [[сексуално злоставување]].{{Се бара извор|date=September 2014}} Присилни бракови се случуваат и во развиените нации. Во [[Велика Британија]] имало 3.546 пријави до полицијата за присилен брак во текот на три години од 2014 до 2016 година.<ref>[https://www.theguardian.com/global-development/2018/may/28/thousands-enslaved-in-forced-marriages-across-uk-investigation-finds Thousands enslaved in forced marriages across UK, investigation finds] ''[[The Guardian]]''</ref> Во [[Соединети Американски Држави|Соединетите држави]] над 200.000 малолетни лица биле законски во брак од 2002 до 2017 година, а најмладиот имал само 10 години. Повеќето беа во брак со возрасни.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/200000-children-married-us-15-years-child-marriage-child-brides-new-jersey-chris-christie-a7830266.html|title=13,000 children a year are married in America|publisher=}}</ref> Во моментов 48 [[Сојузни држави на САД|сојузни држави во САД]], како и [[Вашингтон|ДЦ]] и [[Порторико]], дозволуваат брак на малолетни лица сè додека постои судска согласност, родителска согласност или ако малолетничката е бремена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.law.cornell.edu/wex/table_marriage|title=Marriage laws|last=Staff|first=LII|date=14 April 2008|work=LII / Legal Information Institute}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://statelaws.findlaw.com/california-law/california-marriage-age-requirements-laws.html|title=California Marriage Age Requirements Laws|work=FindLaw|publisher=}}</ref> Во 2017–2018 година, неколку држави започнаа да донесуваат закони или за ограничување на детскиот брак<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://chronicleofsocialchange.org/stateline/arizona-sets-minimum-age-marriage-minors|title=Arizona Sets Minimum Age for Marriage of Minors|date=13 April 2018|publisher=}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionleader.com/state-government/its-official-the-marriage-age-is-raised-in-nh--20180619|title=It's official: The marriage age is raised in NH - New Hampshire|publisher=|accessdate=2020-09-26|archive-date=2018-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025141353/http://www.unionleader.com/state-government/its-official-the-marriage-age-is-raised-in-nh--20180619|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-childmarriage-florida/florida-approves-limit-but-not-ban-on-child-marriage-idUSKCN1GM0ET|title=Florida approves limit, but not ban, on child marriage|last=Wulfhorst|first=Ellen|publisher=}}</ref> или целосна забрана/<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://thehill.com/homenews/state-watch/387212-delaware-becomes-first-state-to-ban-child-marriage|title=Delaware becomes first state to ban child marriage|last=Thomsen|first=Jacqueline|date=10 May 2018|publisher=}}</ref> [[Купување невеста|Купувањето на невеста]] е чин на купување [[невеста]] како имот, на сличен начин како ''ропство по потекло''. Може да биде поврзано и со трговија со луѓе. === Детски труд === Децата сочинуваат околу 26% од робовите денес.<ref name="auto1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilo.org/global/topics/forced-labour/lang--en/index.htm|title=Forced labour, modern slavery, and human trafficking|last=|first=|date=2017|work=International Labour Organization|accessdate=2019-04-21}}</ref> Иако децата можат легално да се занимаваат со одредени форми на работа, децата може да се најдат во ропство или во ситуации слични на ропство. Присилното питачење е вообичаен пример и начин за децата да бидат принудени да учествуваат во трудот без нивна согласност. Повеќето се домашни работници или работат во [[какаово зрно|какао]], [[памук]] или [[Риболов|рибарска]] индустрија. Многумина се тргувани и сексуално експлоатирани. Во земјите разорени од војни, децата биле киднапирани и продавани на политичките партии за да ги користат како [[Искористување на децата за воени цели|деца војници]]. Присилниот детски труд е доминантен облик на ропство на [[Хаити]]. [[Деца војници во Африка|Деца војници]] се деца кои може да бидат тргувани од нивните домови присилени и принудени од вооружени сили. Вооружените сили може да бидат владини вооружени сили, паравоени организации или пак бунтовнички групи. Додека се во овие групи, децата може да бидат принудени да работат како готвачи, чувари, слуги или шпиони.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://2009-2017.state.gov/j/tip/what|title=What is Modern Slavery?|work=www.state.gov|accessdate=2019-04-04}}</ref> Вообичаено е и момчињата и девојчињата да бидат сексуално злоставувани додека се во овие групи. === Рибарска индустрија === Според ''Хјуман рајтс воч'', индустријата за извоз на риби во [[Тајланд]], вредна милијарди долари, и покрај владините завети дека ќе ја уништи службеноста во својата индустрија за риболов, останува малтретирана со човековите права.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/global-development/2018/jan/23/thai-seafood-industry-report-trafficking-rights-abuses|title=Thai seafood: are the prawns on your plate still fished by slaves?|last=Kelly|first=Annie|date=2018-01-23|work=The Guardian|access-date=2019-04-22|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Хјуман рајтс воч спроведе интервјуа со 248 рибари, ја документираше присилната работа на трговија со луѓе во тајландската рибарска индустрија. Жртвите на трговија со луѓе честопати се измамени од лажните ветувања на брокерите за „добри“ работни места во фабриката, за потоа да се принудени на рибарски бродови каде што се заробени, купувани и продавани како добиток, задржани против нивна волја со месеци или години, принудени да работат исцрпувачки 22-часовни денови во опасни услови. Оние што се спротивставуваат или се обидуваат да побегнат се тепани, мачени и често убиени.<ref>[http://www.chiangmaicitylife.com/news/a-shocking-look-at-thailands-modern-day-slavery/ A Shocking Look at Thailand’s Modern Day Slavery], Hilary Cadigan, Chiang Mai city news</ref> Ова е вообичаено заради расположливоста на [[принуден труд|слободните работници]] . И покрај некои подобрувања, ситуацијата не е променета многу од големото истражување спроведено на скоро 500 рибари во 2012 година, според кое скоро еден од петмина „пријавени работеле против нивна волја, со казна што би ги спречила да заминат“.<ref>Supang Chantavanich et al., ''Employment Practices and Working Conditions in Thailand’s Fishing Sector''(Bangkok: ILO, 2013), p. 75.</ref> == Занимања == Покрај сексуалното ропство, современите робови честопати се принудени да работат во одредени бранши. Заедничките занимања вклучуваат: * Мали [[Градежништво|градежни]] работи, како што се поставување на патеки и друга работна сила.<ref name="khan5">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/sep/20/modern-slavery-misery-uk-exploitation|title=Modern slavery in the UK is inflicting misery under our noses every day|author=Abda Khan|date=20 September 2017|accessdate=20 September 2017|newspaper=The Guardian}}</ref> * Рачно миење автомобили<ref name="khan5"/> * Домашна службеност, понекогаш со сексуална експлоатација.<ref name="khan5"/> * Ноктите салони (козметички). Многу луѓе се тргувани од [[Виетнам]] во [[Велика Британија]] за оваа работа.<ref name="khan5"/> * [[Риболов]], главно поврзан со индустријата за морска храна во [[Тајланд]].<ref name="guardian">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/global-development/2017/mar/30/thailand-failing-to-stamp-out-murder-slavery-fishing-industry-starvation-forced-labour-trafficking|title=Thailand accused of failing to stamp out murder and slavery in fishing industry|date=30 March 2017|work=The Guardian}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ejfoundation.org/reports/thailands-seafood-slaves|title=Human Trafficking, Slavery and Murder in Kantang's Fishing Industry|publisher=Environmental Justice Foundation (EJF)}}</ref> * Производство - Многу затвореници во [[САД]] се принудени да произведуваат производи разновидни како душеци, очила, долна облека, патокази и панцири.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.economist.com/united-states/2017/03/16/prison-labour-is-a-billion-dollar-industry-with-uncertain-returns-for-inmates|title=Prison labour is a billion-dollar industry, with uncertain returns for inmates|date=16 March 2017|work=The Economist}}</ref> * [[Земјоделство]] и [[шумарство]] - Затворениците во САД и [[Кина]] често се принудени да работат земјоделски работи и шумарство. * Во [[Северна Кореја]], ''дулгеокдае'' (младински работници) често се принудени да работат во градежништвото и ''инминбан'' (работници жени) се принудени да работат во облека [[Супродавници|експлоататорски претпријатија]].<ref name="auto"/> Знаци дека некој можеби е присилен на ропство вклучуваат недостаток на лични документи, недостаток на лични добра, облека што е несоодветна или има многу абење, лоши услови за живот, избегнување на контакт со очи, неподготвеност за разговор и неподготвеност да побара помош. Во Велика Британија луѓето се охрабруваат да пријават сомневања во модерна телефонска линија за помош на ропството.<ref name="khan">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/sep/20/modern-slavery-misery-uk-exploitation|title=Modern slavery in the UK is inflicting misery under our noses every day|last=Abda Khan|date=20 September 2017|accessdate=20 September 2017}}</ref> == Трговија со луѓе == Обединетите нации ја дефинираат трговијата со луѓе како што следува:<blockquote>''Регрутирање, транспорт, трансфер, прибежиште или примање лица, преку закана или употреба на сила или други форми на присила, киднапирање, измама, измама, злоупотреба на моќ или позиција на ранливост или давање или примање плаќања или придобивки за да се постигне согласност од лице кое има контрола над друго лице, заради експлоатација. Експлоатацијата вклучува, минимум, експлоатација на проституција на други лица или други форми на сексуална експлоатација, принудна работа или услуги, ропство или практики слични на ропство, ропство или отстранување на органи''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unodc.org/unodc/en/human-trafficking/what-is-human-trafficking.html|title=What is Human Trafficking?|last=martin.margesin|work=www.unodc.org|accessdate=2015-10-05}}</ref></blockquote>Според податоците [[Стејт департмент|на Стејт Департментот на Соединетите држави]], заклучно со 2013 година, „околу 600.000 до 820.000 мажи, жени и деца се тргувани преку меѓународни граници секоја година, приближно 70% се жени и девојчиња, а до 50% се малолетни. Податоците исто така илустрираат дека мнозинството транснационални жртви се тргувани за трговска сексуална експлоатација“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://2001-2009.state.gov/g/tip/rls/tiprpt/2005/46606.htm|title=Introduction - Trafficking in Persons Report|publisher=[[US Department of State]]|accessdate=2013-08-18}}</ref> Сепак, „алармантното поробување на луѓето заради трудова експлоатација, честопати во нивните земји, е форма на трговија со луѓе што може да биде тешко да се следи од далеку“. Се проценува дека 50.000 луѓе годишно се тргуваат во Соединетите држави.<ref name="Economics and Slavery">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.du.edu/korbel/hrhw/researchdigest/slavery/economic.pdf|title=Economics and Slavery|publisher=Du.edu|accessdate=2013-08-18}}</ref> Во последниве години, интернетот и популарните страници за социјално вмрежување станаа алатки што трговците ги користат за да најдат ранливи лица кои потоа можат да ги искористат. Во извештајот на ''Ројтерс за'' 2017 година се дискутира како една жена го тужи [[Фејсбук]] за небрежност, бидејќи шпекулираше дека раководителите биле свесни за ситуацијата што се случила уште во 2012 година, кога била сексуално злоупотребена и тргувана од некој што се претставил како нејзин „пријател“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-sex-trafficking-facebook-lawsuit-idUSKCN1MD080|title=Woman sues Facebook, claims site enabled sex trafficking|date=2018-10-03|work=Reuters|access-date=2019-03-07|language=en}}</ref> Социјалните мрежи и апликациите за паметни телефони се користат и за продажба на робови.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/technology-50228549 Slave markets found on Instagram and other apps] BBC, 2019</ref> Во 2016 година, колумна од ''Вашингтон Пост'' откри дека администрацијата на [[Барак Обама|Обама]] ставила деца мигранти со трговци на луѓе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.washingtonpost.com/national/obama-administration-placed-children-with-human-traffickers-report-says/2016/01/28/39465050-c542-11e5-9693-933a4d31bcc8_story.html|title=Obama administration placed children with human traffickers, report says|work=The Washington Post|accessdate=2020-02-10}}</ref> Тие не успеаја да направат соодветни позадински проверки на возрасните, кои тврдеа дека децата се нивни, па им дозволија на истите да преземат старателство над повеќе крвно неповрзани деца и редовно ги сместуваа во домови без да ги посетуваат локациите. Неколку тинејџери од [[Гватемала]] беа пронајдени заробени од трговците со луѓе и принудени да работат во локалната фарма за јајца во [[Охајо]]. == Организациски напори против ропството == Во последните две децении, бидејќи ропството стана пошироко признато како застрашувачка глобална епидемија, повеќе владини организации започнаа да преземаат активности за решавање на проблемот. Годишниот извештај на Обединетите нации, [[Стејт департмент]] за трговија со луѓе доделува оценки на секоја нација во системски систем заснован на „не според големината на проблемот на земјата, туку според степенот на напорите на владите да ги исполнат минималните стандарди на ПТЛ за елиминација на човекот трговија со луѓе“. Владите кои се заслужни за најсилниот одговор против модерното ропство се [[Холандија]], [[Соединети Американски Држави|САД]], [[Обединето Кралство|Велика Британија]], [[Шведска]], [[Австралија]], [[Португалија]], [[Хрватска]], [[Шпанија]], [[Белгија]], [[Германија]] и [[Норвешка]].<ref name="post.in">[http://www.huffingtonpost.in/2016/05/31/india-tops-slavery-index_n_10222086.html India Tops Global Slavery Index With 18.35 Million People Enslaved], ''[[Huffington Post]]''</ref> Во Велика Британија, владата го донесе Законот за [[Закон за модерно ропство 2015 година|модерно ропство 2015]], поддржан со големи реформи во правниот систем воспоставен преку Законот за [[Закон за кривични финансии 2017 година|кривични финансии 2017,]] стапува на сила од 30 септември 2017 година. Според последниот акт, постои транспарентност во врска со меѓубанкарското споделување на информации со агенциите за спроведување на законот, за да се помогне во сузбивањето на агенциите за перење пари поврзани со современото ропство. Актот исто така има за цел намалување на инциденцата на затајување данок, што се припишува на профитабилната трговија со робови спроведена според доменот на законот.<ref>[[Criminal Finances Act 2017]]</ref> И покрај ова, владата на Велика Британија одбива азил и ги депортира децата тргувани во Велика Британија, како робови. Ова ги става децата на ризик да бидат подложени на контрола од страна на ропските банди по втор пат. Исто така, ги одвраќа децата-жртви да не излегуваат со информации.<ref>[https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/home-office-child-slavery-victims-aslyum-refuse-immigration-controls-javid-a8490671.html Home Office refusing asylum to growing number of child slavery victims, figures show] ''The Independent''</ref> Спротивно на тоа, владите обвинети за преземање најмалку активности против неа се [[Северна Кореја]], [[Иран]], [[Еритреја]], [[Екваторска Гвинеја]], [[Хонгконг]], [[Централноафриканска Република|Централна Африка Република]], [[Папуа Нова Гвинеја]], [[Гвинеја]], [[Демократска Република Конго]] и [[Јужен Судан]].<ref name="post.in"/> Додека земјите можат да бидат прегледани затоа што не преземаат доволно активности за борба против ропството во рамките на нивните граници, има малку што може да се стори бидејќи има дипломатски опции кои нискоризичните нации може да ги земат во обзир. == Статистика == Современото ропство е индустрија вредна неколку милијарди долари, со аспект на принудна работа што генерира 150$ милијарди секоја година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilo.org/global/publications/ilo-bookstore/order-online/books/WCMS_243391|title=Profits and Poverty: The Economics of Forced Labour|work=www.ilo.org|accessdate=2020-05-01}}</ref> Глобалниот индекс на ропство (2018) проценува дека околу 40,3 милиони лица во моментот се фатени во современо ропство, со 71% од оние кои се жени, а едно од четири се деца.<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.globalslaveryindex.org/2018/|work=Global Slavery Index|language=en-US|accessdate=2020-05-01}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilo.org/global/publications/books/WCMS_575479|work=Global Estimates of Modern Slavery: Forced Labour and Forced Marriage|language=en-US|accessdate=2020-05-01}}</ref> Заклучно со 2018 година, земјите со најмногу робови биле: [[Индија]] (8 милиони), [[Кина]] (3,86 милиони), [[Пакистан]] (3,19 милиони), [[Северна Кореја]] (2,64 милиони), [[Нигерија]] (1,39 милиони), [[Иран]] (1,29 милиони), [[Индонезија]] (1,22 милиони), [[Демократска Република Конго]] (1 милион), [[Русија]] (794 000) и [[Филипини]] (784 000).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://reliefweb.int/report/world/which-countries-have-highest-rates-modern-slavery-and-most-victims|title=Which countries have the highest rates of modern slavery and most victims?}}</ref> Различни јурисдикции сега бараат од големите трговски организации да дадат изјава за ропство и трговија со луѓе, во врска со нивните синџири на снабдување секоја финансиска година (на пр. [[Калифорнија]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://oag.ca.gov/SB657|title=SB 657 Home Page|date=2015-03-31|work=State of California - Department of Justice - Office of the Attorney General|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511090221/https://oag.ca.gov/SB657|archive-date=2020-05-11|accessdate=2020-05-17}}</ref>, Велика Британија, [[Австралија]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.legislation.gov.au/Details/C2018A00153/Html/Text|title=Modern Slavery Act 2018|last=Affairs|first=Home|work=www.legislation.gov.au|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414180647/https://www.legislation.gov.au/Details/C2018A00153|archive-date=2020-04-14|accessdate=2020-05-17}}</ref>). ''Фондацијата Слободно Одење'' објави во 2018 година дека ропството во напредните демократски нации е многу почеста отколку што се знаеше претходно, особено во [[Соединети Американски Држави|САД]] и [[Велика Британија (остров)|Велика Британија]], кои имаат 403, 000 и 136,000 робови, соодветно. Ендру Форест, основач на организацијата, рече дека „Соединетите држави се една од најнапредните земји во светот, но сепак има повеќе од 400.000 современи робови кои работат присилена работа“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/19/us-modern-slavery-report-global-slavery-index|title=Over 400,000 people living in 'modern slavery' in US, report finds|last=Helmore|first=Edward|date=July 19, 2018|work=The Guardian|access-date=September 2, 2018|location=}}</ref> Во март 2020 година, [[Влада на Обединетото Кралство|Владата на Велика Британија]] откри дека современото [[ропство]] се зголеми за 51% во Велика Британија од март 2018 година до март 2019 година. Владата го објави бројот на регистрирани случаи во март 2019 година на 5.144, во споредба со 3.412 година пред тоа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/26/uk-police-record-51-rise-in-modern-slavery-offences-in-a-year|title=UK police record 51% rise in modern slavery offences in a year|work=The Guardian|accessdate=26 March 2020}}</ref> == Поврзано == * [[Детско ропство]] * [[Трговија со труд во САД]] * [[Ропство]] * [[Ропство во Либија|Ропство во ерата по Гадафи]] * [[Ропството во Соединетите Американски Држави|Ропство во Соединетите држави]] * [[принуден труд|Неслободен труд]] * [[Ропство на плата]] == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * [http://www.ohchr.org/EN/Issues/Slavery/SRSlavery/Pages/SRSlaveryIndex.aspx Специјален известувач на Советот за човекови права на ООН за современи форми на ропство - Ohvhr.org] * [http://thecnnfreedomproject.blogs.cnn.com/ Проект за слобода на Си-Ен-Ен: Завршување на модерното ропство] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160608145255/http://thecnnfreedomproject.blogs.cnn.com/ |date=2016-06-08 }}, ''[[CNN|Си-Ен-Ен]]'' * Slavery collected news and commentary * {{NYTtopic|subjects/s/slave_labor|Slave Labor}} * [http://ec.europa.eu/anti-trafficking/entity.action?path=EU+Policy%2FEU_slow_to_respond Извештај за трговија со луѓе во Европа] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130702073439/http://ec.europa.eu/anti-trafficking/entity.action?path=EU+Policy%2FEU_slow_to_respond |date=2013-07-02 }} Европската комисија * [http://www.historiansagainstslavery.org/main/ Историчари против ропството] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200924223954/https://www.historiansagainstslavery.org/main/ |date=2020-09-24 }} * [https://modernslaverylaws.com/ Современи закони за ропство: чума од 21 век] [[Категорија:Трговија со луѓе]] [[Категорија:Политиката во 21 век]] 98vz5vvjl4on7tkw3sm00j2tjyf4e2j 0 1251154 5543225 5443159 2026-04-22T03:19:26Z Bjankuloski06 332 5543225 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |Name = Јосиф Чешмеџиев |Img = Јосиф Чешмеџиев.jpg |Img_capt = Јосиф Чешмеџиев околу 1920-30 година. |Img_size = 250п |Background = non_performing_personnel |Birth_name = |Alias = |Born = 21 октомври 1890<br />{{роден во|Скопје}}, [[Косовски вилает]], [[Османлиско Царство]] |Origin = [[Македонци|Македонец]] |Died = {{death date and age|df=yes|1964|4|28|1890|10|21}}<br />{{починат во|Софија}}, [[НР Бугарија]] |Instrument = |Genre = |Occupation = [[Композитор]], <br />[[диригент|хорски диригент]], <br /> [[музиколог|етномузиколог]], <br />[[мелограф]] |Years_active = |Label = |Associated_acts = |URL = |Notable_instruments = }} '''Јосиф Чешмеџиев''' ([[Скопје]], {{рн|21|октомври|1890}} - [[Софија]], {{пн|28|април|1964}}) — [[Македонци|македонски]] [[композитор]], хорски [[диригент]] и [[етномузиколог]] од [[Повоена македонска музика#Прва генерација повоени македонски композитори|првата генерација македонски композитори]], кој важи за еден од позначајните собирачи и афирматори на [[македонски народни песни|македонската народна песна]]. За време на својот живот, тој запишал голем број македонски народни песни од кои само дел ги обработил и објавил во неколку изданија. Поголемиот фонд од неговите записи останал во ракопис, а само дел од овој богат фонд се наоѓа и во Државниот архив во [[Софија]]. Бидејќи бил еден од ретките музички образовани Македонци од минатото коишто се занимавале со собирање на македонски народни песни, неговите записи имаат многу поголеми вредности во однос на материјалите запишани од некои други собирачи, пред сè, затоа што содржат и мелографски записи направени од една личност, високо образована и докажана на повеќе полиња на музиката.<ref name="Marko Kitevski 1">„Јосиф Чешмеџиев, Македонски народни песни“, проф. д-р [[Марко Китевски]], Камелеон, 2009 г., Скопје</ref><ref name="Marko Kitevski 2">„Јосиф Чешмеџиев, Македонски народни песни“, проф. д-р [[Марко Китевски]], Гирланда, 2017 г., Скопје</ref> ==Животопис== Јосиф Чешмеџиев е роден во [[Скопје]] во свештеничка и револуционерна фамилија, на 21 октомври (од други извори 8 декември) 1890 година. Татко му, свештеникот Евтим Чешмеџиев, кој бил управител на епархија, поради неговата револуционерна дејност во 1903 година, од страна на османлиските власти, бил осуден на смрт. Неговата мајка се викала Анастасија. Учел во Скопје, [[Куманово]], а потоа се школувал и во [[Солун]], каде што бил ученик на познатиот музички деец Атанас Бадев, кој му го разбудил чувството за народната песна. Понатаму се школувал и во Духовната богословија во [[Цариград]] ([[Истанбул]]). Овде, учел да свири на разни духовни инструменти кај Акзенштајн, капел-мајстор на султанскиот духовен оркестар. За време на ова школување, тој раководел со на училишниот духовен оркестар во Цариград, а во почетокот на XX век ги напишал првите музички композиции. По враќањето во Скопје, во 1908 г., раководел со голем хор и духовен оркестар составен од калфи и чираци. Следната 1909 г., се запишал на композиција на Државниот конзерваториум во [[Лајпциг]], [[Германија]], каде што каде што на Конзерваториумот учел композиција кај прочуените [[Макс Регер]], [[Гуго Риман]] и С. Крел. По завршувањето на Лајпцишкиот конзерваториум во 1913 година, што се совпаднало со [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]], и поради состојбите во [[Македонија (регион)|Македонија]], тој останал да работи како помошник капел-мајстор на Хамбуршкиот драмски театар. По враќањето од Германија, повторно поради [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]], тој заминал во [[Бугарија]] каде што учителствувал во [[Видин]] во 1913 г., потоа во [[Јамбол]] од 1914 до 1920 г., како и во [[Софија]] во периодот од 1920 до 1927 г. и од 1930 до 1932 година.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> Покрај учителствувањето се занимавал и со други дејности. Така, од 1925 до 1928 година бил обрасцов (примерен) учител во Музичката академија во Бугарија. Во тој период, освен другите дејности, запишувал и народни песни, како соработник - запишувач на народни песни во одделот „Народна музика“ при Народниот етнографски музеј во Софија (1928-1931 г.). Тој пишува и во списаниетo „Устрем“ (1923 - 1926), орган на „Македонскиот младински сојуз“ во Бугарија, за во 1926 година, списанијата „Устрем“, „Независна Македонија“ и „Илинден“ да се спојат и да започне печатењето на весникот „Македонија“. Чешмеџиев е назначен за музички уредник на „Македонија“ (1925-1933 г.), кој во тоа време е еден од најтиражните и највлијателните весници на македонската емиграција во Бугарија, близок со [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната Македонска Револуционерна Организација]]. Исто така, тој е уредник и на музичката библиотека „Пантеон“ (до 1934 г.). Ги раководел и македонскиот мешан хор „Шар“ (од 1926 г.) и мешаниот хор „Јунак“ (од 1933 г.). Остварил и широка просветна дејност во музичкото образование меѓу [[Турци]]те во Бугарија. Тој патувал во [[Турција]], [[Грција]], [[Индија]], [[Австрија]], [[Германија]], [[Холандија]], [[Норвешка]], [[Шпанија]], [[Италија]] и [[Унгарија]]. Во еден прашалник, што го пополнил самиот, запишал дека ги знаел сите [[македонски дијалекти]], дека зборувал [[турски]], [[германски]], [[италијански]], а се ползувал и со [[латински]], [[старогрчки]], [[руски]] и [[црковнословенски]] јазик. Членувал и во Македонскиот културно-просветен сојуз и во ОФ. Неговата жена имала име Христина, а негов син е композиторот и диригент Евгениј Чешмеџиев.<ref>Енциклопедија на бугарската музичка култура, [[Софија]] 1967, стр. 453</ref> Починал на 28 април 1964 година во Софија.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> == Мелографски придонес == [[Податотека:Yosif Cheshmedzhiev in Etara.jpg|мини|375п||Јосиф Чешмеџиев (со капа во раката во средина) за време на снимањето на народни песни во [[Етара]], 19 април 1929 г.]] Својата богата музичка дејност, Чешмеџиев ја остварил во [[Македонска музика помеѓу двете светски војни|меѓувоениот период]] како и во [[Повоена македонска музика|периодот по Втората светска војна]], сè до неговата смрт во 1964 година. Фондот на запишани песни од Јосиф Чешмеџиев се проценува на неколку илјади. Во периодот помеѓу двете светски војни, [[Македонски народни песни#Мелографија|собирањето и објавувањето на македонски народни умотворби]] било тешка задача.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> Дел од ракописите на Чешмеџиев кои се наоѓаат во Државниот архив во Софија, Бугарија се нумерирани како трет и четврти том. Песните во третиот том носат броеви од 215 до 320, а во четвртиот том од 321 до 433. Третиот том е едноставно насловен „Македонски песни“, а четвртиот „Избрани македонски народни песни“. Кон овој том е допишан уште и податокот дека песните се запишувани од 1947 до 1949 година. Самиот Чешмеџиев на едно место забележал „некои песни се запишани во 1923 година во западна Македонија, кога бев затворен“. Не постојат податоци кога и поради што Чешмеџиев бил затворен во западна Македонија, но во „Книга за Мијаците“ од Георги Трајчев, кога овој дел бил под српска окупација, среќаваме податок дека тој во јуни, 1924 година ги посетил и населените места во Реканскиот Крај, со одобрение на српските власти, каде собира македонски народни песни за споредување со албанските песни. Тука, во Реканско, поточно во селото, како што тој го вика, Жерноница (се работи за селото [[Жировница]]), испрашувајќи го старото и младото месно население, тој ги запишува песните на кои наидува. Тој случајно доаѓа до значајно откритие, кога го привлекол вниманието на старецот дедо Арсо:<ref>„Книга за Мијаците“, Георги Трајчев, стр. 23, Софија, 1941 г.</ref> {{Quote |text=''„Заинтересиран од мојата работа старецот дедо Арсо ме запраша: Слушнал ли си за прочуениот [[пцалт]] при патрикот Јоана Кукузелот? Тој е од нашио сој, ние сме далечни пра-правнуци.“ }} Така, според Трајчев, во разговорот со дедо Арсо, старецот му открива дека од тоа место потекнувал [[Јован Кукузел]], па Чешмеџиев случајно го открил неговото родно место. Ова откритие Чешмеџиев потоа го презентира на јавноста преку списанието „Устрем“, преку кое во 1926 година објавува и дел од собраните македонски песни.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> Во периодот додека пишувал за списанието „Устрем“, сфаќајќи го значењето на запишувањето, зачувувањето и популаризирањето на сопствената песна, „Сојузот на македонските младински културно-просветни организации“ во Бугарија, носи решение да се публикува зборник со македонски песни. Таа задача му ја доверува Чешмеџиев кој веќе се занимавал со собирање на македонски народни песни. Тој морал да собере, одбере и да ги разработи песните кои ќе влезат во зборникот.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> Збирката на Чешмеџиев е насловена ''„[[Бугарски Македонски песни (збирка од 1926 г.)|Бугарски Македонски песни, Оригинални и во народен тон во 2 или 3 гласа за еднороден или мешан хор]]“'' ''({{Јаз|bg|„Български Македонски песни, оригинален и въ народен тонъ на 2 и 3 гласа за единороденъ и смесенъ хоръ отъ Йосифъ Чешмеджиевъ“}})'' и е издадена во Софија, 1926 г. Во предговорот кон збирката, Чешмеџиев соопштува неколку податоци што се однесуваат кон важни прашања од неговата собирачка дејност, имено, тој нагласува:<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> {{Quote |text=''„Сојузот на македонските младински културно-просветни организации во Бугарија ми го наложи собирањето и обработката на песните, што ќе влезат во зборникот. Јас со радост се наведнав под тешкиот товар. И тргнав заедно со мојот другар Н. Џеров, по селата и градовите да собираме песни, и за кусо време собравме 214 песни бисерчиња, кон 869 други кои ги собрав порано. Не сите ќе видат бел ден одеднаш, туку во неколку низи.“'' }} За македонската фолклористика посебно е значаен и често е цитиран предговорот на оваа книга во кој Чешмеџиев искажува некои мисли за високите вредности на македонските народни песни и фолклор:<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> {{Quote |text=''„Ние Македонците без песна не можеме. И ја сакаме, силно си ја сакаме родната песна како наша, блиска, разбирлива – како јазик, кој говори за нашето минато, за нашево сегашно време ја и крие во себеси моралната и духовната моќ, потребни за утрешниот ден...“''<br /> ''„...Ние Македонците немаме сфинги и пирамиди, нашата таковина не е украсена со палати и материјални споменици, но има нешто кое ниту вековите, ниту природните стихии, ниту демонската рака на насилниците не можат да ги разурнат. Тоа е духот - самобитниот дух, револуционерниот дух на Македонецот и неговата неограничена љубов, кон родната стреа, кон густите шуми и планини и кон родната култура. Таа неограничена сила е излеана во единствениот споменик - народната песна и игра, најбогатото и најценетото наследство што ни останало од минатиот живот и културата на Македонецот, зачувано до денес”.''<br /> ''„...Да ја чуваме и пееме нашата народна песна, зошто е сила, и додека ја чуваме, ќе живее силниот дух на нејзиниот творец - народот.“'' }} <gallery mode="packed" style="text-align: center;" widths="" heights="350"> Податотека:Bulgarian Macedonian songs, published 1926.jpg|[https://www.strumski.com/books/Български%20македонски%20песни.pdf Целата збирка ''„Бугарски Македонски песни“''.] Податотека:1 том, Македонски песни, Јосиф Чешмеџиев, 1926.jpg|Збирката ''„[[Бугарски Македонски песни (збирка од 1926 г.)|Бугарски Македонски песни]]“''. Податотека:Македонски народни песни, Јосиф Чешмеџиев, 1952.jpg|Збирката ''„[[Македонски народни песни (збирка од 1952 г.)|Македонски народни песни]]“''. Податотека:Илинден, револуционерни песни, Јосиф Чешмеџиев, 1953.jpg|Збирката ''„[[Илинден, Револуционерни песни, 1903-1953|Илинден 1903-1953]]“''. Податотека:Македонски песни, Јосиф Чешмеџиев, 1955.jpg|Збирката ''„[[Македонски песни (збирка од 1955 г.)|Македонски песни]]“''. </gallery> По [[Втората светска војна]], Чешмеџиев развил богата просветна и културна дејност во Бугарија каде што продолжил и со запишување и објавување на македонски народни песни: * Во 1952 г., обработена и редактирана од Чешмеџиев заедно со Иван Ќулев и Панчо Владигеров, ја издава збирката ''„[[Македонски народни песни (збирка од 1952 г.)|Македонски народни песни]]“'' преку Државното издателство „Наука и изкуство“. Збирката содржи вкупно 19 песни. * Во 1953 г. тој ја објавил збирката со револуционерни песни ''„[[Илинден, Револуционерни песни, 1903-1953]]“''. Кон насловот е запишано дека песните се запишани и хармонизирани од Јосиф Чешмеџиев, а се објавуваат по повод 50-годишнината од [[Илинденското востание]]. Издавач на збирката е Државното издателство „Наука и изкуство“. Оваа збирка содржи вкупно 36 песни. * Во 1955 г. од истиот издавач, ја објавил и последната збирка со народни песни едноставно насловена ''„[[Македонски песни (збирка од 1955 г.)|Македонски песни]]“''. Како и претходните, и оваа збирка не е обемна и содржи 18 песни. Сите овие објавени песни се обработени и хармонизирани за машки, женски или мешан хор, но во необјавените собрани песни на Чешмеџиев има голем број песни од сите делови на [[етничка Македонија]] и сите со нотни записи. Песните се испеани од Илија Шурков - [[Велес]], Благоја Ставрев - [[Скопје]], Лепа Стрезова - село [[Тресонче]], Јован Николов и Иван Несторов - село [[Галичник]], од слепиот просјак Стојан од [[Штип]], Мара Бунева - [[Тетово]], Илија Манолов - [[Петрич]], Недко Серкменџијата - [[Скопје]], Олга Шекеринова - [[Петрич]], Анастасија Пенова и Перо Шанданов - [[Охрид]], Сотир Накев - [[Прилеп]], 106 годишниот старец Тасе Митрев - село [[Љубовка]], [[Светиврачко]], повеќе песни од Марија Антонова - [[Охрид]], повеќе песни од мајка му Анастасија Чешмеџиева - [[Скопје]] итн. Записите на македонски народни песни и оние што ги објавил Чешмеџиев, но и оние останати во ракопис, претставуваат значајни македонски фолклорни материјали, запишани од една недоволно позната и афирмирана личност. Очигледно тие претставуваат не само значајно збогатување на вкупниот фонд македонски народни песни туку и непроценливо богатство за македонската фолклористика, но и за македонската култура воопшто. == Современи изданија == {{multiple image |direction = vertical |align = right |width = 350 |image1= 3 том Македонски песни, Јосиф Чешмеџиев (факсимил).jpg |image2= |caption1= Факсимил од необјавениот III том македонски песни. |caption2= }} Во 2009 и 2017 г., етномузикологот [[Марко Китевски]] ги обработува и објавува песните оригинално запишани од Чешмеџиев како III и IV том, во збирката насловена ''„[[Јосиф Чешмеџиев, Македонски народни песни (збирка, 2009 г.)|Јосиф Чешмеџиев, Македонски народни песни]]“''. Книгата е голема збирка која се состои од вкупно 209 песни. == Творештво == Чешмеџиев е забележан и како композитор, и во областа на хорската песна. Напишал поголем број детски песни, песни за мешан хор, направил обработки на македонски и турски народни песни итн. Автор е на симфонии и пиеси за оркестар, инструментални пиеси, песни за глас и пијано, масовни и естрадни песни и др. Автор е на учебници по пеење, статии за композитори од областа на музичкиот фолклор итн. За жал, неговото богато творешто, е недоволно проучено и недоволно афирмирано.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> Во неговото творештво спаѓаат: две опери „Тајната на Вардар“ (1918 г.), која не доживеала да биде изведена, и „Меглена“ (1924 г.), потоа три симфониски поеми во ге-мол, т.е. Симфонија №1 (1912, недов.), Симфонија №2 (1920 г.) и Симфонија №3 (1923 г.), Балет-пантомимата „50 години Прва софиска женска гимназија“ (либрето на Р. Колева), и многу други оркестарски творби, кантати, камерни творби, инструментални пиеси, уметнички соло и хорски песни и др.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> === Музички и сценски дела === ====Опери==== * „Тајната на Вардар“ (1918 г.) * „Меглена“ (1924 г.) ====Балет==== * Балет-пантомима „50 години Прва софиска женска гимназија“ (либрето на Р. Колева) ===Оркестар=== * Симфонија №1 (1912 година, недовршена) * Симфонија №2 (1920 г.) * Симфонија №3 (1923 г.) * 6 симфониски песни; * 4 претстави; * 7 парафрази на народни песни. ===Камерна музика=== * Гудачки квартети: №14. ===Вокално-инструментално=== * 6 песни за глас и пијано. ===Хорска музика=== * Збирката „[[Бугарски Македонски песни (збирка од 1926 г.)|Бугарски Македонски песни]]“, 48 песни за хомоген и мешан хор (1926 г.) * Збирката „[[Македонски народни песни (збирка од 1952 г.)|Македонски народни песни]]“, 19 песни за хомоген хор (1952 г.) * Збирката „[[Илинден, Револуционерни песни, 1903-1953]]“, 36 револуционерни песни за хомоген хор (1953 г.) * Збирката „[[Македонски песни (збирка од 1955 г.)|Македонски песни]]“, 18 песни за мешан и хомоген хор (1955 г.) * Збирка ??, 14 турски песни за хомоген хор (1955 г.) == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Чешмеџиев, Јосиф}} [[Категорија:Македонски композитори]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] [[Категорија:Луѓе од Скопје]] [[Категорија:Првата генерација на повоени македонски музичари]] n69uqxvaj5yuvq6bkh7npx4mgthq455 5543226 5543225 2026-04-22T03:20:43Z Bjankuloski06 332 5543226 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |Name = Јосиф Чешмеџиев |Img = Јосиф Чешмеџиев.jpg |Img_capt = Јосиф Чешмеџиев околу 1920-30 година. |Img_size = 250п |Background = non_performing_personnel |Birth_name = |Alias = |Born = 21 октомври 1890<br />{{роден во|Скопје}}, [[Косовски вилает]], [[Османлиско Царство]] |Origin = [[Македонци|Македонец]] |Died = {{death date and age|df=yes|1964|4|28|1890|10|21}}<br />{{починат во|Софија}}, [[НР Бугарија]] |Instrument = |Genre = |Occupation = [[Композитор]], <br />[[диригент|хорски диригент]], <br /> [[музиколог|етномузиколог]], <br />[[мелограф]] |Years_active = |Label = |Associated_acts = |URL = |Notable_instruments = }} '''Јосиф Чешмеџиев''' ([[Скопје]], {{рн|21|октомври|1890}} - [[Софија]], {{пн|28|април|1964}}) — [[Македонци|македонски]] [[композитор]], хорски [[диригент]] и [[етномузиколог]] од [[Повоена македонска музика#Прва генерација повоени македонски композитори|првата генерација македонски композитори]], кој важи за еден од позначајните собирачи и афирматори на [[македонски народни песни|македонската народна песна]]. За време на својот живот, тој запишал голем број македонски народни песни од кои само дел ги обработил и објавил во неколку изданија. Поголемиот фонд од неговите записи останал во ракопис, а само дел од овој богат фонд се наоѓа и во Државниот архив во [[Софија]]. Бидејќи бил еден од ретките музички образовани Македонци од минатото коишто се занимавале со собирање на македонски народни песни, неговите записи имаат многу поголеми вредности во однос на материјалите запишани од некои други собирачи, пред сè, затоа што содржат и мелографски записи направени од една личност, високо образована и докажана на повеќе полиња на музиката.<ref name="Marko Kitevski 1">„Јосиф Чешмеџиев, Македонски народни песни“, проф. д-р [[Марко Китевски]], Камелеон, 2009 г., Скопје</ref><ref name="Marko Kitevski 2">„Јосиф Чешмеџиев, Македонски народни песни“, проф. д-р [[Марко Китевски]], Гирланда, 2017 г., Скопје</ref> ==Животопис== Јосиф Чешмеџиев е роден во [[Скопје]] во свештеничка и револуционерна фамилија, на 21 октомври (од други извори 8 декември) 1890 година. Татко му, свештеникот Евтим Чешмеџиев, кој бил управител на епархија, поради неговата револуционерна дејност во 1903 година, од страна на османлиските власти, бил осуден на смрт. Неговата мајка се викала Анастасија. Учел во Скопје, [[Куманово]], а потоа се школувал и во [[Солун]], каде што бил ученик на познатиот музички деец Атанас Бадев, кој му го разбудил чувството за народната песна. Понатаму се школувал и во Духовната богословија во [[Цариград]] ([[Истанбул]]). Овде, учел да свири на разни духовни инструменти кај Акзенштајн, капел-мајстор на султанскиот духовен оркестар. За време на ова школување, тој раководел со на училишниот духовен оркестар во Цариград, а во почетокот на XX век ги напишал првите музички композиции. По враќањето во Скопје, во 1908 г., раководел со голем хор и духовен оркестар составен од калфи и чираци. Следната 1909 г., се запишал на композиција на Државниот конзерваториум во [[Лајпциг]], [[Германија]], каде што каде што на Конзерваториумот учел композиција кај прочуените [[Макс Регер]], [[Гуго Риман]] и С. Крел. По завршувањето на Лајпцишкиот конзерваториум во 1913 година, што се совпаднало со [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]], и поради состојбите во [[Македонија (регион)|Македонија]], тој останал да работи како помошник капел-мајстор на Хамбуршкиот драмски театар. По враќањето од Германија, повторно поради [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]], тој заминал во [[Бугарија]] каде што учителствувал во [[Видин]] во 1913 г., потоа во [[Јамбол]] од 1914 до 1920 г., како и во [[Софија]] во периодот од 1920 до 1927 г. и од 1930 до 1932 година.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> Покрај учителствувањето се занимавал и со други дејности. Така, од 1925 до 1928 година бил обрасцов (примерен) учител во Музичката академија во Бугарија. Во тој период, освен другите дејности, запишувал и народни песни, како соработник - запишувач на народни песни во одделот „Народна музика“ при Народниот етнографски музеј во Софија (1928-1931 г.). Тој пишува и во списаниетo „Устрем“ (1923 - 1926), орган на „Македонскиот младински сојуз“ во Бугарија, за во 1926 година, списанијата „Устрем“, „Независна Македонија“ и „Илинден“ да се спојат и да започне печатењето на весникот „Македонија“. Чешмеџиев е назначен за музички уредник на „Македонија“ (1925-1933 г.), кој во тоа време е еден од најтиражните и највлијателните весници на македонската емиграција во Бугарија, близок со [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната Македонска Револуционерна Организација]]. Исто така, тој е уредник и на музичката библиотека „Пантеон“ (до 1934 г.). Ги раководел и македонскиот мешан хор „Шар“ (од 1926 г.) и мешаниот хор „Јунак“ (од 1933 г.). Остварил и широка просветна дејност во музичкото образование меѓу [[Турци]]те во Бугарија. Тој патувал во [[Турција]], [[Грција]], [[Индија]], [[Австрија]], [[Германија]], [[Холандија]], [[Норвешка]], [[Шпанија]], [[Италија]] и [[Унгарија]]. Во еден прашалник, што го пополнил самиот, запишал дека ги знаел сите [[македонски дијалекти]], дека зборувал [[турски]], [[германски]], [[италијански]], а се ползувал и со [[латински]], [[старогрчки]], [[руски]] и [[црковнословенски]] јазик. Членувал и во Македонскиот културно-просветен сојуз и во ОФ. Неговата жена имала име Христина, а негов син е композиторот и диригент Евгениј Чешмеџиев.<ref>Енциклопедија на бугарската музичка култура, [[Софија]] 1967, стр. 453</ref> Починал на 28 април 1964 година во Софија.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> == Мелографски придонес == [[Податотека:Yosif Cheshmedzhiev in Etara.jpg|мини|375п||Јосиф Чешмеџиев (со капа во раката во средина) за време на снимањето на народни песни во [[Етара]], 19 април 1929 г.]] Својата богата музичка дејност, Чешмеџиев ја остварил во [[Македонска музика помеѓу двете светски војни|меѓувоениот период]] како и во [[Повоена македонска музика|периодот по Втората светска војна]], сè до неговата смрт во 1964 година. Фондот на запишани песни од Јосиф Чешмеџиев се проценува на неколку илјади. Во периодот помеѓу двете светски војни, [[Македонски народни песни#Мелографија|собирањето и објавувањето на македонски народни умотворби]] било тешка задача.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> Дел од ракописите на Чешмеџиев кои се наоѓаат во Државниот архив во Софија, Бугарија се нумерирани како трет и четврти том. Песните во третиот том носат броеви од 215 до 320, а во четвртиот том од 321 до 433. Третиот том е едноставно насловен „Македонски песни“, а четвртиот „Избрани македонски народни песни“. Кон овој том е допишан уште и податокот дека песните се запишувани од 1947 до 1949 година. Самиот Чешмеџиев на едно место забележал „некои песни се запишани во 1923 година во западна Македонија, кога бев затворен“. Не постојат податоци кога и поради што Чешмеџиев бил затворен во западна Македонија, но во „Книга за Мијаците“ од Георги Трајчев, кога овој дел бил под српска окупација, среќаваме податок дека тој во јуни, 1924 година ги посетил и населените места во Реканскиот Крај, со одобрение на српските власти, каде собира македонски народни песни за споредување со албанските песни. Тука, во Реканско, поточно во селото, како што тој го вика, Жерноница (се работи за селото [[Жировница]]), испрашувајќи го старото и младото месно население, тој ги запишува песните на кои наидува. Тој случајно доаѓа до значајно откритие, кога го привлекол вниманието на старецот дедо Арсо:<ref>„Книга за Мијаците“, Георги Трајчев, стр. 23, Софија, 1941 г.</ref> {{Quote |text=''„Заинтересиран од мојата работа старецот дедо Арсо ме запраша: Слушнал ли си за прочуениот [[пцалт]] при патрикот Јоана Кукузелот? Тој е од нашио сој, ние сме далечни пра-правнуци.“ }} Така, според Трајчев, во разговорот со дедо Арсо, старецот му открива дека од тоа место потекнувал [[Јован Кукузел]], па Чешмеџиев случајно го открил неговото родно место. Ова откритие Чешмеџиев потоа го презентира на јавноста преку списанието „Устрем“, преку кое во 1926 година објавува и дел од собраните македонски песни.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> Во периодот додека пишувал за списанието „Устрем“, сфаќајќи го значењето на запишувањето, зачувувањето и популаризирањето на сопствената песна, „Сојузот на македонските младински културно-просветни организации“ во Бугарија, носи решение да се публикува зборник со македонски песни. Таа задача му ја доверува Чешмеџиев кој веќе се занимавал со собирање на македонски народни песни. Тој морал да собере, одбере и да ги разработи песните кои ќе влезат во зборникот.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> Збирката на Чешмеџиев е насловена ''„[[Бугарски македонски песни (збирка од 1926 г.)|Бугарски македонски песни, Оригинални и во народен тон во 2 или 3 гласа за еднороден или мешан хор]]“'' ''({{Јаз|bg|„Български Македонски песни, оригинален и въ народен тонъ на 2 и 3 гласа за единороденъ и смесенъ хоръ отъ Йосифъ Чешмеджиевъ“}})'' и е издадена во Софија, 1926 г. Во предговорот кон збирката, Чешмеџиев соопштува неколку податоци што се однесуваат кон важни прашања од неговата собирачка дејност, имено, тој нагласува:<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> {{Quote |text=''„Сојузот на македонските младински културно-просветни организации во Бугарија ми го наложи собирањето и обработката на песните, што ќе влезат во зборникот. Јас со радост се наведнав под тешкиот товар. И тргнав заедно со мојот другар Н. Џеров, по селата и градовите да собираме песни, и за кусо време собравме 214 песни бисерчиња, кон 869 други кои ги собрав порано. Не сите ќе видат бел ден одеднаш, туку во неколку низи.“'' }} За македонската фолклористика посебно е значаен и често е цитиран предговорот на оваа книга во кој Чешмеџиев искажува некои мисли за високите вредности на македонските народни песни и фолклор:<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> {{Quote |text=''„Ние Македонците без песна не можеме. И ја сакаме, силно си ја сакаме родната песна како наша, блиска, разбирлива – како јазик, кој говори за нашето минато, за нашево сегашно време ја и крие во себеси моралната и духовната моќ, потребни за утрешниот ден...“''<br /> ''„...Ние Македонците немаме сфинги и пирамиди, нашата таковина не е украсена со палати и материјални споменици, но има нешто кое ниту вековите, ниту природните стихии, ниту демонската рака на насилниците не можат да ги разурнат. Тоа е духот - самобитниот дух, револуционерниот дух на Македонецот и неговата неограничена љубов, кон родната стреа, кон густите шуми и планини и кон родната култура. Таа неограничена сила е излеана во единствениот споменик - народната песна и игра, најбогатото и најценетото наследство што ни останало од минатиот живот и културата на Македонецот, зачувано до денес”.''<br /> ''„...Да ја чуваме и пееме нашата народна песна, зошто е сила, и додека ја чуваме, ќе живее силниот дух на нејзиниот творец - народот.“'' }} <gallery mode="packed" style="text-align: center;" widths="" heights="350"> Податотека:Bulgarian Macedonian songs, published 1926.jpg|[https://www.strumski.com/books/Български%20македонски%20песни.pdf Целата збирка ''„Бугарски македонски песни“''.] Податотека:1 том, Македонски песни, Јосиф Чешмеџиев, 1926.jpg|Збирката ''„[[Бугарски македонски песни (збирка од 1926 г.)|Бугарски македонски песни]]“''. Податотека:Македонски народни песни, Јосиф Чешмеџиев, 1952.jpg|Збирката ''„[[Македонски народни песни (збирка од 1952 г.)|Македонски народни песни]]“''. Податотека:Илинден, револуционерни песни, Јосиф Чешмеџиев, 1953.jpg|Збирката ''„[[Илинден, Револуционерни песни, 1903-1953|Илинден 1903-1953]]“''. Податотека:Македонски песни, Јосиф Чешмеџиев, 1955.jpg|Збирката ''„[[Македонски песни (збирка од 1955 г.)|Македонски песни]]“''. </gallery> По [[Втората светска војна]], Чешмеџиев развил богата просветна и културна дејност во Бугарија каде што продолжил и со запишување и објавување на македонски народни песни: * Во 1952 г., обработена и редактирана од Чешмеџиев заедно со Иван Ќулев и Панчо Владигеров, ја издава збирката ''„[[Македонски народни песни (збирка од 1952 г.)|Македонски народни песни]]“'' преку Државното издателство „Наука и изкуство“. Збирката содржи вкупно 19 песни. * Во 1953 г. тој ја објавил збирката со револуционерни песни ''„[[Илинден, Револуционерни песни, 1903-1953]]“''. Кон насловот е запишано дека песните се запишани и хармонизирани од Јосиф Чешмеџиев, а се објавуваат по повод 50-годишнината од [[Илинденското востание]]. Издавач на збирката е Државното издателство „Наука и изкуство“. Оваа збирка содржи вкупно 36 песни. * Во 1955 г. од истиот издавач, ја објавил и последната збирка со народни песни едноставно насловена ''„[[Македонски песни (збирка од 1955 г.)|Македонски песни]]“''. Како и претходните, и оваа збирка не е обемна и содржи 18 песни. Сите овие објавени песни се обработени и хармонизирани за машки, женски или мешан хор, но во необјавените собрани песни на Чешмеџиев има голем број песни од сите делови на [[етничка Македонија]] и сите со нотни записи. Песните се испеани од Илија Шурков - [[Велес]], Благоја Ставрев - [[Скопје]], Лепа Стрезова - село [[Тресонче]], Јован Николов и Иван Несторов - село [[Галичник]], од слепиот просјак Стојан од [[Штип]], Мара Бунева - [[Тетово]], Илија Манолов - [[Петрич]], Недко Серкменџијата - [[Скопје]], Олга Шекеринова - [[Петрич]], Анастасија Пенова и Перо Шанданов - [[Охрид]], Сотир Накев - [[Прилеп]], 106 годишниот старец Тасе Митрев - село [[Љубовка]], [[Светиврачко]], повеќе песни од Марија Антонова - [[Охрид]], повеќе песни од мајка му Анастасија Чешмеџиева - [[Скопје]] итн. Записите на македонски народни песни и оние што ги објавил Чешмеџиев, но и оние останати во ракопис, претставуваат значајни македонски фолклорни материјали, запишани од една недоволно позната и афирмирана личност. Очигледно тие претставуваат не само значајно збогатување на вкупниот фонд македонски народни песни туку и непроценливо богатство за македонската фолклористика, но и за македонската култура воопшто. == Современи изданија == {{multiple image |direction = vertical |align = right |width = 350 |image1= 3 том Македонски песни, Јосиф Чешмеџиев (факсимил).jpg |image2= |caption1= Факсимил од необјавениот III том македонски песни. |caption2= }} Во 2009 и 2017 г., етномузикологот [[Марко Китевски]] ги обработува и објавува песните оригинално запишани од Чешмеџиев како III и IV том, во збирката насловена ''„[[Јосиф Чешмеџиев, Македонски народни песни (збирка, 2009 г.)|Јосиф Чешмеџиев, Македонски народни песни]]“''. Книгата е голема збирка која се состои од вкупно 209 песни. == Творештво == Чешмеџиев е забележан и како композитор, и во областа на хорската песна. Напишал поголем број детски песни, песни за мешан хор, направил обработки на македонски и турски народни песни итн. Автор е на симфонии и пиеси за оркестар, инструментални пиеси, песни за глас и пијано, масовни и естрадни песни и др. Автор е на учебници по пеење, статии за композитори од областа на музичкиот фолклор итн. За жал, неговото богато творешто, е недоволно проучено и недоволно афирмирано.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> Во неговото творештво спаѓаат: две опери „Тајната на Вардар“ (1918 г.), која не доживеала да биде изведена, и „Меглена“ (1924 г.), потоа три симфониски поеми во ге-мол, т.е. Симфонија №1 (1912, недов.), Симфонија №2 (1920 г.) и Симфонија №3 (1923 г.), Балет-пантомимата „50 години Прва софиска женска гимназија“ (либрето на Р. Колева), и многу други оркестарски творби, кантати, камерни творби, инструментални пиеси, уметнички соло и хорски песни и др.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> === Музички и сценски дела === ====Опери==== * „Тајната на Вардар“ (1918 г.) * „Меглена“ (1924 г.) ====Балет==== * Балет-пантомима „50 години Прва софиска женска гимназија“ (либрето на Р. Колева) ===Оркестар=== * Симфонија №1 (1912 година, недовршена) * Симфонија №2 (1920 г.) * Симфонија №3 (1923 г.) * 6 симфониски песни; * 4 претстави; * 7 парафрази на народни песни. ===Камерна музика=== * Гудачки квартети: №14. ===Вокално-инструментално=== * 6 песни за глас и пијано. ===Хорска музика=== * Збирката „[[Бугарски македонски песни (збирка од 1926 г.)|Бугарски македонски песни]]“, 48 песни за хомоген и мешан хор (1926 г.) * Збирката „[[Македонски народни песни (збирка од 1952 г.)|Македонски народни песни]]“, 19 песни за хомоген хор (1952 г.) * Збирката „[[Илинден, Револуционерни песни, 1903-1953]]“, 36 револуционерни песни за хомоген хор (1953 г.) * Збирката „[[Македонски песни (збирка од 1955 г.)|Македонски песни]]“, 18 песни за мешан и хомоген хор (1955 г.) * Збирка ??, 14 турски песни за хомоген хор (1955 г.) == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Чешмеџиев, Јосиф}} [[Категорија:Македонски композитори]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] [[Категорија:Луѓе од Скопје]] [[Категорија:Првата генерација на повоени македонски музичари]] do1so67h2bmgkjcnw2rjfy9rzdvu2f0 5543227 5543226 2026-04-22T03:21:43Z Bjankuloski06 332 /* Мелографски придонес */ 5543227 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |Name = Јосиф Чешмеџиев |Img = Јосиф Чешмеџиев.jpg |Img_capt = Јосиф Чешмеџиев околу 1920-30 година. |Img_size = 250п |Background = non_performing_personnel |Birth_name = |Alias = |Born = 21 октомври 1890<br />{{роден во|Скопје}}, [[Косовски вилает]], [[Османлиско Царство]] |Origin = [[Македонци|Македонец]] |Died = {{death date and age|df=yes|1964|4|28|1890|10|21}}<br />{{починат во|Софија}}, [[НР Бугарија]] |Instrument = |Genre = |Occupation = [[Композитор]], <br />[[диригент|хорски диригент]], <br /> [[музиколог|етномузиколог]], <br />[[мелограф]] |Years_active = |Label = |Associated_acts = |URL = |Notable_instruments = }} '''Јосиф Чешмеџиев''' ([[Скопје]], {{рн|21|октомври|1890}} - [[Софија]], {{пн|28|април|1964}}) — [[Македонци|македонски]] [[композитор]], хорски [[диригент]] и [[етномузиколог]] од [[Повоена македонска музика#Прва генерација повоени македонски композитори|првата генерација македонски композитори]], кој важи за еден од позначајните собирачи и афирматори на [[македонски народни песни|македонската народна песна]]. За време на својот живот, тој запишал голем број македонски народни песни од кои само дел ги обработил и објавил во неколку изданија. Поголемиот фонд од неговите записи останал во ракопис, а само дел од овој богат фонд се наоѓа и во Државниот архив во [[Софија]]. Бидејќи бил еден од ретките музички образовани Македонци од минатото коишто се занимавале со собирање на македонски народни песни, неговите записи имаат многу поголеми вредности во однос на материјалите запишани од некои други собирачи, пред сè, затоа што содржат и мелографски записи направени од една личност, високо образована и докажана на повеќе полиња на музиката.<ref name="Marko Kitevski 1">„Јосиф Чешмеџиев, Македонски народни песни“, проф. д-р [[Марко Китевски]], Камелеон, 2009 г., Скопје</ref><ref name="Marko Kitevski 2">„Јосиф Чешмеџиев, Македонски народни песни“, проф. д-р [[Марко Китевски]], Гирланда, 2017 г., Скопје</ref> ==Животопис== Јосиф Чешмеџиев е роден во [[Скопје]] во свештеничка и револуционерна фамилија, на 21 октомври (од други извори 8 декември) 1890 година. Татко му, свештеникот Евтим Чешмеџиев, кој бил управител на епархија, поради неговата револуционерна дејност во 1903 година, од страна на османлиските власти, бил осуден на смрт. Неговата мајка се викала Анастасија. Учел во Скопје, [[Куманово]], а потоа се школувал и во [[Солун]], каде што бил ученик на познатиот музички деец Атанас Бадев, кој му го разбудил чувството за народната песна. Понатаму се школувал и во Духовната богословија во [[Цариград]] ([[Истанбул]]). Овде, учел да свири на разни духовни инструменти кај Акзенштајн, капел-мајстор на султанскиот духовен оркестар. За време на ова школување, тој раководел со на училишниот духовен оркестар во Цариград, а во почетокот на XX век ги напишал првите музички композиции. По враќањето во Скопје, во 1908 г., раководел со голем хор и духовен оркестар составен од калфи и чираци. Следната 1909 г., се запишал на композиција на Државниот конзерваториум во [[Лајпциг]], [[Германија]], каде што каде што на Конзерваториумот учел композиција кај прочуените [[Макс Регер]], [[Гуго Риман]] и С. Крел. По завршувањето на Лајпцишкиот конзерваториум во 1913 година, што се совпаднало со [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]], и поради состојбите во [[Македонија (регион)|Македонија]], тој останал да работи како помошник капел-мајстор на Хамбуршкиот драмски театар. По враќањето од Германија, повторно поради [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]], тој заминал во [[Бугарија]] каде што учителствувал во [[Видин]] во 1913 г., потоа во [[Јамбол]] од 1914 до 1920 г., како и во [[Софија]] во периодот од 1920 до 1927 г. и од 1930 до 1932 година.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> Покрај учителствувањето се занимавал и со други дејности. Така, од 1925 до 1928 година бил обрасцов (примерен) учител во Музичката академија во Бугарија. Во тој период, освен другите дејности, запишувал и народни песни, како соработник - запишувач на народни песни во одделот „Народна музика“ при Народниот етнографски музеј во Софија (1928-1931 г.). Тој пишува и во списаниетo „Устрем“ (1923 - 1926), орган на „Македонскиот младински сојуз“ во Бугарија, за во 1926 година, списанијата „Устрем“, „Независна Македонија“ и „Илинден“ да се спојат и да започне печатењето на весникот „Македонија“. Чешмеџиев е назначен за музички уредник на „Македонија“ (1925-1933 г.), кој во тоа време е еден од најтиражните и највлијателните весници на македонската емиграција во Бугарија, близок со [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешната Македонска Револуционерна Организација]]. Исто така, тој е уредник и на музичката библиотека „Пантеон“ (до 1934 г.). Ги раководел и македонскиот мешан хор „Шар“ (од 1926 г.) и мешаниот хор „Јунак“ (од 1933 г.). Остварил и широка просветна дејност во музичкото образование меѓу [[Турци]]те во Бугарија. Тој патувал во [[Турција]], [[Грција]], [[Индија]], [[Австрија]], [[Германија]], [[Холандија]], [[Норвешка]], [[Шпанија]], [[Италија]] и [[Унгарија]]. Во еден прашалник, што го пополнил самиот, запишал дека ги знаел сите [[македонски дијалекти]], дека зборувал [[турски]], [[германски]], [[италијански]], а се ползувал и со [[латински]], [[старогрчки]], [[руски]] и [[црковнословенски]] јазик. Членувал и во Македонскиот културно-просветен сојуз и во ОФ. Неговата жена имала име Христина, а негов син е композиторот и диригент Евгениј Чешмеџиев.<ref>Енциклопедија на бугарската музичка култура, [[Софија]] 1967, стр. 453</ref> Починал на 28 април 1964 година во Софија.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> == Мелографски придонес == [[Податотека:Yosif Cheshmedzhiev in Etara.jpg|мини|375п||Јосиф Чешмеџиев (со капа во раката во средина) за време на снимањето на народни песни во [[Етара]], 19 април 1929 г.]] Својата богата музичка дејност, Чешмеџиев ја остварил во [[Македонска музика помеѓу двете светски војни|меѓувоениот период]] како и во [[Повоена македонска музика|периодот по Втората светска војна]], сè до неговата смрт во 1964 година. Фондот на запишани песни од Јосиф Чешмеџиев се проценува на неколку илјади. Во периодот помеѓу двете светски војни, [[Македонски народни песни#Мелографија|собирањето и објавувањето на македонски народни умотворби]] било тешка задача.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> Дел од ракописите на Чешмеџиев кои се наоѓаат во Државниот архив во Софија, Бугарија се нумерирани како трет и четврти том. Песните во третиот том носат броеви од 215 до 320, а во четвртиот том од 321 до 433. Третиот том е едноставно насловен „Македонски песни“, а четвртиот „Избрани македонски народни песни“. Кон овој том е допишан уште и податокот дека песните се запишувани од 1947 до 1949 година. Самиот Чешмеџиев на едно место забележал „некои песни се запишани во 1923 година во западна Македонија, кога бев затворен“. Не постојат податоци кога и поради што Чешмеџиев бил затворен во западна Македонија, но во „Книга за Мијаците“ од [[Георги Трајчев]], кога овој дел бил под српска окупација, среќаваме податок дека тој во јуни, 1924 година ги посетил и населените места во [[Рекански Регион|Реканскиот крај]], со одобрение на српските власти, каде собира македонски народни песни за споредување со албанските песни. Тука, во Реканско, поточно во селото, како што тој го вика, Жерноница (се работи за селото [[Жировница]]), испрашувајќи го старото и младото месно население, тој ги запишува песните на кои наидува. Тој случајно доаѓа до значајно откритие, кога го привлекол вниманието на старецот дедо Арсо:<ref>„Книга за Мијаците“, Георги Трајчев, стр. 23, Софија, 1941 г.</ref> {{Quote |text=''„Заинтересиран од мојата работа старецот дедо Арсо ме запраша: Слушнал ли си за прочуениот [[пцалт]] при патрикот Јоана Кукузелот? Тој е од нашио сој, ние сме далечни пра-правнуци.“ }} Така, според Трајчев, во разговорот со дедо Арсо, старецот му открива дека од тоа место потекнувал [[Јован Кукузел]], па Чешмеџиев случајно го открил неговото родно место. Ова откритие Чешмеџиев потоа го презентира на јавноста преку списанието „Устрем“, преку кое во 1926 година објавува и дел од собраните македонски песни.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> Во периодот додека пишувал за списанието „Устрем“, сфаќајќи го значењето на запишувањето, зачувувањето и популаризирањето на сопствената песна, „Сојузот на македонските младински културно-просветни организации“ во Бугарија, носи решение да се публикува зборник со македонски песни. Таа задача му ја доверува Чешмеџиев кој веќе се занимавал со собирање на македонски народни песни. Тој морал да собере, одбере и да ги разработи песните кои ќе влезат во зборникот.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> Збирката на Чешмеџиев е насловена ''„[[Бугарски македонски песни (збирка од 1926 г.)|Бугарски македонски песни, Оригинални и во народен тон во 2 или 3 гласа за еднороден или мешан хор]]“'' ''({{Јаз|bg|„Български Македонски песни, оригинален и въ народен тонъ на 2 и 3 гласа за единороденъ и смесенъ хоръ отъ Йосифъ Чешмеджиевъ“}})'' и е издадена во Софија, 1926 г. Во предговорот кон збирката, Чешмеџиев соопштува неколку податоци што се однесуваат кон важни прашања од неговата собирачка дејност, имено, тој нагласува:<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> {{Quote |text=''„Сојузот на македонските младински културно-просветни организации во Бугарија ми го наложи собирањето и обработката на песните, што ќе влезат во зборникот. Јас со радост се наведнав под тешкиот товар. И тргнав заедно со мојот другар Н. Џеров, по селата и градовите да собираме песни, и за кусо време собравме 214 песни бисерчиња, кон 869 други кои ги собрав порано. Не сите ќе видат бел ден одеднаш, туку во неколку низи.“'' }} За македонската фолклористика посебно е значаен и често е цитиран предговорот на оваа книга во кој Чешмеџиев искажува некои мисли за високите вредности на македонските народни песни и фолклор:<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> {{Quote |text=''„Ние Македонците без песна не можеме. И ја сакаме, силно си ја сакаме родната песна како наша, блиска, разбирлива – како јазик, кој говори за нашето минато, за нашево сегашно време ја и крие во себеси моралната и духовната моќ, потребни за утрешниот ден...“''<br /> ''„...Ние Македонците немаме сфинги и пирамиди, нашата таковина не е украсена со палати и материјални споменици, но има нешто кое ниту вековите, ниту природните стихии, ниту демонската рака на насилниците не можат да ги разурнат. Тоа е духот - самобитниот дух, револуционерниот дух на Македонецот и неговата неограничена љубов, кон родната стреа, кон густите шуми и планини и кон родната култура. Таа неограничена сила е излеана во единствениот споменик - народната песна и игра, најбогатото и најценетото наследство што ни останало од минатиот живот и културата на Македонецот, зачувано до денес”.''<br /> ''„...Да ја чуваме и пееме нашата народна песна, зошто е сила, и додека ја чуваме, ќе живее силниот дух на нејзиниот творец - народот.“'' }} <gallery mode="packed" style="text-align: center;" widths="" heights="350"> Податотека:Bulgarian Macedonian songs, published 1926.jpg|[https://www.strumski.com/books/Български%20македонски%20песни.pdf Целата збирка ''„Бугарски македонски песни“''.] Податотека:1 том, Македонски песни, Јосиф Чешмеџиев, 1926.jpg|Збирката ''„[[Бугарски македонски песни (збирка од 1926 г.)|Бугарски македонски песни]]“''. Податотека:Македонски народни песни, Јосиф Чешмеџиев, 1952.jpg|Збирката ''„[[Македонски народни песни (збирка од 1952 г.)|Македонски народни песни]]“''. Податотека:Илинден, револуционерни песни, Јосиф Чешмеџиев, 1953.jpg|Збирката ''„[[Илинден, Револуционерни песни, 1903-1953|Илинден 1903-1953]]“''. Податотека:Македонски песни, Јосиф Чешмеџиев, 1955.jpg|Збирката ''„[[Македонски песни (збирка од 1955 г.)|Македонски песни]]“''. </gallery> По [[Втората светска војна]], Чешмеџиев развил богата просветна и културна дејност во Бугарија каде што продолжил и со запишување и објавување на македонски народни песни: * Во 1952 г., обработена и редактирана од Чешмеџиев заедно со Иван Ќулев и Панчо Владигеров, ја издава збирката ''„[[Македонски народни песни (збирка од 1952 г.)|Македонски народни песни]]“'' преку Државното издателство „Наука и изкуство“. Збирката содржи вкупно 19 песни. * Во 1953 г. тој ја објавил збирката со револуционерни песни ''„[[Илинден, Револуционерни песни, 1903-1953]]“''. Кон насловот е запишано дека песните се запишани и хармонизирани од Јосиф Чешмеџиев, а се објавуваат по повод 50-годишнината од [[Илинденското востание]]. Издавач на збирката е Државното издателство „Наука и изкуство“. Оваа збирка содржи вкупно 36 песни. * Во 1955 г. од истиот издавач, ја објавил и последната збирка со народни песни едноставно насловена ''„[[Македонски песни (збирка од 1955 г.)|Македонски песни]]“''. Како и претходните, и оваа збирка не е обемна и содржи 18 песни. Сите овие објавени песни се обработени и хармонизирани за машки, женски или мешан хор, но во необјавените собрани песни на Чешмеџиев има голем број песни од сите делови на [[етничка Македонија]] и сите со нотни записи. Песните се испеани од Илија Шурков - [[Велес]], Благоја Ставрев - [[Скопје]], Лепа Стрезова - село [[Тресонче]], Јован Николов и Иван Несторов - село [[Галичник]], од слепиот просјак Стојан од [[Штип]], Мара Бунева - [[Тетово]], Илија Манолов - [[Петрич]], Недко Серкменџијата - [[Скопје]], Олга Шекеринова - [[Петрич]], Анастасија Пенова и Перо Шанданов - [[Охрид]], Сотир Накев - [[Прилеп]], 106 годишниот старец Тасе Митрев - село [[Љубовка]], [[Светиврачко]], повеќе песни од Марија Антонова - [[Охрид]], повеќе песни од мајка му Анастасија Чешмеџиева - [[Скопје]] итн. Записите на македонски народни песни и оние што ги објавил Чешмеџиев, но и оние останати во ракопис, претставуваат значајни македонски фолклорни материјали, запишани од една недоволно позната и афирмирана личност. Очигледно тие претставуваат не само значајно збогатување на вкупниот фонд македонски народни песни туку и непроценливо богатство за македонската фолклористика, но и за македонската култура воопшто. == Современи изданија == {{multiple image |direction = vertical |align = right |width = 350 |image1= 3 том Македонски песни, Јосиф Чешмеџиев (факсимил).jpg |image2= |caption1= Факсимил од необјавениот III том македонски песни. |caption2= }} Во 2009 и 2017 г., етномузикологот [[Марко Китевски]] ги обработува и објавува песните оригинално запишани од Чешмеџиев како III и IV том, во збирката насловена ''„[[Јосиф Чешмеџиев, Македонски народни песни (збирка, 2009 г.)|Јосиф Чешмеџиев, Македонски народни песни]]“''. Книгата е голема збирка која се состои од вкупно 209 песни. == Творештво == Чешмеџиев е забележан и како композитор, и во областа на хорската песна. Напишал поголем број детски песни, песни за мешан хор, направил обработки на македонски и турски народни песни итн. Автор е на симфонии и пиеси за оркестар, инструментални пиеси, песни за глас и пијано, масовни и естрадни песни и др. Автор е на учебници по пеење, статии за композитори од областа на музичкиот фолклор итн. За жал, неговото богато творешто, е недоволно проучено и недоволно афирмирано.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> Во неговото творештво спаѓаат: две опери „Тајната на Вардар“ (1918 г.), која не доживеала да биде изведена, и „Меглена“ (1924 г.), потоа три симфониски поеми во ге-мол, т.е. Симфонија №1 (1912, недов.), Симфонија №2 (1920 г.) и Симфонија №3 (1923 г.), Балет-пантомимата „50 години Прва софиска женска гимназија“ (либрето на Р. Колева), и многу други оркестарски творби, кантати, камерни творби, инструментални пиеси, уметнички соло и хорски песни и др.<ref name="Marko Kitevski 1" /><ref name="Marko Kitevski 2" /> === Музички и сценски дела === ====Опери==== * „Тајната на Вардар“ (1918 г.) * „Меглена“ (1924 г.) ====Балет==== * Балет-пантомима „50 години Прва софиска женска гимназија“ (либрето на Р. Колева) ===Оркестар=== * Симфонија №1 (1912 година, недовршена) * Симфонија №2 (1920 г.) * Симфонија №3 (1923 г.) * 6 симфониски песни; * 4 претстави; * 7 парафрази на народни песни. ===Камерна музика=== * Гудачки квартети: №14. ===Вокално-инструментално=== * 6 песни за глас и пијано. ===Хорска музика=== * Збирката „[[Бугарски македонски песни (збирка од 1926 г.)|Бугарски македонски песни]]“, 48 песни за хомоген и мешан хор (1926 г.) * Збирката „[[Македонски народни песни (збирка од 1952 г.)|Македонски народни песни]]“, 19 песни за хомоген хор (1952 г.) * Збирката „[[Илинден, Револуционерни песни, 1903-1953]]“, 36 револуционерни песни за хомоген хор (1953 г.) * Збирката „[[Македонски песни (збирка од 1955 г.)|Македонски песни]]“, 18 песни за мешан и хомоген хор (1955 г.) * Збирка ??, 14 турски песни за хомоген хор (1955 г.) == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Чешмеџиев, Јосиф}} [[Категорија:Македонски композитори]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] [[Категорија:Луѓе од Скопје]] [[Категорија:Првата генерација на повоени македонски музичари]] nyv683lzf480ww7quf8y6tobbw50y1q 0 1251463 5543270 5524654 2026-04-22T08:03:54Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543270 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Michael_D._Bryant_receives_President's_Gold_Volunteer_Service_Award.jpg|мини|Мајкл Д. Брајант добивајќи ја наградата Претседателска награда за златни волонтери (2014 г.)]] Овој '''список на волонтерски награди''' е индекс на статии за значајни награди издадени од организации и владини тела во чест на придонесите на [[Волонтерство|доброволците]] (неплатен персонал). Бидејќи многу организации им оддаваат чест на доброволците кои служат во рамките на тие поединечни организации, наградите наведени овде признаваат волонтери кои придонесуваат во разни непрофитни организации, невладини организации, добротворни организации, граѓански организации и заедници. == Глобално == * '''Херои на Си-Ен-Ен''' се годишни признанија од страна на [[CNN|Си-Ен-Ен]] во чест на поединци кои даваат несекојдневен придонес да им помагаат на другите. * '''Награда за волонтирање на УНВ преку Интернет''', доделена годишно, од 2000 година, на тимови на волонтери на Интернет за нивниот придонес кон постигнување на целите на [[Цели за одржлив развој|одржлив развој (СДГ)]] преку [[Интернет]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.onlinevolunteering.org/|title=UNV Online Volunteering service|date=|publisher=Onlinevolunteering.org|accessdate=2 октомври 2020|archive-date=2008-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20081028092911/http://www.onlinevolunteering.org/|url-status=dead}}</ref> Јирито составено од надворешни експерти за волонтерство и развојна соработка, како и претставници на волонтери на Обединетите нации (УНВ) ги избира победниците. Наградата претставува можност за обајцата, волонтери и организации преку Интернет, да ги донесат своите искуства и добри практики за волонтирање преку Интернет, пред глобалната публика. Во пресрет на Меѓународниот ден на волонтерството (ИВД), секој може да гласа за своите омилени добитници на мрежната страница за онлајн волонтерски услуги. Тимот што ќе освои најмногу гласови е објавен како фаворит во јавноста на 5 декември.<ref>Public's favourite Online Volunteering Award 2013 {{Наведена мрежна страница|url=http://www.unv.org/en/how-to-volunteer/online-volunteers/doc/online-volunteering-award-winners-1.html|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014090810/http://www.unv.org/en/how-to-volunteer/online-volunteers/doc/online-volunteering-award-winners-1.html|archive-date=14 октомври 2014|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> Сите приказни се прикажани на мрежната страница, тие го илустрираат влијанието на доброволците преку Интернет врз работата на развојните организации и пренесуваат како организациите ја изразуваат својата благодарност до своите доброволци за успешна мрежна соработка. == Австралија == * '''Волонтирање во Австралија''' е награда спонзорирана од Националната банка на Австралија и се доделува секоја година од 1997 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.volunteeringaustralia.org/html/s01_home/home.asp|title=Volunteering Australia|publisher=Volunteering Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026110230/http://www.volunteeringaustralia.org/html/s01_home/home.asp|archive-date=26 октомври 2012|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> * '''Наградите''' доброволец '''на годината''' во [[Нов Јужен Велс|Нов Јужен Велс им]] оддава чест на доброволците во [[Нов Јужен Велс]] и за прв пат биле претставени во 2007 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nswvolunteerawards.com/|title=Home &#124; 2012 NSW Volunteer of the Year Award Website|date=5 декември 2011|publisher=Nswvolunteerawards.com|accessdate=2 октомври 2020|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009045844/http://nswvolunteerawards.com/|url-status=dead}}</ref> * '''Наградите''' доброволец'''на годината''' на [[Северна Територија|Северната територија]] ги почестуваат доброволците на [[Северна Територија|Северната територија]] и за прв пат биле доделени во 2011 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dcm.nt.gov.au/volunteers/recognitionawards/|title=Department of the Chief Minister - Volunteer Recognition|publisher=Dcm.nt.gov.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007152845/http://www.dcm.nt.gov.au/volunteers/recognitionawards|archive-date=7 октомври 2010|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> * '''Наградите за млади доброволци''' во [[Квинсленд]] се награди засновани во [[Квинсленд]] со признание на придонесите на доброволците од 12 до 25 годишна возраст.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.getinvolved.qld.gov.au/|title=Get involved &#124; Queensland Government|date=|publisher=Getinvolved.qld.gov.au|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> * '''Наградата за извонредност на менаџерот-доброволец ААВА''' е создадена од Здружението на доброволци-администратори од Австралија (ААВА) со цел да се препознаат извонредните придонеси за управување со доброволци.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aava.asn.au/|title=Australasian Association of Managers of Volunteers|date=|publisher=Aava.asn.au|accessdate=2 октомври 2020|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714153240/http://www.aava.asn.au/|url-status=dead}}</ref> == Канада == * '''Грижата за канадската награда''' на генералниот гувернер се доделува секоја година од генералниот гувернер на Канада на канадски поединци или групи кои дале вонредна помош или грижа на доброволна основа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gg.ca/document.aspx?id=187|title=The Governor General of Canada > Governor General's Awards|date=|publisher=Gg.ca|accessdate=2 октомври 2020|archive-date=2009-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20091016123838/http://www.gg.ca/document.aspx?id=187|url-status=dead}}</ref> * '''Програмата Волонтерски награди на премиерот''' се состои од вкупно 17 награди, 2 на национално и 15 на регионално ниво. Од 2010 година, наградите ги истакнуваат најдобрите практики во раководството на заедницата и ги охрабруваат партнерствата меѓу секторите. Целта на наградите е да ги инспирираат Канаѓаните од сите слоеви на животот да најдат нови начини за правење разлика во нивните заедници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pm.gc.ca/eng/feature.asp?featureId=25|title=Prime Minister's Volunteer Awards - Prime Minister of Canada|publisher=Pm.gc.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110062834/http://www.pm.gc.ca/eng/feature.asp?featureId=25|archive-date=10 декември 2012|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> * Наградата за '''волонтирање на пламен''' е спонзорирана од „Флејр“ магазинот и секоја година им се доделува на шест канадски жени од 18 години и постари за да ги почитуваат извонредните волонтерски достигнувања.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.flare.com/volunteerawards/article/1150--flare-volunteer-awards|title=Flare Volunteer Awards|date=20 август 2007|publisher=Flare.com|accessdate=2 октомври 2020|archive-date=2012-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307172908/http://www.flare.com/volunteerawards/article/1150--flare-volunteer-awards|url-status=dead}}</ref> * '''Наградите за партнерство во Канада за деловно работење и заедница''' на добротворната организација „ ''Замисли Канада'' “ се посветени на канадски компании кои имаат успешно партнерство со волонтерски организации.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.imaginecanada.ca/?q=en/node/26|title=Awards Programs &#124; Imagine Canada|publisher=Imaginecanada.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304124634/http://www.imaginecanada.ca/?q=en%2Fnode%2F26|archive-date=4 март 2012|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> * Одделот за развој на човечки ресурси и вештини (RHDCC) на канадската влада ја создал годишната '''Награда за волонтерство „Терез Касгреин“ за''' да им оддаде почит на двајца доброволци за нивната исклучителна работа. Со наградата, била запаметена феминистката и политичарка Терез Казгреин (1896–1981). Наградата била прекината во 2010 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cbc.ca/news/canada/montreal/th%C3%A9r%C3%A8se-casgrain-feminist-icon-quietly-dropped-as-federal-award-namesake-1.2719588|title=Thérèse Casgrain, feminist icon, quietly dropped as federal award namesake &#124; CBC News|date=27 април 2014|publisher=CBC.ca|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> == Европска унија == * '''Европските награди за волонтирање на вработени''', кои се кофинансирани од [[Европска комисија|Европската комисија]], ги признаваат европските компании кои предаваат вештини на волонтери, со што ги подготвуваат за подоцнежно платена работа. == Хонгконг == * '''Наградата за доброволци во Хонгконг''', кои ги доделува Агенцијата за волонтерски услуги во [[Хонгконг]], признава одлични поединечни доброволци и волонтерски групи кои служат на заедницата локално и ширум светот. Од април 2009 година, сите добитници биле поканети да се приклучат на здружението на наградувани волонтери од Хонгконг, основано за да ги собере силите и искуството на добитниците на наградата „Волонтерска награда Хонгконг“, за да споделат идеи и искуства за широко распространето волонтерство во заедницата. * '''Наградата за волонтерско движење''', кои се доделуваат од Одделот за социјална заштита на владата на Хонгконг, признаваат посветени поединечни волонтери и волонтери на групи во служба на заедницата. Секоја година, златна награда, сребрена награда и бронзена награда се доделуваат на посветен поединец или група за поттикнување на волонтерството.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.volunteering-hk.org/aboutvs/vs_intro|title=Introduction &#124; Volunteer Movement|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925031529/http://www.volunteering-hk.org/aboutvs/vs_intro|archive-date=25 септември 2012|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> * '''Грижливата магична шема''', која е лансирана од Добротворната организација, Хонгконг Се грижи магичен циркус, и шемата им ги додели на своите Гривни волшебни партнери и на номинираните амбасадори на Грижливите магии во признавањето на нивните посветени услуги за пренесување passingубов и грижа во заедницата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://caringmagic.org/english/hkcmc-introduction|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202233329/http://caringmagic.org/english/hkcmc-introduction|archive-date=2 декември 2013|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> == Индија == * '''[http://www.ivolunteerawards.org/ Наградите iVolunter] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200925035449/https://www.ivolunteerawards.org/ |date=2020-09-25 }}''' е годишна награда од [https://www.facebook.com/ivolunteer.in iVolunter], Индија во чест на придонесот на доброволците и организациите кои ги ангажираат Наградите имаат за цел да инспирираат повеќе луѓе да волонтираат и да воспостават одредници за волонтерските практики низ Индија. Наградите се доделуваат во четири категории: категорија Волонтерски херој - за поединци, Водач во волонтерски ангажман - за организации, младински шампион - поединечни волонтери помеѓу возрасна група од 18-23 години, Водач во волонтерство на вработени - признаваат компании кои ги следат најдобрите практики за охрабрување на вработените волонтирање. Наградата има за цел да ги препознае сторителите од невладините организации и корпорациите и да им ја пренесе пораката на другите учесници во оваа развојна трансформација. Првите [https://www.youtube.com/playlist?list=PLeQ7kDT1ujWLG_ttdqRz_CiIwVGMse3uZ „Награди на волонтер“] се одржаа во [[Мумбај]] на 8 април 2013 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ivolunteerawards.org/|title=iVolunteer Awards|date=|publisher=iVolunteer Awards|accessdate=2 октомври 2020|archive-date=2020-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925035449/https://www.ivolunteerawards.org/|url-status=dead}}</ref> == Ирска == * Годишните '''Награди на [[Волонтирај Ирска]]''' имаат за цел да ги препознаат и слават доброволците на националната сцена. Оваа кампања за награди во Ирска се одржува на Меѓународниот ден на волонтерството секој 5 декември и сега е шеста година. Претседателот на Ирска, Мајкл Хигинс е покровител на наградите „Волонтирај Ирска“. Членовите на јавноста се охрабруваат да номинираат некој што го познаваат од септември секоја година, избирајќи една од десетте категории, почитувајќи ги различните аспекти на волонтерската работа.<ref>[http://www.volunteer.ie/ volunteer.ie]</ref> == Обединето Кралство == * '''Наградите''' „ '''Пламен на надеж“''' се годишни награди за истражување на ракот во Обединетото Кралство со признание за достигнувањата на волонтерите кои дадоа време да помогнат порано да се победи ракот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cancerresearchuk.org/get-involved/volunteer/celebrating-our-volunteers|title=Celebrating our Volunteers|work=Cancer Research UK|publisher=Cancer Research UK|accessdate=2 октомври 2020|archive-date=2020-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201006210124/https://www.cancerresearchuk.org/get-involved/volunteer/celebrating-our-volunteers|url-status=dead}}</ref> * '''Наградите за МВ''' се доделуваат од Волонтерски развој Шкотска на млади луѓе кои завршуваат определени часови волонтирање. * '''Наградите за милениумски доброволци''' се доделуваат во Велс на млади луѓе кои завршуваат утврден минимален број на волонтирање. Шемата е водена од националната иницијатива за волонтирање на млади, ГвирВол, финансирана главно од Владата на Велс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gwirvol.org/en/volunteering/mv/|title=Millennium Volunteers|date=2011-04-01|publisher=Gwirvol|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415003823/http://www.gwirvol.org/en/volunteering/mv/|archive-date=15 април 2012|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> * '''Наградата на Кралицата за доброволна служба''' е високо престижна награда за почест на волонтерските групи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/UKgovernment/Honoursawardsandmedals/TheQueensAwardforVoluntaryService/DG_180942|title=The Queen's Award for Voluntary Service - GOV.UK|date=17 октомври 2012|publisher=Direct.gov.uk|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> * Волонтирање Англија, добротворна организација за поддршка на волонтерството, ги организира '''Златните награди''' на '''Волонтерството во Англија''', наменети за студенти во понатамошно и високо образование. Инстанците на наградите се доделуваат од академски институции засновани на упатствата за волонтирање во Англија. * '''[http://www.wcva.org.uk/what-we-do/awards/wales-volunteer-of-the-year-awards Наградата Волонтер на годината] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140923113646/http://www.wcva.org.uk/what-we-do/awards/wales-volunteer-of-the-year-awards |date=2014-09-23 }}''' во Велс е водена од Советот на Велс за доброволна акција и има награди во различни категории.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wcva.org.uk/volunteering/index.cfm?display_sitedeptid=4&display_sitetextid=2135&lang=en&sub=10&CFID=14776141&CFTOKEN=68894920|title=WCVA|last=Sequence Collective Ltd, www.sequence.co.uk|publisher=WCVA|archive-url=https://archive.today/20121224075331/http://www.wcva.org.uk/volunteering/index.cfm?display_sitedeptid=4&display_sitetextid=2135&lang=en&sub=10&CFID=14776141&CFTOKEN=68894920|archive-date=24 декември 2012|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> * '''Теновус''', водечка добротворна организација за рак која нуди поддршка и совети на заболените од рак, ги одржаа своите први награди Волонтер на годината на 7 јули 2011 година во замокот Кардиф. Тие го почестиле придонесот што го дадоа волонтерите низ целата организација засновани се на нејзините вредности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tenovus.org.uk/get-involved/volunteer-with-us/volunteer-awards.aspx|title=Volunteer Awards|date=|publisher=Tenovus|accessdate=2 октомври 2020|archive-date=2012-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320120530/http://www.tenovus.org.uk/get-involved/volunteer-with-us/volunteer-awards.aspx|url-status=dead}}</ref> * Наградата '''волонтер Макмилан''' признава волонтери кои го подобруваат животот на луѓето погодени од рак.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.macmillan.org.uk/GetInvolved/Volunteer/MacmillanVolunteerAwards.aspx|title=Macmillan Volunteer Awards - Cancer charity volunteering - Macmillan Cancer Support|publisher=Macmillan.org.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927211819/http://www.macmillan.org.uk/GetInvolved/Volunteer/MacmillanVolunteerAwards.aspx|archive-date=2011-09-27|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> * Универзитетот во Манчестер во 2010 година ја започна '''програмата за доделување на награди''' за '''заеднички услуги и волонтер на годината''', признавајќи студент и член на персоналот што се обраќаат на „загрозените групи или загрозените заедници“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.volunteeroftheyear.careers.manchester.ac.uk/|archive-url=https://web.archive.org/web/20100309150508/http://www.volunteeroftheyear.careers.manchester.ac.uk/|archive-date=March 9, 2010|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> * Наградата '''Марш Труст ја доделува''' [[Британски музеј|Британскиот музеј]] и „ги признава најдобрите практики и иновативните начини на кои волонтерите работат во музеи и галерии за да ја ангажираат јавноста со колекции“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britishmuseum.org/the_museum/museum_in_the_uk/marsh_trust_volunteer_award.aspx|title=Marsh Trust volunteer awards|date=2012-06-14|publisher=British Museum|accessdate=2 октомври 2020|archive-date=2010-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215200002/http://www.britishmuseum.org/the_museum/museum_in_the_uk/marsh_trust_volunteer_award.aspx|url-status=dead}}</ref> * '''Совет на општина Кастрег''' - ''Награди на градоначалникот за волонтирање'', започнати во 2012 година, со признание за важната улога што ја има волонтерството во одржувањето и развојот на заедниците во околијата. Наградите се издаваат на возрасни волонтери, млади волонтери, креативни уметности, односи со заедницата и културна разновидност, добро граѓанство и доброволни групи кои го поддржуваат развојот на волонтерите. https://web.archive.org/web/20130325065031/http://www.castlereagh.gov.uk/ * Градскиот универзитет во Лондон е домаќин на годишна церемонија на доделување на волонтери. Во 2015 година имаше 7 категории на награди со <ref>. www.islingtontribune.com/news/2015/apr/volunteering-awards-salute-‘inspiring’-city-university-students</ref> == Соединети Држави == * '''Наградата за извонредност на корпоративниот ангажман''' е основана во 1993 година од Институтот „ Бодови на светлината“. Ги потврдува напорите и заслугите на бизнисите за ширење на доброволна работа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pointsoflight.org/recognition/corpaward|title=Corporate Engagement Award of Excellence|publisher=Points of Light|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217031235/http://www.pointsoflight.org/recognition/corpaward|archive-date=2012-02-17|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> Организацијата исто така ја создаде наградата „ '''Бодови на светлината“''' за волонтери (поединци или групи) кои се занимаваат со решавање на задачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pointsoflight.org/recognition/dpol|title=Daily Point of Light Award &#124; Points of Light Institute|date=|publisher=Pointsoflight.org|accessdate=2 октомври 2020|archive-date=2012-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120524195011/http://www.pointsoflight.org/recognition/dpol|url-status=dead}}</ref> * '''Награда за дневна точка на светло''' http://www.pointsoflight.org/dailypointoflight * '''Наградите „Нешто нешто“''' беа основани од младинската организација „ Нешто нешто“, во чест на напорите на младите волонтери „да го сменат светот“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dosomething.org/programs/awards|title=Awards|date=|publisher=Do Something|accessdate=2 октомври 2020}}{{Мртва_врска|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Наградата '''Игл извидник на извидници од Америка,''' бара, меѓу другите предизвици за младите луѓе на возраст под осумнаесет години, кандидатот да ја покаже својата водачка способност со осмислување, планирање, организирање и извршување на значителен проект за комунални услуги за да има корист за кауза покрај извидништвото. * '''Златната награда на девојчињата извидници од САД, со''' признание за успешно завршување на проект кој достигнува подалеку од организацијата „Извиднички девојки“ и обезбедува одржлив, трајна придобивка за поголемата заедница на девојчињата. * Наградата '''Добар сосед''' http://nar.realtor/gna секоја година се доделува од Националното здружение на агенти на 10 агенти кои извршија извонредно влијание врз светот преку општокорисна работа.<ref><nowiki>{{cite web|url=nar.realtor/gna</nowiki></ref> * Наградата '''Глорија Барон за млади херои им''' се доделува на млади луѓе кои организирале извонредна доброволна работа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.barronprize.org/|title=The Gloria Barron Prize for Young Heroes|date=|publisher=Barronprize.org|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> Создаден е од писател од САД, Т. А. Барон, како спомен на неговата мајка. * Наградата за услуга за одличен член Хариет Нејлор од Здружението за волонтерска администрација (АВА) беше доделена од 1981 до 2004 година на активен член на АВА, признавајќи ги активностите на таа личност што ги зајакнаа здружението и професијата за управување со доброволни ресурси <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.avaintl.org/about/pastrecipients.html|title=Recipients of the Harriet Naylor Distinguished Member Service Award|archive-url=https://web.archive.org/web/20050315164125/http://www.avaintl.org/about/pastrecipients.html|archive-date=March 15, 2005|accessdate=2017-02-26}}, пристапено на 2 октомври 2020</ref> * '''Волонтерот на Здравствена заштита''' годишно препознава волонтер кој обезбедувал извонредни медицински, стоматолошки и хируршки услуги на сиромашни пациенти и сиромашни луѓе ширум светот. * '''Наградите Jeеферсон за јавна служба ги''' одликува заедницата и јавниот сервис во Америка. Наградите се доделуваат на две нивоа: национално и локално. * Киванис Интернационал ♙ го доделува својот '''Медал за Светски сервис''' годишно на поединец или организација што значително го подобрува квалитетот на животот на значаен број луѓе. Наградата вклучува хонорар од 10.000 американски долари. * '''Наградата за волонтерска служба на претседателот е''' национална награда под покровителство на [[Претседател на Соединетите Американски Држави|претседателот на Соединетите држави што]] признава доброволен ангажман. Од ноември 2012 година, тој е претставен на повеќе од 2,5 милиони лица.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.presidentialserviceawards.gov/|title=The President's Volunteer Service Award|date=|publisher=Presidentialserviceawards.gov|accessdate=2 октомври 2020|archive-date=2020-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929114347/https://www.presidentialserviceawards.gov/|url-status=dead}}</ref> * Наградата „ '''Прудентален дух на заедницата“''' е најголемата програма за признавање на млади во САД. Таа е основана од Prudential Financial за да ги почитува извонредните волонтерски услуги од луѓе што посетуваат средно училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://spirit.prudential.com/view/page/soc|title=Spirit of Community Home Page|publisher=Spirit.prudential.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018021001/http://spirit.prudential.com/view/page/soc|archive-date=2012-10-18|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> * '''Наградите за волонтерски волонтери ВолонтерМач''' се доделуваат секоја година од ВолонтерМач, непрофитна организација со седиште во САД, на нејзината годишна конференција за клиенти. Наградите признаваат компании, брендови и администратори на програми за ООП кои демонстрираат „извонредна иновација, посветеност и водство во вклученоста на корпоративната заедница“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://blogs.volunteermatch.org/volunteeringiscsr/2012/05/22/winners-revealed-2012-volunteermatch-corporate-volunteer-awards/|title=Winners Revealed: 2012 VolunteerMatch Corporate Volunteer Awards &#124; Volunteering Is CSR|date=2012-05-22|publisher=Blogs.volunteermatch.org|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> * '''Ofените од Ворт''', добротворна организација спонзорирана од Лореал посветена на семејства во криза, секоја година им оддава почест на жените кои се занимаваат со доброволна работа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.womenofworth.com/home/home.aspx|title=Women of Worth|date=2012-03-30|publisher=Women of Worth|accessdate=2 октомври 2020}}</ref> * '''Наградите Воффорд''' беа создадени во 2002 година од Младински сервис Америка со цел да ја препознаат работата на младите волонтери во различни категории. Името беше избрано за да му се оддаде почит на поранешниот [[Сенат на Соединетите Американски Држави|американски сенатор]] од [[Пенсилванија]] Харис Воффорд, а наградата е спонзорирана од Државното осигурување на фармите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ysa.org/awards/wofford|title=The Wofford Awards &#124; YSA – Engage and Educate|date=|publisher=Ysa.org|accessdate=2 октомври 2020}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Наградата за најдобар човек на годината во Валтер Пејтон''', доделена секоја година од [[Национална фудбалска лига|Националната фудбалска лига]] (НФЛ) во чест на волонтерската и добротворната работа на играчот. * '''Тимот за добри дела на Allstate AFCA''', претставен од Allstate, сјае во центарот на вниманието на несебичноста, волонтерството и службата на заедницата од страна на студенти-спортисти и нивните тренери. * '''Тим за служба на заедницата на ДИК''', почести на играчи од разни спортови на универзитетите-членки на Југоисточната конференција. Честа им припаѓа на играчите како признание за нивните активности за волонтирање надвор од теренот / вон теренот и служба на заедницата. Како тим за сите конференции или тим за сите Американци, тимот за служба на заедницата е хипотетички тим - членовите всушност нема да се соберат и да играат игра. * '''Наградата Барт Стар''', која се доделува секоја година на играч на Националната фудбалска лига (НФЛ), кој „најдобро ги истакнува извонредниот карактер и водство во домот, на теренот и во заедницата“. * '''Награда за асистент на заедницата НБА''', ги признава играчите на [[Национална кошаркарска асоцијација|Националната кошаркарска асоцијација]] (НБА) во врска со нивниот ангажман во заедницата, филантропската активност и добротворната работа. Тоа е месечна награда, но беа доделени и сезонски и вонсезонски награди. Во некои случаи се доделени повеќе награди во ист месец. * '''Награда за државјанство на Walеј Волтер Кенеди''', годишна '''награда''' на Националната кошаркарска асоцијација (НБА) која се доделува од 1975 година на играч, тренер или член на персоналот кој покажува „извонредна услуга и посветеност на заедницата“. * '''Воениот одличен волонтерски медал ги''' одликува припадниците на војската кои извршуваат значителна волонтерска служба на локалната заедница над и над должностите потребни за припадник на вооружените сили на Соединетите држави. == Користена литература == {{Наводи|2}} [[Категорија:Волонтерство]] [[Категорија:Список на награди]] obi82ja1dhrq22ncskredst69tz6i5z 0 1254187 5543264 5108333 2026-04-22T06:51:46Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543264 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Организација|image=|headquarters=[[French Institute for Research in Computer Science and Automation|Inria]]|affiliations=[[French Institute for Research in Computer Science and Automation|Inria]]|leader_name2=[[Gérard Berry]]<br/>[[Jean-François Abramatic]]<br/>[[Serge Abiteboul]]|leader_title2=Scientific Advisors|leader_name=|leader_title=|coords=<!-- {{coord|LAT|LON|display=inline, title}} -->|location=[[Rocquencourt]], [[France]]|purpose=|image_size=|status=|type=|formation={{start date and age|2016|06|30}}|motto=|abbreviation=|logo=Software-heritage-logo-title.svg|caption=|alt=|website={{URL|softwareheritage.org}}}}'''Софтверско наследство''' е непрофитна иницијатива на повеќе засегнати страни, создадена во 2016 година од страна на Ириа<ref name="SoftwareHeritage-Opening-PressRelease-2016">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.softwareheritage.org/wp-content/uploads/2016/06/PressReleasePressKit-2016-06-30.en_.pdf|title=Collect, organise, preserve and share the Software Heritage of mankind|date=30 June 2016|work=Software Heritage|accessdate=26 July 2016}}</ref>, и поддржана од [[УНЕСКО]]<ref name="SoftwareHeritage-Unesco">{{Наведена мрежна страница|url=https://en.unesco.org/softwareheritage|title=Software Heritage|last=UNESCO|accessdate=2 November 2020}}</ref><ref name="BoingBoing-Feature-2016">{{Наведени вести|url=http://boingboing.net/2016/06/30/software-heritage-creating-a.html|title=Software Heritage: Creating a safe haven for software|last=Brown|first=Paul|date=30 June 2016|work=[[Boing Boing]]|access-date=26 July 2016}}</ref><ref name="Archimag-Launch-2016">{{Наведени вести|url=http://www.archimag.com/demat-cloud/2016/07/01/open-source-software-heritage-archive-codes-source|title=Open source: lancement de Software Heritage, la plus grande bibliothèque de codes source de la planète|last=Jost|first=Clémence|date=1 July 2016|work=Archimag|access-date=27 July 2016}}</ref>. == Преглед == Мисијата на Софтверско наследство е да го собере, зачува и сподели целиот софтвер што е јавно достапен во форма на изворен код, со цел да се изгради заедничка, споделена инфраструктура во служба на индустријата, истражувањето, културата и општеството како целина<ref name="CACM-2018">{{Наведени вести|url=https://cacm.acm.org/magazines/2018/10/231366-building-the-universal-archive-of-source-code/fulltext|title=Building the Universal Archive of Source Code Journal Article|last=Abramatic|first=Jean-François|date=1 October 2018|work=[[Communications of the ACM]]|access-date=2 November 2020|last2=Di Cosmo|first2=Roberto|last3=Zacchiroli|first3=Stefano}}</ref>. Изворниот код на софтвер се собира со индексирање на платформи за вдомување на кодови, како што се GitHub, GitLab.com или Bitbucket, и архиви на пакети, како Npm или Pypi, и вметнат во посебна структура на податоци, Merkle DAG, што е јадрото на архивата на Софтверското наследство.<ref name="SoftwareHeritage-Archive">{{Наведена мрежна страница|url=http://archive.softwareheritage.org|title=Software Heritage Archive|accessdate=2 November 2020}}</ref> Архивата обезбедува силни криптографски идентификатори, наречени SWHID<ref name="SWHIDs">{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.softwareheritage.org/devel/swh-model/persistent-identifiers.html|title=Software Heritage Persistent Identifiers|work=Software Heritage|accessdate=2 November 2020}}</ref>, за сите архивирани артефакти. Со цел да се зголемат шансите за зачувување на архивата на Софтверско наследство долгорочно, воспоставена е mirror програма во 2018 година, на која се приклучија ENEA<ref name="ENEAMirror">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.enea.it/en/news-enea/news/technology-at-enea-the-first-european-institutional-mirror-of-software-heritage|title=At ENEA the first institutional mirror of Software Heritage|work=ENEA|accessdate=2 November 2020|archive-date=2020-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116125254/https://www.enea.it/en/news-enea/news/technology-at-enea-the-first-european-institutional-mirror-of-software-heritage|url-status=dead}}</ref> и FossID<ref name="FossIDMirror">{{Наведена мрежна страница|url=https://fossid.com/2018/12/06/fossid-establishes-first-independent-mirror-of-worlds-largest-source-code-archive/|title=FossID establishes first independent mirror of world's larges source code archive|work=FossID|accessdate=2 November 2020|5=|archive-date=2020-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923055251/https://fossid.com/2018/12/06/fossid-establishes-first-independent-mirror-of-worlds-largest-source-code-archive/|url-status=dead}}</ref> од октомври 2020 година. == Историјат == Софтверско наследство е асоцијација развиена во Инрија од почетокот на 2015 година, под раководство на компјутерските научници Роберто Ди Космо и Стефано Закироли <ref name="ArsTechnica-Alexandria-2016">{{Наведени вести|url=http://arstechnica.co.uk/business/2016/06/software-heritage-the-library-of-alexandria-of-software-launches-today/|title=Software Heritage, the "Library of Alexandria of software," launches today|last=Moody|first=Lyn|date=30 June 2016|work=[[Ars Technica]]|access-date=26 July 2016}}</ref>, а официјално е достапна за јавноста на 30 јуни 2016 година<ref name="SoftwareHeritage-Opening-PressRelease-2016"/><ref name="Slate-Alexandria-2016">{{Наведени вести|url=http://www.slate.com/blogs/future_tense/2016/06/30/software_heritage_from_inria_wants_to_preserve_old_versions_of_computer.html|title=Introducing Software Heritage, the Library of Alexandria for Code|last=Brogan|first=Jacob|date=30 June 2016|work=[[Slate (magazine)|Slate]]|access-date=26 July 2016}}</ref> . Во 2017 година, Инрија потпишале договор со УНЕСКО за долгорочно зачувување на изворниот код на софтвер и за широка достапност, особено преку иницијативата Софтверско наследство<ref name="UNESCOAgreement">{{Наведена изјава за печат|title=Discours de la Directrice générale de l'UNESCO, Irina Bokova, à l'occasion de la signature de l'accord entre l'UNESCO et INRIA portant sur la préservation et le partage du patrimoine logiciel|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000247817|accessdate=2020-11-03}}</ref>. Во јуни 2018 година, во седиштето на УНЕСКО, еотворена Архивата на Софтверско наследство<ref name="SoftwareHeritage-Unesco"/><ref name="SoftwareHeritage-Archive"/>. На 4 јули 2018 година, Софтверско наследство е вклучено во Францускиот национален план за отворена наука<ref name="FNSO">{{Наведена мрежна страница|url=https://cache.media.enseignementsup-recherche.gouv.fr/file/Recherche/50/1/SO_A4_2018_EN_01_leger_982501.pdf|title=National Plan for Open Science|work=Ouvrir La Science|accessdate=2 November 2020|5=|archive-date=2021-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701104417/https://cache.media.enseignementsup-recherche.gouv.fr/file/Recherche/50/1/SO_A4_2018_EN_01_leger_982501.pdf|url-status=dead}}</ref>. Во октомври 2018 година, стратегијата и визијата за основата на мисијата на Софтверско наследство биле објавени во Комуникацијата на ACM<ref name="CACM-2018"/>. Во ноември 2018 година, Инрија и УНЕСКО свикале група од 40 меѓународни експерти кои треба да се состанат во ноември 2018 година на покана од Инрија и УНЕСКО<ref name="SoftwareHeritage-Experts">{{Наведена изјава за печат|title=Experts call for greater recognition of software source code as heritage for sustainable development|url=https://en.unesco.org/news/experts-call-greater-recognition-software-source-code-heritage-sustainable-development|publisher=UNESCO|date=16 November 2020|accessdate=2 November 2020}}</ref> доведе до објавување на изворниот код на Парискиот повик за софтвер<ref name="ParisCall">{{Наведена мрежна страница|url=https://en.unesco.org/foss/paris-call-software-source-code|title=Paris Call on software source code as heritage for sustainable development|date=February 2019|publisher=UNESCO|location=Paris|accessdate=2 November 2020}}</ref> во февруари 2019 година. Во ноември 2019 година, GitHub потпишале договор со Инрија за подобрување на архивскиот процес на GitHub домаќин на проекти во архивата на Софтверското наследство<ref name="ghswh">{{Наведена мрежна страница|url=https://archiveprogram.github.com/|title=GitHub Archive Program|date=November 2019|accessdate=2 November 2020}}</ref>. Складиштето на Софтверско наследство денес содржи над 143 милиони софтверски проекти, со архива од над 9,1 милијарди уникатни изворни податотеки заклучно со октомври 2020 година<ref name="SoftwareHeritage-Archive"/>. == Финансирање == Софтверско наследство е непрофитна организација, финансирана главно од донации од спонзори за поддршка, кои вклучуваат приватни компании, јавни тела и академски институции<ref name="swhsponsors">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.softwareheritage.org/support/sponsors|title=Software Heritage Sponsors|accessdate=2 November 2020}}</ref>. Софтверско наследство исто така бара поддршка за финансирање на трети страни заинтересирани да придонесат во мисијата на иницијативата. Грант од NLNet<ref name="nlnet">{{Наведена мрежна страница|url=https://nlnet.nl/project/SoftwareHeritage/|title=NLNet Software Heritage grant|accessdate=2 November 2020}}</ref> ја финансирале работата на Октобус<ref name="octobus">{{Наведена мрежна страница|url=https://octobus.net/blog/2020-03-24-swh-partnership.html|title=Augmenting Software Heritage archiving capabilities|accessdate=2 November 2020}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> и Твиг <ref name="tweag">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tweag.io/blog/2020-06-18-software-heritage|title=Long-term reproducibility with Nix and Software HERITAGE|accessdate=2 November 2020}}</ref> што довело до спасување на 250 000 складишта на Меркуријал, исфрлени од Битбакет<ref name="bitbucket">{{Наведена мрежна страница|url=https://octobus.net/blog/2020-08-05-bitbucket-public-archive.html|title=Announcing the Mercurial public Bitbucket archive|accessdate=2 November 2020}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . Грант од Фондацијата Алфред П. Слоун финансира експерти за развој на нови конектори за проширување на опфатот на Архивата на софтверското наследство<ref name="sloan">{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/SloanFoundation/status/1263494778748010496|title=Excited to support Software Heritage|last=Sloan Foundation|accessdate=2 November 2020}}</ref> == Награди == Во 2016 година, Софтверско наследство ја добива наградата за најдобар проект во заедницата на Парискиот самит со отворен извор 2016 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.programmez.com/actualites/paris-open-source-summit-2016-prix-acteurs-du-libre-et-les-gagnants-sont-25126|title=Paris Open Source Summit 2016 : Prix Acteurs du Libre : et les gagnants sont...|date=17 November 2016|work=Programmez!|language=fr|accessdate=28 June 2019}}</ref> Во 2019 година, Софтверското наследство ја добива наградата за академска иницијатива од Pôle Systematic. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Матична|www.softwareheritage.org}} [[Категорија:Историја на семрежјето]] itmqm8sqqcvjgcjqdf4mdxzp702u9d1 0 1256748 5542903 5515081 2026-04-21T13:46:37Z Ziv 110717 ([[c:GR|GR]]) [[File:1596 Caravaggio, The Lute Player New York.jpg]] → [[File:The Lute Player-Caravaggio (Metropolitan Museum of Art).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 5542903 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} {{short description|Painting by Caravaggio}} {{Infobox artwork | image_file=The Lute Player-Caravaggio (Metropolitan Museum of Art).jpg | title=Лејтист <br/>Suonatore di liuto | other_language_1 = италијански | other_title_1 = Suonatore di liuto | artist=[[Караваџо]] (?) | year=c. 1596 | medium=масло на платно | height_metric=100 | width_metric=126.5 | metric_unit=cm | imperial_unit=in | museum=Колекција Вајлденштајн }} ''''' Лејтист ''''' е познато дело – слика, масло на платно од [[Караваџо|Микеланџело Мериси да Караваџо]], насликана во 1596 година, порано постоела во две верзии, една во колекцијата Вајлденштајн и друга во музејот [[Ермитаж]], во [[Санкт Петербург]]. Постојат дилеми за тоа кој е насликан на сликата. Според некои, моделот бил еден од пријателите на уметникот. Други експерти сметаат дека младиот човек на сликата е самиот Караваџо, кој се сликал пред огледало во моментот кога се преселил во [[Рим]] а немал порачки, па затоа и пари за да плати за модело.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/digital-collection/!ut/p/z0/Zc1BC4IwGMbxr2IHj_W-Syd0HJOiwCyp0F1kidnSNtNR1qevjtHxgYffHwSkILS8q0paZbRsPjsTQR4zFhCP4yrmNEQWJxua8PUCiQ8rED8HGjBkmHh-cIjQX_pfYdpFPKpAtNKex0qfDKS7We69tpd9ty2y7Hmfh9dwSIYpN01TFt_2H_xX_sDqcrsJBqIw2paDhbSWV9XnpXbxYbq6d8zJkZ11EcnEaaXSVumqd9EjlBBoa3GkTTV6A5_7t1k!/ |title=Caravaggio (Michelangelo Merisi da Caravaggio). 1571-1610 |accessdate=2020-12-22 |archive-date=2024-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914085339/https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/digital-collection/!ut/p/z0/Zc1BC4IwGMbxr2IHj_W-Syd0HJOiwCyp0F1kidnSNtNR1qevjtHxgYffHwSkILS8q0paZbRsPjsTQR4zFhCP4yrmNEQWJxua8PUCiQ8rED8HGjBkmHh-cIjQX_pfYdpFPKpAtNKex0qfDKS7We69tpd9ty2y7Hmfh9dwSIYpN01TFt_2H_xX_sDqcrsJBqIw2paDhbSWV9XnpXbxYbq6d8zJkZ11EcnEaaXSVumqd9EjlBBoa3GkTTV6A5_7t1k!/ |url-status=dead }}</ref>. Денес ова дело се вбројува меѓу попознатите на Караваџо. Воедно според композицијата и севкупната ликовна атмосфера, ова дело е едно од неговите најинтимни творби. Тоа е класично составена слика, без секундарни симболички елементи. Современиците веќе го обвиниле Караваџо дека немаал идеја. Сепак, целта на авторот не била да прераскажува, неговиот Лутист е чисто уметничко дело.<ref>[https://borghese.gallery/exhibitions/caravaggio-the-lute-player.html/ Caravaggio]</ref>. Денес сликата постои во вкупно три верзии. Лејтист од „Санкт Петербург“, следната година Караваџо започнал да работи на уште две други верзии,кои се разликувале се во некои детали од оригиналното дело. Другата е во музејот [[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]] во [[Њујорк]] и во Колекцијата Вајлденштајн. ==Опис== Караваџо, најчесто, најзначајните свои дела ги реализирал во своето ателје. Неговата приврзаност кон ентериерот, му овозможувала, студиозно, сконцентрирано, во сликарската тишина, да ги опфати севкупните негови ликовни размислувања и постапки. Тој е исклучителен мајстор на светло-темното, сликар на посебното осветлување кое на некој начин содржи и своевидна театрална наративност и амбиент со што драматиката и драматичноста на своите дела ја донел до една специфична сликарска снага и значење. На сликата е прикажан мотивот младич со лејта во рацете, пред него е виолина, на маса, а од десната страна е букет со цвеќиња Колку и да изгледа декоративно, во сликата самите мотиви носат одредена симболика а амбиентот не е само одредена чисто сликарска претстава туку и психологија, расположба и состојба која варира емотивно и мисловно во трите насликани верзии кои се варијација на тема.<ref>[https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-artwork-changed-life-caravaggios-the-lute-payer/ Caravaggio’s “The Lute Player”]</ref>. ==Стил== Сликата ги содржи основните стилски одлики на овој голем автор. Чувство за реалистички детали. Перспектива. Прецизност. Неверојатна игра и доловување на светлината. Чувство за атмосферата. Ова е една од ретките слики на Караваџо, која е интимна, сликарска, без големите теолошки и митолошки теми. Неговиот стил е своевиден ран барок во кој се насетуваат дури и некои елементи на подоцнежниот [[класицизам]] и специфичен историски реализам. <ref>[https://www.wga.hu/html_m/c/caravagg/01/091lute.html/ The Lute Player]</ref>. ==Техника на сликање== Караваџо спаѓа меѓу авторите кои го довеле до совршенство масленото сликарство. Во ликовната постапка, покрај инсистирањето на реалниот приказ, точен и прецизен до еден совршен реалистички метод, Караваџо инсистирал и на специфична употреба на светло темното, односно специфичната претстава на светлината, што зборува дека користел метод на лазурно поставување на колоритот во неколку транспарентни слоеви, со што постигнувал длабочина, специфична колористичка гама и педантност во изработката најверојатно првично подлогата ја припремал со густи наслаги на битумен, а врз него употребувал окер, оловно бела и нијанси на згасито жолта со што правел истакнати граници помеѓу темното – мракот и светлината која најчесто извирала од еден извор и била фокусирана во осветлувањето на ликовите и портретите. Во ова дело, тој го променува колоритот – посветол, побогат со поширока палета а ја променува густината на црната гама како основен простор во кој ги сместува мотивите.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.caravaggio.org/the-lute-player.jsp/ |title=The lute player 1596 - by Caravaggio |accessdate=2020-12-22 |archive-date=2020-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919182903/https://caravaggio.org/the-lute-player.jsp |url-status=dead }}</ref>. ==Влијание== Во рамките на историјата на уметноста Караваџо ги продолжува чистите сликарски традиции, особено во барокот индиректно тој ќе повлијае врз сликарската постапка на [[Рембрант ван Рајн]], неговата улога и влијание особено ќе биде присутна кај сликарите кои ќе се изразуваат во класичниот и романтичниот стил ([[Жак-Луј Давид]], [[Жан Огист Доминик Енгр]], [[Ежен Делакроа]]), но, во ова дело се чувствува и далечно наговестување на импресионистичката директност а директно влијание врз исликарството на [[Бартоломео Муриљо]] <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://userpage.fu-berlin.de/~telehist/ambass/cartext.htm/ |title=Caravaggio: The Lute Player, ca. 1597 |accessdate=2020-12-22 |archive-date=2007-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070914002644/http://userpage.fu-berlin.de/~telehist/ambass/cartext.htm |url-status=dead }}</ref>. == Библиографија == * Giovanni Baglione, ''Le vite de' pittori, scultori et architetti dal pontificato di Gregorio XIII del 1572 in fino a' tempi di Papa Urbano Ottavo nel 1642'', Roma: Stamperia d'Andrea Fei, 1642. * Ferdinando Bologna, ''L'incredulità del Caravaggio e l'esperienza delle "cose naturali"'', Torino: Bollati Boringhieri, 1992. *{{Cita libro|lingua=en|nome=Keith|cognome=Christiansen|titolo=A Caravaggio Rediscovered, the Lute Player|url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/A_Caravaggio_Rediscovered_The_Lute_Player|editore=[[Metropolitan Museum of Art]]|anno=1990|isbn=978-0-87099-575-0}} * Keith Christiansen, "''Some observations on the relationship between Caravaggio's two treatments of the 'Lute-play''er'", in ''[[The Burlington Magazine]]'', 132 (1990), pp.&nbsp;21–26. * Keith Christiansen, ''Caravagg''io, New York, Metropolitan Museum, 2000 * R. Julian, ''Caravage'', Paris, 1961 * Christoph Luitpold Frommel, "''Caravaggios Frühwerk und der Kardinal Francesco Maria del Monte''", in ''Storia dell'Arte'', 9/10 (1971), pp.&nbsp;5–52. * Denis Mahon, "''The singing 'Lute-player' by Caravaggio from the Barberini collection, painted for cardinal Del Monte'', ''The Burlington magazine'', 132 (1990), pp. 5-20. * ''Memorie dei pittori messinesi'', Messina: presso Giuseppe Pappalardo, 1821. * Franca Trincheri Camiz, "''The castrato Singer: from informal to formal portraiture''", ''Artibus et historiae'', vol. IX, 18 (1988), pp.&nbsp;171–186. * Franca Trinchieri Camiz, "''La 'Musica' nei quadri del Caravagg''io", in ''Caravaggio: nuove riflessioni'', Quaderni di Palazzo Venezia, 6 (1989), Roma: Palombini, 1989, pp.&nbsp;199–220. * Franca Trinchieri Camiz, "''Music and Painting by Caravaggio's in Cardinal del Monte's Househol''d", in ''Metropolitan Museum journal'', 26 (1991), pp.&nbsp;213–226. * Karin Wolfe, "Caravaggio: another 'Lute player'", in ''The Burlington Magazine'', 127 (1985), pp.&nbsp;451–452 * Sybille Ebert-Shiffer, ''Caravaggio dilettante di musica''? in AA. VV. ''La musica al tempo di Caravagg''io, a c. di Stefania Macioce ed Enrico de Pascale, Roma, Gangemi, 2010, pp.&nbsp;29–40 * K. Hermann- Fiore, ''Il suonatore di Liut''o, in www.Pierreci,com/album/caravaggio/2010 * A. Moir, Caravaggio, New York, 1982 * Maurizio Marini, ''Caravaggio pictor praestantissimus,'' Roma, Newton Compton, ed. 2005 * A. Czbor, Autoritratti del giovane Caravaggio in Acta Historiae Artium Acadamiae Scientiarum Hungaricae, II, 1955, pp.&nbsp;201–213 * Mina Gregori, Caravaggio, Bergamo, 1994 * Mia Cinotti, Caravaggio, Bergamo, 1991 * Giacomo Berra, ''il musico" augellin"'', in La musica al tempo di Caravaggio, cit., pp.&nbsp;41–74== Надворешни врски == {{commonscat-inline|The Calling of Saint Matthew by Caravaggio|''The Calling of Saint Matthew'' by Caravaggio}} *[http://www.artble.com/artists/caravaggio/paintings/the_calling_of_saint_matthew ''Calling of St. Matthew'' Analysis and Critical Reception] *[http://www.ibiblio.org/wm/paint/auth/caravaggio/calling/ ibiblio.org] *[http://www.zenit.org/en/articles/seeing-an-old-masterpiece-with-new-eyes "Seeing an Old Masterpiece with New Eyes" (Elizabeth Lev in Zenit)] *[http://smarthistory.org/blog/68/caravaggio-the-calling-of-st-matthew-1599/ smARThistory: Caravaggio's ''Calling of St. Matthew''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070524055514/http://smarthistory.org/blog/68/caravaggio-the-calling-of-st-matthew-1599/ |date=2007-05-24 }} == Надворешни врски == *[https://web.archive.org/web/20010308223423/http://jasonkaufman.com/articles/trail_of_an_old_master_.htm Discovery of the Wildenstein version] *[http://www.tesorimusicali.com/eng/caravaggio.html]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} A cd devoted to the lute music during Caravaggio time, with an intabulation of the madrigals in Caravaggio paintings made by Joanmaria da Crema. *[http://www.tesorimusicali.com/eng/img_tesori_roma/pdf/Caravaggio.pdf]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Link to the booklet of the cd containing a small essay. *[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/42365/rec/5 ''A Caravaggio Rediscovered, The Lute Player''], an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF) *[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/96665 ''Painters of reality: the legacy of Leonardo and Caravaggio in Lombardy''], an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF), which contains material on this painting (see index) == Наводи == {{наводи}} {{Караваџо |state=autocollapse}} {{DEFAULTSORT:Лејтист}} [[Категорија:Слики од Караваџо]] [[Категорија:Слики од 1596 година]] 1bj2abl0k3gux3d2zwoxv67udtinin0 0 1257249 5542904 5539971 2026-04-21T13:46:38Z Ziv 110717 ([[c:GR|GR]]) [[File:1596 Caravaggio, The Lute Player New York.jpg]] → [[File:The Lute Player-Caravaggio (Metropolitan Museum of Art).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 5542904 wikitext text/x-wiki {{Short description|Italian painter (1571-1610)}} {{Infobox artist | name = Караваџо<br/> Caravaggio | image = Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg | caption = Chalk portrait of Caravaggio by [[Ottavio Leoni]], circa 1621. | birth_name = Микеланџело Мериси или Америги | birth_date = 29 септември 1571 | birth_place = [[Милано]], [[Војводство Милано]], [[Шпанска империја]] | death_date = {{death date and age|1610|07|18|1571|09|29|df=y}} | death_place = [[Порто Ерколе (Гросето)]], [[Држава Пресиди]], [[Шпанска империја]] | field = [[Сликар]] | training = [[Симоне Петерцано]] | movement = [[Барок]] | works = [[List of paintings by Caravaggio|Дела од Караваџо]] | patrons = кардиналот [[Франческо Марија дел Монте]] | awards = }} ''' Микеланџело Мериси ''' или ''' Америги ''' - ''' Караваџо ''' ({{langx|it|Michelangelo Merisi da Caravaggio}}, именуван по градот '''Караваџо''' (близу [[Милано), е италијански уметни роден на 29 септември 1571 година починал на 18 јули 1610 година . Создал специфична техника на драматично осветлување на одделни фигури на темна позадина, во комбинација со реална претстава за човечката состојба (физичка и емоционална), со што станал еден од основачите на барокното сликарство<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.caravaggio-foundation.org/ |title=MICHELANGELO MERISI DA CARAVAGGIO |accessdate=2021-01-02 |archive-date=2023-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930125417/https://www.caravaggio-foundation.org/ |url-status=dead }}</ref>. ==Животопис== Микеланџело Мериси (или Америги) да Караваџо е роден во Милано, каде што неговиот татко бил администратор и архитект-декоратер во Караваџо - град близу [[Бергамо]]. Во 1576 година, неговото семејство се преселило во Караваџо за да избега од чумата во Милано. Неговиот татко починал во овој град следната година. Се верува дека уметникот пораснал во Караваџо, но неговото семејство одржувало врски со семејствата Сфорца и Колона, кои играале важна улога во животот на уметникот. Мајката на Караваџо починала во 1584 година, истата година кога тој го започнал своето сликарско школување кај уметникот Симоне Петерцано. Се верува дека уметникот останал во областа Милано за време на студиите, но можно е да ја посетил [[Венеција]] и да ги видел делата на [[Тицијан]] и [[Џорџоне]]. Многу од одликите присутни на сликата на Караваџо се обликувани од милјето во кое тој се развил како уметник. Во времето на неговото школување како уметник, во Милано доминирал католичкиот надбискуп [[Карло Боромејски]]. Беседите на Бороме го достигнале својот врв во годините по епидемијата на чумата. Тој тврдел дека епидемијата е казна за гревовите на католиците а можело населението за тоа да се искупи само со враќање на изворните [[Христови учења]]. Тој ги истакнувал скромноста и сиромаштијата на [[Христос]] и неговите ученици како вредности што Црквата треба да ги почитува и уште повеќе да ги приближува до сиромашните, за кои велел дека се жива слика на [[Исус Христос]]. Вкусот на Бороме во религиозната уметност бил исто така суров. Тој воопшто не ја цененел софистицираната и интелектуална уметност на [[ренесанса]]та или маниризмот, но бил за народна уметност, чиј видлив пример ббиле полихромните статуи пронајдени во „светата планина“ во [[Варал]], близу Милано. Овие живописни традиции на уметност, кои Боромејски ги славел во своите проповеди, имале големо влијание врз Караваџо. Тој го претворил нивниот суров скулптурен реализам во неговиот далеку посуптилен, непосреден начин на сликање. Неговите композиции се скоро секогаш во затворен простор, каде група ликови се како во театарска сцена. Влијанието на Боромејски можело да се забележи и во употребата на темните-тонови палета на бои и инсистирањето на сиромаштијата во декорацијата како основни христијански доблести. Постои можност Караваџо да ја посетил Венеција во одреден момент во текот на неговите млади години. Според првиот биограф на Караваџо, Џовани Пјетро Белори, Караваџо навистина ја посетил Венеција и бил импресиониран и под влијание на „колоритот на Џорџоне“. Сепак, не постојат цврсти докази што ги поддржуваат овие шпекулации, но постојат докази дека учителот на Караваџо, Петерцано, предавал сликарство во Венеција и можеби влијаел на Караваџо да ја посети . Како и да е, останува фактот дека некои од најистакнатите дела на Караваџо во зрела возраст, во извесна смисла, се прототипи присутни во сликарството во Венеција. На пример, делото на Тицијан „Страдањето на Св. Лоренс“, со драматичниот акцент на човечкото страдање. Според овие елементи, можно било Караваџо да поминал извесно време во Венеција во овој ран период<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/artists/michelangelo-merisi-da-caravaggio/ Michelangelo Merisi da Caravaggio 1571 - 1610]</ref>. Караваџо ја напушти Ломбардија во 1592 година и повеќе не се вратил. Правните документи од крајот на 1580-тите и 1590-тите години спомнуваат дека Караваџо продал парцели што ги наследил од неговото семејство. Точните околности околу неговото заминување од Милано останале нејасни, но белешките на маргината на копијата на ракописот напишан од Џулио Манчини за неговиот ран живот сугерираат дека тој бил соучесник во тоа време со инцидент на насилство во кој бил убиен полицаец. Караваџо се преселил во [[Рим]], како и многу други млади уметници, во потрага по работа. Новоизбраниот папа, [[Климент VIII]], бил решен да го трансформира Рим во очигледен симбол на контрареформацијата на обновената католичка вера. Изградил нови цркви и ги реконструирал старите, така што имало многу работа за сликарите.Во тоа време во Рим живееле и работеле околу 2.000 уметници од вкупно 100.000 жители. Поради тоа чести биле соперништвата и борбите за доминација на одредени групи или поединечни сликари. Во таква средина, борбата за уметнички опстанок била доста сурова и елементарна. Караваџо, како и многу други уметници, морал да се бори за своето сликарство, често жестоко и безкомпромисно, бидејќи немал друг начин за опстанок.Првите години во Рим, не биле многу успешни за него, затоа живеел во беда и непризнат. Во Рим, тој работел за повеќе признати сликари и во повеќе сликарски работилници пополека формирајќи го својот особен и прочистен сликарски израз. Сепак, релативно брзо и стабилно, започнал да ги освојува сликарските простори на римската ликовна сцена. Станувал баран и под заштита на богати месцени. Караваџо бил со буен, експлозивен карактер, често влегувал во расправии, кавги, тепачки, криминални дејствија поради што неговото име често се споменувало во полициските извештаи. Во 1606 година бил принуден да побегне од Рим по кавгата во која со меч смртно ранил еден од неговите пријатели, Караваџо го започнал својот скитачки живот во [[Неапол]], [[Малта]], полн со нови бурни инциденти и несреќи, како и нови успеси во сликарството. Неговата смрт и денес не е разјаснета, некои сметаат дека бил убиен, отруен, дека умрел од маларија, сифилис итн. Во 2010 во црквата Порто Ерколе биле пронајдени останки за кои се тврдело дека му припаѓале на Караваџо. Според ДНК-анализа, откриена била голема количина на олово, кое можно е да била причината за неговата смрт<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/artists/michelangelo-merisi-da-caravaggio/ Paintings by Michelangelo Merisi da Caravaggio]</ref>. ==Творештво== Додека повеќето други италијански уметници слепо го следеле елегантниот, скоро балетски стил на доцнот маниризам, Караваџо ги толкувал библиските сцени често какокрвави драми. Тој ги отсликувал настаните од „далечното свето минато“ како да се случувале во негово време, често работејќи со живи модели кои ги облекувал во модерна облека. Тој ја истакнувал сиромаштијата на Христос и неговите следбеници, апостоли, светци и маченици, нагласувајќи ја нивната искината облека и нечистотија на нозете. Тој исто така развил специфична форма на [[гиароскуро, користејќи екстремни контрасти на светлина и сенка за да ги нагласи деталите, гестовите или изразите на лицета, очај, копнеж. Уметничката репутација на Караваџо била засенета за време на неговиот живот, а подоцна и од бурните и крајно трагични околности во неговиот личен живот. Во Рим, тој извршил убиство и насилен напад додека бил на врвот на својата уметничка кариера, а после тоа - и покрај тоа што подоцна ги создал своите најдобри дела - го поминал остатокот од својот живот како бегалец од правдата. Од средината на 20 век, неговите насилни испади и нестабилен карактер станаа предмет на разни митови, каде што тој бил доживуван како аутсајдер од своето време, бунтовник против авторитетот. Караваџо бил насилен човек по карактер, но исто така е факт дека живеел и творел во насилни времиња. Неговиот опус е специфичен, оригинален и творечки автентичен. Драматичноста и силината на изразот не се само темелот на барокниот иден стил туку во многу негови ликовни постапки тој го наговестува експресионизмот на изразот што е сликарски правец карактеристичен за почетокот на дваесеттиот век<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.britannica.com/biography/Caravaggio/ |title=Caravaggio |accessdate=2021-01-02 |archive-date=2020-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201226013012/https://www.britannica.com/biography/Caravaggio |url-status=dead }}</ref>. ==Технологија== Караваџо развил специфична ликовна технологија. Користел [[битумен]] како подлога - црна, темна над која градирајќи извлекувал колористички тонови кои се движеле од потемни кон посветли. На тој начин успеал да создаде специфична атмосфера особено во изразитите контрасти на светлото и темното. Таа сценска драматичност била една од најзначајните скоро револуционерни постапки во западното сликарство со што успеал да ја отргне уметноста која опасно се приближила до илустративност, допадливост и отсуство на автентична инспирација<ref>[https://www.biography.com/artist/caravaggio/ Who Was Caravaggio?]</ref>. ==Влијание== Неговото влијание врз текот на западната уметност е големо и не е ограничено на сликарството. Творештвото на Караваџо влијаело на многу подоцнежни уметници, [[Рембрант]] во [[Холандија]], [[Веласкес]] во [[Шпанија]] и [[Теодор Жерико]] во [[Франција]]. Чувството на драматична конструкција на сцената и иновативниот третман на светлината и сенката, исто така, директно инспирираше многу личности од областа на филмот, вклучувајќи ги режисерите [[Пјер Паоло Пасолини]] и [[Мартин Скорсезе]]<ref>[https://www.theartstory.org/artist/caravaggio/life-and-legacy/ Caravaggio - Biography and Legacy]</ref>,<ref>[https://www.sothebys.com/en/articles/ 21-facts-about-caravaggio]</ref>,<ref>[https://www.italofile.com/caravaggio-rome/ Caravaggio Guide to Rome]</ref>,<ref>[https://books.google.mk/books?id=vvOqwz1M0BUC&pg=PA36&lpg=PA36&dq=Caravaggio&source=bl&ots=XejhFCyyv-&sig=ACfU3U3XGk8gCmCfcAzhQU4so_AdA2DO5A&hl=hr&sa=X&ved=2ahUKEwj9_tixpv3tAhXJ6aQKHYCeCFc4ChDoATARegQIFhAC#v=onepage&q=Caravaggio&f=false/ Caravaggio: Realism, Rebellion, Reception]</ref>. == Галерија на одабрани дела == <gallery> File:Caravaggio - I Musici.jpg|Музичари (1595) File:The Lute Player-Caravaggio (Metropolitan Museum of Art).jpg|Лејтист (1596) File:Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|Портрет на куртизана (1597) File:Medusa by Carvaggio.jpg|Медуза (Каравађо)|Медуза (1598) File:David and Goliath by Caravaggio.jpg|Давид со главата на Голијат (1600) File:1602-3 Caravaggio,Supper at Emmaus National Gallery, London.jpg|Вечера в Емаус (1602/3) File:Baco, por Caravaggio.jpg|Бахус (Каравађо)|Бахус File:Caravaggio incredulity.jpg|Неверниот Тома File:Michelangelo_Caravaggio_038.jpg|Распетието на Свети Петар File:Michelangelo Caravaggio 055.jpg|Свето семејство со Јовано Крстител File:Michelangelo_Merisi_da_Caravaggio,_Saint_John_the_Baptist_(Youth_with_a_Ram)_(c._1602,_Yorck_Project).jpg|Свети Јован Крстител File:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|Марија Магдалена File:Michelangelo Caravaggio 065.jpg|Нарцис File:Caravaggio Jupiter Neptune Pluto.jpg|Јупитер, Нептун и Плутон (1597) File:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|''Ecce Homo'' (1605) </gallery> == Литература == {{refbegin|30em}} * {{наведена книга| ref=harv|last=Fanti|first=Vincenzio|title = Descrizzione Completa di Tutto Ciò che Ritrovasi nella Galleria di Sua Altezza Giuseppe Wenceslao del S.R.I. Principe Regnante della Casa di Lichtenstein | url=https://books.google.com/books?id=_dROAAAAcAAJ&pg=PA21 |year=1767 | publisher=Trattner |pages=21}} * Berenson, Bernard, ''Caravaggio: His Incongruity and His Fame'' (1953). * Friedlaender, Walter , ''Caravaggio Studies'' (1955, прештампано 1974). * Hinks, R.P., ''Michelangelo Merisi da Caravaggio: His Life, His Legend, His Works'' (1953). * Delogu, Giuseppe, ''Caravaggio'' (1964; изворно на италијанском, 1962). * Moir, Alfred, ''Caravaggio'' (1982). * Hibbard, Howard, ''Caravaggio'' (1983). * Spear, Richard E., ''Caravaggio and His Followers'', рев. изд. (1975). * Warwick, Genevieve (изд.), ''Caravaggio: Realism, Rebellion, Reception'' (2006). * Puglisi, Catherine, ''Caravaggio'' (1998). * Robb, Peter, ''The Man Who Became Caravaggio'', (2000). * Varriano, John, ''Caravaggio: The Art of Realism'' (2006). * Langdon, Helen, ''Caravaggio: A Life'' (1998). * Graham-Dixon, Andrew, ''Caravaggio: A Life Sacred and Profane'' (2010). * {{наведена книга| ref=harv|last=Ebert-Schifferer|first=Sybile|title=Caravaggio: The Artist and his work|publisher=Getty Trust Publications|year=2012|id=|publication-place=Los Angeles, United States|type=Art}} * Vodret, Rossella, ''Caravaggio: The Complete Works'' (2010), монографија. * {{наведена книга| ref=harv|last=Janson|first=H. W.|title=Istorija umetnosti – Pregled razvoja likovnih umetnosti od praistorije do danas|publisher=Prosveta|year=1975|id=|publication-place=Beograd, Jugoslavija|type=Umetnost}} * Giulio Mancini's comments on Caravaggio in ''Considerazioni sulla pittura'', c.1617–1621 * Giovanni Baglione's ''Le vite de' pittori'', 1642 * Giovanni Pietro Bellori's ''Le Vite de' pittori, scultori et architetti moderni'', 1672 All have been reprinted in Howard Hibbard's ''Caravaggio'' and in the appendices to Catherine Puglisi's ''Caravaggio''. * {{наведена книга| ref=harv|last=Bayer|first=Andrea| title=Painters of reality : the legacy of Leonardo and Caravaggio in Lombardy |url=http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/96665 | location=New York | publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=2004 |isbn=9781588391162|pages=}} * {{наведена книга| ref=harv|last=Benay|first=Erin|title=Exporting Caravaggio: the Crucifixion of St. Andrew|location=|publisher=Giles Press Ltd|year=2017|isbn=978-1911282242|pages=}} * [[Ralf van Bühren]], ''[http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23753234.2017.1287283 Caravaggio’s ‘Seven Works of Mercy’ in Naples. The relevance of art history to cultural journalism]'', in ''Church, Communication and Culture'' 2 (2017), pp.&nbsp;63–87 * Maurizio Calvesi, ''Caravaggio'', Art Dossier 1986, Giunti Editori (1986) (not available) * {{наведена книга| ref=harv|last=Calvesi|first=Maurizio|title=Le realtà del Caravaggio|url=https://books.google.com/books?id=ZczqAAAAMAAJ|year=1990|publisher=G. Einaudi|location=Torino}} * [[John Denison Champlin]] and Charles Callahan Perkins, Ed., ''Cyclopedia of Painters and Paintings'', Charles Scribner's Sons, New York (1885), p.&nbsp;241 (available at the Harvard's Fogg Museum Library and scanned on Google Books) * {{наведена книга| ref=harv|last=Keith|first=Christiansen| title=A Caravaggio Rediscovered, The Lute Player |url=http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/42365/rec/5 | location=New York | publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1990 |isbn=9780870995750|pages=}} * Andrea Dusio, ''Caravaggio White Album'', Cooper Arte, Roma. {{page|year=2009|isbn=978-88-7394-128-6|pages=}} * {{наведена книга| ref=harv|last=Fried|first=Michael|title=The Moment of Caravaggio|location=|publisher=Yale University Press|year=2010|isbn=9780691147017|pages=}} * Walter Friedlaender, Caravaggio Studies, Princeton. {{page1|location=|publisher=Princeton University Press|year=1955|id=}} * {{наведена книга| ref=harv|last=Gash|first=John|title=Caravaggio|location=|publisher=Chaucer Press|year=2004|isbn=978-1-904449-22-5|pages=}}) * Rosa Giorgi, ''Caravaggio: Master of light and dark – his life in paintings'', Dorling Kindersley. {{page|year=1999|isbn=978-0-7894-4138-6|pages=}} * [[Andrew Graham-Dixon]], ''Caravaggio: A Life Sacred and Profane'', London, Allen Lane. {{page|year=2009|isbn=978-0-7139-9674-6|pages=}} * Jonathan Harr (2005). ''The Lost Painting: The Quest for a Caravaggio Masterpiece''. New York: Random House. ["The Taking of Christ"] * {{наведена книга| ref=harv| last = Hibbard | first = Howard | title=Caravaggio|year=1983|isbn=978-0-06-433322-1|pages=}} * {{наведена книга| ref=harv|last=Harris|first=Ann Sutherland|title=Seventeenth-century Art & Architecture|location=|publisher=Laurence King Publishing|year=2004|isbn=978-1-85669-415-5|pages=}}. * [[Michael Kitson]], ''The Complete Paintings of Caravaggio''. London, Abrams, New edition: Weidenfeld & Nicolson, 1969 and 1986. {{page|year=1967|isbn=978-0-297-76108-2|pages=}} * Pietro Koch, ''Caravaggio – The Painter of Blood and Darkness'', Gunther Edition, (Rome – 2004) * Gilles Lambert, ''Caravaggio'', Taschen. {{page|year=2000|isbn=978-3-8228-6305-3|pages=}} * Helen Langdon, ''Caravaggio: A Life'', Farrar, Straus and Giroux, 1999 (original UK edition 1998). {{page|year=|isbn=978-0-374-11894-5|pages=}} * [[Denis Mahon]] (1947). ''Studies in Seicento Art''. London: Warburg Institute. * {{наведена книга| ref=harv|last=Moir|first=Alfred|authorlink=Alfred Moir|title=The Italian Followers of Caravaggio|location=|publisher=Harvard University Press|year=1967|isbn=978-0674469006|pages=}} * Ostrow, Steven F., review of ''Giovanni Baglione: Artistic Reputation in Baroque Rome'' by Maryvelma Smith O'Neil, ''[[The Art Bulletin]]'', Vol. 85, No. 3 (Sep., 2003), pp.&nbsp;608–611, [http://www.mutualart.com/OpenArticle/Giovanni-Baglione--Artistic-Reputation-i/119746C99929E2DE online text] * Catherine Puglisi, ''Caravaggio'', Phaidon. {{page|year=1998|isbn=978-0-7148-3966-0|pages=}} * [[Peter Robb (author)|Peter Robb]], ''[[M (Peter Robb book)|M]]'', Duffy & Snellgrove, 2003 amended edition (original edition 1998). {{page|year=|isbn=978-1-876631-79-6|pages=}} * Rudolph, Conrad and Steven Ostrow, "''Isaac Laughing'': Caravaggio, Non-traditional Imagery, and Traditional Identification," ''Art History'' 24 (2001) 646–681 * [[John Spike]], with assistance from [[Michèle Kahn Spike]], ''Caravaggio''. with Catalogue of Paintings on CD-ROM. {{page1|publisher=Abbeville Press|location=New York|year=2001|isbn=978-0-7892-0639-8|pages=}} * John L. Varriano, ''Caravaggio: The Art of Realism'', Pennsylvania State University Press (University Park, PA – 2006). {{page|year=|isbn=978-0271027180|pages=}} * [[Rudolf Wittkower]], ''Art and Architecture in Italy, 1600–1750'', Penguin/Yale History of Art. {{page|edition=3rd|year=1973|isbn=978-0300079395|pages=}} * [[Alberto Macchi]], "L'uomo Caravaggio" – Atto unico (pref. Stefania Macioce), AETAS, Roma. {{page|year=1995|isbn=978-88-85172-19-7|pages=}} {{refend}} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Commonscat|Michelangelo Merisi da Caravaggio}} {{refbegin|30em}} * [http://www.bergerfoundation.ch/Caravage/E/ Caravaggio, The Prince of the Night] === Статии и есеи === * Christiansen, Keith. [http://www.metmuseum.org/toah/hd/crvg/hd_crvg.htm “Caravaggio (Michelangelo Merisi) (1571–1610) and his Followers.”] In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. (October 2003) * [https://web.archive.org/web/20100316185329/http://www.fbi.gov/hq/cid/arttheft/europe/italy/italyart.htm FBI Art Theft Notice for Caravaggio's ''Nativity''] * [https://web.archive.org/web/20131203001449/http://vecchiaforma.com/uploads/3/3/3/5/3335127/e21-passion-cvgg.pdf ''The Passion of Caravaggio''] * [https://web.archive.org/web/20131203002442/http://vecchiaforma.com/uploads/3/3/3/5/3335127/e4-cvgg-velz.pdf ''Deconstructing Caravaggio and Velázquez''] * [https://web.archive.org/web/20060207004930/http://www.duffyandsnellgrove.com.au/extracts/m_interview.htm Interview with Peter Robb, author of ''M''] * [https://web.archive.org/web/20060413211634/http://www.rijksmuseum.nl/formats/container_remcar_en.html Compare] Rembrandt with Caravaggio. * [http://www.webexhibits.org/hockneyoptics/post/grundy7.html Caravaggio and the Camera Obscura] * [http://www.vandewerken.nl/teksten/caravaggio%20english.html Caravaggio's incisions by Ramon van de Werken] * [http://www.physorg.com/news155889108.html Caravaggio's use of the Camera Obscura: Lapucci] * [http://painterpatrickswift.blogspot.co.uk/1970/03/some-notes-on-caravaggio-nimbus-1956.html Some notes on Caravaggio – Patrick Swift] * [http://www.robertalapucci.com Roberta Lapucci's website and most of her publications on Caravaggio as freely downloadable PDF] === Умјетнички трудови === * [http://www.caravaggio-foundation.org caravaggio-foundation.org] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240629202446/https://www.caravaggio-foundation.org/ |date=2024-06-29 }} 175 works by Caravaggio * [http://www.ibiblio.org/wm/paint/auth/caravaggio/ Caravaggio, Michelangelo Merisi da Caravaggio WebMuseum, Paris webpage] * [https://web.archive.org/web/20130516081827/http://www.eyegate.com/showgal.php?id=33 Caravaggio's EyeGate Gallery] === Музика === * [http://www.answers.com/topic/jordi-savall-dominique-fernandez-lachrimae-caravaggio Lachrimae Caravaggio, by Jordi Savall, performed by Le Concert des Nations & Hesperion XXI (Article at Answers.com) ] === Видео === * [https://www.youtube.com/watch?v=1KcdgFxmnb4 Каравађо: Живот и умјетнички стил у три слике – [[Национална галерија у Лондону]] (Јутјуб; енглески)] * [https://www.youtube.com/watch?v=Yjx7GM1Li5o Каравађо између небеса и пакла (документарац) Јутјуб (италијански)] * [https://www.youtube.com/watch?v=LkDw-Dzqiw4 Хапшење Христа, документарна анализа (Јутјуб, италијански)] * [https://www.youtube.com/watch?v=xEaRBsMOGSk Реконструкција Каравађове технике и радионице (ботеге) – Јутјуб (италијански)] * [https://www.youtube.com/watch?v=w0q2udIX0fs Каравађова техника (Јутјуб, италијански)] * [http://smarthistory.khanacademy.org/caravaggio-matthew.html ''Caravaggio's Calling of Saint Matthew''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141023233737/http://smarthistory.khanacademy.org/caravaggio-matthew.html |date=2014-10-23 }} at [[Smarthistory]], accessed February 13, 2013 * [http://smarthistory.khanacademy.org/crucifixion-of-st.-peter.html ''Caravaggio's Crucifixion of Saint Peter''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141008035208/http://smarthistory.khanacademy.org/crucifixion-of-st.-peter.html |date=2014-10-08 }}, accessed February 13, 2013 * [http://smarthistory.khanacademy.org/caravaggios-death-of-the-virgin.html ''Caravaggio's Death of the Virgin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141101211252/http://smarthistory.khanacademy.org/caravaggios-death-of-the-virgin.html |date=2014-11-01 }}, accessed February 13, 2013 * [http://smarthistory.khanacademy.org/narcissus-at-the-source.html ''Caravaggio's Narcissus at the Source''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141101211943/http://smarthistory.khanacademy.org/narcissus-at-the-source.html |date=2014-11-01 }}, accessed February 13, 2013 * [https://web.archive.org/web/20130116124302/http://smarthistory.khanacademy.org/contarelli-chapel.html ''Caravaggio's paintings in the Contarelli Chapel, San Luigi dei Francesi''], accessed February 13, 2013 * [http://smarthistory.khanacademy.org/supper-at-emmaus.html ''Caravaggio's Supper at Emmaus''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141011221851/http://smarthistory.khanacademy.org/supper-at-emmaus.html |date=2014-10-11 }}, accessed February 13, 2013 {{refend}} {{DEFAULTSORT:Караваџо, Микелаџело}} [[Категорија:Барокно сликарство]] [[Категорија:Италијански сликари]] [[Категорија:Родени во 1571 година]] [[Категорија:Починати во 1610 година]] [[Категорија:Италијански барокни сликари]] 3xwcvdi24jibla6vyv6gdgdfvbpho43 0 1260411 5543108 5538506 2026-04-21T22:07:22Z Dandarmkd 31127 /* Надворешни врски */ 5543108 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Стар даб во Белскиот манастир 2.jpg|мини|десно|250п|Дабот]] '''Белски даб''', познат и само како '''Дабо(т)''' — [[даб]] од видот на [[благун]]и ({{науч|Quercus pubescens}}) којшто се наоѓа во дворот на [[Белски манастир|Белскиот манастир]]. Дабот се верува дека е стар околу 600 години и со тоа е еден од најстарите претставници на овој вид во регионот. Со закон е заштитен како споменик на природата,<ref name="дабот">{{наведена мрежна страница|author1= Ивица Милевски |author2= Зоран Тунтев |author3= Ирена Ружин |author4= Виолета Јанкова |author5= Јане Вртески |author6= Звонко Наумоски |url=http://bregalnica-ncp.mk/wp-content/uploads/2016/07/Studija_Turizam_vo_IPR_MK-1.pdf|title=Студија за состојбата со потенцијалите за развој на туризмот во Источен плански регион|publisher=Центар за развој на Источен плански регион|language=македонски|accessdate=16 февруари 2021|year=2016|page=46}}</ref> а прогласен е и за природна реткост.<ref name="службен">{{наведена мрежна страница|url=http://www.slvesnik.com.mk/Issues/d6d9417ecafc4c4583f1d395517e17d6.pdf|title=Службен весник на Република Македонија|accessdate=16 февруари 2021|year=7 октомври 2019|page=2-3}}</ref> == Природни особености и околина == Дабот се претпоставува дека е стар околу 600 години.<ref name="дабот"/> Тој е висок 19 м и има обем на стеблото од 5,9 м. Неговата крошна е асиметрична и широко разгранета, а во однос на страните на светот ги има следните големини: 14,3 м кон југ, 10,6 м кон југоисток, 2,4 м кон исток, 8,9 м кон североисток, 9,5 м кон север, 7,8 м кон северозапад, 9,1 м кон запад и 10,5 м кон југозапад.<ref name="службен"/> Под дабот се наоѓаат две големи грамади, кои меѓу жителите се познаи како „камен на плачот“.<ref name="манастир">{{наведена мрежна страница|author1= Ивица Милевски |author2= Зоран Тунтев |author3= Ирена Ружин |author4= Виолета Јанкова |author5= Јане Вртески |author6= Звонко Наумоски |url=http://bregalnica-ncp.mk/wp-content/uploads/2016/07/Studija_Turizam_vo_IPR_MK-1.pdf|title=Студија за состојбата со потенцијалите за развој на туризмот во Источен плански регион|publisher=Центар за развој на Источен плански регион|language=македонски|accessdate=16 февруари 2021|year=2016|page=103-104}}</ref> == Заштита == Во 2003 година биле извршени заштитни зафати на дабот, со коишто бил исчистен од гнили слоеви и [[паразитизам|паразити]], а со тоа се смета дека животниот век му е продолжен за уште околу 100 години. Во 2012 година, дабот бил погоден од [[гром]], неговото стебло било опожарено и претрпел големи оштетувања.<ref name="дабот"/> Во октомври 2019 година, дабот бил прогласен за природна реткост и управувањето со него, вклучувајќи спроведување на активности за негово чување и одржување, му биле доверени на градоначалникот на [[Општина Кочани]].<ref name="службен"/> == Приказна за смокот == Во дабот се верува дека живеел [[Балкански смок|смок]] којшто бил долг околу два метра и честопати излегувал пред посетителите на манастирот, па меѓу народот бил познат како „Светијата“ и затоа никој никогаш не се обидел да го убие или избрка. Со затворањето на дупка од дабот во 2004 година, смокот излегол и оттогаш не е виден. Сепак, мештаните веруваат дека тој нашол друг отвор и сè уште живее во дабот.<ref name="манастир"/> == Поврзано == * [[Белски манастир]] * [[Бели]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница-ред|Beli Oak}} {{coord|41|56|14|N|22|22|21.3|E|display=title|type:landmark_region:MK}} [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Белски манастир]] [[Категорија:Бели]] [[Категорија:Споменици на природата на Македонија]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] s8bfhhzon9knb3qece36goxgpwdx5hv 0 1268938 5543228 5203184 2026-04-22T03:23:33Z Bjankuloski06 332 /* Содржина */ 5543228 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за книга | name = Македонски народни песни | title_orig = | translator = | image = [[Податотека:Македонски народни песни, Јосиф Чешмеџиев, 1952.jpg|250п]] | image_caption = Прва страница од оригиналното издание | author = [[Јосиф Чешмеџиев]] | cover_artist = | country = [[Бугарија]] | language = [[Македонски јазик|македонски]], [[Бугарски јазик|бугарски]] | series = | genre = [[Македонски народни песни]] | publisher = „Наука и изкуство“, [[Софија]] | release_date = [[1952]] г. | media_type = | pages = | isbn = }} '''''„Македонски народни песни“''''' — [[антологија]] песни во обработка и редакција од [[македонци|македонскиот]] [[композитор]] [[Јосиф Чешмеџиев]], заедно со [[Иван Ќулев]] и [[Панчо Владигеров]], издадена од „Наука и изкуство“ во [[Софија]], [[1952]] г.<ref name="Marko Kitevski 1">„Јосиф Чешмеџиев, Македонски народни песни“, проф. д-р [[Марко Китевски]], Камелеон, 2009 г., Скопје</ref><ref name="Marko Kitevski 2">„Јосиф Чешмеџиев, Македонски народни песни“, проф. д-р [[Марко Китевски]], Гирланда, 2017 г., Скопје</ref> == Содржина == Збирката содржи вкупно 19 песни од селата [[Обидим]], [[Лешница (Горноџумајско)|Лешница]], [[Слаштен]], [[Долно Броди]] (Драмско), [[Везме|Безме]], [[Брезница (Неврокопско)|Брезница]], [[Калапот]], [[Плетена]] итн. Застапени се песните: „[[Хајдути]]“, „[[Мома војвода]]“, „[[Будимски јунаци]]“, „[[Затворница]]“, „[[Пиринска овчарка]]“, „[[Слана ме попари]]“,„[[Соракинка мала мома]]“, „[[Бела Неда]]“, „[[Сон ме ломи]]“, и др. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонски стихозбирки]] [[Категорија:Зборници]] [[Категорија:Стихозбирки на Јосиф Чешмеџиев]] b584rpqrlgy5kmnx1hyco65b6giykmv 0 1271101 5542995 4572691 2026-04-21T19:22:08Z ~2026-24490-87 132450 Здраво, не постојат Бошко и Стефан Стефановиќ, се работи за истата личност. Можеби Бошко е партизанско име? Сепак, Славко Матовски како алфа и омега на клубот и спортското друштво, но и современик и сведок (само две години помлад од Треф) несомнено е покредибилен извор. Инаку, логорот се вика Ботн, а не Боти, ова е печатарска грешка која се провлекува дури и во книгата на Матовски. Извор: https://en.wikipedia.org/wiki/Blood_Road 5542995 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност|image_name=Bosko Stefanovic.jpg|име=Стефан Стефановиќ|роден-дата=[[1925]] година|роден-место=[[Скопје]], [[Македонија]] под окупација на [[Кралство СХС]]|починал-дата=јули, [[1943]]|починал-место=Концентрационен логор Ботн, [[Норвешка]]|починал-причина=Застрелан при обид да избега од логорот.}} '''Стефан Стефановиќ - Треф''' ({{роден|||1925}} во {{Роден во|Скопје||}} — {{починат||јули|1943}} во Рогнан, {{Починат во|Норвешка||}}) — [[Македонија|македонски]] и југословенски партизан, борец за слобода на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]], учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]] и фудбалер.<ref name=":12">{{Наведена книга|title=Беа, загинаа, останаа|first=Боро Кралевски и други|publisher=Историски Архив|year=1969|isbn=|location=Скопје|pages=303}}</ref> == Животопис == Потекнувал од сиромашно семејство. Татко му работел како служител во Хипотекарна банка. Основно училиште и еден клас трговска академија завршил во [[Скопје]]. Војната му го прекинала натамошното образование. Многу млад се вклучил во напредното движење. Во [[1940]] година станал член на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|СКОЈ]]. По окупацијата на земјата собрал поголемо количество експлозив и го чувал во својата куќа. Купил и машина за пишување но, окупаторот го протерал за [[Србија]]. По доаѓањето во [[Ниш]] го продолжил не само учењето во Трговската академија, туку и политичката дејност. Заедно со други активисти во училиштето создале многу силна скојевска организација. Кон крајот на [[1941]] година бил примен за член на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]]. Како комунист ги раководел скоевските активисти. Во [[1942]] година како последица на голема провала била затворен и одведен во полиција. Во мај [[1942]] година бил префрлен во концентрационен логор во [[Германија]], а подоцна префрлен во злогласниот концентрационен логор Ботн, во [[Норвешка]]. Во јули [[1943]] година се обидел да побегне од логорот, но при бегството бил убиен од Германците.<ref name=":12"/> Еден е од 14-мината фудбалери и функционери на Фудбалскиот клуб Работнички загинати во движењето на отпорот. Според податоците предочени од Славко Матовски во монографијата издадена по повод 40-годишнината од основањето на СД Работнички, Треф бил еден од најсаканите играчи на клубот во воените години. Приврзаноста на публиката ја стекнал со својата борбеност на позицијата десно крило.<ref>{{Наведена книга|title=40 години Спортско друштво „Работнички“|last=Матовски|first=Славко|publisher=СД Работнички|year=1977|location=Скопје}}</ref> == Поврзано == * [[Стефан Стефановиќ - Треф]] (првотимец на [[ФК Работнички]]) == Наводи == <references /> 5dzxf8o4ipr8wnmpvqtrfgpp47bobjl 0 1284443 5542930 5530747 2026-04-21T16:33:17Z Golf5plus 108702 5542930 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Викторија Анѓушева | портрет = Викторија Анѓушева.jpg | рх = | опис = | роден-дата = {{роден на и возраст|df=yes|1959|12|1}} | роден-место = [[Скопје]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | националност = [[Македонија|Македонка]] | народност = [[Македонци|Македонка]] | познат = по улогите во: <br>[[Македонски народни приказни]]<br>[[Трст виа Скопје]]<br>[[Втора смена]]<br>[[Погрешно време (телевизиска серија)|Погрешно време]]<br>[[На наш начин]] | занимање = [[глумица]] }} '''Викторија Анѓушева''' (р. {{роден на|1|декември|1959}}, [[Скопје]]) — [[Македонија|македонска]] театарска, филмска и телевизиска [[глумица]]. == Животопис == Таа дипломирала актерска игра на [[Факултет за драмски уметности - Скопје|Факултетот за драмски уметности]] во класата на [[професор]]от [[Вукан Диневски]] во [[1982]] година. Во [[1983]] година, била вработена во [[Драмски театар - Скопје]], каде останала сè до нејзиното пензионирање во [[2023]] година. Таа е еден од основачите на независниот патувачки театар за деца "Театар Среќа" во 2013 година, заедно со: [[Ѓорѓи Тодоровски]], [[Душица Стојановска]] и Елизабета Клинчаревска-Младеновска. Вршела натсихронизација на турски серии за [[Сител|Сител Телевизија]] од 2012 до 2023 година. И повторно од [[2026]] година. '''Театарски претстави''' * Чурупикало (Панургиј или Прекрасни преправачи, 1980), [[Русомир Богдановски]], режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * Прва девојка (Сомнително лице, 1981), Бранислав Нушиќ, режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * Чудовиште (Капетанот Џон Пиплфокс, 1981), Душан Радовиќ, режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * Јајцето (Мачорот Џингискан и Мики траси, 1982), Весна Парун, режисер: Звездана Ладика, Драмски театар - Скопје * Црниот Анѓел (Јадигар, 1983), Васе Манчев, режисер: Борко Зафировски, Драмски театар - Скопје * (Умна глава, 1983), [[Оливера Николова]], режисер: [[Кирил Ќортошев]], Драмски театар - Скопје * Наталија Митиќ (Карамазови, 1984), Душан Јовановиќ, режисер: Паоло Маџели, Драмски театар - Скопје * Пил (Крал Иби, 1984), Алфред Жари, режисер: [[Димитар Станковски]], Драмски театар - Скопје * Кристина ( Дупло дно, 1984), [[Горан Стефановски]], режисер: [[Слободан Унковски]], Драмски театар - Скопје * Снеже/ Кате/ Шут (Патување низ сонот на бајките, 1985), Симе Илиев, режисер: [[Димитар Станковски]], Драмски театар - Скопје * Вештерката (Авантуритена Понг и Луси, 1985), Доди Смит, режисер: [[Душан Наумовски]], Драмски театар - Скопје * Танчарката (Тетовирани души, 1985), [[Горан Стефановски]], режисер: Паоло Маџели, Драмски театар - Скопје * Брук Естон (Хаос зад кулисите, 1985), Мајкл Фрејн, режисер: [[Димитрие Османли]], Драмски театар - Скопје * Иза (Ивона, Кнегиња Бургундска, 1985), Витолд Гомбрович, режисер: [[Владо Цветановски]], Драмски театар - Скопје * Глумица (Коприварник, 1986), [[Иван Карадак]], режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * (Патувачкиот театар Шопаловиќ, 1986), Љубомир Симовиќ, режисер: Васил Ќортошев, Драмски театар - Скопје * Мадам Иванова (Зојкиниот стан, 1986), Михаик Афанасиевич, режисер: Стојан Стојановски, Драмски театар - Скопје * Аделаид (Смртта на Дантон, 1987), Георг Бихнер, режисер: Петер Вечек, Драмски театар - Скопје * Фелице (Стапица, 1987), Тадеуш Ружевич, режисер: Богдан Хусаковски, Драмски театар - Скопје * Втората ќерка (Медеја, 1989), Дане Зајц, режисер: Вито Тауфер, Драмски театар - Скопје * Дива (Дедо Мраз во Соновија, 1989), Симе Илиев, режисер: Димитар Христов, Драмски театар - Скопје * (Ало будење, 1990), Зафир Хаџиманов, режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * Клеопатра (Самоубиец, 1990), Николај Ердман, режисер: [[Бранко Ставрев]], Драмски театар - Скопје * Јунона (Бура, 1992), [[Вилијам Шекспир]], режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * Жената (Прости дарови, 1993), Карма Ибзен, режисер: Карма Ибзен, Драмски театар - Скопје * Жената на Муциј (Калигула, 1993), Арбер Ками, режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * Филенета (Жени во народното собрание, 1994), Аристофан, режисер: Васил Христов, Драмски театар - Скопје * Праска (Шегите на прасињата, 1994), Симе Илиев, режисер: [[Мите Грозданов]], Драмски театар - Скопје * Бети (Питачка опера, 1996), Вецлав Хавек, режисер: [[Горан Тренчовски]], Драмски театар - Скопје * (Дедо Мраз и Феферона, 1996), Томе Арсовски, режисер: [[Мите Грозданов]], Драмски театар - Скопје * (Заводникот од западниот свет, 1997), Џон Милингтон, режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * (Сон на летната ноќ, 2001), Вилијам Шекспир, режисер: [[Димитар Станковски]], Драмски театар - Скопје * Меј (Мачка на вжештен лимен покрив, 2003) * (Како се станува цар, 2003), [[Афродита Кирјаковска]], режисер: [[Зоја Бузалковска]], Драмски театар - Скопје * Селанка (Хамлет од Долно Гаштани, 2004), Иво Брешан, режисер: [[Мето Јовановски (глумец)|Мето Јовановски]], Драмски театар - Скопје * Жена (Дон Жуан, 2005), режисер: Александар Поповски, Драмски театар - Скопје * Англиски конзул (Македонска крвава свадба, 2012), [[Војдан Чернодрински]], режисер: Сташа Зуровац, Драмски театар - Скопје * Наталија Степановна (Мажачка и тепачка, 2013), [[Антон Павлович Чехов]], режисер: [[Младен Крстевски]], Театар Арт вени види * Блаже (Солунски патрдии, 2013), [[Миле Попоски]], режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * Чудовиште (Капетанот Џон Пиплфокс, 2014), Душан Радовиќ, режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * (Дедо Мраз кај црвенкапа, 2018), режисер: Викторија Анѓушева, Театар Арт Вени види * Принцезата Ева (Солта поскапа од злато, 2021), [[Афродита Кирјаковска]], режисер: Викторија Анѓушева, Театар Арт Вени види * Кловн (Новогодишни желби, 2022), режисер: Викторија Анѓушева, Театар Арт Вени види 2022 * Кловн (Убавата принцеза Галена, 2023), [[Афродита Кирјаковска]], режисер: Викторија Анѓушева, Театар Среќа * (Дедо Мраз не сака сите, 2024), режисер: Викторија Анѓушева, Театар Среќа * (Дедо Мраз, Стич Енџел, 2025), режисер: Викторија Анѓушева, Театар Среќа == Филмографија == Анѓушева ги остварила филмските улоги:<ref>{{нмс| title=Viktorija Andjuseva | url=https://www.imdb.com/name/nm1846414/ | work= | publisher=IMDb | date= | accessdate=5 февруари 2023}}</ref> {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм''' | '''Улога''' |- | 1979 || [[Наши години]] ТВ-серија || |- | 1982 || [[Илинден (телевизиска серија)|Илинден]] ТВ-серија || |- | 1983 || [[Премиера]] ТВ-филм || |- | 1985 || [[На наш начин]] ТВ-филм || |- | 1985 || [[Дупло дно]] ТВ-филм || |- | 1985 || [[Тетовирани души]] ТВ-филм || |- | 1986 || [[Состојба пред инфаркт]] ТВ-филм || Татјана |- | 1986 || [[Климент Охридски (филм)|Климент Охридски]] ТВ-филм || |- | 1988 || [[Чук, чук Стојанче]] ТВ-серија || |- | 1988 || [[Втора смена]] ТВ-серија || Продавачката |- | 1990 || [[Македонски народни приказни]] ТВ-серија || |- | 1990 || [[Трст виа Скопје]] ТВ-серија || |- | 1994 || [[Прекалени]] ТВ-серија || Госпоѓата |- | 2000 || [[Погрешно време (телевизиска серија)|Погрешно време]] ТВ-серија || Мира |- | 2003 || [[Митке-Коштан-Гркљан]] ТВ-филм || |- | 2006 || [[Патување со Рабробил]] ТВ-филм || |- | 2010-2011 || [[Од денес за утре (телевизиска серија)|Од денес за утре]] ТВ-серија || Жена од киоск |- | 2010-2012 || [[Македонски стари приказни]] ТВ-серија || |- | 2016 || [[Дете]] ТВ-филм || Мајка |- | 2017 || [[Наградата]] ТВ-филм || |- | 2022 || [[Ручек (филм)|Ручек]] ТВ-филм || Гласот |} == Надворешни врски == * [https://www.dramskiteatar.com.mk/about|144/viktorija-angjusheva Животопис на Викторија Анѓушева] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20231214010057/https://www.dramskiteatar.com.mk/about%7C144/viktorija-angjusheva |date=2023-12-14 }}, Драмски театар. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Анѓушева, Викторија}} [[Категорија:Глумици од Скопје]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] fi0ktehlv3416xf2s0do6ir3stncl7g 5542931 5542930 2026-04-21T16:33:37Z Golf5plus 108702 5542931 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Викторија Анѓушева | портрет = Викторија Анѓушева.jpg | рх = | опис = | роден-дата = {{роден на и возраст|df=yes|1959|12|1}} | роден-место = [[Скопје]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | националност = [[Македонија|Македонка]] | народност = [[Македонци|Македонка]] | познат = по улогите во: <br>[[Македонски народни приказни]]<br>[[Трст виа Скопје]]<br>[[Втора смена]]<br>[[Погрешно време (телевизиска серија)|Погрешно време]]<br>[[На наш начин]] | занимање = [[глумица]] }} '''Викторија Анѓушева''' (р. {{роден на|1|декември|1959}}, [[Скопје]]) — [[Македонија|македонска]] театарска, филмска и телевизиска [[глумица]]. == Животопис == Таа дипломирала актерска игра на [[Факултет за драмски уметности - Скопје|Факултетот за драмски уметности]] во класата на [[професор]]от [[Вукан Диневски]] во [[1982]] година. Во [[1983]] година, била вработена во [[Драмски театар - Скопје]], каде останала сè до нејзиното пензионирање во [[2023]] година. Таа е еден од основачите на независниот патувачки театар за деца "Театар Среќа" во 2013 година, заедно со: [[Ѓорѓи Тодоровски]], [[Душица Стојановска]] и Елизабета Клинчаревска-Младеновска. Вршела натсихронизација на турски серии за [[Сител|Сител Телевизија]] од 2012 до 2023 година. И повторно од 2026 година. '''Театарски претстави''' * Чурупикало (Панургиј или Прекрасни преправачи, 1980), [[Русомир Богдановски]], режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * Прва девојка (Сомнително лице, 1981), Бранислав Нушиќ, режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * Чудовиште (Капетанот Џон Пиплфокс, 1981), Душан Радовиќ, режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * Јајцето (Мачорот Џингискан и Мики траси, 1982), Весна Парун, режисер: Звездана Ладика, Драмски театар - Скопје * Црниот Анѓел (Јадигар, 1983), Васе Манчев, режисер: Борко Зафировски, Драмски театар - Скопје * (Умна глава, 1983), [[Оливера Николова]], режисер: [[Кирил Ќортошев]], Драмски театар - Скопје * Наталија Митиќ (Карамазови, 1984), Душан Јовановиќ, режисер: Паоло Маџели, Драмски театар - Скопје * Пил (Крал Иби, 1984), Алфред Жари, режисер: [[Димитар Станковски]], Драмски театар - Скопје * Кристина ( Дупло дно, 1984), [[Горан Стефановски]], режисер: [[Слободан Унковски]], Драмски театар - Скопје * Снеже/ Кате/ Шут (Патување низ сонот на бајките, 1985), Симе Илиев, режисер: [[Димитар Станковски]], Драмски театар - Скопје * Вештерката (Авантуритена Понг и Луси, 1985), Доди Смит, режисер: [[Душан Наумовски]], Драмски театар - Скопје * Танчарката (Тетовирани души, 1985), [[Горан Стефановски]], режисер: Паоло Маџели, Драмски театар - Скопје * Брук Естон (Хаос зад кулисите, 1985), Мајкл Фрејн, режисер: [[Димитрие Османли]], Драмски театар - Скопје * Иза (Ивона, Кнегиња Бургундска, 1985), Витолд Гомбрович, режисер: [[Владо Цветановски]], Драмски театар - Скопје * Глумица (Коприварник, 1986), [[Иван Карадак]], режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * (Патувачкиот театар Шопаловиќ, 1986), Љубомир Симовиќ, режисер: Васил Ќортошев, Драмски театар - Скопје * Мадам Иванова (Зојкиниот стан, 1986), Михаик Афанасиевич, режисер: Стојан Стојановски, Драмски театар - Скопје * Аделаид (Смртта на Дантон, 1987), Георг Бихнер, режисер: Петер Вечек, Драмски театар - Скопје * Фелице (Стапица, 1987), Тадеуш Ружевич, режисер: Богдан Хусаковски, Драмски театар - Скопје * Втората ќерка (Медеја, 1989), Дане Зајц, режисер: Вито Тауфер, Драмски театар - Скопје * Дива (Дедо Мраз во Соновија, 1989), Симе Илиев, режисер: Димитар Христов, Драмски театар - Скопје * (Ало будење, 1990), Зафир Хаџиманов, режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * Клеопатра (Самоубиец, 1990), Николај Ердман, режисер: [[Бранко Ставрев]], Драмски театар - Скопје * Јунона (Бура, 1992), [[Вилијам Шекспир]], режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * Жената (Прости дарови, 1993), Карма Ибзен, режисер: Карма Ибзен, Драмски театар - Скопје * Жената на Муциј (Калигула, 1993), Арбер Ками, режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * Филенета (Жени во народното собрание, 1994), Аристофан, режисер: Васил Христов, Драмски театар - Скопје * Праска (Шегите на прасињата, 1994), Симе Илиев, режисер: [[Мите Грозданов]], Драмски театар - Скопје * Бети (Питачка опера, 1996), Вецлав Хавек, режисер: [[Горан Тренчовски]], Драмски театар - Скопје * (Дедо Мраз и Феферона, 1996), Томе Арсовски, режисер: [[Мите Грозданов]], Драмски театар - Скопје * (Заводникот од западниот свет, 1997), Џон Милингтон, режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * (Сон на летната ноќ, 2001), Вилијам Шекспир, режисер: [[Димитар Станковски]], Драмски театар - Скопје * Меј (Мачка на вжештен лимен покрив, 2003) * (Како се станува цар, 2003), [[Афродита Кирјаковска]], режисер: [[Зоја Бузалковска]], Драмски театар - Скопје * Селанка (Хамлет од Долно Гаштани, 2004), Иво Брешан, режисер: [[Мето Јовановски (глумец)|Мето Јовановски]], Драмски театар - Скопје * Жена (Дон Жуан, 2005), режисер: Александар Поповски, Драмски театар - Скопје * Англиски конзул (Македонска крвава свадба, 2012), [[Војдан Чернодрински]], режисер: Сташа Зуровац, Драмски театар - Скопје * Наталија Степановна (Мажачка и тепачка, 2013), [[Антон Павлович Чехов]], режисер: [[Младен Крстевски]], Театар Арт вени види * Блаже (Солунски патрдии, 2013), [[Миле Попоски]], режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * Чудовиште (Капетанот Џон Пиплфокс, 2014), Душан Радовиќ, режисер: [[Коле Ангеловски]], Драмски театар - Скопје * (Дедо Мраз кај црвенкапа, 2018), режисер: Викторија Анѓушева, Театар Арт Вени види * Принцезата Ева (Солта поскапа од злато, 2021), [[Афродита Кирјаковска]], режисер: Викторија Анѓушева, Театар Арт Вени види * Кловн (Новогодишни желби, 2022), режисер: Викторија Анѓушева, Театар Арт Вени види 2022 * Кловн (Убавата принцеза Галена, 2023), [[Афродита Кирјаковска]], режисер: Викторија Анѓушева, Театар Среќа * (Дедо Мраз не сака сите, 2024), режисер: Викторија Анѓушева, Театар Среќа * (Дедо Мраз, Стич Енџел, 2025), режисер: Викторија Анѓушева, Театар Среќа == Филмографија == Анѓушева ги остварила филмските улоги:<ref>{{нмс| title=Viktorija Andjuseva | url=https://www.imdb.com/name/nm1846414/ | work= | publisher=IMDb | date= | accessdate=5 февруари 2023}}</ref> {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм''' | '''Улога''' |- | 1979 || [[Наши години]] ТВ-серија || |- | 1982 || [[Илинден (телевизиска серија)|Илинден]] ТВ-серија || |- | 1983 || [[Премиера]] ТВ-филм || |- | 1985 || [[На наш начин]] ТВ-филм || |- | 1985 || [[Дупло дно]] ТВ-филм || |- | 1985 || [[Тетовирани души]] ТВ-филм || |- | 1986 || [[Состојба пред инфаркт]] ТВ-филм || Татјана |- | 1986 || [[Климент Охридски (филм)|Климент Охридски]] ТВ-филм || |- | 1988 || [[Чук, чук Стојанче]] ТВ-серија || |- | 1988 || [[Втора смена]] ТВ-серија || Продавачката |- | 1990 || [[Македонски народни приказни]] ТВ-серија || |- | 1990 || [[Трст виа Скопје]] ТВ-серија || |- | 1994 || [[Прекалени]] ТВ-серија || Госпоѓата |- | 2000 || [[Погрешно време (телевизиска серија)|Погрешно време]] ТВ-серија || Мира |- | 2003 || [[Митке-Коштан-Гркљан]] ТВ-филм || |- | 2006 || [[Патување со Рабробил]] ТВ-филм || |- | 2010-2011 || [[Од денес за утре (телевизиска серија)|Од денес за утре]] ТВ-серија || Жена од киоск |- | 2010-2012 || [[Македонски стари приказни]] ТВ-серија || |- | 2016 || [[Дете]] ТВ-филм || Мајка |- | 2017 || [[Наградата]] ТВ-филм || |- | 2022 || [[Ручек (филм)|Ручек]] ТВ-филм || Гласот |} == Надворешни врски == * [https://www.dramskiteatar.com.mk/about|144/viktorija-angjusheva Животопис на Викторија Анѓушева] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20231214010057/https://www.dramskiteatar.com.mk/about%7C144/viktorija-angjusheva |date=2023-12-14 }}, Драмски театар. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Анѓушева, Викторија}} [[Категорија:Глумици од Скопје]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] svlw62eq7h7gehfaexly00w2tupto8q 0 1288394 5543341 5495119 2026-04-22T11:14:56Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543341 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Royal Coat of arms of Serbia (1882–1918).svg|десно|200п|[[Грб Србије]]]] '''Список на српски владетели'' опфаќа [[Срби|српски]] [[владетел]]и ([[жупан]]и, [[кнез]]ови, [[деспот]]и, [[крал]]еви и [[цар]]еви) подредени според [[држави]] со кои владееле. == Список на српски владетели пред [[8-от век]] == * [[Дерван]], српски кнез во [[Чешко Полабље]] (пpeд [[630]]—[[636]]){{sfn|Curta|2001|p=331}}<ref>[[Псеудофредегарова хроника]], [[8. век]]</ref> * [[Непознат кнез]], веројатно брат на кнезот Дeрван, нajверојатно кpaлот [[Само]], (од околу [[626]] — до околу [[658]]) година. Cовременик на царот [[Ираклије]] (610—641)година. == Список на владетели од територија на Србија == {{Српска култура}} * [[Вишеслав]], кнез (околу 780 — околу 814){{sfn|Благојевиќ|Медаковиќ|2000}}{{sfn|Логос|2017|p=75, 88 са напоменом 481}} * [[Радослав Вишеславиќ]], кнез (околу 814 — околу 820),{{sfn|Ќирковиќ|2008|p=14}} син на Вишеслав * [[Просигој]], кнез (околу 820 — околу 830){{sfn|Благојевиќ|Медаковиќ|2000}}{{sfn|Живковиќ|2006}}, син на Радославов * [[Властимир]], кнез (околу 830 — околу 851){{sfn|Благојевиќ|Медаковиќ|2000}}{{sfn|Живковиќ|2006}}, син на Просигојев * [[Мутимир]], кнез (околу 851—891), син на Властимиров * [[Прибислав Мутимировиќ]], кнез (891—892), син на Мутимиров * [[Петар Гојниковиќ]], кнез (892—917), син на Мутимировиот брата [[Гојник]] * [[Павле Брановиќ]], кнез (917—920), внук на Мутимир, од синот [[Бран Мутимировиќ|Бран]] * [[Захарија Прибислављевиќ]], големиот жупан (920—924), син на Прибиславов ''Србија под [[Прво бугарско царство|Бугарија]] ([[924]]—[[927]])'' * [[Часлав Клонимировиќ]], кнез (927—950/960) * [[Тихомир I (велики жупан)|Тихомир]], големиот жупан (950/960—969){{sfn|Живковиќ|2006|p=73}} ''Србија под [[Византиско Царство|Византија]] ([[969]] — околу [[998]], околу [[1018]]— околу [[1084]]) и [[Самоилово Царство|Самаиловото Царство]] (околу [[998]] — околу 1018)'' ** Јован, протоспатар, стратег и [[катепан Рас]] (971—976)<ref>Бојана Крсмановиќ, Љубомир Максимовиќ, [[Срѓан Рајковиќ|С. Рајковиќ]]; The Byzantine province in change : (on the threshold between the 10th and the 11th century), Belgrade : Serbian Academy of Sciences and Arts, Institute for Byzantine Studies ; Athens : National Hellenic research foundation, Institute for Byzantine research (2008)</ref> ** [[Константин Диоген]], стратег на [[Србија]] и [[Сирмијум]]от (1018—1029)<ref>Историја српског народа 1. стр. 172—174</ref> * [[Петрислав (жупан)|Петрислав]], жупан (1067/8—1075){{sfn|Живковиќ|2006}} * [[Вукан (рашкиот голем жупан)|Вукан]], жупан (околу 1083—1112), * [[Урош I Вукановиќ]], големот жупан (1112—1146), внук на Вукан * [[Урош II Вукановиќ]], големот жупан (1146—1155) * [[Деса Вукановиќ]], жупан (1155—1162), голем жупан (1162—1165) ** (?) [[Урош II Примислав|Урош II Вукановиќ]], голем жупан (1156—1162) ** (?) [[Белош Вукановиќ]], голем жупан (1162) * [[Тихомир Завидовиќ]], голем жупан (1165—1166) * [[Стефан Немања]], голем жупан (1165/66-1196){{sfn|Новаковиќ|1958|p=179, 186-187}} * [[Стефан Првовенчани|Стефан Немања II Немањиќ (Првовенчани)]],<ref>Како лично име за Првовенчани (Немања Втори) честопати се пишува „Стефан Немањиќ“. Сепак, „Стефан Немањиќ“ е и крал Драгутин (Стефан Драгутин Немањиќ), и крал Дечански (Стефан У. III Д. Немањиќ) и сите останати владетели од тоа [[Немањиќи|семејство]]. Изгледа дека не е во согласност со правописот за еден од владетелите од семејството Немањиќи како лично име да се употреби само „Стефан“, или само „Стефан Немањиќ“. „Стефан“ може правилно да се користи само заедно со личното име, во овој случај „Стефан Немања Втори“, или со прекарот „Стефан Првовенчани“. Немањиќи (и нивните писари) користеле форми како „Симеон Немања Први“ и „Урош Трети“, но никогаш не користеле форми како „Стефан Втори“ и слично. Од тоа се гледа дека за Немањиќи (и нивните писари) личните имиња на владетелите од тоа семејство се Немања и Урош, но не и „Стефан“. „Стефан“ се употребувало во значење на функција во државата, т.е. само како „Овенчан“ (Крунисан). Поради тоа, „Стефан Немањиќ“ е само воопштено „Овенчан Немањиќ“, а лично име морало да биде: Немања (Втори), Радослав и слично.</ref> голем жупан (1196—1202) и (1204—1217, или 1219), крал (1217, или 1219—1227){{sfn|Логос|2017|p=160—168 са напоменом 818. Опис крунисања Првовенчаног у сачуваним писаним изворима није потпуно јасан. Зато су се појавила мишљења да је крунисан два пута, то јест и 1217. и 1221. године. Постоји и треќе мишљење да је било само једно крунисање вероватно крајем 1219. године, или најкасније почетком 1220}} * [[Вукан Немањиќ]], голем жупан (1202—1204) * [[Стефан Радослав]], крал (1227—1233/34){{sfn|Логос|2017|p=169—172}} * [[Стефан Владислав]], крал (1233/34—1241/42){{sfn|Логос|2017|p=171—173, 178, 183}} * [[Стефан Урош I]], крал (1241/42—1276){{sfn|Логос|2017|p=173, 178, 183}} * [[Јелена Анжујска]], кралица (1276—1314), владетелка на [[Приморски земји|Зета]], [[Требиње]], [[Плав]] и [[Ибар|Поибарје]] * [[Стефан Драгутин]], крал на [[Србија]] (1276—1282), крал на [[Срем]] (1284—1316) * [[Стефан Владислав II]], крал на Срем (1316. и 1321—1325), син на Драгутин * [[Стефан Урош II Милутин]], крал на Србија (1282—1321) * [[Стефан Урош III Дечански]], крал на Србија (1321—1331) * [[Стефан Душан]], крал на Србија (1331—1345), цар (1345—1355) * [[Стефан Урош V]], цар (1355—1371) * [[Симеон Урош Немањиќ]], цар на Епир и Тесалија (1359—1371) * [[Јован Урош]], цар на Епир (1371—1372), син на царот Симеон (Синиша) * [[Вукашин Мрњавчевиќ]], крал (1365—1371) * [[Марко Краљевиќ]], крал (1371—1395) * [[Лазар Хребељановиќ]], кнез (1371—1389) * [[Вук Бранковиќ]], господар на [[Косово и Метохија|Косово]] (1371—1398) * [[Милица Хребељановиќ|„Царица” Милица Хребељановиќ]], (1389—1393) * [[Стефан Лазаревиќ]], кнез (1393—1402), деспот (1402—1427) * [[Ѓураѓ Бранковиќ]], деспот на Србија (1427—1456) * [[Јерина Бранковиќ]], деспотица-регент (1456—1457) * [[Лазар Бранковиќ]], деспот на Србија (''1456''/1457—1458) * [[Стефан Бранковиќ]], деспот на Србија (1458) * [[Стефан Томашевиќ Котроманиќ|Стефан Томашевиќ]], краљевиќ на [[Босна]] и деспот на Србија (1458—1459) ''Србија под [[Османлиско царство|Османлиско Царство]] (1459—1804)'' * [[Вук Бранковиќ (деспот)|Вук Бранковиќ]], деспот на Србија (1471—1485) * [[Ѓорѓе Бранковиќ (деспот)|Ѓорѓе Бранковиќ]], деспот на Србија (1486—1496) * [[Јован Бранковиќ]], деспот на Србија (1496—1502) * [[Иваниш Бериславиќ]], деспот на Србија (1504—1514) * [[Стефан Бериславиќ]], деспот на Србија (1520—1535) * [[Јован Ненад]], самонаречен српски цар (1526—1527) * [[Радослав Челник]], војвода сремски (1527—1530), врховен војсководец на царот Јован Ненад * [[Радич Божиќ]], деспот на Србија (1527—1528) * [[Павле Бакиќ]], деспот на Србија (1537) * [[Стефан Штиљановиќ]], деспот на Србија (1537—1540) * [[Јован Монастерлија]], подвојвода на Србите во Австрија (1691—1706) == Список на владетели после [[Прво српско востание|Првото српско востание]] == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Слика !! Име !! Династија !! Датум на раѓање !! Датум на смрт !! Владетелство !! Напомени |- | [[Податотека:Karađorđe Petrović, by Vladimir Borovikovsky, 1816.jpg|99п]] || [[Караѓорѓе Петровиќ]] || [[Караѓорѓевиќи]] || 16 ноември 1768 година || 26 јули 1817 година || [[14 февруари]] [[1804]] година — [[7 октомври]] [[1813]]година || Бил водач на првото српско востание. |- | [[Податотека:Miloš Obrenović 1848.jpg|99п]] || [[Милош Обреновиќ]] || [[Обреновиќи]] || 18 март 1780 година || 26 септември 1860 година || [[6 ноември]] [[1817]] — [[25 јуни]] [[1839]] година || Бил водач на второто српско востание. |- | [[Податотека:Milan Obrenović II, Prince of Serbia.jpg|99п]] || [[Милан Обреновиќ (кнез)|Милан Обреновиќ]] || [[Обреновиќи]] || 21 октомври 1819 година || 8 јули 1839 година || [[13 јуни]] 1839 година — [[8 јули]] 1839 година || Починал од непозната болест. |- |[[Податотека:Mihailo Obrenović III.jpg|безоквира|99п]] |[[Михаило Обреновиќ]] |[[Обреновиќи]] |16 септември 1823 година |29 мај 1868 година |[[8 јули]] 1839 — [[14 септември]] [[1842]] година | |- |[[Податотека:Knez aleksandar karadjordjevic.jpg|безоквира|99п]] |[[Александар Караѓорѓевиќ (кнез)|Александар Караѓорѓевиќ]] |[[Караѓорѓевиќи]] |11 октомври 1806 година |3 мај 1885 година |[[14 септември]] 1842 година — [[23 декември]] [[1858]] година |Син на Караѓорѓе Петровиќ. |- |[[Податотека:Miloš Obrenović 1848.jpg|99п]] |[[Милош Обреновиќ]] |[[Обреновиќи]] |18 март 1780 година |26 септември 1860 година |[[23 декември]] 1858 — 26 септемвари [[1860]] година |2 пат станал кнез. |- |[[Податотека:Mihailo Obrenović III.jpg|безоквира|99п]] |[[Михаило Обреновиќ]] |[[Обреновиќи]] |16 септември 1823 година |29 мај 1868 година |[[26 септември]] 1860 — [[10 јуни]] [[1868]] година |Извршен атентат на него во Кошутњак. Втор пат станал кнез. |- |[[Податотека:KraljMilanObrenović.jpg|безоквира|99п]] |[[Милан Обреновиќ]] |[[Обреновиќи]] |22 август 1854 година |11 февруари 1901 година |[[10 јуни]] 1868 година — [[6 март]] 1882 година |Бил прв крал по Првото српско востание. |- | colspan="7" |''намесници:[[Миливоје Петровиќ Блазнавац]], [[Јован Ристиќ]], [[Јован Гавриловиќ]]'' |- |[[Податотека:AleksandarObrenović.jpg|безоквира|99п]] |[[Александар Обреновиќ]] |[[Обреновиќи]] |14 август 1876 година |29 мај 1903 година |[[6 март]] [[1889]] година — [[29 мај]] [[1903]] година |Убиен е во Мајски преврат. |- |[[Податотека:Petar I Karađorđević.jpg|99п]] |[[Петар I Караѓорѓевиќ]] |[[Караѓорѓевиќи]] |11 јули 1844 година |16 август 1921 година |[[15 јуни]] [[1903]] — [[1 декември]] [[1918]] година |Го основал Кралството Југославија на 1 декември во 1918 година. |} == Список на владетели на [[Кралството Југославија]] == {| class="wikitable" |- ! Слика !! Име !! Династија !! Датум на раѓање !! Датум на смрт !! Владетелство !! Напомени |- | [[Податотека:Petar I Karađorđević.jpg|99п]] || [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] || [[Караѓорѓевиќи]] || 11 јули [[1844]] година || [[16 август]] [[1921]] година || [[15 јуни]] 1903 — [[16 август]] 1921 година || Во последните години од владеењето, наместо кралот Петар како регент владеел Александар I. |- | [[Податотека:Kralj aleksandar1.jpg|99п]] || [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар]] || [[Караѓорѓевиќи]] || [[16 декември]] [[1888]] година|| [[9 октомври]] [[1934]] година || [[16 август]] 1921 година — [[9 октомври]] 1934 година || Се прогласил за крал на Југославија во [[1929]], пред тоа бил крал на Србите, Хрватите и Словенците |- | [[Податотека:Petar II Karađorđević.jpg|99п]] || [[Петар II Караѓорѓевиќ|Петар II]] || [[Караѓорѓевиќи]] || [[6 септември]] [[1923]] година || 3 новември [[1970]] година || [[9 октомври]] 1934 — 29 новември [[1945]] година || Кнез Павле владеел како намесник 1934—1941, бил крал во егзил од [[17 април]] [[1941]] година |} == Список на владетели на Црна Гора == * [[Петар Дукљански|Петрислав]], прв познат владетел на Дукља (971—1000)<ref>{{cite web|last=Cawley|first=Charles|title=Montenegro|work=Medieval Lands|publisher=The Foundation for Medieval Genealogy|date=11 јануари 2007.|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/MONTENEGRO.htm|accessdate=12 април 2008|archive-date=2012-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514025629/http://fmg.ac/Projects/MedLands/MONTENEGRO.htm|url-status=dead}}</ref> * [[Јован Владимир]], кнез на Дукља (1000—1016) * [[Драгимир|Драгомир]], кнез на Дукља (1016—1018) * [[Стефан Војислав]] ([[Доброслав I]]), кнез на Дукља (1019—1043/4) * [[Неда (кнегиња)|Неда]], кнегиња на Дукља (1043/4-1046){{sfn|Поп Дукљанин|1988}} * [[Гојислав Војислављевиќ]], кнез на Дукља (1043/4-1046){{sfn|Поп Дукљанин|1988}} * [[Михаило Војислављевиќ]], кнез на Дукља (1046—1077), крал (1077—1081) — првиот српски крал * [[Константин Бодин]], крал на Дукља (1081—1099) и цар на Бугарија (1072—1073), син на кралот [[Михаило Војислављевиќ|Михаило]] * [[Михаило II Војислављевиќ]] (1099—1102)<ref>Ќирковиќ, Сима (2004). Срби међу европским народима. Београд: Equilibrium.</ref> * [[Доброслав II]], крал на Дукља (1099—1102) * [[Кочапар]], крал на Дукља (1102—1103) * [[Владимир Војислављевиќ]], крал на Дукља (1102/3—1113/4) * [[Ѓорѓе Бодиновиќ]], крал на Дукља (1113/4—1118) и (1125—1131) * [[Грубеша]], крал на Дукља (1118—1125) * [[Градихна]], крал на Дукља (1131—1142/3) ** [[Радослав Градишниќ]], кнез на Дукља (1142/3—1163) ** [[Михајло III Војислављевиќ|Михаило III Војислављевиќ]], кнез на Дукља (1163—1186) *** [[Десислава]], књегиња на Дукља (1186—1189) * Дукља во [[Србија]] (1186—1360) ** [[Вукан Немањиќ]], крал на Дукља (1186—1208) ** [[Ѓорѓе Немањиќ]], крал на Дукља (1208—1248) син на кралот [[Вукан Немањиќ|Вукан]] ** [[Стефан Вукановиќ Немањиќ]], крал на Дукља (1248—1252) син на кралот Вукан * [[Балша I]], господар на Зета (1356—1362) * [[Страцимир Балшиќ]], господар на Зета (1362—1372) * [[Ѓураѓ I Балшиќ]], господар на Зета (1362—1378/9) * [[Балша II Балшиќ]], господар Зете (1378/9—1385) * [[Ѓураѓ II Балшиќ]], господар на Зета (1385—1403) * [[Балша III Балшиќ]], господар на Зета (1403—1421) * [[Стефан I Црнојевиќ]], владетел на Зета (1451—1465) * [[Иван Црнојевиќ]], владетел на Зета (1465—1490) * [[Ѓураѓ Црнојевиќ]], владетел на Зета (1490—1496) * [[Стефан II Црнојевиќ]], владетел на Зета (1496—1499) * Зета под [[Османлиско царство|Османлиско Царство]] (1499—1697) ** [[Станко Црнојевиќ|Скендербег Станко Бушатлија]], санџак бег во Зета (1513/4—1530) * [[Данило I Петровиќ Његош]], владика на Црна Гора (1697—1735) * [[Сава Петровиќ Његош]], владика на Црна Гора (1735—1781) * [[Шќепан Мали]], владетел на Црна Гора (1767—1773) * [[Петар I Петровиќ Његош]], владетел на Црна Гора (1782—1830) * [[Петар II Петровиќ Његош]], владетел на Црна Гора (1830—1851) * [[Данило Петровиќ]], владетел на Црна Гора (1851—1852), кнез (1852—1860) * [[Никола I Петровиќ]], кнез на Црна Гора (1860—1910), крал (1910—1918) == Список на владетели на [[Босна]] == * [[Стефан (кнез Босне)|Стефан]], кнез на Босна (1083—1101) * [[Бориќ]], бан на Босна (1154—1163/4) * [[Кулин]], бан на Босна (1180—1204) * [[Матеј Нинослав]], бан на Босна (1232—1250) * [[Пријезда I Котроманиќ]], бан на Босна (1250—1287) * [[Пријезда II Котроманиќ|Пријезда II]], бан на Босна (1287—1290) * [[Стефан I Котроманиќ]], бан на Босна (1290—1313/4.) * [[Стефан II Котроманиќ]], бан на Босна (1322—1353) * [[Стефан Твртко I Котроманиќ]], бан на Босна (1353—1377), крал (1377—1391) * [[Стефан Дабиша Котроманиќ|Стефан Дабиша]], крал на Босна (1391—1395) * [[Јелена Груба]], кралица на Босна (1395—1398) * [[Остоја Котроманиќ]], крал на Босна (1398—1404) * [[Стефан Твртко II Котроманиќ]], крал на Босна (1404—1409) * Остоја Котроманиќ, крал на Босна (1409—1418) * [[Стефан Остојиќ Котроманиќ|Стефан Остојиќ]], крал на Босна (1418—1421) * Стефан Твртко II Котроманиќ, крал на Босна (1421—1443) * [[Стефан Томаш Остојиќ Котроманиќ|Стефан Томаш]], крал на Босна (1443—1461) * [[Стефан Томашевиќ Котроманиќ|Стефан Томашевиќ]], крал на Босна (1461—1463) * Босна под [[Османлиско царство]] (1463—1878) * [[Матија Шабанчиќ Котроманиќ|Матија Шабанчиќ]] (1465—1471) * [[Матија Војсалиќ]] (1471—1476) * [[Никола Илочки]] (1471—1477) * Босна и Херцеговина под [[Австроунгарија]] (1878—1918) * Босна и Херцеговина во [[Кралство Југославија]] (1918—1941) * Босна и Херцеговина во [[Независна Држава Хрватска|НДХ]] (1941—1945) * Босанскохерцеговачкиски владетели од 1945 година == Список на владетели на [[Травунија]] == * [[Белоје]], жупан (пред околу [[842]] година до околу [[847]] година)<ref name="Тиб">{{cite book|first1=Тибор|last1=Живковиќ|author-link1=Тибор Живковиќ|title=Портрети српских владетела: IX—XII век|year=2006|publisher=Завод за уџбенике и наставна средства|location=Београд|pages=|url=https://books.google.ba/books?isbn=8617137541|chapter=|isbn=86-17-13754-1}}</ref> * [[Крајина (владетел на Травунија)|Крајина]], кнез (околу [[847]] година — втора половина на [[9 век]])<ref name="Тиб" /> * [[Хвалимир (кнез на Травунија)|Хвалимир]], кнез (втора половина на [[9 век]] — почеток на [[10 век]])<ref name="Grumel">Venance Grumel, ''La chronologie'', Paris 1958, 390 p.</ref> * [[Чучимир]], кнез (почеток на [[10 век]] — [[931]] година)<ref name="Тиб" /><ref name="Grumel" /> * [[Драгомир]], кнез (пред 1000—1018){{sfn|Живковиќ|2006}} * Травунија обединета во Хум (Захумље) ([[1081]] година) * Травунија во Србија (од [[1149]]<ref name="Тиб" /> — до [[1326]] година {{sfn|Мишиќ|1997|pp=25–32}} година) * Травунија во Босна (од 1326 година — до [[1448]] година) * Травунија во Херцеговина (од 1448 година) == Список на владетели на [[Херцеговина]] == * [[Михајло Вишевиќ]], кнез (оклу [[910]]—[[931]])<ref>Станоје Станојевиќ: „Историја Срба”, 1910.</ref> * [[Љутовид]], стратег на [[Рашка]], [[Босна]], [[Травунија]] и [[Захумље]] (1039—1054)<ref>[[Јован Скилица]], ''„Хроника”''</ref> * Хум во [[Србија]] (1149—1326) ** [[Мирослав Завидовиќ]], голем кнез Хумски (1190—1199) ** [[Свети Сава|Растко Немањиќ]], жупан Хумски (1191) * Хум во Босна (1326—1392) * [[Сандаљ Храниќ Косача]], голем војвода босански (1392—1435) * [[Стефан Вукчиќ Косача]], херцег (1435—1466) * [[Владислав Херцеговиќ]], херцег (1466—1482), син на Стефан Вукчиќ * [[Влатко Херцеговиќ]], херцег (1466—1482), син на Стефан Вукчиќ * Херцеговина под [[Османлиско царство|Османлиско Царство]] (1482—1878) * Босна и Херцеговина (од 1878 година) == Поврзано== * [[Список на сопруги на српски владетели]] ==Наводи== {{наводи|30em}} == Литература == {{refbegin|2}} * {{Cite book|last=Благојевиќ|first=Милош|authorlink=Милош Благојевиќ|title=Србија у доба Немањиќа: Од кнежевине до царства 1168—1371|year=1989|location=Београд|publisher=Вајат|isbn=978-86-7039-028-7 |url=https://books.google.com/books?id=2XBpAAAAMAAJ}} * {{Cite book|last=Благојевиќ|first=Милош|authorlink=Милош Благојевиќ|title=Немањиќи и Лазаревиќи и српска средњовековна државност|year=2004|location=Београд|publisher=Завод за уџбенике и наставна средства|isbn=978-86-17-34410-6 |url=https://books.google.com/books?id=unBpAAAAMAAJ}} * {{Cite journal|last=Благојевиќ|first=Милош|authorlink=Милош Благојевиќ|title=Немањиќи и државност Дукље-Зете-Црне Горе|journal=Зборник Матице српске за историју|year=2011|volume=83|url=http://www.maticasrpska.org.rs/stariSajt/casopisi/istorija_83.pdf|pages=7–24|access-date=22 мај 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613164353/http://www.maticasrpska.org.rs/stariSajt/casopisi/istorija_83.pdf|archive-date=13 јуни 2018|url-status=dead}} * {{Cite book|last=Благојевиќ|first=Милош|authorlink=Милош Благојевиќ|title=Српска државност у средњем веку|year=2011|location=Београд|publisher=Српска књижевна задруга}} * {{Cite book|last1=Благојевиќ|first1=Милош|authorlink=Милош Благојевиќ|last2=Медаковиќ|first2=Дејан|authorlink2=Дејан Медаковиќ|title=Историја српске државности|volume=1|year=2000|url=https://books.google.com/books?id=O2M_AQAAIAAJ|location=Нови Сад|publisher=Огранак САНУ}} * {{Cite book|last1=Веселиновиќ|first1=Андрија|authorlink=Андрија Веселиновиќ|last2=Љушиќ|first2=Радош|authorlink2=Радош Љушиќ|title=Родослови српских династија|year=2002|place=Нови Сад|publisher=Платонеум|isbn=978-86-83639-02-1 |url=https://books.google.com/books?id=jU9yAAAAMAAJ}} * {{Cite book|last1=Веселиновиќ|first1=Андрија|authorlink=Андрија Веселиновиќ|last2=Љушиќ|first2=Радош|authorlink2=Радош Љушиќ|title=Српске династије|year=2008|edition=2.|location=Београд|publisher=Службени гласник|isbn=978-86-7549-921-3 |url=https://books.google.com/books?id=gWctAQAAIAAJ}} * {{Cite book|last=Живковиќ|first=Тибор|authorlink=Тибор Живковиќ|year=2006|title=Портрети српских владетела (IX-XII век)|url=https://books.google.com/books?id=d-KTAAAACAAJ|location=Београд|publisher=Завод за уџбенике и наставна средства|isbn=978-86-17-13754-8 }} * {{Cite book|last=Логос|first= Александар А.|title= Историја Срба I|location=Београд|year=2017|isbn=978-86-85117-37-4 |url= https://www.academia.edu/35327198}} * {{Cite book|editor-last=Мијушковиќ|editor-first=Славко|title=Љетопис попа Дукљанина|year=1988|orig-year=1967|edition=2.|location=Београд|publisher=Просвета & Српска књижевна задруга|url=https://www.scribd.com/doc/221770667/Ljetopis-Popa-Dukljanina-pdf}} * {{Cite journal| last=Мишиќ|first=Синиша|title=Стон и Пељешац од 1326. до 1333. године|journal=Историјски часопис|volume=42—43|url=https://books.google.com/books?id=jYA1CgAAQBAJ&pg=PA25|year=1997|publisher=Историјски институт|id=GGKEY:8N4K5PNPTJC|pages=25–32}} * {{Cite journal|last=Новаковиќ|first=Реља|authorlink=Реља Новаковиќ|title=Кад се родио и кад је почео да влада Стеван Немања?|journal=Историски гласник|year=1958|volume=11|issue=3–4|pages=165–192|url=https://books.google.com/books?id=bxnjAAAAMAAJ}} * {{Cite journal|last=Острогорски|first=Георгије|authorlink=Георгије Острогорски|title=Порфирогенитова хроника српских владетела и њени хронолошки подаци|journal=Историски часопис|year=1949|volume=1 (1948)|url=https://books.google.com/books?id=VPJ6CgAAQBAJ|pages=24–29}} * {{Cite book|last=Ќирковиќ|first=Сима|authorlink=Сима Ќирковиќ|title=Историја средњовековне босанске државе|year=1964а|location=Београд|publisher=Српска књижевна задруга|url=https://books.google.com/books?id=PO02AAAAMAAJ}} * {{Cite journal|last=Ќирковиќ|first=Сима|authorlink=Сима Ќирковиќ|title=Сугуби венац: Прилог историји краљевства у Босни|year=1964б|journal=Зборник Филозофског факултета у Београду|volume=8|issue=1|url=https://books.google.com/books?id=M947AQAAIAAJ|pages=343–370}} * {{Cite book|last=Ќирковиќ|first=Сима|authorlink=Сима Ќирковиќ|title=Херцег Стефан Вукчиќ-Косача и његово доба|year=1964в|location=Београд|publisher=Научно дело|url=https://books.google.com/books?id=NI8OAQAAIAAJ}} * {{Cite book| last=Ќирковиќ|first=Сима|authorlink=Сима Ќирковиќ|chapter=Последњи Бранковиќи|title=Историја српског народа|url=https://books.google.com/books?id=0ugJAQAAIAAJ|volume=књ. 2|location=Београд|publisher=Српска књижевна задруга|year=1982|pages=445–464}} * {{Cite book| last=Ќирковиќ|first=Сима|authorlink=Сима Ќирковиќ|chapter=Последњи деспоти|title=Историја српског народа|url=https://books.google.com/books?id=0ugJAQAAIAAJ|volume=књ. 2|location=Београд|publisher=Српска књижевна задруга|year=1982|pages=479–490}} * {{Cite book|last=Ќирковиќ|first=Сима|authorlink=Сима Ќирковиќ|title=Срби у средњем веку|year=1995|location=Београд|publisher=Идеа|isbn=978-86-7547-033-5 |url=https://books.google.com/books?id=vBRXAAAAMAAJ}} * {{Cite book|last=Ќирковиќ|first=Сима|authorlink=Сима Ќирковиќ|title=Срби меѓу европским народима|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=p3oMAQAAMAAJ|location=Београд|publisher=Equilibrium|isbn=978-86-82937-04-3 }} * {{Cite book|last=Ćirković|first=Sima|authorlink=Сима Ќирковиќ|title=The Serbs|year=2004|location=Malden|publisher=Blackwell Publishing|isbn=978-1-4051-4291-5 |url=https://books.google.com/books?id=2Wc-DWRzoeIC}} * {{Cite book|editor-last=Ќирковиќ|editor-first=Сима|editor-link1=Сима Ќирковиќ|editor-last2=Михаљчиќ|editor-first2=Раде|editor-link2=Раде Михаљчиќ|title=Лексикон српског средњег века|year=1999|location=Београд|publisher=Knowledge|isbn=978-86-83233-01-4 |url=https://books.google.com/books?id=AypYAAAAMAAJ}} * {{Cite book|last=Curta|first=Florin|title=The Making of the Slavs: History and Archaeology of the Lower Danube Region, c. 500-700| url=https://archive.org/details/makingslavshisto00curt_469|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=978-0-521-80202-4|pages=[https://archive.org/details/makingslavshisto00curt_469/page/n350 331]}} {{refend}} == Надворешни врски == * [http://www.sumadinac.de/srpski/srpski.html Српски владетели] {{sr}} * [https://web.archive.org/web/20160304220345/http://neobyzantine.org/byzantium/emperors/dynasties/serbrulers.php Српски владетели] {{en}} * [http://fmg.ac/Projects/MedLands/SERBIA.htm Србија средњег века] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110904025736/http://fmg.ac/Projects/MedLands/SERBIA.htm |date=2011-09-04 }} {{en}} * [https://web.archive.org/web/20021112211053/http://homepage.mac.com/crowns/yu/avtxt.html Списак српских суверена] {{en}} * [http://www.tacitus.nu/historical-atlas/regents/balkan/serbia.htm Историјски атлас Србије] {{en}} [[Категорија:Српски владетели|*]] [[Категорија:Списоци поврзани со општество]] ph3ecftmsamgjcget7tn8etae134l8o 0 1292899 5543356 4736238 2026-04-22T11:44:09Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543356 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда |name = Спомен-куќа на Лазар Личеноски |alternate_name = |image = Скопје (Skopje) (92).jpg |caption = Поглед на куќата од мостот „Гоце Делчев“ |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Скопје]] |location_country = {{знаме|Македонија}} |address = |floor_count = 3 |architect = [[Славко Брезовски]] |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |completion_date = 1961 |cost = |structural_system = |building_type = [[куќа]] |owner = |style = традиционално-модернистички |size = |status = [[културно наследство на Македонија|споменик на културата]] }} '''Спомен-куќа на Лазар Личеноски''' — [[куќа]] под [[Скопско кале|Скопското кале]] во [[Центар (населба во Скопје)|центарот]] на [[Скопје]], прогласена за [[културно наследство на Македонија]].<ref name="Управа за заштита на културното наследство">{{нмс | url = http://uzkn.gov.mk/mk/%d1%81%d0%bf%d0%be%d0%bc%d0%b5%d0%bd-%d0%ba%d1%83%d1%9c%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d0%bd%d0%b0-%d0%bb%d0%b0%d0%b7%d0%b0%d1%80-%d0%bb%d0%b8%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%be%d1%81%d0%ba%d0%b8/ | title = Спомен – куќата на Лазар Личеноски во Скопје е прогласена за културно наследство од особено значење, поткатегорија големо значење | access-date = 21 август 2020 | date = 17 октомври 2017 | publisher = Управа за заштита на културното наследство }}</ref> == Историја == Куќата е проектирана во 1960 и изградена во [[1961]] година од архитектот [[Славко Брезовски]] по порачка на видниот уметник [[Лазар Личеноски]]. Предвидена е како дом со ателје, осмислена во помеѓу двајцата. Во неа жевеел Личеноски и создал некои од големите творби — монументалниот ѕиден [[мозаик]] „Апотеоза на трудот“, таписеријата „Фазани“ (1962) и маслените слики „Оризово поле“ (1962), „Последни афиони“ или „Афионско поле“ (1963) и „Зографско ателје во Галичник“ (1963), недовршената слика „Охридски рибар“ (1964) и недовршениот лиен мозаик „Фазани“ (1964).<ref name="Управа за заштита на културното наследство"/> На 10 октомври 2017 година куќата е прогласена за споменик на културата од големо значење.<ref name="Управа за заштита на културното наследство"/> == Архитектура == Куќата е изградена во традиционално-модернистички стил со употреба на традиционални материали. Има големи ѕидни мозаици, дело на Личеноски — „Берачка на лотос“ (1960) и „Апотеоза на трудот“ (1962/63), поставени на посебни места на фасадите. Во внатрешноста има други мозаици — „Сликарска палета (1961); „Автопортрет“ (1963), „26 јули 1963“ (1963); 16 жардиниери: „Женски и машки портрет“, „Урбан мотив“, „Риби“, „Зајаци“, „Лебеди“, „Гулаби“, „Риби“, „Ластовички“, „Сонце“, „Ѕвезда“, „Месечина“, „Компас“, „Портрет“, „Птица“, „Цвеќе“ и „Птици“ (1962/63); 2 маси: „Пауни“ и „Шаховска табла со риби“ (1963/64); [[фриз]]от „Риби“ (од 18 плочи, 1962) и „Алеја“ (првично 24 плочи, а денес 16), како и 2 релјефа — „Капачки“ и „Трубач“ од непознати автори и скулптурата „Две фигури“ од [[Петар Хаџи Бошков]].<ref name="Управа за заштита на културното наследство"/> == Поврзано == * [[Културно наследство на Македонија во Општина Центар]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Lichenoski House}} * [https://www.nukcs.mk/spomen-kukata-na-lazar-lichenoski/ Спомен куќата на Лазар Личеноски]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — НУ „Конзерваторски центар“ - Скопје {{КНМ-Центар}} [[Категорија:Куќи во Скопје]] [[Категорија:Згради и градби во Скопје]] [[Категорија:Спомен-куќи во Македонија|Лазар Личеноски]] neu236w87ecogdkkki33xkn9es8btdm 0 1293854 5543127 5522117 2026-04-21T22:26:01Z Dandarmkd 31127 5543127 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје | name = Охридски чинар | iucn_category = III | photo = 1100 Jahre alte Platane in Ohrid, Makedonien.JPG | photo_caption = | map = | relief = 1 | map_caption = | map_width = | location = [[Охрид]], [[Македонија]] | nearest_city = | coordinates = {{coord|41|6|57.6|N|20|48|0.9|E|region:MK_type:landmark|display=inline,title}} | established = {{start date|2017}} | area = }} '''Охридски чинар''' ('''Стар чинар''' или само '''Чинарот''') — најголемото и едно од најстарите дрва во градот [[Охрид]], позната знаменитост на градот, прогласено за [[споменик на природата на Македонија]].<ref name="MKnews.mk">{{нмс| url= http://mkd-news.com/chinarot-ke-bide-proglasen-za-spomenik-na-prirodata/ | title= Чинарот ќе биде прогласен за споменик на природата |access-date = 21 октомври 2017 |date= 16 септември 2017 |publisher= MKnews.mk }}</ref> Тој е од видот [[чинар]] (''Platanus orientalis'').<ref name="Волино">{{нмс | url= http://volino.mk/ohridskiot-cinar-niz-vekovite/ | title= Охридскиот чинар низ вековите | date= 24 декември 2012 | publisher= volino.mk | accessdate= 2022-03-05 | archive-date= 2017-10-21 | archive-url= https://web.archive.org/web/20171021164115/http://volino.mk/ohridskiot-cinar-niz-vekovite/ | url-status= dead }}</ref> Сместен е на чаршиската улица „Свети Климент Охридски“, на плоштадот „Крушевска Република“ спроти [[Магаза на Сулејман Хамди Џељо|Џељовата магаза]]. == Историја == Според преданието, чинарот е засаден од [[Климент Охридски]] во [[IX век|IX]] – [[X век]]. Според други легенди, чинарот е засаден околу XV век.<ref name="Волино"/> Во 2012 година, во лоши временски услови, отцепени биле голема гранка и дел од стеблото, по што е извршена делумна заштита. Подоцна во декември истата година дрвото одново настрадало во невреме.<ref name="Волино"/><ref>{{нмс| url= https://zase.mk/articles/14534/foto-se-skrshi-chinarot-vo-ohrid | title= Се скрши Чинарот во Охрид |access-date = 6 март 2022 |date= декември 2012 |publisher = ЗаСе}}</ref> Во септември 2017 година Советот на Општина Охрид го усвоил проектот за прогласување на Чинарот за споменик на природата и негова заштита.<ref>{{нмс | url= http://novatv.mk/stariot-ohridski-chinar-vo-protsedura-za-spomenik-na-prirodata/ | title= Стариот охридски Чинар во процедура за споменик на природата | access-date= 21 октомври 2017 | date= 16 септември 2017 | publisher= Нова ТВ | archive-date= 2022-06-25 | archive-url= https://web.archive.org/web/20220625175850/https://novatv.mk/stariot-ohridski-chinar-vo-protsedura-za-spomenik-na-prirodata/ | url-status= dead }}</ref> == Поврзано == * [[Охридска чаршија]] * [[Список на споменици на природата на Македонија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.vecer.press/stebla-so-istorija-koi-se-najdrevnite-starczi-megu-drvjata/ „Стебла со историја – кои се најдревните старци меѓу дрвјата!?“], „Вечер“, 1.1.2026. [[Категорија:Знаменитости во Охрид|Чинар]] [[Категорија:Чинари]] [[Категорија:Споменици на природата на Македонија]] [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] __ИНДЕКС__ 7vj1qpfw6b5e8j4u5ahr79q49npkce0 0 1295279 5543102 5522714 2026-04-21T21:53:50Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543102 wikitext text/x-wiki '''Сидра Робинсон Вокс''' (28 јуни 1962 - 13 јули 2013) била [[Феминизам|феминистичка]] вајарка и учителка по уметност . Таа станала членка на Друштвото на вајари во 2001 година и на Друштвото на уметници во Питсбург во 1999 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://d1lfxha3ugu3d4.cloudfront.net/fab/cvs/853.pdf|title=Cydra R. Vaux : CV|work=D1lfxha3ugu3d4.cloudfront.net|format=PDF|accessdate=2016-05-07}}</ref> == Биографија == Сидра Р. Вокс е родена на 28 јуни 1962 година во [[Јута]]. Живеела во [[Минеаполис]] до 5-годишна возраст, а потоа во [[Калифорнија]] од 5 до 7-годишна возраст, пред таа и нејзиното семејство да се преселат во [[Питсбург]], каде што живеела во текот на средното училиште. Вокс учела на Универзитетот Сетон Хил, каде што добила диплома по театар во 1985 година. Во 1995 година, таа се вратила во Сетон Хил, каде што завршила со работа за сертификација за уметничко образование. Од 2000 до 2013 година, Вокс работела како учител по уметност во помладото училиште „Шејдисајд академија“.<ref name="Woman Sculpture">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.womansculpture.com/about.htm|title=Cydra R. Vaux (1962-2013)|work=Woman Sculpture|accessdate=2 August 2021}}</ref> Работата на Вокс ја проучувала женската фигура во [[теракота]] и била вкоренета во традиционалната и [[Историја на уметноста|феминистичката историја на уметноста]]. Скулптурите на Вокс се прикажани во Музејот Бруклин, Американскиот еврејски музеј, фестивалот за уметности Три реки, еснафот на занаетчиите во Манчестер и бројни галерии во Питсбург.<ref name=":0">{{Наведени вести|url=http://www.post-gazette.com/news/obituaries/2013/07/19/Obituary-Cydra-Vaux-Shady-Side-Academy-art-teacher-sculptor/stories/201307190154|title=Obituary: Cydra Vaux / Shady Side Academy art teacher, sculptor|work=Pittsburgh Post-Gazette|access-date=2016-10-24}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brooklynmuseum.org/eascfa/feminist_art_base/cydra-vaux|title=Brooklyn Museum: Cydra Vaux|work=www.brooklynmuseum.org|accessdate=2016-10-24|archive-date=2016-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023212323/https://www.brooklynmuseum.org/eascfa/feminist_art_base/cydra-vaux|url-status=dead}}</ref> Вокс починала на 13 јули 2013 година од рак на дојка.<ref name=":0"/> == Награди == * Награда Вивијан Леман за портрети, Друштво на вајари @ 75 години, Американски еврејски музеј, Питсбург, PA 5-12 септември 2010 година * Групацијата Фулбрајт Хејс во странство Грант, уметност и општество: Образовно партнерство Бразил/САД, спонзорирано од Центарот за латиноамерикански студии/Универзитетот во Питсбург и музејот Енди Ворхол. Рио де Жанеиро и Баија: 7 јули - 8 август 2009 година. * Програма за наставни стипендии на Пол Г. Варанаси; Каџурахо; заедница на резбари на камен, Мамалапурам; Храмот Меенакши-Сундаресвара, Мадураи; Пештерите Елора, Аурангабад; Пештерите на елефанта, Мумбаи, меѓу другите места, ноември 2005 година * Поканет член на панелот за Women in Art: The Tradition Continues Symposium, Универзитетот Сетон Хил, Гринсбург, ПА, 2005 година * Првата ноќ во Питсбург: предводеше група жени да направат фенер за проектот Лантерн, Питсбург, ПА, 2000 година == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.womansculpture.com Службена мрежна страница] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вокс, Сидра}} [[Категорија:Починати во 2013 година]] [[Категорија:Родени во 1962 година]] [[Категорија:Американски вајари]] [[Категорија:Жени-уметници]] [[Категорија:Вајарки]] [[Категорија:Починати од рак на дојката]] q7oe1w4kani3439yghjdmyp8hphfacc 0 1296146 5543347 4748699 2026-04-22T11:31:18Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543347 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда |name = Спомен-галерија „Вангел Коџоман“ |alternate_name = |image = Куќа на улица Браќа Миладиновци број 18 Струга.jpg |caption = Поглед на градбата |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Струга]] |location_country = {{знаме|Македонија}} |address = |floor_count = 2 |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |completion_date = XIX век |cost = |structural_system = |building_type = [[куќа]], [[ликовен музеј]] |owner = |style = [[староградска македонска архитектура|староградски]] |size = |status = [[културно наследство на Македонија|споменик на културата]] }} '''Спомен-галерија „Вангел Коџоман“''' — стара куќа во градот [[Струга]], прогласена за [[културно наследство на Македонија]].<ref name="СЗД">{{СЗД}}</ref> Во неа е сместен [[ликовен музеј]]. == Местоположба == Куќата е сместена во [[Струшка чаршија|Струшката чаршија]], на левиот брег на реката [[Црн Дрим]]. Се наоѓа улица „Браќа Миладиновци“ бр 18. Спроти неа е [[Спомен-дом на Браќа Миладиновци|Спомен-домот на Браќа Миладиновци]]. == Историја == Градбата датира од [[XIX век]].<ref name="План 295">{{наведена книга | title = План за управување со Светското природно и културно наследство на Охридскиот Регион со Акциски план (2020-2029) | last = | first = | authorlink = | coauthors = | editor = | editor-link = | year = 2020 | edition = | publisher = | location = Скопје-Охрид-Струга-Дебрца | isbn = | doi = | pages = 295 | url = https://ohrid.gov.mk/wp-content/uploads/2017/08/Plan_Ohrid-UNESCO-cista-verzijaFINAL.pdf | accessdate = | quote = | lang-hide = | lang = | archive-date = 2021-11-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211116134103/https://ohrid.gov.mk/wp-content/uploads/2017/08/Plan_Ohrid-UNESCO-cista-verzijaFINAL.pdf | url-status = dead }}</ref> Во 1980 г. е претворена во [[ликовен музеј|галерија]], дел од [[Народен музеј „Д-р Никола Незлобински“|Народниот музеј „Д-р Никола Незлобински“]], како изложбен простор за делата на истакнатиот струшки уметник [[Вангел Коџоман]] (1904 - 1994).<ref>{{нмс | url = https://strugamuseum.wordpress.com/%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB-%D0%BA%D0%BE%D1%93%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD/ | title = ГАЛЕРИЈА ВАНГЕЛ КОЃОМАН | access-date = 2 јуни 2020 | publisher = Национална установа Музеј „Д-р Никола Незлобински“ Струга }}</ref> Објектот е прогласен за споменик на културата на 7 декември 1954 г. и повторно на 19 јули 2016 г.<ref name="План 295"/> == Поврзано == * [[Културно наследство на Македонија во Општина Струга]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Vangel Kodžoman Gallery}} {{КНМ-Струга}} [[Категорија:Куќи во Струга|Вангел Коџоман]] [[Категорија:Музеи во Струга|Вангел Коџоман]] [[Категорија:Македонска староградска архитектура]] [[Категорија:Спомен-куќи во Македонија|Вангел Коџоман]] [[Категорија:Култура на Струга]] mm0ihhz6fard7dyfs828y1nftvnrpqe 0 1302412 5543256 5246418 2026-04-22T06:03:20Z Bjankuloski06 332 Исправен поим, replaced: модуло → по модул 5543256 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Integer division with remainder.jpg|мини|Целобројно делење со остаток]] Во [[математика]]та резултатот од [[делење]]то е '''[[количник]]''' и '''остаток'''.<ref>{{ДРМЈ|остаток}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|остаток}}</ref> Остатокот е нула ако количникот на двата броја на делењето е точен, во спротивно овој количник е приближен. Делењето се нарекува '''[[Евклидово делење|Евклидово]]''' кога неговиот [[деленик]], [[делител]] и количник се [[Природен број|природни]] броеви. Во Евклидовото делење, [[Производ (математика)|производот]] на количникот и делителот [[Собирање|плус]] остатокот е еднаков на деленикот, а остатокот е природен број строго помал од делителот. Цел [[Цел број|број]] е [[повеќекратник]] на друг ненулов цел број ако и само ако, во Евклидовото делење, количникот на [[Апсолутна вредност|апсолутната вредност на]] првиот со апсолутната вредност на вториот е точен, со други зборови, ако и само ако остатокот од ова Евклидово делење е нула. Во [[Информатика|компјутерската наука]], таков остаток се добива од операторот по модул. == Природни броеви == Ако ''a'' и ''d'' се [[Природен број|природни броеви]], при што ''d'' е различен од нула, се докажува дека постојат два единствени цели броеви ''q'' и ''r'', така што ''a'' = ''qd''&nbsp;+&nbsp;''r'' и 0 ≤ ''r'' < ''d'' . Бројот ''q'' се нарекува количник, додека ''r'' е '''остаток'''. [[Евклидово делење|Евклидовото делење]] дава доказ за овој резултат, како и метод за негово добивање. === Примери === * Со делење на 13 со 10, добиваме 1 како количник и 3 како остаток, бидејќи 13&nbsp;=&nbsp;1×10&nbsp;+&nbsp;3. * Со делење на 26 со 4, добиваме 6 како количник и 2 како остаток, бидејќи 26&nbsp;=&nbsp;6×4&nbsp;+&nbsp;2. * Со делење на 56 со 7, добиваме 8 како количник и 0 како остаток, бидејќи 56&nbsp;=&nbsp;7×8&nbsp;+&nbsp;0. == Цели броеви == Ако ''a'' и ''d'' се [[Цел број|цели броеви]], при што ''d'' е различен од нула, тогаш остатокот ''r'' е цел број таков што ''a''&nbsp;=&nbsp;''qd''&nbsp;+&nbsp;''r'', ''q'' е цел број и 0 ≤ | ''r'' | < |''d''|. Оваа дефиниција овозможува да се формираат два различни остатоци за исто делење. На пример, делењето на −42 со −5 се изразува со: : −42 = 9×(−5) + 3 или : −42 = 8×(−5) + (−2). Остатокот е 3 или −2. Оваа двојност не е многу битна во пракса. Тоа е затоа што со одземање 5 од позитивниот остаток, ''d'', се добива негативниот остаток. Ова е генерално точно. Делејќи со ''d'', ако позитивниот остаток е именуван ''r''₁, а негативниот остаток е именуван ''r''₂, тогаш : r1 ₌ ''r2'' ₊ ''d'' . == Реални броеви == Кога ''a'' и ''d'' се [[Реален број|реални броеви]], при што ''d'' е различен од нула, ''d'' не може да го дели ''a'' без остаток, ако количникот е друг реален број. Меѓутоа, ако количникот е цел број, концептот остаток сè уште е валиден. Докажано е дека постои единствен цел број ''q'' и реален остаток ''r'' таков што ''a''&nbsp;=&nbsp;''qd''&nbsp;+&nbsp;''r'' со 0&nbsp;≤&nbsp;''р''&nbsp;<&nbsp;|''d''|. Како и во случајот со делењето на цели броеви, остатокот може да биде негативен, односно -|''d''|&nbsp;<&nbsp;''р''&nbsp;≤&nbsp;0. Обопштувањето на поимот остаток за реални броеви како што е опишано во претходниот пасус нема теоретско значење во математиката. Сепак, неколку [[Програмски јазик|програмски јазици]] го нудат тоа. == За неравенствата == Во дадените дефиниции, постои неравенка 0&nbsp;≤&nbsp;''р''&nbsp;<&nbsp;| ''г'' | или -| ''г'' |&nbsp;<&nbsp;''р''&nbsp;≤&nbsp;0. Неопходно е да се осигура дека остатокот е единствен. Изборот на таква неравенка е произволен: кој било услов од обликот ''x''&nbsp;<&nbsp;''р''&nbsp;≤&nbsp;''x''&nbsp;+&nbsp;|''d''| (или ''x''&nbsp;≤&nbsp;''р''&nbsp;<&nbsp;''x''&nbsp;+&nbsp;|''d''|), каде што ''x'' е константна, гарантира дека остатокот е единствен. == Поврзано == * [[Евклидов алгоритам]] * [[Модуларна аритметика]] ==Наводи== {{наводи}} {{Портал|Математика}} [[Категорија:Аритметика]] [[Категорија:Делење]] 9ba0sp7rybt3klgedgbdencc9mqfl43 0 1302565 5543280 4779588 2026-04-22T08:53:06Z Пакко 4588 Пакко ја премести страницата [[Борјана]] на [[Борјана (Словенија)]]: Ослободување место за појаснување 4779588 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Борјана|elevation_m=431|image_skyline=Borjana Slovenia 1.jpg|native_name=Borjana|population_total=129|population_as_of=2020|area_total_km2=11,42|pushpin_map_caption=Местоположба во Словенија.|subdivision_name3=[[Општина Кобарид|Кобарид]]|subdivision_name2=[[Горички статистички регион|Горички ]]|timezone=[[Средноевропско време|UTC+1]]|subdivision_type2=[[Статистички региони во Словенија|Статистички регион]]|subdivision_type1=Традиционален регион|subdivision_name={{SLO}}|subdivision_type=Држава|coordinates_region=SI|subdivision_name1=[[Приморска]]|longd=13|population_density_km2=auto|postal_code=5223|subdivision_type3=[[Општини во Словенија|Општина]]|pushpin_label_position=left|coordinates_type=region:SI_type:adm1st|longEW=E|longs=45.5|longm=28|lats=21.5|pushpin_map=Словенија|latNS=N|latm=15|latd=46|postal_code_type=Пошт. бр.|imagesize=250px}}'''Борјана''' ([[Словенечки јазик|словенечки]]: ''Borjana'') — населба во [[Општина Кобарид]] во западна [[Словенија]]. Областа е дел од историскиот регион [[Приморска]]. Населбата сега е вклучена во [[Горички статистички регион|Горичкиот статистички регион]].{{Кобарид}} [[Категорија:Општина Кобарид]] rjhxjzksrgajx7y7qv4ly7btdduk9us 5543285 5543280 2026-04-22T08:59:43Z Пакко 4588 {{Другизначења4|село во Словенија|други значења|Борјана}} 5543285 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|населба во Словенија|други значења|Борјана}} {{Infobox settlement|official_name=Борјана|elevation_m=431|image_skyline=Borjana Slovenia 1.jpg|native_name=Borjana|population_total=129|population_as_of=2020|area_total_km2=11,42|pushpin_map_caption=Местоположба во Словенија.|subdivision_name3=[[Општина Кобарид|Кобарид]]|subdivision_name2=[[Горички статистички регион|Горички ]]|timezone=[[Средноевропско време|UTC+1]]|subdivision_type2=[[Статистички региони во Словенија|Статистички регион]]|subdivision_type1=Традиционален регион|subdivision_name={{SLO}}|subdivision_type=Држава|coordinates_region=SI|subdivision_name1=[[Приморска]]|longd=13|population_density_km2=auto|postal_code=5223|subdivision_type3=[[Општини во Словенија|Општина]]|pushpin_label_position=left|coordinates_type=region:SI_type:adm1st|longEW=E|longs=45.5|longm=28|lats=21.5|pushpin_map=Словенија|latNS=N|latm=15|latd=46|postal_code_type=Пошт. бр.|imagesize=250px}}'''Борјана''' ([[Словенечки јазик|словенечки]]: ''Borjana'') — населба во [[Општина Кобарид]] во западна [[Словенија]]. Областа е дел од историскиот регион [[Приморска]]. Населбата сега е вклучена во [[Горички статистички регион|Горичкиот статистички регион]].{{Кобарид}} [[Категорија:Општина Кобарид]] irrr0zrsyoz424xg7l9k096z3dgqyy9 0 1305892 5543283 4809975 2026-04-22T08:57:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543283 wikitext text/x-wiki {{Азербејџан на Олимпијада}} Ова е список на '''знаменосци кои ја претставувале [[Азербејџан]] на [[Олимписките игри]].'''<ref>[http://www.sports-reference.com/olympics/countries/AZE/ Azerbaijan] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090220003216/http://www.sports-reference.com/olympics/countries/AZE/ |date=2009-02-20 }}. Olympics at Sport-Reference.com. Sports Reference LLC. Accessed 25 октомври 2011.</ref> Знаменосците го носат државното знаме на нивната држава на церемонијата на отворање на [[Олимписките игри]]. {|class="wikitable sortable" ! # !!Издание !! Сезона !! Знаменосец !! Спорт |- |14 |[[Зимски олимписки игри 2022|2022]] |Зимски |{{sortname|Владимир|Литвинцев}}<ref>{{нмс |url=https://stillmed.olympics.com/media/Documents/News/2022/02/Beijing-2022-Opening-Ceremony-Flag-Bearers.pdf?_ga=2.112776524.953436897.1650413868-amp-l66ZUeFJZSYK8m2QhwGA_A |title=The flagbearers for the Beijing 2022 Opening Ceremony |website=Olympics.com |publisher=International Olympic Committee |access-date=2022-09-12}}</ref> |[[Уметничко лизгање]] |- |rowspan=2|13 |rowspan=2|[[Летни олимписки игри 2020|2020]] |rowspan=2|Зимски |{{sortname|Фарида|Азизова}}<ref name="IOC">{{нмс |url=https://stillmed.olympics.com/media/Documents/News/2021/07/Tokyo-2020-Opening-Ceremony-Flag-bearers-Marching-order.pdf?_ga=2.120143808.953436897.1650413868-amp-l66ZUeFJZSYK8m2QhwGA_A |title=The flagbearers for the Tokyo 2020 Opening Ceremony |website=Olympics.com |publisher=International Olympic Committee |access-date=2022-09-12}}</ref> |[[Теквондо]] |- |{{sortname|Рустам|Оруџов}}<ref name="IOC"/> |[[Џудо]] |- | 12 || [[Зимски олимписки игри 2018|2018]] || Зимски || {{sortname|Патрик|Брахнер}}<ref>{{нмс |url=https://stillmed.olympic.org/media/Document%20Library/OlympicOrg/Games/Winter-Games/Games-PyeongChang-2018-Winter-Olympic-Games/Ceremonies/PyeongChang-2018-Opening-Ceremony-Flagbearers.pdf |title=The Flagbearers for the PyeongChang 2018 Opening Ceremony |website=Olympics.com |publisher=International Olympic Committee |access-date=2022-09-12 |archive-date=2018-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228001620/https://stillmed.olympic.org/media/Document%20Library/OlympicOrg/Games/Winter-Games/Games-PyeongChang-2018-Winter-Olympic-Games/Ceremonies/PyeongChang-2018-Opening-Ceremony-Flagbearers.pdf |url-status=dead }}</ref> || [[Алпско скијање]] |- | 11 || [[Летни олимписки игри 2016|2016]] || Летни || {{sortname|Тејмур|Мамадов}} || [[Бокс]] |- | 10 || [[Зимски олимписки игри 2014|2014]] || Зимски || {{sortname|Рахман|Калилов}} || Службен |- | 9 || [[Летни олимписки игри 2012|2012]] || Летни || {{sortname|Елнур|Мамадли}} || [[Џудо]] |- | 8 || [[Зимски олимписки игри 2010|2010]] || Зимски || {{sortname|Фуад|Кулиев}} || Службен |- | 7 || [[Летни олимписки игри 2008|2008]] || Летни || {{sortname|Фарид|Мансуров}} || [[Борење]] |- | 6 || [[Зимски олимписки игри 2006|2006]] || Зимски || {{sortname|Игор|Луканин}} || [[Танцување на мраз]] |- | 5 || [[Летни олимписки игри 2004|2004]] || Летни || {{sortname|Низами|Пашаев}} || [[Кревање тегови]] |- | 4 || [[Зимски олимписки игри 2002|2002]] || Зимски || {{sortname|Сергеј|Рилов}} || [[Уметничко лизгање]] |- | 3 || [[Летни олимписки игри 2000|2000]] || Летни || {{sortname|Намик|Абдулаев}} || [[Борење]] |- | 2 || [[Зимски олимписки игри 1998|1998]] || Зимски || {{sortname|Јулија|Воробиева}} || [[Уметничко лизгање]] |- | 1 || [[Летни олимписки игри 1996|1996]] || Летни || {{sortname|Назим|Хусејнов}} || [[Џудо]] |} ==Поврзано== *[[Азербејџан на Олимписките игри]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Азербејџан на Олимписките игри]] [[Категорија:Списоци за Азербејџан|Знаменосци]] ggiu3iiq6h2ivcz3x688u5sqrbpg6n2 0 1306173 5543175 5240878 2026-04-21T23:30:42Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543175 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography 2 | name = Симоне Фонтекио | fullname = | image = 2021-06-01 ALBA Berlin gegen ratiopharm Ulm (Play-off-Halbfinale 3, Basketball-Bundesliga 2020-21) by Sandro Halank–140.jpg | image_size = 200px | caption = | position = [[Крило (кошарка)|крило]] | height = 2,03 м | weight = 95 кг | league = | team = {{Basket Utah Jazz}} | number = 16 | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1995|12|9}} | birth_place = [[Пескара]] | birth_country= [[Италија]] | college = | draft = [[НБА драфт 2017|2017]] / [[Не драфтуван]] | draft_team = | career = 2012— | years = 2012–2016<br/>2016–2019<br/>2017–2018<br/>2019–2020<br/>2020–2021<br/>2021–2022<br/>2022– | teams = {{Basket Virtus Bologna}}<br/>{{Basket Milano}}<br/>→{{Basket Vanoli Cremona}}<br/>{{Basket Reggio Emilia}}<br/>{{Basket Alba Berlin}}<br/>{{Basket Baskonia}}<br/>{{Basket Utah Jazz}} | nationalteamyears = 2014– | nationalteam = {{Naz|BKrep|ITA|M}} | updated = 21.07.2021 }} '''Симоне Фонтекио''' (роден на [[9 декември]] [[1995]] година) е [[италијанци|италијански]] [[кошаркар]], [[Крило (кошарка)|крило]] на [[Јута Џез]] во [[НБА]] и на [[Машка кошаркарска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]]. ==Биографија== Тој е син на [[Даниеле Фонтекио]] и [[Амалија Помилио]], внук на [[Виторио Помилио|Виторио]] и помлад брат на [[Лука Фонтекио|Лука]]. ==Клупска кариера== Откако ги минал сите младински категории со [[КК Виртус Болоња|Виртус Болоња]], тој дебитирал во [[Серија А (кошарка мажи)|Серија А]] во [[Серија А 2012-2013 (кошарка мажи)|сезоната 2012-2013]] против [[КК Бјела|Анџелико Бјела]]. Првата сезона ја затворил со просеци од 2,7 поени и 1,4 скока во 12 натпревари. Следната сезона тој го потврдил своето место во првиот тим и одиграл 25 натпревари со просек од 2,7 поени по натпревар. Во сезоната [[Серија А 2014-2015 (кошарка мажи)|2014-2015]] направил серија исклучителни натпревари што му овозможило да ја освои наградата за [[Најдобар играч под 22 години во Серија А (кошарка мажи)|Најдобар играч под 22 години во Серија А]].<ref>{{cite web |url=http://corrieredibologna.corriere.it/bologna/notizie/basket_city/2015/8-maggio-2015/virtus-fontecchio-nominato-miglior-giovane-dell-anno-2301359815874.shtml |title=Virtus, Fontecchio nominato miglior giovane dell'anno |last=Aquino |first=Luca |date=8 May 2015 |website=Corriere di Bologna |publisher=[[RCS MediaGroup]] |access-date=17 June 2015 |language=it |trans-title=Virtus, Fontecchio named best young player of the year}}</ref> Истата сезона учествувал во [[Серија А 2014-2015 (кошарка мажи)#Плејоф|плејофот]], забележувајќи 10,3 поени и 3,3 скока по натпревар во поразот со 4-0 од [[КК Олимпија Милано|Олимпија Милано]]. Во сезоната [[Серија А 2015-2016 (кошарка мажи)|2015-2016]], тој ги одиграл сите 30 натпревари во регуларниот дел од сезоната со просек од 9,2 поени по натпревар. По испаѓањето на [[КК Виртус Болоња|Виртус Болоња]] во [[Серија А2 (кошарка мажи)|Серија А2]] тој бил ослободен од тимот. Играјќи за Виртус Болоња, тој двапати бил избран да учествува на [[Ол-стар натпревар (Серија А)|Ол-стар натпреварите]] во 2014 и 2015 година. Фонтекио се пријави за [[НБА драфт 2015|НБА драфтот 2015]] на 25 април како ран учесник, две години пред автоматски да се квалификува во 2017 година.<ref>{{cite web |url=http://corrieredibologna.corriere.it/bologna/notizie/basket_city/2015/25-aprile-2015/virtus-fontecchio-si-dichiara-draft-nba-2301304441762.shtml |title=Virtus, Fontecchio si dichiara al draft Nba |last=Aquino |first=Luca |date=25 April 2015 |website=Corriere di Bologna |publisher=[[RCS MediaGroup]] |access-date=17 June 2015 |language=it |trans-title=Virtus, Fontecchio declares himself for the NBA draft}}</ref> Присуствувал на драфт тренингот со [[Бостон Селтикс]] во јуни 2015 година,<ref>{{cite web |url=http://www.nba.com/celtics/news/sidebar/draft-workout-pat-connaughton-puts-baseball-hold-pursue-nba-career |title=Draft Workout: Pat Connaughton puts baseball on hold to pursue NBA career |last=Snow |first=Taylor C. |date=10 June 2015 |website=[[NBA]] |publisher=[[Boston Celtics]] |location=Waltham (Massachusetts) |access-date=17 June 2015}}</ref> додека тие размислувале за избор во вториот круг, тој ја повлекол својата кандидатура на 16 јуни 2015 година.<ref>{{cite web |url=http://www.corrieredellosport.it/news/basket/nba/2015/06/16-1707043/fontecchio_niente_draft_gallinari_allenato_da_malone/ |title=Fontecchio, niente draft Gallinari allenato da Malone |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=17 June 2015 |website=[[Corriere dello Sport – Stadio]] |location=New York |access-date=16 June 2015 |language=it |trans-title=Fontecchio, no draft. Gallinari trained by Malone}}</ref> На 8 јули 2016 година, тој потпишал договор со [[КК Олимпија Милано|Олимпија Милано]]. Во првата сезона, како играч од клупата имал просеци од 5,5 поени и 1,6 скокови во 21 натпревар во [[Серија А (кошарка мажи) 2016-2017|Серија А]] и 3,3 поени и 1,5 скокови во 10 натпревари во [[Евролига 2016-2017|Евролигата]]. На 5 декември 2017 година, отишол на позајмица до крајот на сезоната во [[Гверино Ваноли Баскет|Ваноли Кремона]],<ref>{{cite web |url=http://www.vanolibasket.com/simone-fontecchio-e-un-giocatore-della-vanoli-basket/ |title=Simone Fontecchio è un giocatore della Vanoli Basket |publisher=Vanoli Basket |date=5 декември 2017 |access-date=5 декември 2017}}</ref> каде сезоната ја завршил со за него највисоки дотогаш во кариерата во просек 10,6 поени по натпревар. По незадоволителната сезона 2018-2019 со Олимпија Милано, каде Фонтекио играл во просек само 0:48 минути во [[Евролига 2018-2019|Евролигата]]<ref>{{cite web |url=https://www.euroleague.net/competition/players/showplayer?pcode=004499&seasoncode=E2018 |title=2018-19 Euroleague Stats|language=en}}</ref> и 2,8 минути во [[Серија А (кошарка мажи) 2018–2019|Серија А]],<ref>{{cite web|url=http://web.legabasket.it/player/FON-SIM-95/fontecchio_simone|title=2018-2019 LBA stats|language=it|accessdate=2022-09-18|archive-date=2013-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615091441/http://web.legabasket.it/player/FON-SIM-95/fontecchio_simone|url-status=dead}}</ref> Фонтекио требало да се приклучи на неговиот поранешен тим Виртус Болоња, чиј тренер бил [[Александар Ѓорѓевиќ]], но договорот не бил финализиран.<ref>{{Cite web|url=https://www.vunerebologna.it/la-virtus-bologna-abbandona-la-pista-simone-fontecchio/|title=La Virtus Bologna abbandona la pista Simone Fontecchio|date=July 15, 2018|access-date=January 4, 2022|website=|publisher=Vu Nere Bologna|language=it}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На 18 јули 2019, Фонтекио потпишал за [[Палаканестро Реџана|Реџо Емилија]].<ref>{{Cite news|url=https://sportando.basketball/en/reggio-emilia-signs-simone-fontecchio/|title=Reggio Emilia signs Simone Fontecchio|last=|first=|date=July 18, 2019|website=|newspaper=Sportando|language=En|access-date=September 20, 2019|last1=Carchia|first1=Emiliano|archive-date=2019-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719231424/https://sportando.basketball/en/reggio-emilia-signs-simone-fontecchio/|url-status=dead}}</ref> На 7 јули 2020, тој потпишал тригодишен договор со германската екипа [[КК Алба Берлин|Алба Берлин]].<ref>{{Cite web |url=https://sportando.basketball/lala-simone-fontecchio-torna-in-euroleague-triennale-con-lalba-berlino/ |title= |pubblicazione=Sportando |date=7 јули 2020 |access-date=9 јули 2021}}</ref> Своето прво искуство во странство, Фонтекио го завршил после само една сезона во Германија, во која придонел за освојување на [[Бундеслига (кошарка)|германското првенство]] со просеци од 11,2 поени, 2,8 скокови и 1,8 асистенции по натпревар. На 9 јули 2021, тој потпишал тригодишен договор со шпанската екипа [[Саски Басконија]], откако платиле откуп од 250.000 € на германскиот клуб.<ref>{{cite web|url=https://www.baskonia.com/simone-fontecchio-baskonista-para-las-proximas-tres-temporadas/ |title=Simone Fontecchio, baskonista para las próximas tres temporadas |publisher=Saski Baskonia |date=9 јули 2020 |access-date=9 јули 2021 |language=es}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sportando.basketball/simone-fontecchio-firma-un-triennale-con-il-baskonia/ |title=Simone Fontecchio firma un triennale con il Baskonia |publisher=Sportando |date=9 јули 2020 |access-date=9 јули 2021}}</ref>. На 17 јули 2022 година, Фонтекио го потпишал својот прв [[НБА]] договор со екипата на [[Јута Џез]], кој му понудила 6,25 милиони [[американски долари|долари]] за две години.<ref>{{Cite web|url=https://www.nba.com/news/jazz-sign-international-free-agent-forward-simone-fontecchio|title=Report: Jazz sign international free agent forward Simone Fontecchio|website=www.nba.com|date=18 јули 2022|language=en|access-date=2022-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ilpost.it/2022/07/18/simone-fontecchio-nba-utah-jazz/|title=Chi è Simone Fontecchio, terzo italiano in NBA|website=Il Post|date=2022-07-18|language=it-IT|access-date=2022-07-19}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Дебитирал за [[Машка кошаркарска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]] во 2014 година, за време на [[Ол-стар натпревар (Серија А)|Ол-стар натпреварот]]. == Титули == ===={{flagsport|ITA}} Олимпија Милано==== * [[Кошаркарски куп на Италија|Куп на Италија]] : 1 : 2017 * [[Суперкуп на Италија (кошарка)|Суперкуп на Италија]] : 1 : 2016, 2017, 2018 ===={{flagsport|GER}} Алба Берлин==== * [[Бундеслига (кошарка)|Германско првенство]] : 1 : 2020-2021 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.rotowire.com/basketball/player/simone-fontecchio-5797 Симоне Фонтекио на rotoworld] *[https://www.basketball-reference.com/international/players/simone-fontecchio-1.html Симоне Фонтекио на basketball-reference] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220224150451/https://www.basketball-reference.com/international/players/simone-fontecchio-1.html |date=2022-02-24 }} *[https://www.espn.com/nba/player/_/id/3899664/simone-fontecchio Симоне Фонтекио на espn] *[https://www.proballers.com/basketball/player/17827/simone-fontecchio Симоне Фонтекио на proballers] {{Состав на Италија на ЕП кошарка 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фонтекио, Симоне}} [[Категорија:Италијански кошаркари]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Играчи во НБА]] [[Категорија:Играчи на КК Олимпија Милано]] [[Категорија:Играчи на КК Алба Берлин]] [[Категорија:Играчи на КК Басконија]] [[Категорија:Играчи на Јута Џез]] [[Категорија:Родени во 1995 година]] si6frmr8cqytddcj5s8wxsds4pgd784 0 1306864 5542946 5427035 2026-04-21T16:57:26Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Грцизми]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5542946 wikitext text/x-wiki [[File:Church_bell_cutaway.png|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Church_bell_cutaway.png|мини|Пресек на камбана, покажувајќи ја нејзината внатрешност и градба.|233x233пкс]] '''Камбана''' ({{langx|la|campana}}, {{langx|en|church bell}}) — [[ѕвоно]] што се користи во [[Христијанство|христијанските]] [[Црква (градба)|цркви]], обично за да им го соопшти времето на одење во црква на верниците (за да можат да присуствуваат на [[Богослужба|богослужби]], [[Свадба|свадби]], погреби и други служби, [[свеченост]]и и [[Религија|религиозни]] служби) и некои [[Молитва|молитви]]. Камбаната се наоѓа во [[камбанарија]].<ref>{{ДРМЈ|камбана}}</ref> == Историја == [[Податотека:St Martin 3-The bell.jpg|мини|Старата камбана во црквата св. Мартин во [[Касел]], [[Германија]]]] Пред воведувањето на камбаните во [[Христијанство|христијанската]] [[црква]], се користеле различни начини за повикување на верниците: свирење на [[Труба|труби]], удирање на дрвени штици, викање или користење на гласник.<ref name=":02">{{Cite book|title=S. Paulin évêque de Nole et son siècle (350-450)|last=Buse|first=Adolf|publisher=H. Casterman|year=1858|location=Paris|pages=415–418|language=fr|translator-last=Dancoisne|translator-first=L.}}</ref> Во [[604]] година од н.е., папата [[Папа Сабинијан|Сабинијан]] службено ја одобрил употребата на [[ѕвоно]]ви.<ref name="Roger J. Smith 19972" /><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/churchbells00waltgoog|title=Church Bells|last=Henry Beauchamp Walters|publisher=A. R. Mowbray & Company|year=1908|page=[https://archive.org/details/churchbells00waltgoog/page/n20 4]}}</ref> Овие ''тинтинабули'' биле направени со ковање [[метал]] и немале големи размери.<ref name=":02"/> Поголемите ѕвонови биле направени кон крајот на [[7 век|VII]] и во текот на [[8 век|VIII век]] со леење [[метал]] со потекло од [[Кампанија]]. Како последица на тоа, камбаните го добиле името на ''кампана'' и ''нола'' од истоимениот град ([[Нола]]) во областа.<ref name=":02"/> Ова би го објаснило очигледно погрешното припишување на потеклото на црковните ѕвонови на [[Свети Павлин Милостив]] во 400 година од н.е.<ref name=":02"/><ref name="Roger J. Smith 19972">{{Cite web|url=http://www.awakentoprayer.org/church_bells.htm|title=Church Bells|last=Roger J. Smith|year=1997|publisher=Sacred Heart Catholic Church and St. Yves Mission|quote=Ѕвоната почнале да се користат во нашите цркви уште во 400 година, а нивното воведување му се припишува на [[Свети Павлин Милостив|Павлин]], епископ од Нола, град [[Кампанија]]<nowiki>, ]]Италија]]. корисно не само за повикување на верниците на верски служби, туку и за предупредување кога се заканува опасност. Нивната употреба била одобрена во 604 година од папата </nowiki>[[папа Сабинијан|Сабинијан]], а малку подоцна била воспоставена церемонија за нивен благослов. Многу големи ѕвона, за црковните кули, веројатно не биле во општа употреба до [[XI век]].|accessdate=2022-09-30|archive-date=2021-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207150201/http://www.awakentoprayer.org/church_bells.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=j-nmAinYFJ0C&pg=PT133|title=Clip Notes for Church Bulletins - Volume 1|last=Kathy Luty|last2=David Philippart|year=1997|isbn=9781568541693|quote=The first known use of bells in churches was by a bishop named Paulinus in the year 400.}}</ref> До раниот [[среден век]], камбаните станале вообичаени во [[Европа]].<ref name="CE2">{{Cite book|url=http://www.newadvent.org/cathen/02418b.htm|title=Bells|work=Catholic Encyclopedia}}</ref> Тие најпрво биле вообичаени во [[Северна Европа]], како одраз на [[Келти|келтското]] влијание, особено она на [[Ирска|ирските]] мисионери. Пред употребата на црковните ѕвонови, грчките манастири ѕвонеле на рамна метална плоча (наречена [[клепало]]) за соопштување на богослужби.<ref name="CE2"/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://washingtonringingsociety.org/galleries/animations Animation of English Full-circle church bell ringing] * [https://www.youtube.com/watch?v=5KYWtFeQzyw Video of English full circle-ringing, 8 bells half muffled and one bell tolling] * [https://www.youtube.com/watch?v=wlxfmA7FJ9E Video of English full circle-ringing, 8 bells ringing "open"] * [http://www.hibberts.co.uk/ Sound of Bells - An Investigation into their tuning] * [http://www.math.bas.bg/bells/belleng.html Research and Identification of Valuable Bells of the Historic and Culture Heritage of Bulgaria and Development of Audio and Video Archive with Advanced Technologies] * [http://www.bellringingcentral.co.uk/ Bell-Ringing Central] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230113183757/https://www.bellringingcentral.co.uk/ |date=2023-01-13 }} * [http://cityark.medway.gov.uk/query/results/?Mode=ShowImg&Img=/cityark/Scans/Unofficial_or_Privately_Originated_Collections/DE0402_Couchman_ephemera_and_MSS_/DE0402_16.html/DE402_16_44L.jpg Old archive image of church bells in Chatham, Kent, England, ca.1900] * [https://sites.google.com/site/allsaintsbells/ All Saints Bell Tower] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Христијанство]] [[Категорија:Камбанарии]] [[Категорија:Грцизми]] muecjmdbjy7w6kej3zegh0vsw7e29if 5542989 5542946 2026-04-21T18:53:44Z P.Nedelkovski 47736 поправка на правопис - ѕвона наместо ѕвонови 5542989 wikitext text/x-wiki [[File:Church_bell_cutaway.png|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Church_bell_cutaway.png|мини|Пресек на камбана, покажувајќи ја нејзината внатрешност и градба.|233x233пкс]] '''Камбана''' ({{langx|la|campana}}, {{langx|en|church bell}}) — [[ѕвоно]] што се користи во [[Христијанство|христијанските]] [[Црква (градба)|цркви]], обично за да им го соопшти времето на одење во црква на верниците (за да можат да присуствуваат на [[Богослужба|богослужби]], [[Свадба|свадби]], погреби и други служби, [[свеченост]]и и [[Религија|религиозни]] служби) и некои [[Молитва|молитви]]. Камбаната се наоѓа во [[камбанарија]].<ref>{{ДРМЈ|камбана}}</ref> == Историја == [[Податотека:St Martin 3-The bell.jpg|мини|Старата камбана во црквата св. Мартин во [[Касел]], [[Германија]]]] Пред воведувањето на камбаните во [[Христијанство|христијанската]] [[црква]], се користеле различни начини за повикување на верниците: свирење на [[Труба|труби]], удирање на дрвени штици, викање или користење на гласник.<ref name=":02">{{Cite book|title=S. Paulin évêque de Nole et son siècle (350-450)|last=Buse|first=Adolf|publisher=H. Casterman|year=1858|location=Paris|pages=415–418|language=fr|translator-last=Dancoisne|translator-first=L.}}</ref> Во [[604]] година од н.е., папата [[Папа Сабинијан|Сабинијан]] службено ја одобрил употребата на [[ѕвоно]]ви.<ref name="Roger J. Smith 19972" /><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/churchbells00waltgoog|title=Church Bells|last=Henry Beauchamp Walters|publisher=A. R. Mowbray & Company|year=1908|page=[https://archive.org/details/churchbells00waltgoog/page/n20 4]}}</ref> Овие ''тинтинабули'' биле направени со ковање [[метал]] и немале големи размери.<ref name=":02"/> Поголемите ѕвона биле направени кон крајот на [[7 век|VII]] и во текот на [[8 век|VIII век]] со леење [[метал]] со потекло од [[Кампанија]]. Како последица на тоа, камбаните го добиле името на ''кампана'' и ''нола'' од истоимениот град ([[Нола]]) во областа.<ref name=":02"/> Ова би го објаснило очигледно погрешното припишување на потеклото на црковните ѕвона на [[Свети Павлин Милостив]] во 400 година од н.е.<ref name=":02"/><ref name="Roger J. Smith 19972">{{Cite web|url=http://www.awakentoprayer.org/church_bells.htm|title=Church Bells|last=Roger J. Smith|year=1997|publisher=Sacred Heart Catholic Church and St. Yves Mission|quote=Ѕвоната почнале да се користат во нашите цркви уште во 400 година, а нивното воведување му се припишува на [[Свети Павлин Милостив|Павлин]], епископ од Нола, град [[Кампанија]]<nowiki>, ]]Италија]]. корисно не само за повикување на верниците на верски служби, туку и за предупредување кога се заканува опасност. Нивната употреба била одобрена во 604 година од папата </nowiki>[[папа Сабинијан|Сабинијан]], а малку подоцна била воспоставена церемонија за нивен благослов. Многу големи ѕвона, за црковните кули, веројатно не биле во општа употреба до [[XI век]].|accessdate=2022-09-30|archive-date=2021-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207150201/http://www.awakentoprayer.org/church_bells.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=j-nmAinYFJ0C&pg=PT133|title=Clip Notes for Church Bulletins - Volume 1|last=Kathy Luty|last2=David Philippart|year=1997|isbn=9781568541693|quote=The first known use of bells in churches was by a bishop named Paulinus in the year 400.}}</ref> До раниот [[среден век]], камбаните станале вообичаени во [[Европа]].<ref name="CE2">{{Cite book|url=http://www.newadvent.org/cathen/02418b.htm|title=Bells|work=Catholic Encyclopedia}}</ref> Тие најпрво биле вообичаени во [[Северна Европа]], како одраз на [[Келти|келтското]] влијание, особено она на [[Ирска|ирските]] мисионери. Пред употребата на црковните ѕвона, грчките манастири ѕвонеле на рамна метална плоча (наречена [[клепало]]) за соопштување на богослужби.<ref name="CE2"/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://washingtonringingsociety.org/galleries/animations Animation of English Full-circle church bell ringing] * [https://www.youtube.com/watch?v=5KYWtFeQzyw Video of English full circle-ringing, 8 bells half muffled and one bell tolling] * [https://www.youtube.com/watch?v=wlxfmA7FJ9E Video of English full circle-ringing, 8 bells ringing "open"] * [http://www.hibberts.co.uk/ Sound of Bells - An Investigation into their tuning] * [http://www.math.bas.bg/bells/belleng.html Research and Identification of Valuable Bells of the Historic and Culture Heritage of Bulgaria and Development of Audio and Video Archive with Advanced Technologies] * [http://www.bellringingcentral.co.uk/ Bell-Ringing Central] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230113183757/https://www.bellringingcentral.co.uk/ |date=2023-01-13 }} * [http://cityark.medway.gov.uk/query/results/?Mode=ShowImg&Img=/cityark/Scans/Unofficial_or_Privately_Originated_Collections/DE0402_Couchman_ephemera_and_MSS_/DE0402_16.html/DE402_16_44L.jpg Old archive image of church bells in Chatham, Kent, England, ca.1900] * [https://sites.google.com/site/allsaintsbells/ All Saints Bell Tower] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Христијанство]] [[Категорија:Камбанарии]] [[Категорија:Грцизми]] odjeos6mpnbg4kr8da7to1ziynfdq72 5542990 5542989 2026-04-21T18:55:07Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5542990 wikitext text/x-wiki [[File:Church_bell_cutaway.png|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Church_bell_cutaway.png|мини|Пресек на камбана, покажувајќи ја нејзината внатрешност и градба.|233x233пкс]] '''Камбана''' ({{langx|la|campana}}, {{langx|en|church bell}}) — [[ѕвоно]] што се користи во [[Христијанство|христијанските]] [[Црква (градба)|цркви]], обично за да им го соопшти времето на одење во црква на верниците (за да можат да присуствуваат на [[Богослужба|богослужби]], [[Свадба|свадби]], погреби и други служби, [[свеченост]]и и [[Религија|религиозни]] служби) и некои [[Молитва|молитви]]. Камбаната се наоѓа во [[камбанарија]].<ref>{{ДРМЈ|камбана}}</ref> == Историја == [[Податотека:St Martin 3-The bell.jpg|мини|Старата камбана во црквата св. Мартин во [[Касел]], [[Германија]]]] Пред воведувањето на камбаните во [[Христијанство|христијанската]] [[црква]], се користеле различни начини за повикување на верниците: свирење на [[Труба|труби]], удирање на дрвени штици, викање или користење на гласник.<ref name=":02">{{Cite book|title=S. Paulin évêque de Nole et son siècle (350-450)|last=Buse|first=Adolf|publisher=H. Casterman|year=1858|location=Paris|pages=415–418|language=fr|translator-last=Dancoisne|translator-first=L.}}</ref> Во [[604]] година од н.е., папата [[Папа Сабинијан|Сабинијан]] службено ја одобрил употребата на [[ѕвоно|ѕвона]].<ref name="Roger J. Smith 19972" /><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/churchbells00waltgoog|title=Church Bells|last=Henry Beauchamp Walters|publisher=A. R. Mowbray & Company|year=1908|page=[https://archive.org/details/churchbells00waltgoog/page/n20 4]}}</ref> Овие ''тинтинабули'' биле направени со ковање [[метал]] и немале големи размери.<ref name=":02"/> Поголемите ѕвона биле направени кон крајот на [[7 век|VII]] и во текот на [[8 век|VIII век]] со леење [[метал]] со потекло од [[Кампанија]]. Како последица на тоа, камбаните го добиле името на ''кампана'' и ''нола'' од истоимениот град ([[Нола]]) во областа.<ref name=":02"/> Ова би го објаснило очигледно погрешното припишување на потеклото на црковните ѕвона на [[Свети Павлин Милостив]] во 400 година од н.е.<ref name=":02"/><ref name="Roger J. Smith 19972">{{Cite web|url=http://www.awakentoprayer.org/church_bells.htm|title=Church Bells|last=Roger J. Smith|year=1997|publisher=Sacred Heart Catholic Church and St. Yves Mission|quote=Ѕвоната почнале да се користат во нашите цркви уште во 400 година, а нивното воведување му се припишува на [[Свети Павлин Милостив|Павлин]], епископ од Нола, град [[Кампанија]]<nowiki>, ]]Италија]]. корисно не само за повикување на верниците на верски служби, туку и за предупредување кога се заканува опасност. Нивната употреба била одобрена во 604 година од папата </nowiki>[[папа Сабинијан|Сабинијан]], а малку подоцна била воспоставена церемонија за нивен благослов. Многу големи ѕвона, за црковните кули, веројатно не биле во општа употреба до [[XI век]].|accessdate=2022-09-30|archive-date=2021-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207150201/http://www.awakentoprayer.org/church_bells.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=j-nmAinYFJ0C&pg=PT133|title=Clip Notes for Church Bulletins - Volume 1|last=Kathy Luty|last2=David Philippart|year=1997|isbn=9781568541693|quote=The first known use of bells in churches was by a bishop named Paulinus in the year 400.}}</ref> До раниот [[среден век]], камбаните станале вообичаени во [[Европа]].<ref name="CE2">{{Cite book|url=http://www.newadvent.org/cathen/02418b.htm|title=Bells|work=Catholic Encyclopedia}}</ref> Тие најпрво биле вообичаени во [[Северна Европа]], како одраз на [[Келти|келтското]] влијание, особено она на [[Ирска|ирските]] мисионери. Пред употребата на црковните ѕвона, грчките манастири ѕвонеле на рамна метална плоча (наречена [[клепало]]) за соопштување на богослужби.<ref name="CE2"/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://washingtonringingsociety.org/galleries/animations Animation of English Full-circle church bell ringing] * [https://www.youtube.com/watch?v=5KYWtFeQzyw Video of English full circle-ringing, 8 bells half muffled and one bell tolling] * [https://www.youtube.com/watch?v=wlxfmA7FJ9E Video of English full circle-ringing, 8 bells ringing "open"] * [http://www.hibberts.co.uk/ Sound of Bells - An Investigation into their tuning] * [http://www.math.bas.bg/bells/belleng.html Research and Identification of Valuable Bells of the Historic and Culture Heritage of Bulgaria and Development of Audio and Video Archive with Advanced Technologies] * [http://www.bellringingcentral.co.uk/ Bell-Ringing Central] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230113183757/https://www.bellringingcentral.co.uk/ |date=2023-01-13 }} * [http://cityark.medway.gov.uk/query/results/?Mode=ShowImg&Img=/cityark/Scans/Unofficial_or_Privately_Originated_Collections/DE0402_Couchman_ephemera_and_MSS_/DE0402_16.html/DE402_16_44L.jpg Old archive image of church bells in Chatham, Kent, England, ca.1900] * [https://sites.google.com/site/allsaintsbells/ All Saints Bell Tower] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Христијанство]] [[Категорија:Камбанарии]] [[Категорија:Грцизми]] mvp80xds2hha29rlh7mz0zlu50l081x 0 1307810 5543166 4854618 2026-04-21T22:57:11Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543166 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Злосторник |name=Силво Плут |image=|caption=|birthname=|alias= |birth_date={{Датум на раѓање|df=yes|1968|05|29}} |birth_place=[[Ново Место]], [[Социјалистичка Република Словенија|СР Словенија]], [[СФРЈ]] |death_date={{Починал на и возраст|df=yes|2007|04|28|1968|05|29}} |cause=[[Самоубиство]] |victims=3 |country=[[Словенија]], [[Србија]] |states= |beginyear=1990 |endyear=2006 |apprehended=|penalty= |death_place=[[Љубљана]], [[Словенија]] }} '''Силво Плут''' (29 мај 1968 - 28 април 2007) ― [[Словенија|словенечки]] [[сериски убиец]]. Тој е осуден на 30 години лежење во [[затвор]]<ref name="Dnevnik">[http://www.dnevnik.si/clanek/204085 "Silvo Plut obsojen na 30 let zaporne kazni." ''Dnevnik'' 2 октомври 2006.]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|sl}}</ref> за [[Убиство со умисла|убиството]] на Љубица Улчар и обидот за убиство на нејзиниот сопруг Миро Улчар на 24 февруари 2006 година. Плут бил ослободен на условна казна по 13 години затвор за силување и убиство на поранешната соученичка Марјанца Матјашич во 1990 година. Тој извршил [[самоубиство]] во својата затворска ќелија на 28 април 2007 година <ref>[http://www.delo.si/clanek/40892 "Silvo Plut naredil samomor" ''Delo'' 29 април 2007.] {{In lang|sl}}</ref> == Злосторства == Плут ја убил својата прва жртва, Марјанца Матјашич, на 16 февруари 1990 година во [[Словенија]].<ref name="Glogovcan"/>{{Rp|27}} Тој бил осуден на 15 години [[затвор]]. Во 2003 година, тој бил пуштен на условна слобода. Тој ја убил својата втора жртва, 25-годишната Јасмина Ѓошиќ, на 18 ноември 2004 година, во [[Алексинац]], [[Србија]].<ref name="Glogovcan"/>{{Rp|28}} Тој побегнал во [[Словенија]], која одбила екстрадиција и покрај налогот од Србија. Тој ја убил својата трета жртва Љубица Улчар (25) на 24 февруари 2006 година, ранувајќи го и нејзиниот сопруг Миро Улчар.<ref name="Glogovcan">[http://dk.fdv.uni-lj.si/diplomska/pdfs/glogovcan-tanja.pdf Glogovčan, Tanja. 2008. ''Medijska reprezentacija serijskih morilcev – primer Silvo Plut.'' Bachelor's thesis. Ljubljana: University of Ljubljana, Faculty of Social Sciences.] {{In lang|sl}}</ref>{{Rp|28}} На 2 октомври 2006 година, судот во [[Љубљана]] го осудил Плут на 30 години затвор за убиство на Улчар.<ref name="Dnevnik"/> На 26 април 2007 година, судот во [[Ниш]], [[Србија]] го осудил во отсуство на 40 години затвор за убиство на Ѓошиќ.<ref name="Glogovcan"/>{{Rp|29}} Тој извршил [[самоубиство]] во неговата затворска ќелија во Љубљана на 28 април 2007 година,<ref>Sodelavci MMC RTV Slovenija, ''Silvo Plut si je sodil sam'', 28 април 2007, [http://www.rtvslo.si/crna-kronika/silvo-plut-si-je-sodil-sam/70290 http://www.rtvslo.si/]</ref> со предозирање со апчиња за спиење.<ref>Blaž Laterener, ''Silvo Plut zaužil petkratni smrtni odmerek tablet'', 16 мај 2007,[http://www.dnevnik.si/tiskane_izdaje/dnevnik/245847 http://www.dnevnik.si]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Поврзано == * [[Список на сериски убијци по земја]] == Наводи == <references group="" responsive="1"></references> == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20080317113525/http://www.scp.nl/ess/eventnet/event.asp?id=287 Информации на scp.nl] * [https://web.archive.org/web/20080316055200/http://24ur.com/bin/article.php?article_id=3081267 Информации на 24ur.com] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Плут, Силво}} [[Категорија:Родени во 1968 година]] [[Категорија:Злосторства во 1990 година во Словенија]] [[Категорија:Починати во 2007 година]] [[Категорија:Самоубиства во 2007 година]] [[Категорија:Злосторства во 2003 година во Словенија]] [[Категорија:Злосторства во 2004 година во Словенија]] [[Категорија:Злосторства во 2006 година во Словенија]] [[Категорија:Убиства во 2000-тите во Словенија]] [[Категорија:Самоубиства со апчиња во Словенија]] [[Категорија:Машки сериски убијци]] [[Категорија:Луѓе осудени во отсуство]] [[Категорија:Луѓе осудени за убиство во Србија]] [[Категорија:Луѓе осудени за убиство во Словенија]] [[Категорија:Луѓе од Ново Место]] [[Категорија:Затвореници кои починале во словенечки затвори]] [[Категорија:Сериски убијци кои извршиле самоубиство во затвор]] [[Категорија:Словенци осудени за убиство]] [[Категорија:Словенци кои починале во затвор]] [[Категорија:Словенечки силувачи]] [[Категорија:Словенечки сериски убијци]] n84qn5u369gq2lyoqrnfzeblbm67ztc 0 1309154 5543180 5491293 2026-04-22T00:32:09Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543180 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Hibiscus Syriacus.JPG | genus = Hibiscus | species = syriacus | authority = [[Карл Линеј|Л.]] | synonyms = {{Collapsible list | {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Althaea frutex'' <small>Mill.</small> *''Hibiscus acerifolius'' <small>Salisb.</small> *''Hibiscus rhombifolius'' <small>Cav.</small> *''Ketmia syriaca'' <small>(L.) Scop.</small> *''Ketmia syrorum'' <small>Medik.</small> nom. illeg. }} }} | synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2850597 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |access-date=7 ноември 2022 |archive-date=2020-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217233905/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2850597 |url-status=dead }}</ref><ref name=NCState /> }} '''Сириска слезовина''' ([[Биномна номенклатура|научно]]: '''''Hibiscus syriacus''''') ― [[Вид (биологија)|вид]] на [[цветни растенија]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[слезови]]. оден е во [[Кореја]] и југосредишна и југоисточна [[Народна Република Кина|НР Кина]], но широко е воведен на други места, вклучително и голем дел од [[Азија]].<ref name="POWO_560890-1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:560890-1|title=''Hibiscus syriacus'' L.|work=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=2018-07-29}}</ref> Го добил епитетот сириски (''syriacus'') бидејќи бил собиран од градините во [[Сирија]].<ref>Lawton, B.P. 2004.</ref><ref>Walker, J. 1999.</ref><ref>Alice M. Coats, ''Garden Shrubs and their Histories'' (1964) 1992, ''s.v.''</ref> Народни имиња и се '''шаронска роза''',<ref>{{PLANTS}}</ref> (особено во [[Северна Америка]] ), '''сириска кетмија''',<ref name="BSBI07">{{BSBI 2007|access-date=2014-10-17}}</ref> '''грмушеста алтеја''',<ref>http://www.hort.uconn.edu/plants/detail.php?pid=204</ref> и '''слезна роза''' (во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]]). Тој е национален цвет на [[Јужна Кореја]] и се споменува во јужнокорејската државна химна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mois.go.kr/eng/sub/a03/nationalSymbol_3/screen.do#:~:text=The%20National%20Flower%20-%20Mugunghwa,-Mugunghwa%20image&text=The%20mugunghwa,%20or%20the%20rose,of%20Korean%20culture%20for%20centuries.|title=National Administration> National Symbols of the Republic of Korea> The National Flower - Mugunghwa|work=www.mois.go.kr|accessdate=7 ноември 2022}}</ref> == Опис == [[Податотека:Hibiscus_syriacus_(12).JPG|мини|лево|Лисја.]] ''Hibiscus syriacus'' е издржлива [[Листопадни растенија|листопадна]] [[грмушка]]. Таа е исправена и во облик на вазна, достигнувајќи 2-4 м во висина, со големи цветови во облик на труба со истакнати бели столпчиња со [[Прашник|жолти]] врвови.<ref name="RHSAZ">{{Наведена книга|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|publisher=Dorling Kindersley|year=2008|isbn=978-1405332965|location=United Kingdom|pages=1136}}</ref> [[Цвет]]овите често имаат розова боја, но можат да бидат и темно розови (речиси виолетови), светло розови или бели. Поединечните цветови се краткотрајни, траат само еден ден. Сепак, бројните пупки произведени на новиот раст на грмушката обезбедуваат плодно цветање во текот на долгиот летен период на цветање. Почвата во која успева слозовината е влажна, но добро исцедена, мешавина од [[песок]], [[глина]], креда и керпич. ''Hibiscus syriacus'' е високо толерантен на [[загадување на воздухот]], [[топлина]], [[влажност]], лоша [[почва]] и [[суша]].<ref>"Hibiscus Syriacus 'Notwoodtwo' WHITE CHIFFON – Plant Finder".</ref> Видот се се одомаќинува многу добро во многу приградски области, па дури може да се нарече малку [[Инвазивен вид|инвазивен]], па често се сее наоколу.<ref name="NCState">{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.ces.ncsu.edu/plants/hibiscus-syriacus/|title=Hibiscus syriacus (Hibiscus, Rose of China, Rose of Sharon, Rose-of-Sharon, Shrub Althea) {{!}} North Carolina Extension Gardener Plant Toolbox|work=plants.ces.ncsu.edu|accessdate=7 ноември 2022}}</ref> === Раст === Гранките се тенки и сиви, бело лентицелни, со подигнати лисни лузни и мали пупки. Стеблата и гранките не се разгрануваат многу освен ако не се исечат, што резултира со многу долги, прави стебла кои потекнуваат од околу 1.5-4 цм над земјата, што го дава целокупниот облик на вазна на грмушката.<ref name="Web 2017">plantfacts.osu.edu/pdf/0247-539.pdf.</ref> Листовите се појавуваат невообичаено доцна во сезоната, во мај.<ref name="TELE">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/gardening/howtogrow/3343918/Hibiscus-syriacus-how-to-grow.html|title=Hibiscus syriacus: how to grow|last=Buchan|first=Ursula|date=2007-08-10 |publisher=The Telegraph|accessdate=7 ноември 2022}}</ref> Тие се обично зелени или жолтеникаво зелени, наизменични, широко овални, со палмати вени и {{Convert|3|in|cm}} долга. Тие имаат три различни лобуси со неправилно забести рабови. === Цветови === [[Податотека:Migrant_hawker_(Aeshna_mixta)_male_on_rose_mallow_(Hibiscus_syriacus).jpg|мини|Цвет од сириска слезовина со ''Aeshna mixta.'']] ''H. syriacus'' има цветови со 5 ливчиња (до 7.6 цм)<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?taxonid=282593&isprofile=1&basic=hibiscus%20syriacus|title=Hibiscus syriacus - Plant Finder|work=www.missouribotanicalgarden.org|accessdate=7 ноември 2022}}</ref> во цврсти бои на бела, црвена, виолетова, виолетова, виолетова или сина, или двобојни со различна боја на грлото, во зависност од сортата. Од основата на овие пет ливчиња се протега пестикот во средината, со стомак околу него. Овие основни одлики му даваат карактеристичен облик на цветот на ''H. syriacus'' и неговите многубројни врсти. Растението може постојано да цвета од јули до септември,<ref name=":0" /> обично ноќе. Со зрелоста, флексибилните стебла на растенијата добиваат тежина под товарот на плодните летни цвеќиња и се наведнуваат на половина пат до земјата. === Плодови и семиња === [[Податотека:49. Поленови зрна од сириска слезовина (Hibiscus syriacus).ogg|мини|250п|[[Полен]]ови зрна од сириска слезовина под [[микроскоп]].]] Повеќето современи сорти се практично неплодни. Плодовите на оние што ги имаат се зелени или кафеави, украсно непривлечни капсули со 5 вентили, кои опстојуваат во текот на поголемиот дел од зимата кај постарите сорти. Тие на крајот ќе се скршат во текот на сезоната на мирување и ќе ги рашират своите лесно 'ртливи семиња околу основата на родителското растение, образувајќи колонии со текот на времето.<ref name="Web 2017"/> == Одгледување == [[Податотека:Hibiscus_Lavender_Chiffon.jpg|мини|Lavender Chiffon = 'Notwoodone'.]] Иако нема есенска боја и може да биде круто и неубаво ако лошо е исечено, ''H. syriacus'' останува позната украсна грмушка денес, со многу сорти. Целосните растенија можат да толерираат широк спектар на услови, вклучувајќи [[мраз]], [[суша]] и урбано [[загадување]]. Сепак, најдобри резултати се произведуваат во топла, заштитена положба; добро исцедена неутрална почва; и полно сонце.<ref name="Web 2017"/> Листовите се појавуваат невообичаено доцна во сезоната, во мај.<ref name="TELE"/> === Размножување === ''Hibiscus syriacus'' прилично лесно се размножува или од семиња, со променливи резултати, или со слоеви или сечи, клонирање на првенецот. === Штетници и болести === Старите грмушки можат да развијат габични болести и на стеблото кои на крајот може да се покажат фатални за растението.<ref>Cankers On Trees: Various. 1st ed.</ref> Растението има одредена подложност на дамки на листовите, флеки , ’рѓа и габични болести. Јапонските бубачки, бели муви и [[Лисна вошка|вошки]] се повремени [[Инсекти|инсектни]] посетители. Јапонските бубачки можат сериозно да го оштетат зеленилото ако не се контролираат. === Сорти === [[Податотека:Hibiscus_August_2010-2.jpg|алт=|мини| „Oiseau Bleu“ на ''Hibiscus syriacus''.]] Следниве сорти ја добија Наградата за градинарски заслуги на Кралското хортикултурно друштво:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants – Ornamental|date=јули 2017|publisher=Royal Horticultural Society|page=48|accessdate=7 ноември 2022}}</ref>  {{div col|colwidth=20em}} *{{Trade designation|'''Blue Chiffon'''}}='Notwood3'<ref>{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/263472/i-Hibiscus-syriacus-i-Font-Face-times-New-Roman-Blue-Chiffon-FONT-Notwood3-sup-(PBR)-sup-(d)/Details | title = RHS Plantfinder - ''Hibiscus syriacus'' {{tdes | '''Blue Chiffon'''}}='Notwood3' | access-date = 7 ноември 2022}}</ref> (сина, полудвојна) *'Diana'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector – ''Hibiscus syriacus'' 'Diana'|url= https://www.rhs.org.uk/Plants/98401/Hibiscus-syriacus-Diana/Details |access-date=7 ноември 2022}}</ref> (единечна, бела) *'Hamabo'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector – ''Hibiscus syriacus'' 'Hamabo'|url= https://www.rhs.org.uk/Plants/89566/Hibiscus-syriacus-Hamabo/Details |access-date=23 August 2020}}</ref> (pale pink, red centre) *{{Trade designation|'''Lavender Chiffon'''}}='Notwoodone'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector – ''Hibiscus syriacus'' ''Lavender Chiffon'' 'Notwoodone'|url= https://www.rhs.org.uk/Plants/138240/Hibiscus-syriacus-Lavender-Chiffon-Notwoodone-(PBR)-(Chiffon-Series)-(d)/Details |access-date=7 ноември 2022}}</ref> (бледа виолетова) *'Meehanii'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector – ''Hibiscus syriacus'' 'Meehanii'|url= https://www.rhs.org.uk/Plants/70488/Hibiscus-syriacus-Meehanii-(v)/Details |access-date=7 ноември 2022}}</ref> (розова, шарени лисја) *'Oiseau Bleu' ('Сина птица')<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector – ''Hibiscus syriacus'' 'Oiseau Bleu'|url= https://www.rhs.org.uk/Plants/114547/Hibiscus-syriacus-Oiseau-Bleu/Details |access-date=7 ноември 2022}}</ref> (сина-виолетова, кафеава во средина) *'Red Heart'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector – ''Hibiscus syriacus'' 'Red Heart'|url= https://www.rhs.org.uk/Plants/90118/Hibiscus-syriacus-Red-Heart/Details |access-date=7 ноември 2022}}</ref> (бела, црвена во средина) *{{Trade designation|'''White Chiffon'''}}='Notwoodtwo'<ref>{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/138241/Hibiscus-syriacus-White-Chiffon-Notwoodtwo-(PBR)-(Chiffon-Series)-(d)/Details | title = RHS Plantfinder - ''Hibiscus syriacus'' {{tdes | '''White Chiffon'''}} = 'Notwoodtwo' | access-date = 7 ноември 2022}}</ref> (бела, двојна) *'William R. Smith'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector – ''Hibiscus syriacus'' 'William R. Smith'|url= https://www.rhs.org.uk/Plants/71943/Hibiscus-syriacus-William-R-Smith/Details |access-date=7 ноември 2022}}</ref> (бела, единечна) *'Woodbridge'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector – ''Hibiscus syriacus'' 'Woodbridge'|url= https://www.rhs.org.uk/Plants/91031/Hibiscus-syriacus-Woodbridge/Details |access-date = 7 ноември 2022}}</ref> (темно розова) {{div col end}} == Национален цвет == [[Податотека:Flag_of_the_President_of_South_Korea.svg|десно|мини|150x150пкс| Претседателскиот стандард на [[Јужна Кореја]], со пар феникси кои ја опкружуваат корејската роза.]] ''Hibiscus syriacus'', познат и како корејска роза, е национален цвет на [[Јужна Кореја]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.korea.net/NewsFocus/Culture/view?articleId=75126|title=Korea.net|accessdate=2022-11-07|archive-date=2017-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170301014156/http://www.korea.net/NewsFocus/Culture/view?articleId=75126|url-status=dead}}</ref> Цветот се појавува во националните [[Грб на Јужна Кореја|амблеми]], а Кореја поетски се споредува со цветот во јужнокорејската државна химна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=cmtjuG5nPgc|title=KBS 1 - Sign On - 2018 (HD)|work=[[YouTube]]|date=2018-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107134533/https://www.youtube.com/watch?v=cmtjuG5nPgc|archive-date=2022-11-07|accessdate=2022-11-07|url-status=bot: unknown}}</ref> Името на цветот на [[Корејски јазик|корејски]] е мугунгува ([[хангул]]: 무궁화; ханџа: 無窮花) или мокеунва ([[хангул]]: 목근화; ханџа: 木槿花). Симболичното значење на цветот потекнува од корејскиот збор мугунг, што значи „вечност“ или „неисцрпно изобилство“. Различни државни [[Грб на Јужна Кореја|грбови на Јужна Кореја]] содржат ''Hibiscus syriacus''; Јужнокорејците главно ја сметаат за традиционален симбол на [[Корејци|корејскиот народ]] и култура.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2018/05/625_248611.html|title=The Korean rose|date=8 мај 2018}}</ref> == Историја и култура == [[Податотека:20200705122409_ed1.jpg|мини| Од 8 век до денес, ова дрво е познато како градинарско дрво за обичните јапонски [[Домаќинство|домаќинства]].]] ''Hibiscus syriacus'' првично бил ендемичен во Кина. Забележано е дека е донесен во Јапонија во 8 век и се одгледува за [[хортикултура]]. Според записите, тој бил воведен на [[Корејскиот Полуостров]] околу 15 или 16 век. неговите лисја биле приготвувани во [[билен чај]], а неговите цвеќиња биле јадени во Кореја. Подоцна бил воведен и одгледуван во градините во [[Европа]] уште во 16 век, иако дури во 1629 година Џон Паркинсон мислел дека е нежен и презел големи мерки на претпазливост со него, мислејќи дека „нема да страда да биде откриен во зима., или пак во странство во Градината, но чувани во големо тенџере или туба во куќата или во топла визба, ако сакате да напредуваат“.<ref>Parkinson, ''Paradisi in Sole Paradisus Terrestris'', 1629.</ref> До крајот на 17 век, некои знаеле дека е цврсто: Гибсон, опишувајќи ја лондонската куќа на лорд Арлингтон забележал шест големи земјени саксии кои го газат „дрвото холихок“, како што тој го нарекол, „што расте доволно добро. во земјата“.<ref>Quoted in Coats 1992.</ref> До 18 век, грмушката била вообичаена во англиските градини и во северноамериканските колонии, познати како ''Althea frutex'' и сириска кетмија.<ref>Ann Leighton, ''American Gardens in the Eighteenth Century: 'For Use or Delight' '' (1976:429).</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Дополнителна литература == * {{Наведена книга|url=https://www.gutenberg.org/ebooks/9550|title=Manual of Gardening (Second Edition).|last=Bailey, L. H.|publisher=[[Project Gutenberg|Project Gutenberg Literary Archive Foundation]]|year=2005|author-link=L. H. Bailey}} * {{Наведена книга|url=https://www.gutenberg.org/ebooks/17672|title=The Botanical Magazine, Vol. 3|last=Curtis, William|publisher=[[Project Gutenberg|Project Gutenberg Literary Archive Foundation]]|year=2006|author-link=William Curtis}} == Надворешни врски == *  {{PFAF|Hibiscus syriacus}} * [http://www.discoverplants.com/plant-types/shrubs-and-bushes/rose-of-sharon/gardening.php How to Grow a Rose of Sharon] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071211234102/http://www.discoverplants.com/plant-types/shrubs-and-bushes/rose-of-sharon/gardening.php |date=2007-12-11 }} {{Таксонска лента}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Национални симболи на Јужна Кореја]] [[Категорија:Јужнокорејска култура]] [[Категорија:Градинарски растенија]] [[Категорија:Флора на Кина]] [[Категорија:Слезовина]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Лековити растенија од Азија]] kzfjayia6llmxeta2a1t3ci2nkp1gfr 0 1323726 5543250 4993206 2026-04-22T06:02:36Z Bjankuloski06 332 /* Структура */ Исправен поим, replaced: модуло → по модул 5543250 wikitext text/x-wiki {{Разликување|ЕК-број}} '''Број на Европската Заедница''' ('''EC-број''') — единствен седумцифрен број за распознавање на [[хемиска супстанција|супстанциите]] со цел [[државна регулација]] во рамките на [[Европска Унија|Европската Унија]] според пропишаното од [[Европска комисија|Европската комисија]]. ''EC-инвентарот'' се состои од три поединечни инвентара: EINECS, ELINCS и NLP.<ref>{{нмс |url=https://echa.europa.eu/documents/10162/23036412/substance_id_en.pdf |title=Guidance for identification and naming of substances under REACH and CLP |access-date=28 август 2017 |publisher=European Chemicals Agency |date=мај 2017 |pages=106 |archive-date=28 август 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828225028/https://echa.europa.eu/documents/10162/23036412/substance_id_en.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Податотека:European Inventory of Existing Commercial Chemical Substances EINECS.pdf|мини|исправено|Европскиот инвентар на постоечки хемиски супстанции во стопанството (EINECS)]] == Структура == EC-бројот може да се запише воопштено како: NNN-NNN-R,<ref>{{наведено списание | publisher= European Commission | date = 21 август 2001 | title = Commission Directive 2001/59/EC of 6 August 2001 adapting to technical progress for the 28th time Council Directive 67/548/EEC on the approximation of the laws, regulations and administrative provisions relating to the classification, packaging and labelling of dangerous substances | journal = Official Journal of the European Communities | issue = L 225 | page = 4 | url = http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2001:225:0001:0333:EN:PDF | format = pdf | access-date = 28 август 2017 }}</ref> каде R е конролна цифра, а N е [[цел број]]. Контролната цифра се пресметува по методот на [[ISBN]], т.е. следново збирно [[модуларна аритметика|по модул]] 11: :<math>R = (N_1 + 2 N_2 + 3N_3 + 4N_4 + 5N_5 + 6N_6) \bmod 11</math> Ако остатокот R е еднаков на 10, тогаш комбинацијата од цифри не се користи за EC-број. За пример, EC-бројот на [[дексаметазон]]от е 200-003-9. N₁ е 2, N₂ преку N₅ се 0, а N₆ е 3. :<math>\frac{2 + 2\!\times\!0 + 3\!\times\!0 + 4\!\times\!0 + 5\!\times\!0 + 6\!\times\!3}{11} = \frac{20}{11} = 1 + \frac{9}{11}</math> Остатокот е 9, што е контролната цифра. Има 181 ELINCS-броеви (EC-броеви што почнуваат со 4) за кои контролниот збир според прикажаниот алгоритам изнесува 10, а бројот не е прескокнат туку издаден со контролен збир 1. == EC-инвентар == EC-инвентарот ги опфаќа супстанциите во следниве инвентари. Содржината на овие инвентари е непронелива и официјална. {|class="wikitable" !Инвентар !Опфат !Формат !Број на записи (ако се непроменливи) |- | Европски инвентар на постоечки хемиски супстанции во стопанството (EINECS) |Супстанции (со исклулок на полимери), кои се заведени како достапни во продажба во ЕУ од 1 јануари 1971 до 18 септември 1981 г.<ref name= "geiss inventory">{{наведено списание |doi=10.1080/02772249209357850 | title=The EINECS inventory of existing chemical substances on the EC market | journal= Toxicological & Environmental Chemistry| date=1992 | volume=37 | issue=1–2 | pages=21–33 | first1=F. | last1=Geiss| last2=Del Bino | first2=G. | last3=Blech | first3=G. | last4=Nørager | first4=O. | last5=Orthmann | first5=E. | last6=Mosselmans | first6=G. | last7=Powell | first7=J. | last8=Roy | first8=R. | last9=Smyrniotis | first9=T. | last10=Town | first10=W. G. }}</ref> Овие се сметале за заведени согласно чл. 8(1) од Директивата за опасни супстанции (67/548/ЕЕЗ). Се сметаат за супстанции кои се воведуваат согласно регулативата REACH. |{{бп|2xx-xxx-x}}<br/>{{бп|3xx-xxx-x}} | 100.102<ref name= "geiss inventory" /> |- |Европски список на пријавени хемиски супстанции (ELINCS) |Супстанции пријавени под Директивата за пријава на нови опасни супстанции (NONS) кои влегле во продажна по 18 септември 1981 г. |{{бп|4xx-xxx-x}} |4.381 |- |Супстанции кои повеќе не се полимери (NLP) |Дефиницијата за [[полимер]] е изменетав во април 1992 г.<ref>{{наведено списание | publisher= European Commission | date = 30 април 1992 | title = Council Directive 92/32/EEC of 30 April 1992 amending for the seventh time Directive 67/548/EEC on the approximation of the laws, regulations and administrative provisions relating to the classification, packaging and labelling of dangerous substances | journal = Official Journal of the European Communities | issue = L 154 | pages = 1–29 | url = http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31992L0032:EN:HTML | format = pdf | access-date = 25 јануари 2009 }} </ref> и со тоа некои дотогашни полимери престанале да се сметаат за такви. Затоа е составен NLP-список на поранешни полимери кои се продавале како такви од 18 септември 1981 до 31 октомври 1993 г.<ref>{{наведено списание | publisher= European Commission | date = 31 декември 2008 | title = Regulation (EC) No 1272/2008 of the European Parliament and of the Council of 16 December 2008 on classification, labeling and packaging of substances and mixtures, amending and repealing Directives 67/548/EEC and 1999/45/EC, and amending Regulation (EC) No 1907/2006 | journal = Official Journal of the European Communities | issue = L 353 | page = 329 | url = http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2008:353:0001:1355:EN:PDF | format = pdf | access-date = 24 јануари 2009 }} </ref> |{{бп|5xx-xxx-x}} |703 |} == List numbers == [[Европска хемиска агенција|Европската хемиска агенција]] (ECHA) го применува форматот на EC-броевите врз т.е. „Списочен број“.<ref>[http://apps.echa.europa.eu/registered/registered-sub.aspx Заведени супстанции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205120032/http://apps.echa.europa.eu/registered/registered-sub.aspx |date=5 декември 2011 }} — [[Европска хемиска агенција|Европската хемиска агенција]] (ECHA)</ref> Бројот се доделува согласно регулативата REACH без правно признание. Затоа, тие броеви не се официјални, бидејќи не се објавени во [[Службен весник на Европската Унија|Службениот весник на Европската Унија]]. Списочните броеви се административни алатки и не треба да се користат за службени цели. {|class="wikitable" width=80% !Опфат !Формат |- |Автоматски доделени, на пр. на претходно заведени супстанции со CAS-бр. |{{бп|6xx-xxx-x}} |- |Де доделува на супстанции по спроведениот увид од Екипата за назнаки на ECHA |{{бп|7xx-xxx-x}} |- |Автоматски доделени на супстанции кои имаат само CAS-бр. (продолжеток на 6xx-xxx-x series) |{{бп|8xx-xxx-x}} |- |Автоматски доделни, на пр. на претходно заведени супстанции без CAS-бр. или друга бројчена назнака (ги вклучува и реактивните маси на повеќе од една супснтација) |{{бп|9xx-xxx-x}} |} == Поврзано == * [[Европска хемиска агенција]] * [[CAS-број]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == [[Категорија:Хемиска номенклатура]] [[Категорија:Законодателство на Европската Унија]] [[Категорија:Регулација на хемикалиите]] 24a0a2p0bffbdiyoy497wkz2hiim18k 0 1333359 5542977 5079944 2026-04-21T18:12:33Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5542977 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Ситна леќа]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] qi6ti4vdye7f7owl70r8me30n6ky4jp 0 1333703 5543252 5534529 2026-04-22T06:02:45Z Bjankuloski06 332 Исправен поим, replaced: модуло → по модул 5543252 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Macedonian burek made in Melbourne.jpg|мини|Парчиња од приближно 1/8 [[бурек]]]] '''Единична дропка''' — [[рационален број]] запишан како [[дропка]] каде што [[броител]]от е [[1 (број)|1]], а [[именител]]от е [[природен број]] што не е нула. Според тоа, единечна дропка е [[Реципрочна вредност|реципрочна]] на позитивен цел број, 1/ ''n'', како: 1/1, 1/2, 1/3, 1/42, итн. [[Податотека:Unit_fraction_representation.png|мини|Визуелен приказ на единични дропки, од 1 до 12.]] == Елементарна аритметика == [[Множење|Со множење]] на кои било две единечни дропки се добива друга единечна дропка: : <math>\frac1x \times \frac1y = \frac1{xy}</math> Од друга страна, со [[собирање]], [[одземање]] или [[делење]] на две единични дропки се добива резултат кој генерално не е единична дропка: : <math>\frac1x + \frac1y = \frac{x+y}{xy}</math> ** 1/2 + 1/5 = 7/10 ** 1/3 + 1/6 = 1/2 : <math>\frac1x - \frac1y = \frac{y-x}{xy}</math> ** 1/2 - 1/5 = 3/10 ** 1/3 - 1/6 = 1/6 : <math>\frac1x \div \frac1y = \frac{y}{x}</math> == Модуларна аритметика == Единичните дропки играат важна улога во [[Модуларна аритметика|модуларната аритметика]], бидејќи тие можат да се користат за намалување на модуларната поделба при пресметување на [[Најголем заеднички делител|НЗД]]. Поточно, да претпоставиме дека сакаме да извршиме делење со некоја вредност ''x'', по модул ''y'' . За да се изврши делење со ''x'', добро дефинираните модули ''y'', ''x'' и ''y'' мора да бидат [[заемно прости броеви]]. Потоа, користејќи го [[Проширен Евклидов алгоритам|проширениот Евклидов алгоритам]] за [[Најголем заеднички делител|НЗД]], можеме да најдеме ''a'' и ''b'' такви што : <math>\displaystyle ax + by = 1,</math> од што, се заклучува дека : <math>\displaystyle ax \equiv 1 \pmod y,</math> или еквивалентно : <math>a \equiv \frac1x \pmod y\,</math>. == Конечни збирови на единични дропки == Секој позитивен рационален број може да се запише како збир на различни единични дропки. На пример: : <math>\frac45=\frac12+\frac14+\frac1{20}=\frac13+\frac15+\frac16+\frac1{10}.</math> Древните египетски математичари ги користеле збировите на различни единечни дропки при нивното запишување за поопшти [[Рационален број|рационални броеви]], па затоа таквите суми често се нарекуваат [[Египетска дропка|египетски дропки]]. Денес сè уште постои интерес за анализирање на методите што ги користеле древните да избираат меѓу можните претстави на дробен број и да пресметуваат со такви претстави. Предметот на египетските дропки е исто така предмет на проучување во модерната [[Теорија на броевите|теорија на броеви]]; на пример, [[Ердеш-Грахамова претпоста|Ердеш-Грахамовата претпоставка]] и [[Ердеш-Штраусова претпоставка|Ердеш-Штраусовата претпоставка]] се однесуваат на збирови на единечни дропки, како и дефиницијата на Ore хармоничките броеви . Во [[Теорија на геометриски групи|теоријата на геометриски групи]], [[Група триаголници|групите триаголници]] се класифицираат во Евклидови, сферични и хиперболични случаи во зависност од тоа дали нивните поврзани збирови на единични дропки се еднакви на еден, поголем од еден или помали од еден, соодветно. == Редови на единични дропки == Многу добро познати [[Ред (математика)|бесконечни редови]] имаат членови кои се единечни дропки. Во нив спаѓаат: * Хармоничниот ред, збирот на сите позитивни единечни дропки. Оваа сума се дивергира и : <math>\frac11+\frac12+\frac13+\cdots+\frac1n - \ln n</math> тежи кон [[Ојлер-Маскерониева константа|Ојлер-Маскерониевата константата]] <math>\gamma\,</math> кога <math>n</math> тежнее кон бесконечност. * [[Базелски проблем|Базелскиот проблем]] се однесува на збирот на квадратите на единечните дропки, кои конвергираат кон <math>\frac{\pi^2}{6}\,</math> * [[Аперива константа|Апериевата константа]] е збир на единичните дропки на трет степен. == Матрици на единични дропки == [[Хилберт матрица|Хилбертовата матрица]] е [[Матрица (математика)|матрица]] чии елементи се : <math>B_{i,j} = \frac1{i+j-1}\,</math> . Таа го има необичното својство да ги има сите елементи на неговата [[инверзна матрица]] цел број. Слично на тоа, Ричардсон дефинирал матрица чии елементи се : <math>C_{i,j} = \frac1{F_{i+j-1}},</math> каде <math>F_i\,</math> го означува ''i'' -тиот [[Фибоначиева низа|Фибоначиев број]]. Тој ја нарекува оваа матрица Филбертова матрица, таа го има истото својство да има инверзна матрица од цели броеви. == Во веројатноста и статистиката == Во [[Прекината рамномерна распределба|рамномерна распределба на дискретен простор]], сите веројатности се единични фракции. Поради [[Начело на непристрасност|начелото на непристрасност]], веројатностите со овој облик често се појавуваат во статистичките пресметки. Понатаму, [[Ципфов закон|Ципфовиот закон]] вели дека, за многу набљудувани појави кои вклучуваат избор на ставки од подредена низа, веројатноста дека ''n'' -тата ставка е избрана е пропорционална со единичната дропка 1/''n''. == Во физиката == Боровиот модел на [[Енергетско ниво|енергетските нивоа]] на електронските орбити во [[атом на водород]] се пропорционални со квадратот на единичните дропки, па оттука и енергетските нивоа на фотоните што можат да бидат емитирани или апсорбирани од атом на водород според овој модел се слично пропорционални со разликата на две од овие дропки. Некое време се верувало дека [[Константа на фината структура|константата на фината структура]] е точно единечна дропка, 1/137, но ова е неточно. == Поврзано == * [[Список на збирови на инверзи на цели броеви]] {{Портал|Математика}} [[Категорија:Дропки]] [[Категорија:Елементарна аритметика]] [[Категорија:Цели броеви]] [[Категорија:1 (број)]] 8q5jfeclq7hacfa90r8vaw0pumdmpl8 0 1335518 5542927 5431204 2026-04-21T16:30:39Z Andrew012p 85224 5542927 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Бабадук|image=Бабадук плакат.png|alt=|caption=Плакатот на македонски|director=[[Џенифер Кент]]|producer={{Plainlist| * Кристина Кејтон * Кристијан Молиер }}|screenplay=Џенифер Кент|based_on={{based on|''Monster''|Jennifer Kent}}|starring={{Plainlist| * [[Еси Дејвис]] * Ноа Вајзман * [[Hayley McElhinney]] * [[Даниел Хеншал]] * Барбара Вест * [[Бен Винспир]] }}|music=[[Џед Курзел]]|cinematography=Радек Ладчук|editing=Сајмон Њу|studio={{Plainlist| * [[Screen Australia]] * Causeway Films * [[South Australian Film Corporation]] * Smoking Gun Productions * [[Entertainment One]] }}|distributor=[[Umbrella Entertainment]]|released=[[17 јануари]] [[2014]] г. (Sundance)<br>[[22 мај]] [[2014]] г. (Австралија)|runtime=94 минути<ref>{{cite web|title=The Babadook|url=https://www.bbfc.co.uk/release/the-babadook-q29sbgvjdglvbjpwwc0zodazndy|publisher=[[British Board of Film Classification]]|access-date=24 September 2022|date=14 October 2014}}</ref>|country={{знамеикона|Австралија}} [[Австралија]]|language={{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }}|budget=2 милиони долари<ref>{{cite web|title=The Babadook|url=https://the-numbers.com/movie/Babadook-The#tab=summary|website=The Numbers|access-date=9 August 2015}}</ref>|gross=10,5 милиони долари<ref>{{cite web|title=The Babadook (2014) |url= https://www.boxofficemojo.com/title/tt2321549/?ref_=bo_se_r_1 |website= [[Box Office Mojo]]|access-date=24 September 2022}}</ref>}}{{Закосен наслов}} '''''Бабадук''''' ({{langx|en|The Babadook}}) — австралиски [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од [[2014]] г. во режија и сценарио на [[Џенифер Кент]]. Главната улога ја имала Еси Дејвис. Филмот е произведен од Causeway Films и е заснован на краткиот филм ''Чудовиште'' (англ. ''Monster'') од [[2005]] г., исто така напишан и режиран од Џенифер Кент. [[Филм]]от бил претставен на [[Кинофестивал Санденс|кинофестивалот Санденс]] и добил потврдни одзиви од кинокритичарите.<ref>{{cite news|url=http://www.filmink.com.au/news/two-aussie-features-selected-for-sundance/|title=Two Aussie Features Selected For Sundance|author=Eden Caceda|date=2013-12-09|work=[[Filmink]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627074856/http://www.filmink.com.au/news/two-aussie-features-selected-for-sundance/|archivedate=2015-06-27|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/review/babadook-sundance-review-673048|title=''The Babadook'': Sundance Review|author=David Rooney|date=2014-01-21|work=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=2015-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141216161915/http://www.hollywoodreporter.com/review/babadook-sundance-review-673048|archivedate=2014-12-16|lang=en}}</ref> == Содржина == Вдовицата Амелија Ванек поминува низ тешки времиња со нејзиниот син Семјуел. Нејзиниот сопруг Оскар загинал во сообраќајка додека ја возел до [[болница]]та. Семјуел почнува да се однесува чудно, страда од [[несоница]] и е обземен од измислени [[Чудовиште|чудовишта]], поради што прави разни [[Оружје|оружја]]. За да го смири една вечер, Амелија решава да му прочита [[приказна]] пред спиење. Тоа е скокачка сликовница за ''Г. Бабадук''. Меѓутоа, тогаш работите почнуваат да се усложнуваат... == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category}} * {{Rotten Tomatoes|the_babadook}} {{IMDb title|2321549}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови]] [[Категорија:Филмови од 2014 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Ужаси]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] 90nvd3x9blwvbbzcnpenkhwoddepc4h 0 1337251 5543214 5516883 2026-04-22T03:05:03Z Bjankuloski06 332 /* Среден век */ Правописна исправка, replaced: пиротск → пирск 5543214 wikitext text/x-wiki '''Трикала''' ({{langx|el|Τρίκαλα}}) е град сместен во северозападна [[Тесалија]], [[Грција]] и главен град на регионалната единица Трикала. Градот се протега по должината на реката Литаиос, која е притока на Пинејос. Според грчката национална статистичка служба, Трикала има 81.355 жители (2011), додека вкупно подрачната единица Трикала е населена со 131.085 жители (2011). Трикала е жив грчки град со живописни споменици и стари населби со традиционална старогрчка архитектура. Градот се наоѓа во близина на [[Метеора]], а исто така во близина на планинскиот венец на јужен [[Пинд]], каде што има многу туристички дестинации (т.е. камениот мост на Пили, Елати, Пертули, камениот мост и водопад на Палајокарија, ски-центарот Пертули итн.).<ref name="auto">{{Наведена мрежна страница|url=https://madeintrikala.gr/en/trikala-city/|title=Trikala City - Η Πόλη του Ασκληπιού - Νομός Τρικάλων}}</ref> == Име == Градот го добил името од античкото име Трика или Трике, што доаѓа од името на нимфата која била ќерка на Пенеус или Асопос. Името ''Трикала'' се појавува уште во византискиот период. На отомански турски бил познат како ''Тирхала''. На аромански е познат како Трикољ. == Историја == === Антиката === [[Податотека:Asclepiustrikala.jpg|мини| Статуа на [[Асклепиј]]]] Трикала како регион била населен уште од [[праисторија]]та. Првите докази за трајнот населување на овој регион се откриени во пештерата Теопетра, а датираат околу околу. 49.000 п.н.е. [[Младо камено време|Неолитските]] населби кои датираат од 6.000 п.н.е се откриени во Мегало Кефалорисо и други локации. Градот Трикала е изграден врз урнатините на античкиот град Трика или Трике, кој бил основан околу III милениум п.н.е. Античкиот град бил изграден на одбранбена локација помеѓу локалниот рид и реката Литаиос. Градот се сметал за родно место и главна резиденција на богот исцелителен [[Асклепиј]] . Во градот бил изграден еден од најважните и најстарите лековити храмови на Асклепиј, наречен ''асклепија'' . Градот се споменува и во познатата [[Хомер]]овата ''[[Илијада]]'' дека учествувал во [[Тројанска војна|Тројанската војна]] со триесет бродови под водство на синовите на Асклепиј, Махаон и Подалириј . Во микенскиот период, градот бил главен град на едно кралство, а подоцна претставувал главен центар на тесалискиот регион Естајотис, кој ја окупирал приближно територијата на модерната префектура Трикала. Во историските времиња, градот Трике и околината доживеале брз развој и просперитет. Трике потпаднал под власта на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидските Персијци]] во 480 п.н.е., додека десет години подоцна се приклучил на Тесалиската монетарна унија. Во 352 п.н.е. бил обединет со [[Античка Македонија|Македонија]] на [[Филип II Македонски|Филип II]]. Градот станал место каде се одвивале најтешките битки меѓу Македонија и Рим. Додека [[Филип V Македонски]] и неговиот син [[Персеј]] се обидувале да го задржат градот, по 168 п.н.е. тој потпаднал во рацете на [[Римска Република|Римската Република]]. === Среден век === [[Податотека:PartOfTheCastle_ByzantineCastleOfTrikala.jpg|мини|Внатре во византискиот замок]] Во средниот век областа била цврсто под власта на [[Византија]], но сепак била нападната од низа напаѓачи и номадски племиња. Некои од овие племиња кои извршиле напади во областа вклучуваат: [[Готи]] (396), [[Хуни]] (447), [[Словени]] (577), [[Прво Бугарско Царство|Бугари]] (986-1000), [[Нормани]] (1082/3), Каталонци (1309-1311). Сегашното име на Трикала како такво за првпат се појавува во ''Стратегиконот на Кекауменос'' од 11 век, каде се спомнуваат „Трикалите Власи “, а потоа во почетокот на 12 век ''Алексијада'' на [[Ана Комнина]]. Подоцна во векот, арапскиот патник и географ [[Мухамед ел-Идриси]] го запишал градот како „важен земјоделски и аграрен центар со изобилство лозови насади и градини“. По распаѓањето на Византија со [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]] во 1204 година, Трикала не паднала во рацете [[Франкократија|на Франките]], туку станала дел од [[Епирско Деспотство]]. Епирското владеење траело до 1259 година, кога градот без отпор бил освоен од [[Никејско Царство]] (по обновената Византија во 1261 година) по [[Пелагониска битка (1259)|Битката кај Пелагонија]] . Во почетокот на 14 век, градот бил престолнина на полунезависен домен под ''[[Севастократор|себастократот]]'' Стефан Габриелопулос, кој се протегал низ поголемиот дел од западна [[Тесалија]] и [[Егејска Македонија|Македонија]] . По неговата смрт во 1332/3 година, градот, заедно со повеќето земји на Габриелопулос, бил под власта на епирскиот владетел Јован II Орсини, но тој за возврат бил протеран и областа била вклучена во Византиското Царство од страна на [[Андроник III Палеолог]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Hh0Bu8C66TsC|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=University of Michigan Press|year=1994|isbn=978-0-472-08260-5|pages=246, 252–253}}</ref> Во периодот на 1348 година, Тесалија била освоена од [[Стефан Душан]] и вклучена во новоформираната [[Српско Царство]] . Српскиот генерал Прељуб бил поставен за управител на регионот и се етаблирал во Трикала. Во 1359 година, полубратот на Душан Симеон Урош го изградил својот двор во Трикала, а во 1366/7 година ги изградил и [[Метеора|манастирите Метеори]] во близина на Трикала. Симеон бил наследен од неговиот син Јован Урош, а него пак од локалните магнати Алексиос Ангелос Филантропенос и Мануел Ангелос Филантропенос, кои владееле до османлиското освојување на Тесалија во 1393/4 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Hh0Bu8C66TsC|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=University of Michigan Press|year=1994|isbn=978-0-472-08260-5|pages=320, 352–353}}</ref> === Османлиски период === [[Податотека:Trikala_Greece_Kursum_Mosque_4.jpg|мини|Џамијата Осман Шах]] [[Податотека:Βαρούσι_Τρικάλων_06.jpg|мини|267x267пкс| Улица во Варуси]] Под османлиска власт, градот бил наречен ''Тирхала'' . Неговата среќа во раниот период на османлиското владеење е нејасна: Тирхала станува дел од голем ''[[санџак]]'' под Ахмед, синот на [[Евренос-бег]], но во почетокот на 15 век бил дел од доменот на Турахан бег, кој довел Муслимански доселеници и доделил привилегии на локалното грчко население. Турахан и неговиот син и наследник, Омер бег, подигнале многу згради во градот, помагајќи му, според зборовите на историчарката Александра Јеролимпос, да „[добие] изглед на типичен отомански град, со џамии, ''[[Медреса|медреси]]'', ''[[амам]],'' ''[[имарет]]'', ''[[карвансарај]]'' кои се протегаат надвор од цитаделата и квартот Варош кој останал христијански“. Како административен центар на санџакот Трикала, градот привлекувал голем број муслимански имигранти и имал големи муслимански и еврејски заедници: на пописот од 1454/5 година, градот имал 2.453 жители (251 муслиманско семејство и 9 вдовици и 212 христијански семејства и 73 вдовици); во 1506 година, градот броел 3.100 жители, со 260 муслимански, 310 христијански и 19 еврејски семејства; во 1520/38 година, овој број се искачил на 301 муслиманско, 343 христијанско и 181 еврејско семејство. Градот, станал важен интелектуален центар во текот на овие години (1543-1854) со училиштето Трике (а подоцна и грчкото училиште), каде што предавале многу познати интелектуалци од тоа време, како Дионисиј Филозоф. [[Јаничар]]и станувале и христијанските деца од Трикал. Отоманскиот патник од 17 век [[Евлија Челебија|, Евлија Челебија,]] известува дека градот имал 2.300 куќи кои биле поделени на шеснаесет муслимански и осум христијански квартови (''[[Маало|маала]]''); осум џамии, од кои само главната џамија во градот, џамијата Осман Шах, изградена од [[Мимар Синан]], кој преживеа до ден денес; четири ''амами''; шест ''[[Теќе|текии]]''; и околу 1.000 продавници, иако Евлија љубопитно не го спомнува импресивниот ''[[Безистен|безестен]]'' (покриен пазар) во градот кој бил срушен на почетокот на 20 век. Градот бил изгорен во голем пожар во 1749 година, уништување што го повториле албанските нередовни по неуспешното востание на локалното христијанско население за време на [[Пелопонеско востание (1770)|Пелопонеското востание]]. И покрај уништувањето и горењето , неговото население останало исто, околу. 25.000, до избувнувањето на [[Грчка војна за независност|Грчката револуција]] во 1821 година. До 1840 година, наводно градот броел само 10.000 жители, а последниот отомански попис во 1877/8 година навел 25.000 жители за целиот ''санџак'' на Трикала. === Модерен период === [[Податотека:Δωροθέα_Σχολή.jpg|мини|200x200пкс| Во училиштето Доротеа е сместено и Филхармоничното друштво од Трикала]] На 23 август 1881 година со Константинополскиот договор помеѓу Отоманското Царство и [[Кралство Грција|Кралството Грција]], градот се враќа под грчка власт , заедно со остатокот од Тесалија. За време на [[Грчко-турска војна (1897)|Грчко-турската војна од 1897 година,]] тој повторно е окупиран од османлиските сили но само накратко. Во годините што следеле , Трикала одиграла значајна улога во руралните работнички мобилизации, на почетокот на 20 век, против тесалиските земјопоседници. Трикала на крајот станала град во кој била формирана првата земјоделска задруга на Грција, во 1906 година. Гледано наназад во историјата Трикала и неговата околина имале забележителна концентрација на [[Власи|Ароманци]], вклучително и од други региони.<ref>Rousiakis, Sotirios (2021).</ref> Градот изгубил голем дел од неговите отомански и средновековни градби на почетокот на 20 век,особено откако повторно го изградиле според нов модерен урбанистички план во 1930-тите. Трикала денес е многу жив грчки град, добро познат низ Грција по реката која што го преполовува центарот на градот, а исто така и по историските споменици и живописниот стар град.<ref name="auto" /> == Знаменитости == [[Податотека:Savings_Part_Archaeological_Site_of_Ancient_Trikki.jpg|десно|мини|200x200пкс| Урнатини на античкиот грчки Асклепиеон во археолошкиот локалитет Античка Трика]] [[Податотека:Trikalaclocktower.jpg|мини|267x267пкс| Поглед на саат-кулата, сместена во византискиот замок на стариот град (Варуси).]] [[Податотека:Ναός_Παναγίας_Φανερωμένης,_Βαρούσι_Τρικάλων_3373.jpg|мини|200x200пкс| Црквата Панагија Фанермени во Варуси]] [[Податотека:Ναός_Αγίας_Επίσκεψης,_Τρίκαλα_3990.jpg|мини|200x200пкс| Црквата Панагија Епискепсија во Варуси]] [[Податотека:Βυζαντινό_Κάστρο_Τρικάλων,_παλιά_πόλη_Βαρούσι_(27)(photosiotas).jpg|мини|200x200пкс| Поглед на стариот град Варуси од замокот.]] [[Податотека:Old_City_Varousi.jpg|мини|302x302пкс| Традиционална архитектура во Варуси]] [[Податотека:Μανάβικα_Τρικάλα_3796.jpg|мини|200x200пкс| Улица во Манавица]] [[Податотека:Κεντρική_γέφυρα_Τρικάλων_3886-HDR.jpg|мини|200x200пкс| Централен мост]] * Археолошкиот локалитет [[Асклепиј|Асклепиеон од Трике]], најзначајниот и најстариот во Грција, според [[Страбон]] . Трикала (античка Трика или Трике ) се смета за родно место на [[Асклепиј]], херој и бог на медицината во античката религија и митологија. Археолошкиот локалитет на античка Трика се наоѓа веднаш до катедралата Свети Никола и стариот град .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://madeintrikala.gr/asklhpieio-arxaias-trikkhs|title=Ασκληπιείο Αρχαίας Τρίκκης - Ασκληπιείο Τρίκαλα}}</ref> * Византискиот замок, изграден од [[Јустинијан I|Јустинијан]] на акрополот на Трике во 6 век од нашата ера. Подоцна повторно бил изграден од Османлиите, кои во 17 век изградиле голема импозантна саат-кула, која била придружена со ѕвоно тешко {{Convert|650|kg|0}} . Во 1936 година била изградена уште една саат кула која денес сè уште постои и е заштитен знак на градот, а нуди и панорамски поглед на градот. Под замокот се протега стариот град . * Стариот град на Трикала, е составен од областите '''Варуси''' и '''Манавика''' . Варуси бил христијанскиот округ во Трикала за време на владеењето на Османлиите и се наоѓа во подножјето на тврдината. До 1930 година, овој дел од градот се сметал за благородничка област на Трикала и сега е конзерваторско подрачје, со голем број традиционални стари градби, изградени помеѓу 17 и 19 век, зачувани до денес. Во овој дел се наоѓаат најстарите цркви во градот, изградени помеѓу 14 и 19 век, сите многу блиску една до друга. По квартот Варуси до централниот плоштад се наоѓа делот од градот наречен Манавика, маало на стариот град со униформа живописна архитектура. Овде се наоѓаат некои од најдобрите ресторани, кафулиња и барови во градот.<ref name="auto1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.archaeology.wiki/blog/2014/02/17/a-proposal-for-the-enhancement-and-ideal-administration-of-monuments-in-the-town-of-trikala-part-1/|title=A proposal for the enhancement and ideal administration of monuments in the town of Trikala (Part 1)|date=17 February 2014}}{{Мртва_врска|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Грчките православни цркви во Трикала . Најстарите цркви во градот се наоѓаат главно во стариот дел од , во рамките на историскиот кварт Варуси. Тие цркви се: Црквата Богородица Фанермени (1853), Црквата Богородица Епискепсија (1867), црквата Свети Стефан (1882), црквата Света Параскеви (1843), црквата Света Марина (1766), црквата Свети Димитрија (1588), Црквата Свети Анаргирои (реновирана во 1575 година), капелата Свети Јован Крстител (1674), црквата Свети Јован Милостив и Свети Пантелејмон (14 век) и катедралата Свети Никола. Други историски цркви може да се најдат и во многу други делови на градот. * Ридот на Профитис Илиас (Пророкот Илија), претставува шумичка со убав панорамски поглед на градот вонепосредна близина на центарот од градот. На овој рид се наоѓа црквата на пророкот Илија (изградена во 1897 година) и општинската зоолошка градина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.elameteoratrikala.com/trikala/see-and-do/lofos-profiti-ilia|title=Λόφος του Προφήτη Ηλία – Η ομορφιά έχει πράσινο}}</ref> * Реката Литаиос е значајна и позната по тоа што го дели центарот на градот и над неа е надвиснат Централниот мост, изграден во 1886 година, кој го поврзува централниот плоштад со главната пешачка улица. Дополнителни препознатливи точки на реката Литаиос се мостот со статуата на Асклепиј и бујните речни брегови во средината на центарот на градот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://trikalacity.gr/building/litheos-potamos/|title=Ληθαίος ποταμός|date=12 January 2016}}</ref> * Воденицата на Мацопулос, која е изградена во 1884 година и денес е историско-индустриски објект кој се користи како музеј и културен центар. За време на божиќниот период, оваа камена мелница Мацопулос се трансформира во „Воденицата на џуџињата“, најпознатиот божиќен парк во Грција. * Џамијата Осман Шах (16 век), е зграда дизајнирана од [[Мимар Синан]] . Зад џамијата стои мавзолејот на Осман Шах, внук на султанот [[Сулејман Величествениот]] .<ref name="auto1" /> * Отоманската бања (амам на Осман Шах) . била зградена во 16 век и веројатно дизајнирана од [[Мимар Синан]], но претрпела многу промени и различни употреби низ својата историја. Отоманската бања „Близнак“ е обновена неодамна и денес функционира како музеј, каде се наоѓа археолошка керамичка колекција и други привремени изложби. Музејот Цицанис се наоѓа на горниот кат од зградата.<ref name="auto1" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mouseiotsitsani.gr/|title=Μουσείο Τσιτσάνη - Βασίλης Τσιτσάνης|work=Μουσείο Τσιτσάνη}}</ref> * Потојат и други градби како Железничката станица Трикала (изградена во 1886 година), Судската палата (седиште на османлиските власти за време на турското владеење), Фолклорен музеј <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://trikalacity.gr/anoikto-kai-pali-to-exaisio-laografiko-moyseio-trikalon/|title=Ανοικτό και πάλι το εξαίσιο Λαογραφικό Μουσείο Τρικάλων|date=11 December 2022}}</ref> и многу други историски и неокласични згради. == Дестинации во близина == Градот Трикала е во непосредна близина на повеќе туристички дестинации во регионот погодни за дневни патувања. Градот се наоѓа во близина на светски познатите [[Метеора]] и Калампака, а исто така и во близина на планинскиот венец на јужен [[Пинд]] со своите познати знаменитости, т.е. камениот мост на Пили (16 век), византиската црква Порта Панагија, камениот мост (16 в.) и водопадот на Палајокарија, Елати, Пертули, Нераидохори и скијачкиот центар Пертули. == Администрација == Општината Трикала беше формирана на реформата на локалната власт која беше воведена во 2011 година со спојување на следните 8 поранешни општини, кои станаа општински единици:<ref name="Kallikratis">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.et.gr/idocs-nph/search/pdfViewerForm.html?args=5C7QrtC22wGYK2xFpSwMnXdtvSoClrL8-SrPzKAEPjjtIl9LGdkF53UIxsx942CdyqxSQYNuqAGCF0IfB9HI6hq6ZkZV96FIukI0UzcPsWCK0LpLhpa7rhiWB4R5ntTnoWw7U8E1Amg.|title=ΦΕΚ A 87/2010, Kallikratis reform law text|publisher=[[Government Gazette (Greece)|Government Gazette]]|language=el}}</ref> * Естијаотида * Фалореја * Калидендро * Коѕијакас * Мегала Каливија * Палиокастро * Паралитаиои * Трикала Општината се простира на површина од 607.585&nbsp;km ², општинската единица 69.205&nbsp;км ² .<ref name="stat01">{{Наведена мрежна страница|url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf|title=Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation)|publisher=National Statistical Service of Greece|language=el}}</ref> === Провинција === Провинцијата Трикала била една од провинциите на префектурата Трикала. Нејзината територија се поистоветува со територијата на сегашните општини Трикала, Фаркадона и Пили .<ref name="census91">{{Наведена мрежна страница|url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00086.pdf|title=Detailed census results 1991}}&nbsp;{{Мали|(39&nbsp;MB)}} {{In lang|el|fr}}</ref> Укината е во 2006 година. == Инфраструктура == Во Трикала се наоѓа и Општата болница на префектурата Трикала. Катедрата за физичко образование и спортски науки на Универзитетот во Тесалија е сместена во Трикала, и е основана во 1994 година, при што првите студенти биле примени во учебната 1994-1995 година; првично универзитетот бил сместен во објектот на паркот Мацопулос, но сподоцна бил префрлен во новиот кампус Карјес во јули 1999 година. Трикала има над 20 училишта за средно образование, а во градот функционира и модерно ноќно техничко училиште. Трикала се смета за прв град во Грција кој ги интегрира новите технологии во секојдневниот живот на општината и обезбедува владини услуги за граѓаните преку е-владеење.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ekathimerini.com/217138/article/ekathimerini/community/the-smart-city-of-trikala-and-the-future-of-greece|title=The 'smart city' of Trikala and the future of Greece|date=24 March 2017|publisher=Kathimerini|accessdate=19 August 2018}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/cities/2018/sep/04/trikala-greece-first-smart-city-dont-need-to-know-a-politician-to-get-something-done|title=Inside Greece's first smart city: 'Now you don't need to know a politician to get something done'|work=The Guardian|access-date=September 5, 2018}}</ref> Понатаму, тој е во процес да стане првиот град во Грција подготвен за [[5G]] .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.news247.gr/technologia/ta-trikala-ginontai-i-proti-5g-poli.6641086.html|title=Τα Τρίκαλα γίνονται η πρώτη 5G πόλη|date=18 August 2018|publisher=News247|accessdate=19 August 2018}}</ref> == Транспорт == Градот се наоѓа веднаш до автопатот 3 (А3) или автопатот во Централна Грција (познат и како автопат Е65). КТЕЛ, кој е главната автобуска услуга за меѓуградски јавен превоз во Грција, спроведува чести автобуски линии, поврзувајќи ја Трикала со околните региони, Атина, Солун и многу други градови на копното. Градот го опслужува и железничка станица . Секојдневно има железничка линии до [[Атина]] и [[Солун]] . == Клима == Трикалаима континентално влијание но тоа не е доволно за градот да избегне да биде класифициран како медитеранска клима ( ''Csa'' ), иако со значителни дневни температурни варијации . Летата се многу жешки , со просечен август од {{Convert|34.5|C|F}} . Во меѓувреме, есента и пролетта се прилично благи, без екстремно ниски или високи температури. Ниските температури се јавуваат понекогаш, особено во зимските ноќи. Забележани се повремени врнежи од снег, но генерално не се значителни. == Спортски тимови == * Трикала ФК, [[фудбал]]ски тим кој се натпреварувал во првата грчка дивизија, неодамна во сезоната 1999–00 . * Трикала 2000 п.н.е., [[кошарка]]рски тим кој се натпреварувал во грчката врвна дивизија, во сезоните 2008–09 и 2009–10 . Тимот се распадна по испаѓањето на тимот од првата дивизија и последователните финансиски тешкотии. * Овен Трикала БЦ, кошаркарски тим кој пет сезони по ред се натпреваруваше во грчката врвна дивизија (од 2013–14 до 2017–18 . До сезоната 2018-19 Ариес Трикала БЦ ќе учествува во грчката А2 кошаркарска лига . [[Податотека:Σιδηροδρομικός_Σταθμός_Τρικάλων_(photosiotas)_(1).jpg|мини|Зграда на железничка станица .]] {| class="wikitable" !година ! Општинска единица ! општина |- | 1991 година | 48.857 | 74.832 |- | 2001 година | 54.605 | 78.817 |- | 2011 година | 61.653 | 81.355 |- | 2021 година | | 78.605 |} * [[Асклепиј]] (околу 1247 п.н.е.), бог на медицината во античката грчка религија и митологија * Екумениј (околу 990), епископ во Трика (сега Трикала) * Евангелос Авероф (1910–1990), политичар * Стефанос Сарафис (1890-1957), генерал-мајор во ЕАМ-ЕЛАС * Сотириос Киргијакос (1979), фудбалер * Димитрис Митропанос (1948–2012), пејач * Христос Папаниколау (1941), скокач со стап * Ефтимиос Ренциас (1976), кошаркар * Василис Цицанис (1915–1984), текстописец и пејач * Јоанис Келас (1908–1966), авијатичар * Софија Сакорафа (1957), фрлач на копје, политичар * Георгиос Колцидас (1970), фудбалер * Димитриос Сгурос (1969), пијанист * Григориј Котроциос (1984), професионален кошаркар * Костас Папаниколау (1990), кошаркар * Стефанос Папарунас (1990), нуркач * Ахил Чолевас, татко на грчкиот фудбалер Хосе Холебас * Костас Фортунис (1993), фудбалер * Василис Грегориу (1965), грчки хемичар, истражувач, директор и претседател на NHRF * Турхан Паша Замети, поранешен премиер на Албанија. * Д-р Христос Кристоу, меѓународен претседател на [[Лекари без граници]] (MSF). == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * Месинас, Елијас. (2022). ''Синагогите на Грција: Студија за синагогите во Македонија и Тракија: со архитектонски цртежи на сите синагоги во Грција'' . КДП, 190.{{ISBN|979-8-8069-0288-8}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/979-8-8069-0288-8|979-8-8069-0288-8]] == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * [http://www.trikala.net/ Локален портал Трикала] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160219141743/http://www.trikala.net/ |date=2016-02-19 }} * [http://www.trikalacity.gr Град Трикала] * [http://www.trikalacity.gr/e-trikala/ Трикала wi-fi интернет покриеност] {{Тесалија}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Населени места во Трикала (округ)]] [[Категорија:Општини во Тесалија]] [[Категорија:Трикала]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] lurugeedsi9lwivcm0ciyxl4pngmir9 0 1337255 5543211 5431356 2026-04-22T03:04:34Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: пиротск → пирск (3) 5543211 wikitext text/x-wiki {{Infobox Greek Dimos | name = Загори | name_local = {{langx|el|Ζαγόρι}}<br />{{langx|rup|Zagori}} | image_map = 2011 Dimos Zagoriou.png | periph = [[Епир (област)|Епир]] | periphunit = [[Јанина (округ)|Јанина]] | pop_municipality = 3724 | area_municipality = 989.8 | population_as_of = 2011 | elevation = | coordinates = {{coord|39|52|N|20|42|E|format=dms|display=inline,title}} | postal_code = | area_code = | licence = ΙΝ | mayor = | website = | image_skyline = GR-vikos-br-2.jpg | caption_skyline = | party = | since = |footnotes={{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = Zagori Cultural Landscape | designation1_date = 2023 <small>(45th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = 1695<ref>{{cite web |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/1695 |title=Zagori Cultural Landscape |access-date=2023-09-24}}</ref> | designation1_criteria = iv | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = UNESCO region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Europe|Europe]] }}}} '''Загори''' ([[Грчки јазик|грчки]]: ''Ζαγόρι''; [[влашки]]: ''Zagori'') — регион и општина во [[Грција]] кој е прогласен за [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]] на [[УНЕСКО]]. Загори се наоѓа на планините [[Пинд]] во [[Епир (област)|Епир]], во северозападна Грција. Седиште на општината е селото [[Добра (Епир)|Добра]].<ref name=Kallikratis>{{Cite news |title=ΦΕΚ B 1292/2010, Kallikratis reform municipalities |newspaper=[[Government Gazette (Greece)|Government Gazette]] |language=el |url=http://www.et.gr/idocs-nph/search/pdfViewerForm.html?args=5C7QrtC22wGYK2xFpSwMnXdtvSoClrL81-32jgAMSfbnMRVjyfnPUeJInJ48_97uHrMts-zFzeyCiBSQOpYnT00MHhcXFRTsb2fGphpq4MKX2ZkaHobySNnvZCNHXvYVvlf80XevW0Q.}}</ref> Има површина од околу 1.000 км2 и содржи 46 села познати како загориски села (или Загорохорија), и е во форма на превртен рамностран триаголник. [[Јанина]], главниот град на провинцијата, се наоѓа на јужната точка на триаголникот, додека југозападната страна е формирана од планината [[Мечкели]] (1.810 метри). Реката [[Војуша]] која тече северно од планината [[Тимфи]] ја формира северната граница, додека југоисточната страна тече по реката [[Варда]] до планината Мавровуни (2.100 метри) во близина на [[Мечово]]. Општината има површина од 989.796&nbsp;km².<ref name=stat01>{{cite web |title=Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation) |language=el |publisher=National Statistical Service of Greece |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf}}</ref> Населението на областа е околу 3.700, што дава густина на населеност од 4 жители на квадратен километар, многу ретка во споредба со просечните 73,8 за Грција како целина. ==Географија== Загори е област со голема природна убавина, со впечатлива геологија и два национални паркови, едниот вклучувајќи ја реката [[Војуша]] и клисурата [[Вик (клисура)|Вик]], другиот околу [[Валја Калда]], источно од импозантната планина Тимфи, покриена со снег. Околу 46-те села во Загори биле меѓусебно поврзани со планински патишта и традиционални заоблени камени мостови сè додека не биле отворени современите патишта во 1950-тите. Камените заоблени мостови биле изградени од добродетели на иселени трговци во 18 век и ги замениле постарите дрвени мостови. ==Историја== [[File:Zagori Dragonlake and Gamila summit.jpg|thumb|[[Драколимни|Змејско езеро]] и врвот Гамила (2497м.)]] [[File:Voidomatis River, Epirus, Greece.jpg|thumb|[[Водоматица]], национален парк Вик-Војуша.]] Регионот бил историски тешко пристапен поради неговиот планински терен што веројатно придонел за неговиот уникатен карактер. Каракачаните кои можат да се сретнат на овие простори користат неколку грчки зборови од северногрчки дијалект што вообичаено не се среќаваат на грчки на друго место.<ref>Νικόλαος Κατσαρός – ''Οι αρχαιοελληνικές ρίζες του Σαρακατσάνικου λόγου''</ref> Следствено, некои ги сметаат за домородни во областа. ===Рана историја=== Првиот доказ за човечко присуство во областа е датиран помеѓу 17.000 и 10.000 години{{sfn|Amanatidou|2005|p=32}}. [1] Важни епипалеолитски артефакти биле откопани од пештерата Клеиди на бреговите на [[Водоматица]].<ref>{{cite journal | last = Gowlett | first = J. A. J. | year = 1987 | title = The Archaeology of Radiocarbon Accelerator Dating | journal = Journal of World Prehistory | volume = 1 | issue = 2 | pages = 127–170 | doi = 10.1007/bf00975492 | jstor = 25800523 | s2cid = 129633469}}</ref> Во антиката, регионот на Загори бил населен од Тимфејците и бил дел од античкото кралство на Молосите, грчко племе на Епир кое стекнало контрола над целиот Епир во класичниот период. Молосиската кралска куќа владеела со Епир од античкиот град Молосис, кој се наоѓал во близина на современа Коница, во северната граница на Загори, каде што се спојуваат реките Водоматица, Војуша и Коница. Молосите биле познати меѓу другото и по расата на големи мастифи кои ги користеле за да ги чуваат своите стада од волци и мечки и кои биле користени дури и во војна. Се вели дека Молос, нивниот истоимен предок, бил роден од заедницата помеѓу [[Неоптолем]] (син на [[Ахил]]) и [[Андромаха]] (сопругата на [[Хектор]] од [[Троја]]). Неоптолем, наречен и Пир поради неговата руса коса, бил прв во низата епирски кралеви што водела до кралот Пир од хеленистичко време, кој започнал неколку походи против Римјаните во Италија. Олимпија, мајката на Александар Македонски, била молосиска принцеза. За антиката на човечката окупација сведочат и остатоци од килопски ѕидини во Скамнели.<ref>{{cite book |author=Costas Zissis |year=2006 |title=Zagori, Images of a Greek Heritage |url=https://books.google.com/books?id=lkLZKcc5VCkC&q=skamneli%2Bpelasgian |page=13 |publisher=Costas Zissis |isbn=978-960-631-684-5}}</ref> Во текот на 9-4 век п.н.е., постоела мала молоска населба помеѓу Монодендри и Вица, вклучувајќи камени куќи и две гробишта од кои дошле важни наоди. [3] Дополнително, во Скамнели биле пронајдени темели на утврдувања и гробови од хеленистичкиот период. Меѓутоа, во поголемиот дел од историското време локалното население било ретко. {{sfn|Amanatidou|2005|p=34}} ===Византиски период=== [[File:Epirus 1230-1251 hu.svg|thumb|[[Епирско Деспотство]] (во зелено) од 1230 до 1251.]] [[File:Monastery of Saint Paraskevi - rooftops.JPG|thumb|[[Манастир Света Параскева (Викос)|Манастир Света Параскева]]]] За преминувањето на [[Словени]]те за време на рановизантискиот период сведочат бројни имиња на места. Самото име на местото „''Загори''“ веројатно потекнува од словенскиот Загорје што значи „''надвор од планините''“. Во времето на [[Византија]], Загори повремено привлекувал групи војници кои граделе села и се населувале таму. Неколку манастири биле кралски дарови, меѓу кои и манастирот Воца кај селото Гревенити и манастирот Преображение кај Клеидонија, основан во 7 век од византискиот цар [[Константин IV]] и манастирот [[Свети Јован Рогову]] кај Цепелово кој бил основан во 1028 година од сестрата на царот [[Роман III Аргир|Роман III]]. Од 1204 до 1337 година регионот бил дел од [[Епирско Деспотство|Епирското Деспотство]]. Во 14 век, кога разни албански кланови извршиле упад во Епир, Загори бил изворот на војниците кои служеле во гарнизонот Јанина. За возврат, како центар на грчкото владеење, Јанина го заштитила Загори од албанските напади.<ref>{{cite book |last=Hammond |first=Nicholas |year=1976 |title=Migrations and invasions in Greece and adjacent areas |publisher=Noyes Press |url=https://books.google.com/books?id=O9saAAAAYAAJ&q=%22The+centre+of+Greek+resistance+was+loannina%2C+which+controlled+its+own+plateau+and+shielded+Zagori+against+attack+by+the+Albanians+%28but+not+against+attack+by+the+Vlachs%29.%22 |page=61 |isbn=0-8155-5047-2}}</ref> Како резултат на походите на [[Андроник III Палеолог]] во 1337 година, Епирското Деспотство и, според тоа, Загори заедно со Јанина и околниот регион повторно накратко потпаднале под византиска власт. Регионот потпаднал под српска власт во 1348 година, а Епирското Деспотство било реформирано и било под латинска управа од Карло II Токо кога Јанина и Загори паднале во рацете на Турците во 1430 година, во времето на султанот [[Мурат II]]. Загори (кое тогаш се состоело само од 14 села) имало обврски меѓу делегациите на двете страни и било договорена сума во данок во замена за многу значителни привилегии: автономија, административна независност. и забрана за преминување на границите на [[Турците]] во областа. ===Османлиски период=== Загориската лига или Којон на Загоришаните (Κοινόν Ζαγορισίων) била формирана по договорот од 1431 година со Синан-паша. Во тој момент, аранжманот што давал локална автономија бил наречен „''Војнико''“. Автономијата гарантирала немешање во локалните работи од страна на османлиските владетели. Загоријаните ги довериле своите работи на Советот на старешини наречен Демогеронтија (Δημογεροντία), на чело со претседател или гувернер наречен Векилис (Βεκύλης). Како дел од договорот, тие одржувале сили на коњаницата од сипахии (σπαχήδες), при што секое село придонесувало со одреден број коњаници во таа сила според своите можности. .<ref>{{cite book |last=Ellis |first=Steven |year=2007 |title=Imagining frontiers, contesting identities |publisher=Edizioni Plus |quote=Nowadays there appears in this region a clear preponderance of Vlach toponyms in the north and east, close to Thessaly, while Albanian toponyms are present in the west and south. It must be noted that the two zones are not mutually exclusive. |url=https://books.google.com/books?id=3zXFCs9EfEYC&q=Zagori+Albanians&pg=PA130 |page=130 |isbn=978-88-8492-466-7}}</ref> Според условите на овој договор не била дозволена никаква интервенција на османлиските власти, ниту пак некои вооружени османлиски единици имале право да стапнат на Загори. Селата во Источно Загори, населени со Ароманци, влегле во Договорот во 1480 година. Многу топоними во северен и источен Загори кои имаат ароманска етимологија, додека топоними со главно грчка или словенска етимологија се присутни во западен и јужен Загори. Во едно проучување од 1986 година на 3546 локални топоними ~70% се посредувани преку грчки и ~30% преку негрчки јазици во нивната современа форма: 13% аромански, 8,3% словенски, 5,2% албански и 2,2% турски, додека во однос на јазичното потекло 56% грчко, а за негрчко (вклучувајќи и заемки кои веќе биле вградени во локалниот грчки јазик): 14% аромански, 11,5% словенски, 6% албански, 4,8% турски, 3,3% мешани јазично потекло и 2,5% латински.<ref>{{cite thesis |last=Οικονόμου |first=Κωνσταντίνος |title=Toponyms of Zagori |publisher=University of Ioannina |date=1986 |page=971 |language=el |quote=Στην παραπάνω διατριβή μελετήθηκαν 3546 τοπωνύμια από τα οποία 2481 είναι ελληνόθετα (ποσοστό 69,97%) τα 1055 είναι ξενόθετα (29,5) και 10 είναι τα υβριδικά.... Ξενόθετα Λατινικά (στο σύνολο τω τοπν. 0,99%) Σλαβικά (8,29%), Αρομούνικα (13,06%) Αλβανικά (5,19%) Τούρκικα (2,23%)... Τα Ε. τοπν. αντιπροσωπεύουν περισσότερο από τα 2/3 των τοπν. του Ζαγορίου (σχεδόν 70%, ενώ τα Ξ. λιγότερο από το 30% των τοπν. της περιοχής. |url=https://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/0252#page/998/mode/2up |doi=10.12681/eadd/0252 |hdl=10442/hedi/0252 |hdl-access=free}}</ref> Главниот извор на приход за локалните заедници доаѓал од комерцијални активности кои резултирале со миграција во далечни места. Од 17 век стопанството на Загори првенствено зависело од дознаките и аманетите на дијаспората. Оваа активност го достигнала својот врв во 18 век. Поради просперитетните трговски активности на загориската дијаспора, биле забележани неколку случаи на донации: мостови, калдрма, чешми, училишта, храмови и манастири и социјални добротворни цели.<ref>Tsefos, 2001, p. 16</ref> До крајот на османлиското владеење домородците загорци ја зачувале својата општествена супериорност во однос на другите класи, а се занимавале и со профитабилни и општествено признати професии. Кај Загорците најистакната класа поради нивното богатство и статус биле архонтите. Економското богатство од минатото на Загори сè уште се рефлектира во архитектурата на селата. Ова било придружено со импресивен културен и интелектуален живот од кој произлегле многу реномирани научници и добродетели на Грција.<ref name=Vokou1>Vokou, Katradia, Kokkini 1993, p. 1</ref> Низ вековите, некои групи православни Албанци (локално познати како Арванити) се населиле во најмалку 12 села во Загори. Албанските доселеници во Загори сигурно биле многу малку во XV век. Поголемиот дел од албанската населба може да се припише на подоцнежниот период и била поттикната од надворешната миграција од Загори на локалното население, што создало потреба од нови жители кои ќе помогнат во локалните економски активности. {{sfn|Kahl|1999|pp=113–114, 116}} Голем дел од православните Албанци се венчале во заедниците на Загори или биле посвоени од загориски семејства. Тие често служеле како стражари на загорските села и нивните ниви кои немале воена заштита, но повремено прибегнувале кон разбојништво.<ref name=Korre342>{{cite journal |last1=Korre |first1=Catherinne |title=Popular Art in Epirus |journal=Epirus, 4000 Years of Greek History and Civilization |date=1997 |url=https://books.google.com/books?id=UV1oAAAAMAAJ |publisher=Ekdotike Athenon |language=en |quote=(6) οἱ μέτοικοι, κάτοικοι ἄλλων περιοχῶν πού ἀφομοιώθηκαν χωρίζονταν σέ ̓Αρβανίτες καί Σουλιῶτες ἄνθρωποι τῶν ὅπλων, προστάτευαν τόν τόπο, δρώντας ὅμως περιστασιακά καί ὡς ληστές καί (γ) οἱ Γύφτοι, |page=342|isbn=9789602133712 }}</ref> Оттука, албанските имигранти ги пополниле овие работни празнини и брзо станале дел од локалното население.<ref>{{harvnb|Kahl|1999|p=116}}: "Die durch die Auswanderungen entstandenen Bevölkerungslücken füllten zugewanderte orthodoxe Albaner (Arvaniten), die verschiedene Hilfsarbeiten in den fast männerleeren Dörfern übernahmen und schnell in der übrigen Bevölkerung aufgingen"</ref> Повеќето од нив веќе учествувале во грчките национални борби како Клефти и биле искусни воини. Некои Албанци од Коница (Горгопотамос, Хионадес) работеле како ѕидари или сликари во Загори, но ретко се населувале таму. Христијанските православни Албанци се населиле во најмалку 12 загориски села, [3] вклучувајќи ги Триштено, Аристи, Мегало Папинго, Антракитис, Аспанџелои, Кавалари, Кипи, Лептокарија, Монодендри, Цепелово, Вица, Врадето и можеби. Локалните албански траги, со исклучок на некои топоними- исчезнале.<ref>{{harvnb|Kahl|1999|p=116}}: "Die spuren der Albaner bzw. Arvaniten sind mit Ausnahme der albanischen Toponyme verschwunden"</ref> Во тој период во повеќето села во мал број се населиле православни ромски семејства. Служеле како музичари и ковачи во Загори.<ref>{{harv|Kahl|1999|p=114-115}}</ref> Арванитите и Ромите се сметале за метоикои (книжевно: странци) и ја сочинувале пониската општествена класа во регионот и живееле на периферијата на селата без граѓански и имотни права во политиката на Загори,<ref>Tsefos, 2001, p. 15: "Οι μέτοικοι (Αρβανίτες, Σουλιώτες και κάτοικοι από την περιοχή Λάκκα Σουλίου), που εργαζόταν σαν μισθοφόροι οπλίτες και εργάτες στα χωράφια των Ζαγορίσιων, και οι Γύφτοι (σιδεράδες-μουσικοί) αποτελούσαν τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα και ζούσαν στα όρια του οικισμού, χωρίς να έχουν πολιτικά δικαιώματα και ιδιοκτησία."</ref> и со текот на времето, тие биле асимилирани. Грчките номадски заедници на Каракачани се појавиле во Загори кон крајот на 18 век. Тие првично биле користени како овчари за стадата на домородните Загоријани, но почнале да развиваат свои стада од средината на 19 век.<ref>{{cite book |last1=Nitsiakos |first1=Vasilēs G. |last2=Agelopoulos |first2=Georgios |last3=Manos |first3=Ioannis |last4=Angelidou |first4=Aliki |last5=Dalkavoukis |first5=Vassilis |title=Balkan Border Crossings: Second Annual of the Konitsa Summer School |date=2011 |publisher=LIT Verlag Münster |isbn=978-3-643-80092-3 |page=32 |url=https://books.google.com/books?id=A6HEpazarccC&pg=PA36 |language=en}}</ref> Сепак, Загори задржал голем дел од својот грчки карактер преку својот систем на владеење и добродетелите на неговите иселеници кои го фаворизирале грчкото образование. Коинонот на Загоришаните бил реформализиран со договор потпишан во 1670 година, според кој Загори уживал значителни привилегии наречени Сурутија, кои биле целосно укинати од султанот дури во 1868 година. Ова решение им одговарало на освојувачите и на освоените, бидејќи додало законски правила на географските фактори кои го направиле Загори природно прибежиште. Следствено, Загори никогаш не бил распаднат за да се подели меѓу турските земјопоседници. Неговата економија процветала благодарение на иселените трговци активни во Романија, Украина, Русија и Цариград, кои преку дознаки за своите семејства и бројни добродетели придонеле за релативниот просперитет што го уживал Загори во периодот на турското владеење. Биле изградени училишта за машки, а од 18 век наваму, и за девојчиња. Дополнително, биле изградени нови цркви и воденици за мелење на пченката, додека бунарите често биле украсени со украсни фонтани. Во 17 век, во Договорот биле примени и селата од Западно Загори, така што до 1678 година вкупниот број на села во Загори се зголемил на 60. Традиционалната медицина цветала во форма на „Викос лекари“, кои собирале билки за своите подготовки од клисурата Вик . Како таков, Загори станал главен центар на народната медицина. Овие хербални исцелители користеле специјални рецепти кои често биле копии на античките грчки рецепти на Хипократ или Диоскорид и станале познати надвор од границите на Грција. .<ref>Vokou, Katradia, Kokkini 1993, p. 1,8</ref> Растечкиот просперитет, потпомогнат од привилегиите добиени од фанариотите со загориско потекло и добродетелите од иселениците, овозможило изградба на неколку училишта, некои сè уште преживеале, на пример, Заедничката школа за грчки студии (грчки: Κοινή Σχολή Ελληνικών Μαθημάτων) во Монодендри изградена од браќата Мантос и Георгиос Ризарис (1835). Браќата ја финансирале и изградбата на црковното училиште Ризареиос во Атина (1844), додека самиот Загори бил под целосна османлиска власт. Браќата Јоанис и Деметриос Анагностопулос од Дилофо ги основале Анагностопулејовите во нивното родно село и учествувале во трошоците за Зосимаиското училиште во Јанина. Михаил Анагностопулос од Папинго ја изградил школата Калинеиос во Папинго и училиштето Анагностопулеј во Коница. Како резултат на многубројните училишта, грчкиот јазик бил зачуван во областа.<ref>{{cite book |last=Hammond |first=Nicholas |year=1976 |title=Migrations and invasions in Greece and adjacent areas |publisher=Noyes Press |url=https://books.google.com/books?id=O9saAAAAYAAJ&q=%22There+the+Greek+pocket+of+resistance%2C+which+preserved+the+Greek+language+even+when+its+ruler+was+Serb+or+Italian%2C+was+the+plateau+of+loannina+and+its+hinterland+%28primarily+Zagori%29.%22 |page=61 |isbn=0-8155-5047-2}}</ref> Бидејќи планините биле надвор од директната власт на Отоманското Царство, тие понудиле засолниште за Грците кои биле во бегство од отоманските власти. Неколку истакнати научници на грчкото просветителство, како Неофитос Дукас, Георгиос Генадиос и Атанасиос Псалидас побарале засолниште овде, откако војската на султанот ја уништила Јанина во 1820 година. Некои од нив дури и направиле планови да основаат универзитет во манастирот Свети Јован Рогову, во близина на Цепелово.<ref>Frangoulis, Odysseas T., ''Το Σκαμνέλι. Συμβολή στην ιστορία του, ήθη – έθιμα – παραδόσεις (Skamneli, a Contribution to its History: Cultural Practices, Customs, and Traditions)'', published by the Association of Skamneliots in Zagori, Ioannina 1988</ref><ref>Ευριπίδης Γιαννάκος ''Το Μοναστήρι του Αγιάννη στο Ρογκοβό (The Monastery of St John of Rogovou)'' Εκδόσεις Το Ζαγόρι μας, Ioannina 1985</ref> Во 1820 година, по бунтот на Али-паша, турските сили од 1500 луѓе под водство на Исмаил-паша пристигнале во Загори, дел од вкупната војска од 20.000 испратена против Али-паша. Алексис Нуцос од Капесово, член на Филики Етерија, командувал со силите што се спротивставувале на Исмаил-паша. Меѓутоа, султановите војски преовладувале. Исмаил-паша ги отстранил повеќето привилегии освен правото да назначи локален гувернер (Векилис), чии овластувања сепак станале номинални. Исмаил-паша вовел многу тешко оданочување, кое изнесувало 250 сребреници по лице и дополнително оданочување во натура. Загори бил ослободен во 1913 година за време на Балканските војни. ===Современ период=== [[File:Aristi 0835.JPG|thumb|Аристи.]] По обединувањето со Грција по Балканските војни, областа претрпела демографски пад делумно поради емиграцијата во грчките урбани центри. Областа на Епир околу Загори го сносела најголемиот товар на италијанскиот напад врз Грција во 1940 година. Областа дополнително била зафатена од судирите меѓу Германците и партизаните на Наполеон Зервас за време на Втората светска војна. Во тоа време неколку од загориските села и манастирот Воца биле опожарени во германски одмаздници. Повеќето од селата станале напуштени за време на Граѓанската војна во Грција од 1946-1949 година. Од 1980-тите, државните иницијативи имаат за цел да го зачуваат традиционалниот карактер на селата и природниот пејсаж. Во септември 2023 година, УНЕСКО го додал Загори на списокот на културни предели, признавајќи ја универзалната вредност на архитектурата на Загори како репрезентативен пример на традиционални, камени населби. Ова признание го истакнува неговото значење во заедничкото наследство на византиската и отоманската архитектура во поширокиот балкански регион.<ref>{{Cite web |title=Ζαγόρι: Για πρώτη φορά στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO |date=20 September 2023 |url=https://www.protothema.gr/culture/article/1414735/zagori-gia-proti-fora-ston-katalogo-pagosmias-klironomias-tis-unesco-politistiko-topio-stis-sughronis-klironomias/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ζαγόρι: Στη λίστα με τα πολιτιστικά τοπία της UNESCO |date=19 September 2023 |url=https://www.kathimerini.gr/culture/562625263/zagori-sti-lista-me-ta-politistika-topia-tis-unesco/}}</ref><ref>{{Cite web |title=UNESCO: Το Ζαγόρι στον κατάλογο της παγκόσμιας κληρονομιάς |date=19 September 2023 |url=https://www.lifo.gr/now/entertainment/unesco-zagori-ston-katalogo-tis-pagkosmias-klironomias}}</ref> ==Фолклор== Уникатните обичаи се поврзани со еленистичките или христијанските празници. Поголемите цркви и манастири го слават својот номинален празник на светците со фестивал кој може да трае неколку дена. Карактеристични песни на оплакување (moirologia) го придружуваат оплакувањето на мртвите. Погребните обреди вклучуваат ексхумација на коските на починатиот по период од 1-3 години. Коските се мијат, парфимираат и се ставаат во дрвен ларнакс и се чуваат во костурници во секое село. ==Традиционална архитектура== [[File:Skamneli village centre.jpg|thumb|Село Скамнели, пример на [[Епирска архитектура]].]] [[File:Skamneli village square.jpg|thumb|Централниот плоштад на село Скамнели.]] Историски гледано, сите села од регионот на Загори биле поврзани со систем на патеки или мали патишта и тие функционирале повеќе како еден ентитет, а не како посебни заедници.<ref>Vokou, Katradia, Kokkini 1993, p. 8</ref> Селата биле изградени околу централниот плоштад, наречен и мезохори (центар на селото) со голема црква, чинар и јавна чешма. Улиците со калдрма и пешачки патеки го поврзуваат остатокот од селото. Секоја поединечна населба има помала црква. ===Цркви=== Повеќето цркви во Загори датираат од 17-18 век, иако некои постари темели преживеале. Во повеќето села главната црква се состои од голема базилика изградена од камен со дрвен покрив покриен со шкрилци. Тие се украсени од главно епирски иконографи во византиската традиција. Влезот во црквата може да биде заштитен со колонадна аркада. Камбанаријата обично е одделена од црквата. ===Куќи=== Куќите до 18 век биле едноставни правоаголни живеалишта, често со само приземје и со помошни површини во подрумот користени како штали. Се смета дека ова претставува стил на изградба на живеалиштата во ископаното молосиско место во близина на Вица. Куќите биле градени од локален камен и имаат покрив од камени ќерамиди (или од варовник или песочник ) кои се држат заедно без цемент, само од тежината на ќерамидите над нив. Затоа, камениот покрив бара постојано одржување, како што е подложен на обилни снежни врнежи во текот на зимските месеци. Тој постар тип бил развиен во текот на 18-19 век во посложени стилови сè до повеќекатните имоти на побогатите семејства од крајот на 18 век. Многу куќи се пред ограден двор или градина. Дворската порта е градба сама по себе, најчесто покриена со камен покрив и ја поврзува куќата со остатокот од селото. Покрај куќата, има и помошни згради, обично „ магеирио “ (кујна), надворешен тоалет на најоддалечениот агол од кујната и штали. Главната куќа е изградена со ѕидови со дебелина до еден метар кои може да имаат внатрешен песочен оддел за изолација од студот. Влезот на куќата се отвора во фоајето наречено „хагиати“ кое води до соседните соби наречени „ондас“ или „ манчато“. Хагијати првично бил делумно отворен простор пред куќата. Името веројатно потекнува од персискиот збор хајат, стил на персиска градина со павилјони или други градби. Манчато е главната просторија за зимските месеци со камин, „тавла“ (маса) и места за седење кои можат да се користат како кревети, наречени „ басија“. Спроти каминот има ѕиден плакар наречен „месантра“. Како помош за својата функција, манчато често има местоположба на југ од куќата. Обично дрвени скалила водат од хагиати до слетувањето на горниот кат наречен „кревата“. Ова е простор помеѓу спалните соби. Во ретки случаи, креватата се отвора во мал балкон покриен со дрвен покрив. „Главане“ е мал влез на таванот. Подрумот на куќата содржи визби и други места за складирање кои можат да се користат како дополнителни простории за животни. Неколку од старите имоти преживеале, а повеќето станале жртви на занемарување. Во оние кои преживеале, собата со Ондас е најпространа, има голем камин и може да има цветни фрески. Се користел за пречек на гости. ===Мостови=== Повеќе од 160 заоблени мостови биле изградени во пошироката област на Загори, од кои многу сè уште стојат помагајќи им на патниците да ги преминат бројните реки и потоци во регионот. Тие главно биле изградени во текот на 18 и 19 век од локални мајстори со употреба на локален камен. Овие мостови обично имаат еден до три лакови наречени „камарес“ на грчки. Еден од најпознатите е трисводниот мост на Плакидас, познат и како Калогерико, во близина на селото Кипои (Κἠποι). ==Клисура Вик== Клисурата Вик или Кањонот Вик во срцето на националниот парк Вик-Војуша, е најимпресивната природна карактеристика на регионот. Сезонска река тече низ клисурата Вик која е околу 38 км долга. Најдлабокиот дел од клисурата е околу 12 км долг. Во средината на нејзиниот главен дел, далеку од патот или селата, минува Мегас Лакос, исто толку длабока секундарна клисура. Реката Водоматица има свој извор во клисурата Вик, а потоа продолжува да тече низ својата помала клисура во реката Војуша. Клисурата Вик на 990 метри длабочина во близина на Монодендри, додека планината Тимфа, во која се наоѓа, е 1350 метри на својот највисок врв. Таа е една од најдлабоките клисури во светот, најдлабока во однос на нејзината ширина. Клисурата е исто така место од голем научен интерес, бидејќи е во речиси недопрена природна состојба, недопрена од човековата активност. Тоа е рај за загрозени видови и содржи многу и разновидни екосистеми. <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Vikos Gorge from Beloe.jpg|. File:2011 Dimos Zagoriou.png| File:Zagori - Kipi bridge.JPG| File:Bridge, Konitsa, Greece.jpg| File:Ζαγοροχωρια 52.jpg| File:Καπεσοβο 05.jpg| File:Μοναπάτι-Ζαγοροχώρια.jpg| </gallery> ==Општина и села== Општина Загори била формирана по реформата на локалната власт во 2011 година со спојување на следните пет поранешни општини, кои станале општински единици (составни заедници во загради): *Централно Загори (Агиос Минас, Ано Педина, Аристи, Аспранџелои, Вица, Дикорфо, Викос, Дилофо, Дипотамо, Елати, Елафотопос, Калутас, Като Педина, Манасис, Месовоуни, Монодендри *Источно Загори (Аја Параскеви, Антракитис, Гревенити, Демати, Долиани, Елатохори, Итеа, Кавалари, Карјес, Кастанонас, Макрино, Петра, Потамија, Триштено, Фламбурари) *Папинго *Тимфи ( Врадето, Врисохори, Илиохори, Капесово, Кипои, Кукули, Лаиста, Лептокарија, Негадес, Скамнели, Цепелово, Франгадес) *Вовуса == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [[Wikivoyage]] Tourist guide * [https://zagoriview.com/ Zagori, a travel destination online guide] * [https://izagori.gr/ An academic website about Zagori - izagori.gr] {{in lang|el}} * [https://www.tripandtrail.com/zagori-the-wild-side-of-greece/ Travel and Hiking in Zagori and its villages] {{Шаблон:Светско наследство во Грција}} [[Категорија:Загори| ]] [[Категорија:Општини во Епир]] [[Категорија:Населени места во Јанина (округ)]] [[Категорија:Светско наследство во Грција]] o8dtjlcv4a5yz9lelnx8b6hbujv1fvm 0 1340081 5543125 5215624 2026-04-21T22:24:08Z Dandarmkd 31127 5543125 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Орашачки даб | alt_name = | iucn_category = III | iucn_ref = | photo = Орашачи Даб.jpg | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = Поглед на дабот од дворот на [[Црква „Св. Илија“ - Орашац|црквата „Св. Илија“]] | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Орашац]], [[Општина Куманово]] | nearest_city = [[Куманово]] | coordinates = {{coord|42|04|33.5|N|21|48|18.2|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]] | authorized = | created = | designated = {{start date|1967}}<ref name="мтц.гов">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author=ЕкоМозаик |date=јуни 2021 |year= |month= |title=Извештај за стратегиска оцена на Државна урбанистичко - планска документација за брана и акумулација „Слупчанска Река“ |journal=[[Универзитет „Св. Климент Охридски“ - Битола]] |volume= |issue= |pages=33 |id= |url=http://www.mtc.gov.mk/media/files/2021/NACRT%20SEA_DUPD_brana%20na%20Slupcanska%20Reka_%20Lipkovo_30.6.21.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220109193553/http://www.mtc.gov.mk/media/files/2021/NACRT%20SEA_DUPD_brana%20na%20Slupcanska%20Reka_%20Lipkovo_30.6.21.pdf |archive-date=2022-01-09 |accessdate=11 април 2022 |quote= |url-status=live }}</ref><ref name="укло">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author=Глобал Проект Консалтинг |date=март 2016 |year= |month= |title=Регистар на потенцијали за развој на рурален туризам во Североистичниот плански регион |journal=[[Универзитет „Св. Климент Охридски“ - Битола]] |volume= |issue= |pages=25 |id= |url=http://eprints.uklo.edu.mk/6329/1/Registar%20SIPR%20final-04.07.2016-ID.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220411201522/http://eprints.uklo.edu.mk/6329/1/Registar%20SIPR%20final-04.07.2016-ID.pdf |archive-date=2022-04-11 |accessdate=11 април 2022 |quote= |url-status=live }}</ref> | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="42.0759791" longitude="21.8050423" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 21.8050423, 42.0759791 ] } } ] } </mapframe> }} '''Орашачки даб''' — [[даб]] од видот на [[благун]]и ({{науч|Quercus pubescens Wild-Lanunginosa thuill}}) којшто се наоѓа во дворот на [[Црква „Св. Илија“ - Орашац|црквата „Св. Илија“]] во [[кумановско]]то село [[Орашац]]. Со закон, дрвото е заштитено како споменик на природата од 1967 година.<ref name="мтц.гов"/><ref name="укло"/> == Местоположба == Дабот се наоѓа надвор од селото Орашац, но во неговиот атар. Тој е веднаш во непосредна близина на селската [[Црква „Св. Илија“ - Орашац|црква „Св. Илија“]] и до него се стигнува преку земјен пат, кој се исклучува од [[Регионален пат 1204|регионалниот пат Куманово-Свети Николе]], така што наместо десно по асфалтниот пат за селото Орашац, ќе се исклучите лево. == Природни особености и околина == Стеблото е високо преку 20 метри, со преку обем од 6 метри, и распон на гранки од преку 20 метри. Подрачјето каде се наоѓа овој даб, заедно со други дабови, се наоѓа на надморска височина од 325 метри, на површина од 0,1 километар квадратен и е заштитено уште од 1967 година. Припаѓа на континенталниот биогеографски регион. Дабовото стебло се одликува со значајни хабитатни особини и добра физиолошка состојба.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kumanovo.gov.mk/wp-content/uploads/2022/07/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B5%D0%BD-%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D1%80.-9-2022-%D0%B3.-celosen.pdf|title=Службен гласник на Општина Куманово, бр. 9, 2022|work=[[Општина Куманово]]|accessdate=6 јануари 2024}}</ref> == Поврзано == * [[Црква „Св. Илија“ - Орашац]] * [[Орашац]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница-ред|Orašac oak}} [[Категорија:Орашац]] [[Категорија:Споменици на природата на Македонија]] [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] mx8mflxz750rs60k9be0k1ai4uwev8l 14 1340357 5543333 5142467 2026-04-22T10:56:16Z Пакко 4588 [[Категорија:Гимнастичарки]] 5543333 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Гимнастичарки]] fpg0uyhlf5banltjet7kt035abtyxm2 0 1341668 5543240 5249492 2026-04-22T05:34:41Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543240 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Уметничко дело|image_file=Thomas Cole - Architect’s Dream - Google Art Project.jpg|image_size=300px|title=Сонот на архитектот|alt=|artist=[[Томас Кол]]|year=1840|material=|height_metric=136|width_metric=214|height_imperial=|width_imperial=|metric_unit=см|imperial_unit=in|museum=[[Музеј на уметност во Толедо]]|city=[[Толедо, Охајо | Толедо]]}} '''''Сонот на архитектот''''' е слика во масло од 1840 година, создадена од [[Томас Коул|Томас Кол]] за њујоршкиот архитект Итиел Таун . Кол инкорпорирал парчиња [[архитектура]] од [[Староегипетска архитектура|египетски]], [[Старогрчка архитектура|грчки]], римски и [[Готска архитектура|готски]] стилови во различни делови од сликата, а претходно се занимавал со архитектура.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://explorethomascole.org/tour/items/91/aboutT|title=The Architect's Dream|publisher=Explore Thomas Cole|accessdate=23 July 2014|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810053126/http://explorethomascole.org/tour/items/91/aboutT|url-status=dead}}</ref> Кол ја заврши сликата за само пет недели и ја покажал на годишната изложба на Националната академија за дизајн истата година. Меѓутоа, Таун не бил задоволен од „речиси исклучиво архитектонскиот предмет“ на сликата и одбил да ја прифати. По долга размена на писма, Кол се согласил да наслика поконвенционален пејзаж за Таун и да го врати ''сонот на архитектот'', кој останал во негова сопственост до неговата смрт. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/artofthomascolea0000parr/page/245|title=The Art of Thomas Cole: Ambition and Imagination|last=Parry|first=Ellwood C.|date=1988|publisher=University of Delaware Press|location=Newark, Delaware|pages=245, 247|url-access=registration}}</ref> Во писмото напишано во доцните 1830-ти, Кол изјавил дека:<blockquote>За архитектурата да дојде до совршенството што го гледаме во најдобрите примери на Грција, вековите на изразување и мислата мора да биле неопходни за човечкиот ум [да] патувал бавни степени од грубата колона од непознат камен како што е формиран друидните структури низ прекрасните портали на египетската уметност до ненадмината убавина на грчкиот храм... Римската архитектура е само развратна грчка. Формите се позајмени, но духот се губеше и стануваше сè погруб сè додека не потона до неугледните неусогласености на она што се нарекува мрачно доба...Готска архитектурата се стреми кон нешто што е надвор од конечното совршенство. Таа го напушта филозофското завршување на грчката уметност кога сè е завршено за окото и допирот и ја привлекува имагинацијата. Учествувајќи во генијот на христијанството, тој отвора свет надвор од видливото во кое живееме... Сè е возвишено, аспиративно и мистериозно. Нејзините кули и врвови се искачуваат кон облаците како воздушни ткаенини. Некогаш лебдејќи на работ на невозможното, на него умот не живее со задоволна радост, туку закрилува и се вивнува во имагинарен свет. Копнежите, имагинациите, возвишените стремежи на христијанството нашле израз во камен.<ref>Cole, "Letter to the Publick on the Subject of Architecture", late 1830s, NYSL; quoted in {{Harvnb|Parry|1988}}</ref></blockquote> [[Податотека:Thomas Cole - Architect’s Dream - Google Art Project.jpg|мини|Томас Кол - Сонот на архитектот]]   Сликата била купена од Музејот на уметност во Толедо во 1949 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://emuseum.toledomuseum.org/objects/54973/the-architects-dream?ctx=373c027e-0d19-4304-a10a-a94128e7de0c&idx=0|title=The Architect's Dream|publisher=Toledo Museum of Art|accessdate=22 October 2021|archive-date=2018-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508123158/http://emuseum.toledomuseum.org/objects/54973/the-architects-dream?ctx=373c027e-0d19-4304-a10a-a94128e7de0c&idx=0|url-status=dead}}</ref> Се наоѓа на корицата на книгата ''„Страста на западниот ум“ од'' 1991 година од Ричард Тарнас и била инспирација за песната на [[Кејт Буш]] „Сонот на архитектот“ на албумот „ ''Aerial'' “ од 2005 година. == Поврзано == * Список на слики од Томас Кол == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|The Architect's Dream by Thomas Cole}} [[Категорија:Слики од Томас Коул]] [[Категорија:Поморски слики]] [[Категорија:1840 во уметноста]] 09kycd9ehlwspe5fv041ffmt2e8boon 0 1345575 5543213 5510471 2026-04-22T03:04:59Z Bjankuloski06 332 /* Потекло на Дијапонтијци */ Правописна исправка, replaced: пиротск → пирск (2) 5543213 wikitext text/x-wiki '''Дијапонтските острови''' или островите Дијапонтија, познати и како Отонојски Острови се грчка островска група во Јонското Море. Тие се наоѓаат северозападно од Крф. Главните и единствените населени острови на архипелагот се Отони, Ереикуса и Матраки. Комплексот ги вклучува и островчињата и карпите Диакопо, Диапло, Карави, Кастрино, Лајпсо, Острако, Плака, Платеја и Трахеја. Најголемиот остров е Отони, со површина од 10,8 км2 и е најнаселен со 457 жители според пописот од 2021 година. Островите се наоѓаат на најзападната точка од Грција и административно припаѓаат на регионалната единица Крф. Островите денес се мирно место за одмор. == Географија == Архипелагот Дијапонтија се состои од 12 острови и островчиња. {| class="wikitable sortable toptextcells" !Име на македонски јазик ! Име на грчки ! Земја |- | Отони | Οθωνοί | Грција |- | Ереикуса | Ερεικούσσα | Грција |- | Кастрино (остров) | Καστρινό | Грција |- | Острако (остров) | Όστρακο | Грција |- | Матраки | Μαθράκι | Грција |- | Дијакопо (остров) | Διάκοπο | Грција |- | Дијапло (остров) | Дијапло | Грција |- | Карави (остров) | Карави | Грција |- | Липсо (остров) | Λειψώ | Грција |- | Плака (остров) | Πλάκα | Грција |- | Трахија (остров) | Τραχιά | Грција |} === Отони === [[Податотека:Othoni_lighthouse.jpg|мини|Светилник во Отони]] [[Податотека:View_of_Ammos_district,_Othoni_island.jpg|мини|Амос, Отонои]] Отони е најзападната точка на Грција и најголемата од Дијапонтските острови. Отони е поделен на два региони: Ано Панта и Като Панта. Има повеќе од 20 населени места. Во 19 век островот бил главен град на општината на Дијапонтските Острови, во која биле вклучени и Ереикуса и Матраки. Отони е на околу 47 наутички милји од ’ртот Санта Марија ди Леука, Италија. Во Акро Кастри има активен светилник од 19 век. === Ереикуса === Ереикуса е вториот најнаселен остров во Дијапонтија по Отоној. Тој е најсеверниот остров во групата, речиси подеднакво оддалечен од Крф на југоисток, Матраки на југозапад и Отонои на запад. Единствениот град на островот, исто така наречен Ереикуса, имал население од 366 на пописот во 2021 година. Неговата површина е 3,65 квадратни километри, додека општинската единица има површина од 4,449 квадратни километри. Островот е богат со зелени шуми, исполнети со чемпреси и маслинови дрвја. Има две плажи, Порто и Брагини; имињата се од италијанско потекло, а датираат од периодот на венецијанското владеење. Брагини ретко се посетува бидејќи е подалеку од главниот дел на островот. === Матраки === Матраки општинска единица има површина од 3.532 км2 и население од 329. Матраки е на 45-минутно возење со брод од брегот на Крф. Има три ресторани кои се исто така општи продавници, вили и „соби за изнајмување“. Матраки е тивок остров кој успева да се држи подалеку од туристи, освен од повремените планинари кои се качуваат на карпестиот брег. Општинската единица ги опфаќа трите блиски островчиња Диакопо, Диапло и Трахеја. == Историја == На почетокот на вториот милениум, дијапонтските острови биле освоени од Франките (11 век) и Венецијанците (12 век), а честопати биле напаѓани од пиратите од Варварија и Алжир. Од крајот на 1383 до 1386 година биле под владеење на Крф од Чарлс III од Неапол. Во своето писмо тој наведува дека на 19 април 1383 година му ги доделува Отони, Ереикуса, Матраки, Диаполо и Видо на витезот Теодор Скалити како феудалец. Во 1537 Турска флота под водство на адмиралот Хајредин Барбароса, ги масакрирале жителите на островот Отони по долга битка. Во областа Ставрос на надморска височина од 217 метри, стои бел камен крст за да го одбележи тој настан. [[Податотека:Cross_on_Kalodiki_hill.jpg|мини|Крст на ридот Калодики, Ставрос, Отони]] Последните доселеници на Отони очигледно потекнуваат од Паксос и Јанина, Парга и регионот на Епир. Датира по Битката кај Нафпактос во 1571 година, кога турската флота била уништена и островјаните почнале да се движат побезбедно. По последното движење, жителите на островот Отони ги колонизирале другите два мали острова, Ереикуса и Матраки.  Во 1815 година, Англичаните го освоиле Отони и, како што се вели, испратиле на островот болни војници да се опорават поради добрата клима. Со договорот потпишан на 29 март 1864 година меѓу трите сили (Англија, Франција, Русија) и Кралството Грција, Јонските Острови - и Дијапонтските острови - преминале дефинитивно под грчки суверенитет на 21 мај. На 5 октомври 1864 година, Јонскиот парламент ја реализира целта на свикувањето свечено дејствувајќи унија со Грција како една и неделива држава под кралот [[Ѓорѓи I (Грција)|Ѓорѓи I]] од Грција.  Од 1869 до 1912 година Отони, Ереикуса и Матраки ја формираа општина Димос Дијапонтион со главен град Отони. === Поморска историја === Дијапонтијците постигнале голема поморска историја. Многу мажи биле вклучени во морскиот превозот. Значајно е што не постои дијапонтско семејство без морнар. Исто така, многу дијапонтијци имале високи чинови во хеленските воени бродови. Главни поморски занимања биле морнар, мајстор или инженер од која било класа. Имало и многу сопственици на бродови бидејќи имале голем број јахти и комерцијални парабродови кои патувале до многу медитерански пристаништа. За жал, во ова време, имало и жртви од неколку потонати бродови поради неуредност и невнимание на одговорните во минатиот век. Денес, на секој остров има по многу рибарски чамци кои припаѓаат на Дијапонтијци. ==== Потонување на подморницата ''Протеус'' ==== На 29 декември 1940 година, грчката подморница Протеус потонала во морската област Отони. Подморницата нападнала италијански конвој кој носел муниција за Валона. Откако го потонале паробродот Сардења, подморницата била удрена од италијанско торпедо од брод Антарес. Загубата на подморницата била првата загуба на грчката морнарица во Втората светска војна. Споменик во чест на екипажот, бил отворен во Отони на 15 јуни 2015 година. == Митологија == Според митологијата, во античко време Отони бил островот на нимфата Калипсо, која живеела во голема пештера. Одисеј се заљубил и останал како затвореник таму седум години. Хомер го нарекол овој остров Огигија кој напишал дека на островот Огигија има силен мирис на чемпрес. Одисеј го напуштил островот со сплав и потонал на Шерија, островот Крф.  Според Хесихиј, по Тројанската војна, Елефенор, кралот на Авантес од Евбеја побегнал на островот по падот на Троја, за да се искупи затоа што го убил својот дедо Абас. == Потекло на Дијапонтијци == Традиционалниот аспект на локалното население е тоа дека нивните корени се од регионот на Епир и Паксос, бидејќи многу дијапонтски презимиња се заеднички со презимињата на Епирот, Северниот Епир и Паксос и општо е мислењето дека нивните корени се чини дека се Епирски, арвански, аромански и од Паксос. Главното гледиште на повеќето дијапонтијци минатиот век е дека семејствата од Паксос и од Епир се доселиле од Отони. Исто така, презимињата околу Дијапонтија во некои случаи се сосема исти на секој остров бидејќи многу Отонци емигрирале на другите два острова откако ги напуштале Паксос или Епурус. Дијапонтијците организирале и создале села врз основа на нивните роднини, односно секое село вклучува роднини. Секое село има луѓе поврзани со другите села и скоро сите островјани се меѓусебно роднински поврзани. Со мали исклучоци, секое село го носи името на семејното презиме кое живеело таму како во Паксос. Поради оваа причина, дијапонтијците ги делеле истите презимиња. Морале да ги донесат презимињата и семејните прекари за да можат да се издвојат еден од друг. Прекарите во овој случај го даваат потеклото и својствата на секое семејство. Повеќето од нив се хеленизирани-италијански, латинизирани-грчки, епирски и влашки. Причините за преселбата во Дијапонтија не се сосема јасни и може да бидат многубројни. Изгледа дека главната причина е потребата на островите од работна сила во земјоделството. Брановите на миграција во Дијапонтија започнале околу 1600та година, го достигнале својот врв во текот на 19тиот век и завршиле околу 1800та година стигнувајќи до Отони почнувајќи од Ано Панта, потоа Ереикуса и Матраки. Изгледа дека Хорио е првата населба на Отони и до денес се нарекува „главен град на островот“. Фолклористот-антрополог и специјалист за грчкиот фолклор Димитриос Лукатос документирал дека потеклото на Дијапонт имало сигурни врски со Епир и Паксос, бидејќи за време на неговото истражување на Дијапонтските острови во 1960-тите открил сличности помеѓу традиционалниот живот и носиите на дијапонтијците со епиротите и дека тие не се потполно исти со жителите на Крф. Последните неколку децении, нема толку многу врски со Епир и Паксос како порано. Островите се целосно поврзани со Крф бидејќи на Крф живеат најмногу дијапонтијци и како резултат на тоа некои од нив се сметаат за по потекло од Крф. Многу дијапонтијци емигрирале во САД во текот на 20 век и имаат американско државјанство. Има и многу дијапонтски презимиња и топоними кои имаат британски, италијански и венецијански корен. == Дијалект == Се зборува дијалект кој е сличен со дијалектот на Крф, но не е целосно ист бидејќи многу дијапонтски зборови се сосема различни од оние на Крф. == Дијаспора == Од почетокот на 60-тите години, многу дијапонтијци решиле да емигрираат во САД, Канада и Германија поради невработеноста на дијапонтските острови. Во Њујорк има над 300 семејства на Ерикусија. Дијапонтијците од Северна Америка основале свои општества и секој остров има свое. Во Монтгомери, Алабама, куќата на еден отонски морнар наречен Александрос Марку Касимис, била означена од американските власти како споменик што може да се зачува, бидејќи се чини дека тој бил еден од првите грчки имигранти во САД. Во Монтгомери денес има многу дијапонтијци. Од почетокот на 20 век, многу дијапонтијци емигрирале во Бронкс. Во Пенсилванија живеат околу 50 отонски семејства. Отонците од САД во 1966 година основале свое друштво наречено „Друштво на островот Калипсо на Отони Керкирас“. Во 1977 година, друштвото било преименувано во „Отонско општество на САД“. == Транспорт == Дијапонтија е достапна со брод, со услуги од пристаништето на Крф и Агиос Стефанос Авлиотес. Исто така имаат хелиодроми за итни случаи. Голем делови од островите се достапни по асфалтни патишта кои се протегаат до наеселбите. Има целосна електрификација и телефонска мрежа со пристап до Интернет. == Спорт == А.О Отони, А.О Матраки и А.О Ереикуса биле аматерски фудбалски тимови со седиште на секој остров. Во текот на 1970-тите и 1980-тите тимовите играле едни против други на терените во населбата Хорио и Дафни во Отони. Имало фудбалски тим наречен "Ф.К Ереикуса" создаден од Грко-Американци во САД. Во 2001 година, некои Ереикуси основале фудбалски тим на Крф, наречен „А.О ЕРЕИКУСА“ и тие учествувале во аматерската фудбалска лига на Крф. Тимот бил укинат неколку години подоцна. Во Отони има едно фудбалско игралиште 5х5 и едно кошаркарско игралиште до црквата Агиа Триада. == Медиуми == Веб-страница наречена {{URL|http://diapontia.gr}} е страница базирана на Дијапонтија. Таа била создадена во 2019 година за новости за островите Дијапонтија. == Значајни дијапонтијци == * Марија Аронис (родена 1957), грчко-американски кардиоторакален хирург * Линда Катехи (родена 1954), грчко-американски инженер, шести канцелар на Универзитетот во Калифорнија, Дејвис * Дејл Катехис, Американец, сопственик на пиварницата Оскар Блуз во Колорадо. * Анастасиос Катехис, доцент на Универзитетот во Атина. * Џон Катехис (роден 1992 година), убиец во 2009 година на Џорџ Вебер * Спирос Катехис (1919-непознат), грчко-египетски воен командант и шпион за време на Втората светска војна. * Христос Катехис, клучен партнер во телекомуникациските прашања во мисијата [[НАСА|на НАСА]] [[Аполо 11]]. * д-р Александрос Масторас (1936-2004) градоначалник на градот Крф. [[Податотека:Arillas-panorama.jpg|центар|мини|1024x1024пкс| Панорамски поглед на Арилас и дијапонтиските острови]] {{Јонски острови}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Архипелази во Грција]] [[Категорија:Крф]] hinaumwobj6195tdcwbxj13m1otn6iy 0 1345834 5543172 5477863 2026-04-21T23:06:09Z Dandarmkd 31127 5543172 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Pomnik przyrody , Dąb Chrobry w Piotrowicach (rodzic).Z żołędzi tego drzewa wyhodowano dęby papieskie. - panoramio.jpg|мини|Природен споменик, ''Даб Хробри'' во Пјотровице]] '''Хробри''' — дабово дрво, најголемиот даб во [[Полска]] и еден од најголемите во [[Европа]]. Тоа е монументален даб со едностеблесто, шупливо стебло, неговиот обем бил 1004 см, висина - 26 м и волумен - 90м³ (во 2014 година). Покрај тоа, тоа е најстарото дабово дрво во Полска. Староста на ''Даб Хробри'' е околу 760 години, според [[Дендрохронологија|дендрохронолошките истражувања]].<ref name="drzewapolski">Krzysztof Borkowski, Robert Tomusiak, Paweł Zarzyński. ''Drzewa Polski''. 2016. p.154–157</ref> Дабот е официјално зачуван (како природен споменик) од 1966 година{{R|drzewapolski}}. ''Даб Хробри'' бил измерен најрано во 1908 година, од Теодор Шубе (германски ботаничар), обемот на дрвото бил 861 см{{R|drzewapolski}} . Дрво било запалено од вандали во ноември 2014 година. ''Даб Хробри'' останал во фатална состојба, но во 2015 година дел од круната сè уште бил жив{{R|drzewapolski}}. == Поврзано == * [[Бартек (даб)]] * [[Бажински даб]] == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * Павел Заржински, Роберт Томусијак, Кшиштоф Борковски, ''Джева Полски'', PWN, Варшава, 2016 година,{{ISBN|978-83-01-18438-4}} * Кшиштоф Борковски, ''Polskie drzewa'', Wyd. ДАЛПО, Познањ, 2014 година,{{ISBN|978-83-61766-08-7}} * Павел Зарзински, Роберт Томусиак, ''90 години – Okazy niezwykłe'' Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, Варшава, 2014 година,{{ISBN|978-83-63895-16-7}} [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Споменици на природата на Полска]] [[Категорија:Поединечни дрва во Полска]] fyv1jfzs8ihy30g9roteyf3kahz44aa 0 1345981 5543152 5449741 2026-04-21T22:41:22Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543152 wikitext text/x-wiki '''Силвина Фабарс''' ({{langx|es|Silvina Fabars}}; {{рн|22|февруари|1944}} – {{пн|31|март|2025}}) — кубанска народна танчерка и балерина која е главен танчер на Националниот фолклорен ансамбл на Куба] и познат инструктор по народни танци низ Латинска Америка и Европа. Таа има освоено бројни награди и признанија во текот на нејзината кариера, вклучувајќи ги Одлика на националната култура, и медалот Алехо Карпентиер. Во 2014 година, таа била почестена како добитник на Националната награда за танц на Куба. == Биографија == Силвина Фабарс Гилал е родена на 22 февруари 1944 година во [[Сантјаго де Куба]], [[Куба]].<ref name="encyclopedia">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.encaribe.org/es/article/silvina-fabars-gilall/1185|title=Silvina Fabars Gilall|work=Enciclopedia de Historia y Cultura del Caribe|publisher=Comité Científico Técnico General de la enciclopedia|location=Santo Domingo, Dominican Republic|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128021607/http://www.encaribe.org/es/article/silvina-fabars-gilall/1185|archive-date=November 28, 2015|accessdate=6 February 2016}}</ref> Нејзиното потекло вклучува баби и дедовци од [[Гвинеја]] и [[Гана]], кои и помогнале во одгледувањето. Како дете, тетка и ја учела да чита и пишува и имала можност да оди во основно училиште само 2-3 години, бидејќи било потребно она да работи. Работела на полињата со трска, садела слатки компири, берела кафе и носела дрва и вода. Таа живеела во заедница со [[Хаиќани]] и ги научила нивните народни танци и [[патоа]].<ref name="Díaz Rondón, 2014">{{Наведени вести|url=http://www.vanguardia.cu/cultura/2369-silvina-fabars-una-diosa-de-la-danza|title=Silvina Fabars, una diosa de la danza|last=Díaz Rondón|first=Francisnet|date=19 December 2014|work=Vanguardia|access-date=6 February 2016|location=Havana, Cuba|language=es}}</ref> На четиринаесетгодишна возраст, таа се приклучила на бунтовничката војска на [[Фидел Кастро]] во Сиера Маестра и учествувала во [[Кубанска револуција|Кубанската револуција]].<ref name="encyclopedia" /><ref name="Cubadebate">{{Наведени вести|url=http://www.cubadebate.cu/noticias/2014/04/19/silvina-fabars-premio-nacional-de-danza-2014/#.VrYFjtA2UVI|title=Silvina Fabars, Premio Nacional de Danza 2014|date=19 April 2014|access-date=6 February 2016|publisher=[[Cubadebate]]|location=Havana, Cuba|language=es}}</ref> Во 1959 година, таа започнала да работи на аеродромот во Сан Антонио де лос Банос како член на легендарниот женски одред Маријана Грајалес. Отприлика во исто време, таа ја основала првата кубанска фолклорна танцова компанија, позната како Источна фолклорна танцова компанија, каде настапувала како пејачка и танчерка до 1965 година.<ref name="encyclopedia" /> Во 1966 година, Фабарс била поканета од драматургот и театарски режисер, Еугенио Хернандез Еспиноза, да дојде во Хавана и да се обиде да танцува во Националниот фолклорен ансамбл.<ref name="encyclopedia"/> Била ангажирана како пејачка, но по тешката несреќа која и ги оштетила гласните жици, и била понудена позиција како фризер или шминкер.<ref name="Díaz Rondón, 2014"/> Фабарс била решена да продолжи да настапува како танчерка. Не запознаена со народните танци и традиции на западниот дел на Куба, таа учела со антропологот [[Фернандо Ортиз Фернандез]], како и со многумина од главните танчери на компанијата,<ref name="Sánchez, 2014">{{Наведени вести|url=http://oncubamagazine.com/culture/silvina-fabars-an-eternal-queen-of-movement/|title=Silvina Fabars: an eternal queen of movement|last=Sánchez|first=Martha|date=3 January 2014|access-date=6 February 2016|publisher=On Cuba Magazine|location=Miami, Florida|archive-date=2017-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215181205/http://oncubamagazine.com/culture/silvina-fabars-an-eternal-queen-of-movement/|url-status=dead}}</ref> како што се Сантјаго Алфонсо, Луиза Баросо, Ниевес Фреснеда, Зенаида Хернандез и Емилио О'Фарил.<ref name="Camejo, 2014">{{Наведени вести|url=http://www.cadenahabana.cu/2014/05/07/silvina-fabars-the-ebony-goddess/|title=Silvina Fabars, the Ebony Goddess|last=Camejo|first=Katia|date=7 May 2014|access-date=6 February 2016|publisher=Radio Cadena Habana|others=Translator: Fanego, Pedro A.|location=Havana, Cuba|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103133434/http://www.cadenahabana.cu/2014/05/07/silvina-fabars-the-ebony-goddess/|url-status=dead}}</ref> До 1978 година, кога ѝ била понудена професорска позиција да предава танц, а следната година таа станала главен танчер на CFN.<ref name="encyclopedia" /> Некои од нејзините најпознати изведби вклучуваат ''Јоруба Ијеса'' од мексиканскиот кореограф [[Rodolfo Reyes Cortés|Родолфо Рејес Кортес]], кој станал потпис за Фабарс; ''Цикло Конго,'' ''Арара'', која карактеризира движења на вртење со корпа на главата,<ref name="Sánchez, 2014" /> и ''Румбас и компарси'', во која ја имала улогата на зебрата. Таа настапила во повеќето репертоарски продукции на CFN како и настапи низ целиот свет, вклучувајќи и во Алжир, Ангола, Бразил, Канада, Колумбија, Англија, Франција, Италија, Јамајка, Јапонија, Мартиник, Мексико, Перу, Португалија, Шпанија, и САД.<ref name="encyclopedia" /> Покрај предавањето на CFN, Фабарс предавала низ целата земја и помогнала да се формираат групи и танцови компании. Како учителка за Меѓународната лабораторија за кубански фолклор, кој е двогодишен курс кој нуди учење кубански танц, таа предавала на Универзитетот во Алберта, во Канада, Универзитетот во Ливерпул и Универзитетот во Лондон во Англија, во Токискиот културен центар на Јапонија, како и во Куба,<ref name="encyclopedia"/> Русија и Венецуела.<ref name="Camejo, 2014"/> Таа поминала две години во Венецуела помагајќи му на Министерството за култура да развие компанија за народни танци<ref name="encyclopedia" /> пред да се врати во Куба и да основа објект за обука за народни танци во Домот на културата во Камагуеј, каде што и моментално предава.<ref name="Cubadebate"/> Во текот на нејзината кариера, Фабарс освоила многу почести. Како дел од CFN, таа била дел од наградите кои го вклучуваат трофејот Златен сандал од Фестиданца 1974 година одржан во Арекипа, Перу, во златното буре и сребрен ѓердан доделени од 30-те меѓународни свечености на лозје во Дижон, Франција (1975), Сребрениот послужавник од 1976 година на Билингемскиот фолклорен фестивал во Билингем, Англија,{{Sfn|Orovio|2004}} и трофејот Златен храм од Фестивалот на цветот од бадем во 1988 година во [[Агриџенто]], [[Сицилија]],<ref name="Vasallo, 2012">{{Наведени вести|url=http://www.cubasi.cu/cubasi-noticias-cuba-mundo-ultima-hora/item/6352-conjunto-folklorico-nacional-medio-siglo-en-la-escena|title=Conjunto Folklórico Nacional: medio siglo en la escena|last=Vasallo|first=María del Carmen|date=7 May 2012|access-date=6 February 2016|publisher=Cuba Sí|location=Havana, Cuba|language=es|archive-date=2019-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215072128/http://cubasi.cu/cubasi-noticias-cuba-mundo-ultima-hora/item/6352-conjunto-folklorico-nacional-medio-siglo-en-la-escena|url-status=dead}}</ref> меѓу многу други. Нејзините поединечни награди вклучуваат Национална авангарда (''Vanguardia Nacional''), ''Одлика на националната култура'' (''por la Cultura Nacional'' ) и медалот „Алехо Карпентие“.<ref name="encyclopedia"/> Во 2014 година, таа била почестена како добитник на Националната награда за танц на Куба.<ref name="Díaz Rondón, 2014"/><ref name="Sánchez, 2014"/><ref name="Camejo, 2014"/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/cubanmusicfromto00orovi|title=Cuban Music from A to Z|last=Orovio|first=Helio|publisher=Duke University Press|year=2004|isbn=0-8223-8521-X|location=Durham, North Carolina|page=[https://archive.org/details/cubanmusicfromto00orovi/page/148 148]|url-access=registration}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фабарс, Фабарс}} [[Категорија:Кубански балерини]] 9tztqn0ycea6z8e9s7lrp53jftrb184 0 1346634 5543236 5503377 2026-04-22T05:09:10Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543236 wikitext text/x-wiki {{Infobox artwork | title = Соловецки камен | other_language_1 = | other_title_1 = Споменик на жртвите на политичката репресија | other_language_2 = [[руски]] | other_title_2 = Соловецкий камень | wikidata = Q4427943 | image = [[Податотека:Wikiexpedition to Solovki 25.JPG|300п]] | alt = | caption = | artist = [[Јули Рибаков]], [[Евгениј Ухнаљов]] | year = | completion_date = {{start date|4 септември 1990}}: Постамент<br /><br />{{start date|4 септември 2002}}: Solovki Stone | medium = [[гранит]] | movement = [[минимализам]] | subject = | height_metric = 225 | width_metric = 230 | length_metric = 235 | weight = 10,400 kg | city = [[Санкт Петерсбург]] | coordinates = {{coord|59.952313|30.326125|display=inline,title}} | italic title = no }} '''Соловецки камен''' — споменик на жртвите на политичката репресија во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] и на оние кои се бореле и се борат за слобода. Се наоѓа на плоштадот Троицкаја (Троица) во [[Санкт Петербург]], во близина на неколку други згради директно поврзани со политичката репресија во советскиот период - Домот на царските политички затвореници; затворот и некрополата на тврдината Петар и Павле; и Бољшој дом или седиштето на НКВД, и во градот и во околниот [[Ленинградска област|Ленинградски регион]]. Денес, Каменот служи и како фокус за комеморативни настани и собири поврзани со актуелните прашања за човековите права. Споменикот се состои од голем камен донесен од [[Соловецки Острови|Соловецките Острови]] во [[Бело Море (Русија)|Белото Море]], каде што бил отворен затворскиот логор Соловки во 1923 година. Логорот бил малигната ќелија која, во метафората на Солженицин, <ref>[ref to Gulag Archipelago].</ref> метастазирала за да ја создаде целата мрежа на логори за принудна работа [[Гулаг]]. Каменот е соодветен симбол на Гулагот и поврзаните практики на политички терор. Зад создавањето на споменикот застанало Меморијалното друштво во Петербург. Дизајниран е од Јули Рибаков и Евгениј Ухнаљов, двајцата политички затвореници за време на советскиот период. == Дизајн и симболика == [[Податотека:19240000-rail_connection_solovki.jpg|десно|мини| Затворениците од Гулаг копаат глина за циглана. Соловецки Острови, 1924-1925 година]] Споменикот се состои од камен, масивна гранитна плоча од [[Соловецки Острови|Соловецките Острови]], каде што функционирал концентрациониот Соловецки логор во 1920-тите и 1930-тите. Името на затворскиот логор „Солоцки“ станало стенографија на руски за казнена мрежа од логори во кои веќе имало повеќе од 100.000 затвореници во 1920-тите. Помеѓу 1930-тите и 1950-тите, се проценува дека бројот на луѓе кои поминале низ Гулаг (како што подоцна станало познато) достигнал 18 милиони, од кои најмалку 1.500.000 загинале во логорите. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://stanford.edu/dept/france-stanford/Conferences/Terror/Werth.pdf|title=State Violence in Stalin's Time: An outline for an inventory and classification|last=Werth|first=Nicolas|date=20 January 2009|publisher=[[Stanford University]]}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.loc.gov/exhibits/archives/gula.html|title=Letter To the Presidium of the Central Executive Committee of the All-Union Communist Party (Bolshevik)|last=G. Zheleznov, Vinogradov, F. Belinskii|date=December 14, 1926|work=[[Library of Congress]]|accessdate=April 15, 2015}}</ref> Гулазите го трауматизирале населението и имале трајно влијание врз неколку генерации, оставајќи отпечаток на многу аспекти на општеството и културата. {{Sfn|Applebaum|2012}} {{Sfn|Barnes|2011}} {{Sfn|Jakobson|1993}} Гранитната плоча била избрана од островот кој се користел за сместување на политички затвореници во 1920-тите. Таму, на 19 декември 1923 година, чуварите и специјалниот стрелачки одред пукале и убивале затвореници кои протестирале. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sakharov-center.ru/asfcd/pam/?t=pam&id=1529|title=A Memorial to Political Prisoners Shot at the Savvatiyev Skethe on 19 December 1923.|publisher=Sakharov Centre|language=ru|trans-title=Памятный знак политзаключенным, расстрелянным в Савватиевском скиту|accessdate=2020-05-19}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tass.ru/v-strane/4519201|title=The Scars borne by the Solovki Monastery from its days as a concentration camp.|last=Andreeva, E.|date=5 September 2017|publisher=TASS|language=ru|trans-title=Лагерные шрамы Соловецкого монастыря|accessdate=2020-07-20}}</ref> {{Sfn|Melgunov|2015}} Масакрот означил нова етапа во репресивните мерки што ги применува советскиот режим и поставил важен преседан за отпор. <ref name="nz">{{Наведена мрежна страница|url=https://magazines.gorky.media/nz/2010/3/kresty-i-kamni-soloveczkie-simvoly-v-konstruirovanii-pamyati-o-gulage.html|title=Crosses and Stones: Solovki symbols in constructing remembrance of the Gulag.|last=Bogumil, Z.|date=2010|publisher=NZ magazine|language=ru|trans-title=Кресты и камни: соловецкие символы в конструировании памяти о ГУЛАГе|accessdate=2020-03-16|archive-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104191921/https://magazines.gorky.media/nz/2010/3/kresty-i-kamni-soloveczkie-simvoly-v-konstruirovanii-pamyati-o-gulage.html|url-status=dead}}</ref> {{refn|Некои истражувачи го критикуваат овој избор бидејќи инцидентот во амбулантата, бил само мала епизода во историјата на логорот Соловци и Гулаг. Освен тоа, логорот бил затвор за поранешните револуционери од 1917 година, кои уживале привилегии поради нивниот посебен статус на политички затвореници: тие имале многу подобри услови од другите осуденици. Други истражувачи сметаат дека нивниот протест не бил бунт наменет за заштита на човековите права на сите затвореници, туку само борба за нивниот привилегиран статус.<ref name=nz/>|group="NB"}} Некои извори тврдат дека каменот бил земен од планината Секирна. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://terraincognita.spb.ru/n10/07.htm|title=Comment|last=Ezhelev, A.|year=2012|publisher="Terra Incognita" human rights almanac|language=ru|trans-title=Прокомментируем|accessdate=2020-03-16}}</ref> <ref name="rubakov">{{Наведена мрежна страница|url=http://terraincognita.spb.ru/n9/index2.htm|title=Dedicated to the inmates of the Gulag.|last=Rubakov, Y.|year=2002|publisher=Terra Incognita almanac|language=ru|trans-title=Узникам ГУЛАГа посвящается…|accessdate=2020-03-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://old.memo.ru/d/168742.html|title=In Memory of Political Prisoners held in the Solovki Skethes.|date=15 August 2013|publisher=Memorial Society|language=ru|trans-title=Памяти узников соловецких политскитов|accessdate=2020-05-19}}</ref> Како артефакт од „''тоа место''“, одржувајќи контакт со „''духот на нашите предци''“, Каменот ја симболизира претхристијанската идеја за континуитет и наследност vo постоењето. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://snob.ru/selected/entry/39302/|title=Memorials to Grief and Stupidity.|last=Etkind, A.|date=9 August 2011|publisher=Snob|language=ru|trans-title=Памятники горечи и глупости|accessdate=2020-03-16}}</ref> <ref name="atkind">{{Наведена мрежна страница|url=http://gefter.ru/archive/21303|title=And their traces endure forever.|last=Etkind, A.|date=27 February 2017|publisher=Hefter magazine|language=ru|trans-title=И след их вечен…|accessdate=2020-03-16}}</ref> {{refn|Некои ја критикуваle оваа идеја поради нејзините мистични и религиозни osobini. Меѓутоа, [[Руска православна црква|Руската православна црква]] го користела истиот концепт при дизајнирањето на крстот на [[стрелиште Бутово|Бутовски]] кој исто така се базира на каменот и е направен на Соловецките Острови.<ref>{{cite journal | author = Dorman, V. | title = From Solovki to Butovo: the Russian Orthodox Church and Memories of Repressive Measures in Post-Soviet Russia. |language=ru | trans-title = От Соловков до Бутово: Русская Православная Церковь и память о советских репрессиях в постсоветской России | url = https://cyberleninka.ru/article/n/ot-solovkov-do-butovo-russkaya-pravoslavnaya-tserkov-i-pamyat-o-sovetskih-repressiyah-v-postsovetskoy-rossiii | journal = Laboratorium | year = 2010 | issue = 2 | pages = 327–347 | issn = 2076-8214 }}</ref>|group="NB"}}Во неговата концепција на дизајнерите, грубата естетика на каменот го обдарува со „''рбетот на личноста што опстојува и покрај тоа што се соочува со безличното зло''“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://novayagazeta.spb.ru/articles/10904/|title=Memory of the quick and the dead.|date=27 March 2017|publisher=Novaya Gazeta|language=ru|trans-title=Память – живая и мертвая|accessdate=2020-03-16}}</ref> Дизајнот на споменикот е минималистички и има нерелигиозен, секуларен карактер. Се одликува со сирова гранитна плоча, {{Cvt|1.7|m}} висок, монтиран на квадратен гранитен постамент ({{Cvt|0.35|x|2.35|x|2.3|m}}), самиот врз основа на бетонски имост опкружен со гранитни подножја од {{Cvt|0.2|m}}. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gov.spb.ru/gov/terr/reg_petrograd/news/168453/|title=The disagreement over the inscriptions on the Solovki Stone has been resolved|date=1 July 2019|publisher=St. Petersburg City Administration|language=ru|trans-title=Недоразумение с надписями на Соловецком камне исчерпано|accessdate=2020-03-16}}</ref> {{Sfn|Sakharov Center|2019}} Рабовите се ориентирани на четирите кардинални точки на компасот. Од одреден агол, каменот наликува на слон, според кое го добил ја добил и кратенката СЛОН [''Соловецкий лагерь особого назначения''], формалниот наслов на „''Соловецкиот логор за специјални намени''“. <ref name="voa">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.golos-ameriki.ru/a/a-33-a-2002-09-04-5-1/660314.html|title=A Monument to the victims of Communist Terror has been unveiled in St. Petersburg.|date=4 September 2002|publisher=Voice of America|language=ru|trans-title=Открытие памятника жертвам коммунистического террора в Санкт-Петербурге|accessdate=2020-03-16}}</ref> <ref name="artemenko">{{Наведена мрежна страница|url=https://novayagazeta.ru/articles/2018/10/26/78364-volga-narodnogo-gorya|title=A tidal wave of Popular Grief as St. Petersburg honours the victims of Political Repression.|last=Artemenko, M.|date=26 October 2018|publisher=Novaya Gazeta|language=ru|trans-title="Волга народного горя": В Петербурге почтут память жертв политических репрессий|accessdate=2020-03-16}}</ref> == Натписи и местоположба == Споменикот своето значење го пренесува и преку натписите на постаментот. Неговата северна страна гласи „''На затворениците од Гулаг''“ [Узникам ГУЛАГА]; на западната страна: „''На оние кои се борат за слобода''“ [Борцам за свободу]; а на источната страна пишува „''На жртвите на комунистичкиот терор''“ [Жертвам коммунистического террора]. Јужното лице ги носи зборовите од долгата поема ''Реквием'' на [[Ана Ахматова]]: „''Би сакал да се сетам на сите по име''“. Споменикот не наведува имиња, бидејќи се уште не се познати сите жртви. Јули Рибаков, еден од дизајнерите, го смета западниот натпис за најважен бидејќи во него се одбележуваат не само жртвите, туку и сите кои се бореле против репресивниот систем. <ref name="ombudsmanspb">{{Наведена мрежна страница|url=http://ombudsmanspb.ru/files/002018/23_08_2018_SPb_Polit._Repress/Perechen_pamyatnikov.pdf|title=Perpetuating the Memory of the Victims of Political Repression: A List of Monuments and Commemorative Plaques in St. Petersburg|year=2018|publisher=Human Rights Ombudsman for Saint Petersburg|language=ru|trans-title=Увековечение памяти жертв политических репрессий в Санкт-Петербурге: перечень памятников и мемориальных досок|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222233700/http://ombudsmanspb.ru/files/002018/23_08_2018_SPb_Polit._Repress/Perechen_pamyatnikov.pdf|archive-date=2018-12-22|accessdate=2020-03-16}}</ref> Линиите на источната страна експлицитно ги именуваат одговорните за теророт, ретка работа меѓу сличните споменици во Русија. <ref name="khazanov">{{Наведена мрежна страница|url=https://istorex.ru/page/hazanov_am_o_kom_skorbet_i_kogo_zabit_rekonstruktsiya_kollektivnoy_pamyati_v_sovremennoy_rossii|title="Whom should we Mourn, Whom Forget? The (re)construction of Collective Memory in Modern Russia"|last=Khazanov, A. M.|year=2017|publisher=Historical Expertise Magazine|language=ru|trans-title=О ком скорбеть и кого забыть? (Ре)конструкция коллективной памяти в современной России|accessdate=2020-03-16|archive-date=2019-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212144729/https://istorex.ru/page/hazanov_am_o_kom_skorbet_i_kogo_zabit_rekonstruktsiya_kollektivnoy_pamyati_v_sovremennoy_rossii|url-status=dead}}</ref> Директното спомнување на комунизмот како причина за оваа катастрофа, смета историчарот Александар Еткинд, го прави споменикот од универзално значење. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://inosmi.ru/inrussia/20040803/211756.html|title="No Traces of the Gulag remain in Russia"|last=Etkind, A.|date=2004-08-03|publisher=Süddeutsche Zeitung|language=ru|trans-title=В России не осталось следов Гулага|accessdate=2020-03-16}}</ref> Текстот за каменот не кажува ништо за неговата позадина. Неговите автори веруваат дека ова треба да го разбуди интересот на минувачите и да ги направи љубопитни да дознаат повеќе. Споменикот е посветен на сите „''застрелани, уапсени, прогонети, забранети, скршени од комунистичкиот режим - чии гробови се изгубени, а судбината им е непозната''“. Меморијалното друштво во Санкт Петербург, кое го иницирало и спонзорирало создавањето на споменикот, го понудил следниов опис на неговото значење: {{Sfn|Zolotonosov|2005}} <ref name="budkevich">{{Наведени вести|title="A New Monument in St. Petersburg"|last=Budkevich, M.|publisher=Gazeta Petersburska, № 6—7 (42)|year=2002|language=ru|trans-title=Новый памятник в Санкт-Петербурге|issn=2219-9470}}</ref><blockquote>„Овој споменик е подарок за градот за неговата 300-годишнина од поранешни политички затвореници, кои ја ценат слободата и човечкото достоинство повеќе од личната безбедност и благосостојба. Каменот Соловецки на плоштадот Троицкаја е симбол на слободните општествени мисли, политички и граѓански Овој споменик им оддава почит на сите жртви на бесцелниот терор, тој им оддава почит на нашите сограѓани кои настрадаа од политичката репресија. Останатите луѓе во нечовечкиот свет, овој споменик покажува како силен поединец може да го надмине насилството и [[Ксенофобија|ксенофобијата]].</blockquote><gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Solovetsky_Stone_in_Saint_Petersburg_8.jpg|алт=The opening ceremony|Свеченото отворање Податотека:Solovetsky_Stone_in_Saint_Petersburg_7.jpg|алт=The opening ceremony|Свеченото отворање Податотека:Solovetsky_Stone_in_Saint_Petersburg_6.jpg|алт=At the memorial|На спомен-обележето Податотека:Solovetsky_Stone_in_Saint_Petersburg_9.jpg|алт=Overview|Преглед </gallery>Местоположбата на каменот сама по себе е значајна. Станбениот дом „Поранешни политички осуденици“ (ППЗ) кој се наоѓа пред споменикот бил изграден од советската влада во раните 1930-ти. Тој бил наменет за [[Октомвриска револуција|револуционерите]] и политичките активисти, прогонувани од државната полиција во [[Царска Русија]]. Иронично, многу жители на ППЗ станале жртви на Големиот терор во 1937-1938 година. За време на [[Октомвриската револуција]] од 1917 година, зградите на Музејот за политичка историја на Русија (Санкт Петербург) северно од плоштадот Троицкаја ги сместиле болшевичките власти, кои подоцна го предводеле државниот удар и го иницирале Државниот терор. На Марсовото поле преку [[Нева]] има спомен-некропола, посветена на револуционерите од 1917 година. Оваа близина е живописна илустрација, смета историчарката Сузана Богумил, за начинот на кој „''револуцијата ги проголтува своите деца''“. Преку Нева на исток се наоѓа Бољшој Дом. Седиштето на НКВД било изградено во 1930-тите: денес во неговите простории се наоѓа неговиот наследник, ФСБ. {{refn|Како што се шпекулирало во советско време, Бољшој Дом било место каде што политичките затвореници биле мачени и убивани. Меѓутоа, всушност, жртвите биле иселени и убиени на други места.<ref>{{cite journal | author = Voltskaya, T. | title ="The Great Terror: the Leningrad's Night of Shot Poets" |language=ru |trans-title= Большой террор: ночь расстрелянных поэтов Ленинграда | url = https://www.svoboda.org/a/29523920.html | publisher = Radio Svoboda |journal=Peterburg of Freedom. The Archives |date=2018-10-05 }}</ref>|group="NB"}}На запад, плоштадот Троицкаја се граничи со Петропавловската тврдина каде, уште од царско време, бастионот Трубецкој се користел како политички затвор. По револуцијата, советската влада овде затворила политички затвореници, и подоцна станало прво место на Големиот терор. <ref name="abimperio">{{Наведено списание|last=Etkind, A.|year=2004|title="A time to compare stones. The post-Revolutionary Culture of Political Mourning in Modern Russia"|trans-title=Время сравнивать камни. Постреволюционная культура политической скорби в современной России|url=https://abimperio.net/cgi-bin/aishow.pl?idlang=2&state=shown&idnumb=35|journal=Ab Imperio|language=ru|publisher=Ab Imperio magazine|issn=2166-4072|access-date=2020-03-16|archive-date=2022-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319001335/https://www.abimperio.net/cgi-bin/aishow.pl?idlang=2&state=shown&idnumb=35|url-status=dead}}</ref> [[:ru:Некрополь Красного террора в Петропавловской крепости|Масовна гробница]] била откриена под бастионот Головкин на тврдината во 2007 година. Содржел тела на жртви на Црвениот терор, можеби дури и четворица на Големите руски војводи. <ref>[https://en.mapofmemory.org/78-04 "Burials next to the Petropavlovsk fortress", Russia's Necropolis].</ref> Во 2003 година, капелата Света Троица била изградена североисточно од каменот Соловецки и ја означува местоположбата на катедралата Стара Троица. Катедралата била урната во 1933 година за време на антирелигиозната кампања на советската влада.{{refn|Таквата близина до местата на државниот терор, некои велат, го нагласува значењето и континуираната важност на каменот. Други сугерираат дека местоположбата на споменикот до местото каде што се случиле претходните убиства покажува дека стариот политички режим не бил целосно заменет со новиот.<ref name=atkind/>|group="NB"}} Плоштадот Троица [Троицкаја], дополнително, е најстариот административен центар на Санкт Петербург. [[Петар Велики]], според Сузана Богумил, го основал градот и заповедал тој да се развива, без разлика на човечката цена. Затоа, каменот исто така го олицетворува проблемот низ руската историја на нечовечкиот третман на луѓето. == Историја == === 1961 - 1998 година === Идејата за комеморација на жртвите на советската репресија за прв пат била јавно предложена во октомври 1961 година на 22-от конгрес на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз. Меѓутоа, кога завршила програмата на [[Никита Хрушчов]] за десталинизација во 1964 година, таквиот концепт бил напуштен и во пост-хрушчовскиот период каде политичките дисиденти повторно биле репресирани. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tass.ru/info/1699892|title="Memorials to Victims of Political Repression in Russia. A Brief Profile"|date=15 January 2015|publisher=TASS Russian News Agency|language=ru|trans-title=Памятники жертвам политических репрессий в РФ. Досье|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204151529/https://tass.ru/info/1699892|archive-date=2018-12-04|accessdate=2020-03-16}}</ref> Идејата опстојувала помеѓу советските дисиденти во текот на 1970-тите. <ref name="solovki">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.solovki.ca/events/stonepiter.php|title="I would like to recall them all by name"|last=Zolotonosov, M.|year=2002|publisher=The Moscow News|language=ru|trans-title=Хотелось бы их поименно назвать|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403233400/http://www.solovki.ca/events/stonepiter.php|archive-date=2016-04-03|accessdate=2020-03-16}}</ref> Во 1980-тите, за време на Перестројката, политиката на демократизација и релаксација на цензурата конечно дозволила отворени дискусии за претходно забранетата тема - Државен терор. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cogita.ru/a.n.-alekseev/kontekst/uvekovechenie-pamyati-zhertv-politicheskih-repressii-delo-abmemorialabb.-i-tolko|title="Perpetuating the Memory of the victims of Political Repression—is that all Memorial should do?"|last=Putilova, E.|date=11 May 2013|publisher=Cogita!ru|language=ru|trans-title=Увековечение памяти жертв политических репрессий—дело "Мемориала". И только?|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011172707/http://www.cogita.ru/a.n.-alekseev/kontekst/uvekovechenie-pamyati-zhertv-politicheskih-repressii-delo-abmemorialabb.-i-tolko|archive-date=2018-10-11|accessdate=2020-03-16}}</ref> На крајот на 1980-тите, било формирано друштвото „Паметник“. Една од неговите главни задачи била да им оддаде комеморација на жртвите на политичката репресија. Отпрвин започнало само во Москва, но по основањето на филијалата во Санкт Петербург во 1988 година станало активен учесник во работата на друштвото. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.solovki.ca/people_18/y_rybakov.php|title="Yuly Rubakov and the Solovki Stone in St. Petersburg"|date=4 September 2002|publisher=Solovki Encyclopaedia|language=ru|trans-title=Юлий Рыбаков и Соловецкий камень в Питере|accessdate=2020-03-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hro.org/node/15613|title="Memorial turns 24" (+ Photo)|date=28 January 2013|publisher=Human Rights Society website (Ryazan)|language=ru|trans-title=24 года назад было учреждено общество "Мемориал" (+ ФОТО)|accessdate=2020-03-16|archive-date=2019-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215130546/https://hro.org/node/15613|url-status=dead}}</ref> {{Sfn|Ansberg|Margolis|2009}} Во јуни 1989 година, огранокот на Ленинградското друштво „Паметник“ ги повикало граѓаните да создадат споменик во чест на жртвите на политичката репресија. Како што замислиле иницијаторите, споменикот требало да биде придружен и со музеј и архива. Биле земени предвид неколку места за идниот споменик: Меморијални гробишта Левашово; седиштето на Бољшој дом, НКВД (и КГБ) во Ленинград; затворот Крести; и плоштадот Троицкаја (тогаш наречен Плоштад на револуцијата) спроти станбениот дом на поранешни политички осуденици. „Паметник“ ги поканил сите граѓани да се вклучат во дискусијата за идејата и ја иницираа кампањата за собирање средства. {{Sfn|Ansberg|Margolis|2009}} На 27 март 1990 година, Извршниот комитет на Ленинградскиот градски конгрес на народни пратеници објавил „''отворен конкурс за најдобар концепт, место и дизајн понуда на споменик во чест на жртвите на теророт на Сталин''“. Плоштадот Троицкаја бил избран како претпочитано место. <ref> {{Наведена книга|title=Bulletin of the Executive Committee of the Leningrad City Congress of People's Deputies, Resolution No. 333 of 27 March 1990: "An open competition for the best concept, location and design proposal for a monument in honour of the victims of Stalin's terror".|publisher=Lenizdat|year=1990|location=Leningrad|pages=2–3|trans-title=Бюллетень исполнительного комитета Ленинградского городского совета народных депутатов. Решение исполкома Ленгорсовета № 333 от 27 марта 1990 г. "О проведении открытого конкурса на лучшую идею, место установки и проектное предложение памятника жертвам сталинских репрессий"}}</ref> Активистите протестирале и побарале комеморација на сите жртви на советската репресија. Како резултат на тоа, на 17 јуни 1992 година, Ленинградскиот градски конгрес го откажал настанот пред да започне. {{Sfn|Zolotonosov|2005}} <ref name="resolution851"> {{Наведена книга|url=|title=Bulletin of the Executive Committee of the Leningrad City Congress of People's Deputies, Resolution No. 851 of 1 October 1990: "An open competition on the best concept, location and design proposal for a monument in honour of the victims of Stalin's terror".|publisher=Lenizdat|year=1990|location=Leningrad|trans-title=Бюллетень исполнительного комитета Ленинградского городского совета народных депутатов. Решение исполкома Ленгорсовета № 851 от 1 октября 1990 г. "О проведении открытого конкурса на лучшую идею, место установки и проектное предложение памятника жертвам сталинских репрессий"}}</ref> „Паметник“ ја презел иницијативата. Наместо посакуваниот споменик (кој би барал сериозни вложувања на време и пари) би се создал мал, привремен знак односно обележје. На 4 септември 1990 година, последниот ден од „''Меѓународната конференција за човекови права''“ во градот и во пресрет на денот на сеќавањето на „''Жртвите на црвениот терор''“ (5 септември), на плоштадот Троица била поставена квадратна гранитна основа. „''На оваа место еден ден ќе стои споменик на жртвите на политичката репресија''“, гласел натписот на неговата површина. Основата била крунисана со бронзен венец од бодликава жица, а зборовите од ''Реквиемот'' на Ахматова („Би сакал да ги потсетам сите по име“) биле изгравирани на јужниот раб на основата. {{Sfn|Ansberg|Margolis|2009}} {{Sfn|Joffe|1998}} Дизајниран е од уметникот Дмитриј Богомолов. {{Sfn|Zolotonosov|2005}}<gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Solovetsky_Stone_in_Saint_Petersburg._Solovetsky_Islands_4.jpg|алт=Loading the stone|Спуштање на каменот Податотека:Solovetsky_Stone_in_Saint_Petersburg._Solovetsky_Islands_3.jpg|алт=Loading the stone. Yuly Rybakov|Пренесување на каменот. Јули Рибаков Податотека:Solovetsky_Stone_in_Saint_Petersburg._Solovetsky_Islands_2.jpg|алт=Sailing off the Solovetsky Islands|Пловење по Соловецките Острови Податотека:Solovetsky_Stone_in_Saint_Petersburg._Installation_on_a_pedestal.jpg|алт=Installing the monument. Yuly Rybakov, Yevgeny Ukhnalyov|Поставување на споменикот. Јули Рибаков, Евгениј Ухнаљов Податотека:Соловецкий_камень._Открытие._Авторы_памятника.jpg|алт=After the installation: Yuly Rybakov, Irina Flige, Yevgeny Ukhnalyov|По поставувањето: Јули Рибаков, Ирина Флиге, Евгениј Ухнаљов </gallery>На 1 октомври 1990 година, властите во Ленинград започнале нов круг на проектниот натпревар во движење. Овој пат го разгледале барањето да се прошири пораката на споменикот „''да се осуди секое насилство и незаконитост, занемарување на политичката и секоја друга нетрпеливост''“ без повикување на конкретни историски настани. {{Sfn|Luba|1991}} Советот бил предводен од две лица кои биле директно засегнати од Црвениот терор: уметникот Андреј Милников, чиј татко бил погубен во 1918 година, и уметничкиот експерт Дмитриј Лихачов, преживеан од логорот Соловецки. Во пролетта 1991 година, записите биле изложени во Државниот музеј за историја на Санкт Петербург. На 3 јуни 1991 година, жирито дискутирало за нив и го избрал предлогот на Дмитриј Богомолов кој прикажува бронзена човечка фигура, смачкана и распната меѓу четири карпи. Буквите на карпите биле запис за политичките кампањи на репресија во Петроград-Ленинград. Меѓутоа, набргу градската управа изгубила интерес и конкурсот бил откажан. {{Sfn|Ansberg|Margolis|2009}} {{Sfn|Zolotonosov|2005}} <ref name="gulagmuseum">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gulagmuseum.org/showObject.do?object=156866&language=1|title="A mass grave of the victims killed in the Peter and Paul Fortress. 1917–1919"|date=2 May 2014|publisher=Virtual Museum of the Gulag|language=ru|trans-title=Захоронения расстрелянных в Петропавловской крепости. 1917–1919|accessdate=2020-03-19|archive-date=2020-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928133935/http://gulagmuseum.org/showObject.do?object=156866&language=1|url-status=dead}}</ref> {{Sfn|Lukina|1991}} Во 1995-1996 година, со помош на градоначалникот на Санкт Петербург, Анатолиј Собчак, во градот биле откриени други споменици на „''жртвите на политичката репресија''“: „Метафизичките сфинги“ на Михаил Чемијакин на брегот на Нева спроти затворот Крести и „''Молох на тоталитаризмот''“ на влезот на Спомен гробиштата Левашово. И двата биле широко критикувани од активисти и поранешни политички затвореници: пораката на спомениците според нив била нејасна, како и прикажувањето на злото и насилството. {{Sfn|Iofe|1998}} {{Sfn|Krivulin|1998}} {{Sfn|Volfson|2002}} Во 1996 година, општинските власти објавиле дека ќе изградат меморијален споменик врз основа на идеите на Едвард Зарецки, {{Sfn|Zolotonosov|2005}} скулптор од Ленинград и член на месната еврејска заедница. Зарецки го основал уметничкото здружение „Цајар“ и продолжил да создава споменици како „''Евреите кои станаа жртви на политичката репресија''“ (1997) на Спомен гробиштата Левашово. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://gulagmuseum.org/showObject.do?object=357020069&language=1|title=Zaretsky, Edward Vulfovich|editor-last=Memorial societyo|work=Virtual Museum of the Gulag|publisher=Аlt-Soft}}{{Мртва_врска|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.encspb.ru/object/2804715945?lc=ru|title=The Tsayar Artistic Association|publisher=The Saint Petersburg Encyclopaedia|language=ru|trans-title=Цаяр|accessdate=2020-07-03}}</ref> Во 1998 година, коосновачот на „Паметник“ , Венијамин Јофе, јавно ја критикувал градската администрација за игнорирање на местото на идниот споменик за време на церемонијата на повторно погребување на посмртните останки на последните [[Убиство на Романови|Романови]], иако поворката поминала низ плоштадот Троицкаја. {{Sfn|Joffe|1998}} Повеќе од десет години градските власти го одбивале предлогот. {{Sfn|Machinsky|2003}} Желбата за поголем споменик исчезнала по [[Руска финансиска криза (1998)|руската финансиска криза во 1998 година]]: многу слични иницијативи низ целата земја тогаш ја доживеале истата судбина. Во доцните 1990-ти, бронзениот венец бил украден од пиедесталот. === 2002 година === [[Податотека:The_project_of_the_Solovetsky_stone_monument_in_St._Petersburg.jpg|мини|344x344пкс| Проектот на споменикот]] На крајот на новиот милениум, „Паметник“ ги обновил своите напори за создавање споменик. Општествено-политичката клима во Русија повторно била тешко прифатлива: новиот претседател на земјата [[Владимир Путин]] бил офицер на [[КГБ]]. Одредени активисти не верувале дека властите во Санкт Петербург ќе дозволат изградба на споменикот. Сепак, Венијамин Јофе одлучил да го следи примерот на [[Архангелск]] и [[Москва]] и побарал дозвола да постави карпа од архипелагот Соловецки. По прераната смрт на Јофе во 2002 година, неговата вдовица Ирина ја презела задачата. Во име на „Паметник“, таа напишала на градската администрација, формулирајќи ги главните точки на идниот споменик во нејзиното писмо:<blockquote>„Комеморацијата на жртвите на политичката репресија е неразделна од нулта толеранција кон каква било форма на идеолошко насилство и политички терор. Не треба да има карактеристики поврзани со злото и смртта за споменикот, на тиранијата над човечката душа. Апсолутниот политички терор кој се појави во текот на целата наша советска историја и резултираше со смрт на луѓе од различни конфесии: православни христијани, муслимани, практични Евреи, па дури и атеисти Гранитниот камен од Соловецките Острови да биде најдобрата опција, користејќи ја сегашната гранитна меморијална основа. Концентрациониот логор го симболизира Гулагот во историјата на нашата земја на неселективен терор“. {{Sfn|Zolotonosov|2005}}</blockquote>Во март 2001 година, споменикот бил вклучен во програмата за прославите на 100 години од основањето на Санкт Петербург, но не добил буџетска распределба. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://piterbu.ru/pamyatniki-peterburga/pamyatnik-zhertvam-politicheskix-repressij-v-peterburge-2.html|title="A monument to the victims of political repression in Saint Petersburg"|publisher=SPb Web Journal|language=ru|trans-title=Памятник жертвам политических репрессий в Петербурге|accessdate=2020-07-20|archive-date=2020-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724104429/https://piterbu.ru/pamyatniki-peterburga/pamyatnik-zhertvam-politicheskix-repressij-v-peterburge-2.html|url-status=dead}}</ref> Каменот во Петербург бил дизајниран од уметниците Јули Рибаков и Евгениј Ухнаљов (последниот го осмислил [[Грб на Русија|националниот грб на Русија]]). {{Sfn|Machinsky|2003}} И двајцата претрпеле политичка репресија за време на советскиот период. Споменикот бук финансиран од донации, главно од поранешни политички затвореници и нивните семејства. Невладините организации како „Паметник“ и „Граѓанска контрола“ и политичката партија Сојуз на десните сили, дале значителен придонес. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.svoboda.org/a/24187823.html|title=Vyacheslav Dolinin Вячеслав Долинин|last=Rezunkov, V. Dolinin|date=4 September 2002|publisher=Radio Svoboda|language=ru|accessdate=2020-07-20}}</ref> {{Sfn|Machinsky|2003}} За време на нивната експедиција во островите за да изберат соодветен камен, Рибаков, Ухнаљов и Флиге пронашле масивна гранитна плоча во близина на поранешната скита на Саватев (испосник). Превозот на тешкиот 10.400 килограми камен до Санкт Петербург претставувало предизвик, но тие биле помогнати од месни рибари и индустриски работници и од персоналот на музејот Соловеци. <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Troitskaya_Square_of_the_Petrograd_Side,_Solovetsky_Stone,_Peter_and_Paul_Fortress,_Peter_and_Paul_Cathedral,_St._John’s_Gate.jpg|алт=Troitskaya Square: Solovetsky Stone, Peter and Paul Fortress and Cathedral|Плоштад Троицкаја: Соловецки камен, тврдина и[[Црква Свети Петар и Свети Павле (Санкт Петербург)|катедрала]] Петар и Павле Податотека:Trinity_Square_of_the_Petrograd_Side,_Solovetsky_Stone,_House_of_Tsarist_Political_Prisoners.jpg|алт=Troitskaya Square: Solovetsky Stone, House of Tsarist Political Prisoners|Плоштад Троицкаја: Камен Соловецки, Дом на царски политички затвореници Податотека:Troitskaya_Square_of_the_Petrograd_Side,_Solovetsky_Stone,_Cathedral_Mosque,_Museum_of_Political_History,_Architect's_House.jpg|алт=Troitskaya Square: Solovetsky Stone, Museum of Political History|Плоштад Троицкаја: Каменот Соловецки,Музеј за политичка историја Податотека:Trinity_Chapel_,_Solovetsky_Stone_in_Saint_Petersburg.jpg|алт=Troitskaya Square: Solovetsky Stone, Trinity Chapel|Плоштад Троицкаја: Камен Соловецки,капела Троица </gallery> Неизделканиот камен бил успешно пренесен во Санкт Петербург каде на 4 септември 2002 година бил поставен на постаментот. Околу четирите рабови на основата биле додадени уште три натписи. Поминале 12 години откако базата била ставена на позиција. Официјалната инаугурација се одржала на 30 октомври на Денот на сеќавање на жртвите на политичката репресија, што се совпаднало со 300-годишнината од основањето на Санкт Петербург. Градскиот гувернер Владимир Јаковлев издал указ бр. 2572-па, со кој градот станал сопственик на споменикот од 15 октомври 2002 година. == Јавни активности и реакции == [[Податотека:Solovetsky_Stone_in_Saint_Petersburg._Protest.jpg|мини| Протест на едно лице пред споменикот, 2019 година]] Секоја година, на 5 септември, во близина на каменот се одржува церемонија на сеќавање и жалење за загубите на жртвите на „''Политичката репресија и црвениот терор''“ во [[Советска Русија]]. Меѓу другите годишни демонстрации е „''Враќање на имињата''“, читајќи на глас имињата на жртвите на политичката репресија во Советска Русија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fontanka.ru/2018/10/30/057/|title=Names of the Victims of Political Repressiona are read aloud in St. Petersburg on the Day of Remembrance|last=|date=30 October 2018|publisher=Fontanka.ru|trans-title=Имена убитых прочли у Соловецкого камня в Петербурге в День памяти жертв политических репрессий|accessdate=2020-02-25}}</ref> Каменот, исто така, станал фокус на јавни собири на различни начини посветени на жртвите на политичкиот терор, незаборавни датуми во историјата на Русија, иницијативи за човекови права и против насилството и ксенофобијата. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.svoboda.org/a/26848459.html|title=The War against Monuments goes on|last=Kara-Murza Sr., Vladimir|date=13 February 2015|work=Радио Свобода|access-date=2020-03-19|publisher=Radio Liberty|language=ru|trans-title=Война с памятниками продолжается}}</ref> [[Ана Политковскаја]], <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novayagazeta.ru/articles/2017/10/06/74085-buduschee-ne-za-nimi|title=Politkovskaya memorial event will go ahead despite ban|last=Vishnevsky, Boris|date=2015-12-31|publisher=Novaya Gazeta|language=ru|trans-title=n Будущее не за ними. Акция памяти Анны Политковской в Санкт-Петербурге состоится, несмотря на сопротивление властей|accessdate=2020-03-19}}</ref> Наталија Естемирова, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cogita.ru/pamyat/peterburg-o-natale-estemirovoi/piket-pamyati-natali-estemirovoi-v-peterburge|title=Picket in St. Petersburg in Memory of Natalya Estemirova|date=19 July 2009|publisher=Cogita!ru|language=ru|trans-title=Пикет памяти Натальи Эстемировой в Петербурге|accessdate=2020-03-19|archive-date=2017-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920055601/http://www.cogita.ru/pamyat/peterburg-o-natale-estemirovoi/piket-pamyati-natali-estemirovoi-v-peterburge|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.interfax.ru/russia/90564|title=Protest in memory of Natalya Estemirova held in St. Petersburg|date=16 July 2009|publisher=Interfax|language=ru|trans-title=В Петербурге прошла акция памяти Эстемировой|accessdate=2020-03-19}}</ref> Станислав Маркелов и Анастасија Бабурова, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ria.ru/20110120/323974295.html|title=Protest in memory of Stanislav Markelov and Anastasia Baburova took place in St. Petersburg|date=20 January 2011|publisher=RIA Novosti|language=ru|trans-title=Акции памяти Станислава Маркелова и Анастасии Бабуровой|accessdate=2020-03-19}}</ref> Алексеј Девотченко, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.svoboda.org/a/26693090.html|title=Nine days since the death of Alexei Devotchenko|date=15 October 2014|publisher=Radio Liberty|language=ru|trans-title=s Алексей Девотченко, 9 дней|accessdate=2020-03-19}}</ref> Наталија Горбаневскаја, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.golos-ameriki.ru/a/gorba-nevskaya/1805896.html|title=Event in memory of Natalya Gorbanevskaya in St. Petersburg|last=Plotnikova, A.|date=12 July 2013|publisher=Voice of America|language=ru|trans-title=Акция памяти Горбаневской в Петербурге|accessdate=2020-03-19}}</ref> Валерија Новодворскаја, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.svoboda.org/a/25459615.html|title=The late Valeria Novodvorskaya is remembered in St. Petersburg|date=16 July 2014|publisher=Radio Liberty|language=ru|trans-title=В Петербурге почтили память Валерии Новодворской|accessdate=2020-03-19}}</ref> [[Борис Немцов]], <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cogita.ru/pamyat/in-memoriam/stihiinyi-miting-pamyati-borisa-nemcova-v-peterburge|title=Spontaneous gathering in memory of Boris Nemtsov held in St. Petersburg|date=28 February 2015|publisher=Cogita!ru|language=ru|trans-title=Стихийный митинг памяти Бориса Немцова в Петербурге|accessdate=2020-03-19|archive-date=2019-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105001808/http://www.cogita.ru/pamyat/in-memoriam/stihiinyi-miting-pamyati-borisa-nemcova-v-peterburge|url-status=dead}}</ref>, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.severreal.org/a/30281039.html|title=Civic funeral in St. Petersburg to honour the late Vladimir Bukovsky|last=Voltskaya, T.|date=19 October 2019|publisher=Radio Liberty|language=ru|trans-title=В Петербурге состоялась гражданская панихида по Владимиру Буковскому|accessdate=2020-03-19}}</ref> се одбележани овде, меѓу друѓите. Првата сабота во јуни е Ден на сеќавање на жртвите од затворите Петроград и Ленинград; се одвива во близина на каменот Соловецки, <ref>{{Наведени вести|url=https://www.svoboda.org/a/27779411.html|title=Event in memory of those who died in the prisons of Petrograd and Leningrad|last=Voltskaya, T.|date=4 June 2016|work=Радио Свобода|access-date=2020-03-20|publisher=Radio Liberty|language=ru|trans-title=Прошли акции памяти погибших в тюрьмах Петрограда-Ленинграда}}</ref> по што на почетокот на август има собири за да го означат почетокот на Големиот терор. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cogita.ru/news/otchety/75-let-posle-bolshogo-terrora|title=75 years since the Great Terror began|last=Kosinova, T.|date=14 August 2012|publisher=Cogita!ru|language=ru|trans-title=75 лет после Большого террора|accessdate=2020-03-20|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413055137/http://www.cogita.ru/news/otchety/75-let-posle-bolshogo-terrora|url-status=dead}}</ref> На 17 декември, годишнината од донесувањето на казнениот закон на Сталин од 1933 година против геј луѓето, [[ЛГБТ]] активистите положиле цвеќе на пиедесталот на споменикот. Обично има протести секоја година на 20 декември на „''Денот на работниците во тајната полиција''“ [День работника органов безопасности Российской Федерации]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rfi.fr/ru/rossiya/20161221-u-solovetskogo-kamnya-v-sankt-peterburge-otmetili-den-chekista|title=Secret police officer's day marked at the Solovki Stone|last=Bondarev, V.|date=21 December 2016|publisher=RFI.fr|trans-title=У Соловецкого камня в Санкт-Петербурге отметили День чекиста|accessdate=2020-03-20}}</ref> Овде се одржале и собири за поддршка на обвинетите во случајот на плоштадот Болотнаја, случајот „Мрежа“ и други угнетени луѓе. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.zaks.ru/new/archive/view/174010|title=Smolny permits Yabloko protest to go ahead|last=Vishnevsky, B.|date=14 February 2018|publisher=Zaks.ru|language=ru|trans-title=Смольный одобрил протестную акцию "Яблока"|accessdate=2020-03-20}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rfi.fr/ru/rossiya/20180218-khvatit-ubivat-v-peterburge-proshel-miting-protiv-pytok-aktivistov|title='No more deaths!' Protest in St. Petersburg against the torture of activists|last=Bondarev, Vladimir|date=18 February 2018|publisher=RFI|language=ru|trans-title="Хватит убивать!": в Петербурге прошел митинг против пыток активистов|accessdate=2020-03-20}}</ref> [[Податотека:СПб,_Соловецкий_камень,_17_февраля_2024_(2).jpg|мини| Каменот Соловецки по смртта на Алексеј Навални, 17 февруари 2024 година]] Каменот во Санкт Петербург бил вандализиран неколку пати. Во рок од неколку месеци од неговото инаугурирање, бил обложен со [[Свастика|свастики]] и коментари како „''не беа убиени доволно''“, „''робови''“ итн. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://drive.google.com/file/d/1-akKZaDKIvEo7pw0FVhHbWnk7xZaJfZS/view|title=Already desecrated|last=Tur, Tamara|date=30 October 2002|publisher=Memorial newspaper|language=ru|trans-title=Уже осквернили|accessdate=2020-03-19}}</ref> Нападите биле повторени во 2003, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.solovki.ca/events/stonepiter_02.php|title=Vandals desecrate the Solovki Stones|date=26 April 2003|publisher=Solovki Encyclopaedia|language=ru|trans-title=Вандалы оскверняют Соловецкие камни|accessdate=2020-03-19}}</ref> 2007, 2012, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lenta.ru/news/2012/02/09/stone|title=Solovki Stone desecrated in St. Petersburg|date=9 February 2012|publisher=Lenta.ru|language=ru|trans-title=В Петербурге осквернили Соловецкий камень|accessdate=2020-03-19}}</ref> и 2013 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ria.ru/20130228/925084555.html|title=Vandals scribble all over Petersburg's Solovki Stone|date=28 February 2013|publisher=RIA Novosti|language=ru|trans-title=Вандалы разрисовали Соловецкий камень в Петербурге|accessdate=2020-03-19}}</ref> Во 2013 година за прв пат се отворило прашањето за одговорност за состојбата на споменикот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tass.ru/spb-news/578586|title=Desecrated monument cannot be restored before departmental responsibility is established|date=3 December 2013|publisher=TASS|language=ru|trans-title=Расписанный вандалами памятник в Санкт-Петербурге не могут отреставрировать до определения его ведомственной принадлежности|accessdate=2020-03-19}}</ref> Конечно, народниот правобранител на Петербург Александар Шишлов побарал појаснување за статусот на споменикот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ombudsmanspb.ru/aleksandr_shishlov_ochistil_pamjatnik_glavnomu_ros|title=Some entertainment for the Ombudsman: Alexander Shishliov cleans monument to Andrei Sakharov|date=25 April 2015|publisher=Ombudsmanspb.ru|language=ru|trans-title=Аттракцион для Уполномоченного: Александр Шишлов очистил памятник главному российскому правозащитнику Андрею Сахарову|accessdate=2020-03-19|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214155153/http://ombudsmanspb.ru/aleksandr_shishlov_ochistil_pamjatnik_glavnomu_ros|url-status=dead}}</ref> Во 2015 година, традиционалниот Декемвриски Ден бил вознемирен од луѓе кои марширале под портретите на [[Адолф Хитлер]]. Ниту градската администрација ниту локалната полиција не интервенирале, а активистите за човекови права заклучиле дека маршот е провокација организирана од градските власти. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ng.ru/regions/2015-12-22/1_hitler.html|title=Hitler proclaimed a "victim" of political repression|last=Gavrilina, S.|date=22 December 2015|publisher=Nezavisimaya Gazeta|language=ru|trans-title=Гитлера объявили "жертвой политических репрессий"|accessdate=2020-03-19}}</ref> Во 2018 година, граѓанската иницијатива „Последна адреса“ и Каменот Соловецки биле јавно критикувани од националистот Александар Мохнаткин. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.svoboda.org/a/29641496.html?fb_comment_id=2131182070235273_2131244790229001|title=Those killed are denounced: Who wants to take down the plaques installed by the 'Last Address' organisation?|last=Voltskaya, T.|date=6 December 2018|work=Радио Свобода|access-date=2020-03-19|publisher=Radio Liberty|language=ru|trans-title=Донос на расстрелянных. Кто хочет снять таблички "Последнего адреса"}}</ref> На 30 октомври 2018 година, гувернерот на градот Александар Беглов положил цвеќе на споменикот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gov.spb.ru/press/governor/149713/|title=Head of Petersburg city administration pays his respects to the Victims of Political Repression|date=30 October 2018|publisher=St. Petersburg City Administration|language=ru|trans-title=Глава города почтил память жертв политических репрессий|accessdate=2020-03-19}}</ref> == Белешки == {{Reflist|group=NB}} == Наводи == {{наводи}} == Извори == *{{cite book |last1=Ansberg |first1=O. N. |last2=Margolis |first2=A. D. |year=2009 |title=Life in Leningrad during Perestroika, 1985–1991 |trans-title=Общественная жизнь Ленинграда в годы перестройки. 1985–1991 |url=http://www.inop.ru/files/3_2_2008_79_1.pdf |location=St. Petersburg |publisher= Silver House publishers |pages= 784 |isbn=978-5-902238-60-7 }} *{{cite book |last= Applebaum |first=Anne |year=2012 |title=Gulag: A History of the Soviet Camps |url=https://books.google.com/books?id=HYSGZs6mW5wC&q=applebaum+gulag |publisher=Penguin Books |isbn=9780141975269 }} *{{cite book |last= Barnes |first=Steven A. |year=2011 |title=Death and Redemption: The Gulag and the Shaping of Soviet Society |url=https://books.google.com/books?id=kewLQwngUSkC&q=gulag+trauma+cultural+trace |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |pages= 1–2 |isbn=978-0-691-15112-0 }} *{{cite magazine | last = Dolinina | first = Kira | date = 6 May 1995 | title =Monument unveiled in St. Petersburg: Michail Chemiakin is annoyed by disappointed ditizens | trans-title = Открытие памятника в Санкт-Петербурге. Михаил Шемякин остался недоволен недовольными им петербуржцами | language = ru | url = https://www.kommersant.ru/doc/108273 | magazine = Kommersant | location = St. Petersburg edition | issn = 1561-347X | ref=Dolinina }} *{{cite book |last= Jakobson |first=Michael |year=1993 |title=The Origins Of The Gulag: The Soviet Prison Camp System, 1917–1934 |url=https://books.google.com/books?id=5rEfBgAAQBAJ&q=gulag |location= |publisher=The University Press of Kentucky |page= |isbn=978-0-8131-5622-4 }} *{{cite book |last=Joffe |first=Veniamin |year=1998 |title=On optimism: New essays and speeches |trans-title=Новые этюды об оптимизме: Сборник статей и выступлений |url=https://imwerden.de/pdf/iofe_novye_etyudy_ob_optimizme_1988__ocr.pdf |location=St. Petersburg |publisher=Memorial |pages=27–28, 38–39, 123, 128–129 |isbn=978-5-902238-60-7 }} *{{cite book |last=Krivulin |author-link=Viktor Krivulin |first=V. |year=1998 |title=The Tsar and the Sphinx: Hunting a Mammoth |trans-title=Царь и сфинкс // Охота на мамонта |location=St. Petersburg |publisher=Blitz Russian-Baltic Info Agency |pages= 334 |isbn=5-86789-073-2 }} *{{cite magazine | last = Lukina | first = L. | year = 1991 | title = Will the competition continue? | trans-title=Конкурс будет продолжен? | language = ru | url = | magazine = Vecherny Leningrad | location = Leningrad }} *{{cite magazine | last = Luba | first = Y. B. |year = 1991 | title =In Memory of the Victims | trans-title =В память о жертвах | language =ru | magazine = Vecherny Leningrad magazine | location = Leningrad }} *{{cite magazine | last = Machinsky | first = D. A. | year = 2003 | title =Light from the Dark—A year without Veniamin Joffe, about the Stone | trans-title =Свет из тьмы: Год без Вениамина Иофе. О явлении камня | language = ru | url = http://terraincognita.spb.ru/n14/11.htm | magazine = "Terra Incognita" human rights almanac |issue=№ 4—5 (14–15) | location = St. Petersburg }} *{{cite book |last=Melgunov |first=S. P. |year=2015 |title=Red Terror in Russia, 1918-1923 |language=ru |trans-title= Красный террор в России 1918–1923 |url=https://books.google.com/books?id=rI09CwAAQBAJ&pg=PA270 |location=Moscow-Berlin |publisher=DirectMedia |page= 270 |isbn=978-5-4475-5965-6 }} * {{cite web |editor = Memorial Research & Information Centre (St. Petersburg) [НИЦ «Мемориал»] |url = http://www.gulagmuseum.org/showObject.do?object=550783466&language=1 |title = The Solovki Stone on Trinity Square in St. Petersburg [Соловецкий Камень на Троицкой площади в Санкт-Петербурге] |website = The Virtual Museum of the Gulag, archives [Виртуальный музей Гулага. Фонды] |publisher = Alt-Soft Ltd |date = |doi = |access-date = 2019-11-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190404213434/http://www.gulagmuseum.org/showObject.do?object=550783466&language=1 |archive-date = 2019-04-04 |ref = Виртуальный музей Гулага }} * {{cite web |editor = Sakharov Center (Moscow) |url = https://www.sakharov-center.ru/asfcd/pam/?t=pam&id=224&pic=3 |title = A Monument to the Victims of Political Repression in Petrograd-Leningrad [Памятник жертвам политических репрессий Петрограда—Ленинграда] |website = Memorials and commemorative plaques to the victims of political repression in the former Soviet Union [Памятники и памятные знаки жертвам политических репрессий на территории бывшего СССР] |date = 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190112142438/http://www.sakharov-center.ru/asfcd/pam/?t=pam&id=224&pic=3 |archive-date = 2019-01-12 }} *{{cite magazine | last = Volfson | first = M. | year = 2002 | title = The Stone of History | trans-title =Камень истории | language = ru | issue = 53 | magazine = Pravoe Delo magazine | volume = 35 |pages = 6 }} *{{cite book |last=Zolotonosov |first=M. N. |year=2005 |title=A monument for victims of Political Repression in Petrograd-Leningrad |trans-title=Памятник жертвам политических репрессий в Петрограде-Ленинграде |location=St. Petersburg |publisher=Noviy Mir Iskusstva |pages= 195–199 |isbn=5-902640-01-6 }} == Надворешни врски == * [https://en.mapofmemory.org/ Руската некропола на теророт и Гулаг]. Избран директориум на погребни места и места за комеморативци во Русија. [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Згради и градби во Санкт Петербург]] q5ofjks4rr24eobagkuibnrheimb35o 0 1351053 5543254 5243144 2026-04-22T06:03:02Z Bjankuloski06 332 /* Обопштувања */ Исправен поим, replaced: модуло → по модул 5543254 wikitext text/x-wiki '''Мала Фермаова теорема''' (не е иста со [[Последна Фермаова теорема|Последната Фермаова теорема]]) — [[теорема]] што тврди дека ако ''p'' е [[прост број]], тогаш секој [[цел број]] ''a'', <math>(a^p - a)</math> ќе биде делив со ''p''. Ова може да се изрази во нотација на [[Модуларна аритметика|модуларната аритметика]] на следниот начин: : <math>a^p \equiv a \pmod{p}\,\!</math> Постои и варијанта на оваа теорема искажана на следниов начин: ако ''p'' е прост и ''a'' е цел број заемно прост со ''p'', тогаш <math>(a^{p-1} - 1)</math> ќе биде делив со ''p''. Запишано во модуларна аритметика: : <math>a^{p-1} \equiv 1 \pmod{p}\,\!</math> Друг начин да се изрази ова е дека ако ''p'' е прост број, и ''a е'' кој било цел број што не е делив со ''p'', тогаш на ''a на'' степен ''p-1'' дава остаток од 1 кога ќе се подели со ''p''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sh.on1.click/tiki-index.php?page=info_Mala_Fermaova_teorema|title=On1.click {{!}} Mala Fermaova teorema (i)|work=On1.click|language=sh|archive-url=https://web.archive.org/web/20230205130741/https://sh.on1.click/tiki-index.php?page=info_Mala_Fermaova_teorema|archive-date=5 февруари 2023|accessdate=2023-02-05}}</ref> Малата [[Пјер де Ферма|Фермаова]] теорема е основа на [[Фермаов тест за прости броеви|Фермаовиот тест за прости броеви]]. == Примери == * 4 ³ &#x2212; 4 = 60 е делив со 3. * 7 ² &#x2212; 7 = 42 е делив со 2. * ( &#x2212; 3) ⁷ &#x2212; ( &#x2212; 3) = &#x2212; (2 184) е делив со 7. * 2 ⁹⁷ &#x2212; 2 = 158 456 325 028 528 675 187 087 900 670 е делив со 97. == Доказ == Ферма ја објаснил оваа теорема '''без''' доказ. Прв што дал доказ бил [[Готфрид Вилхелм Лајбниц|Готфрид Лајбниц]], во ракопис без датум, каде што напишал дека го знаел доказот пред [[1683]] година. == Обопштувања == Едноставно обопштување на оваа теорема што непосредно произлегува од неа е: ако ''p'' е прост број и ако ''m'' и ''n'' се ''позитивни'' цели броеви, и <math>m\equiv n\pmod{p-1}\,</math>, тогаш <math>a^m\equiv a^n\pmod{p} \quad\forall a\in\mathbb{Z}</math> . Во овој облик, теоремата се користи за да се оправда методот на шифрирање [[RSA (алгоритам)|RSA]] со јавен клуч. Малата Фермаова теорема може да се обопшти со помош на [[Ојлерова теорема|Ојлеровата теорема]]: за секој по модул ''n'' и секој цел број ''a'' заемно прост со ''n'', важи: : <math>a^{\varphi (n)} \equiv 1 \pmod{n}</math> каде &#x3C6; (''n'') ја означува [[Ојлеровата фи функција|Ојлеровата &#x3C6; функција]] што го дава бројот на цели броеви помеѓу 1 и ''n'' кои се меѓусебно прости со ''n''. Ова е навистина обопштување, бидејќи ако ''n'' = ''p'' е прост, тогаш φ(''p'') = ''p'' − 1. Ова може дополнително да се обопшти во [[Карлмајклова функција|Кармајкловата теорема]]. Малата Фермаова теорема исто така има обопштување во [[Конечно поле|конечните полиња]]. Од малата Фермаова теорема следи Ханамовата лема, каде е кој било прост број. ==Поврзано== * [[Последна Фермаова теорема]] ==Наводи== {{наводи}} == Литература == * Paulo Ribenboim (1995). ''The New Book of Prime Number Records'' (3rd ed.). New York: Springer-Verlag. {{ISBN|978-0-387-94457-9}}. * [https://web.archive.org/web/20041022022031/http://bolyai.port5.com/kisfermat.htm Јанош Бољај и псевдопрости броеви] (на [[унгарски јазик|унгарски]]) {{нормативна контрола}} [[Категорија:Математички теореми]] [[Категорија:Модуларна аритметика]] pubp0jvo1vt4cecu3si98p4jqzk7lqg 0 1352253 5543238 5535988 2026-04-22T05:28:47Z Ziv 110717 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Portrait of Vice President JD Vance (cropped 3x4).jpg]] → [[File:March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance (3x4 cropped).jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance (3x4 cropped).jpg]] 5543238 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Џејмс Венс | image = March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance (3x4 cropped).jpg | term_start = [[20 јануари]] [[2025]] | birth_name = Џејмс Доналд Боуман | birth_date = {{birth date and age|1984|8|2}} | birth_place = [[Мидлтаун, Охајо|Мидлтаун]], [[Охајо]], [[САД]] | death_place = | education = [[Државниот универзитет во Охајо]] ([[Дипломиран уметност|BA]])<br />[[Универзитетот Јеил]] ([[Juris Doctor|JD]]) | party = [[Републиканска партија (САД)|Републиканска партија]] | spouse = {{marriage|[[Уша Венс|Уша Чилукури]]|2014}} | children = 3 | website = {{URL|vance.senate.gov|Веб-страница на Сенатот}} | branch = [[Маринскиот корпус на Соединетите Американски Држави|Маринскиот корпус на САД]] | rank = [[Каплар (Воена)|Каплар]] | unit = [[Второ крило на морски авиони]] | serviceyears = 2003–2007 | battles = [[Ирачка војна]] | module = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=JD Vance questions witnesses on the effectiveness of Russian sanctions.ogg|title=Гласот на Венс|type=speech|description=Џејмс Венс испрашува сведоци за ефективноста на руските санкции<br/>Снимено на 28 февруари 2023 г}} | signature = JD Vance Signature-01.svg |religion=[[Римокатоличка црква|Католички Христијанин]]|office=50. [[Потпретседател на Соединетите Американски Држави|Потпретседател на САД]]|president=[[Доналд Трамп]]|office1=[[Сенат на Соединетите Американски Држави|Сенатор]] од [[Охајо]]|termstart1=[[3 јануари]] [[2023]]|predecessor1=[[Роб Портман]]|native_name=James Vance|term_end1=[[10 јануари]] [[2025]]|predecessor=[[Камала Харис]]|successor1=[[Џон Хастед]]|office3=[[Републиканска партија (САД)|Финансиски раководител на Републиканскиот национален комитет]]|term_start3=[[18 март]] [[2025]]|predecessor3=[[Дјук Бјуканан]]}} '''Џејмс Дејвид Венс''' ({{langx|en|James David Vance}}; Мидлтаун, {{рн|2|август|1984}}), роден како '''Џејмс Доналд Боуман'''<ref>Венс на раѓање го добил името Џејмс Доналд Боуман. Потоа, тој бил посвоен од третиот сопруг на неговата мајка и неговото име било сменето во Џејмс Дејвид Хамел. Во април 2013 година, тој го усвоил презимето на неговата баба и дедо по мајка Венс.</ref> (англ. ''James Donald Bowman''), познат по [[прекар]]от '''Џеј Ди Венс''' (''JD Vance'') — [[Соединети Американски Држави|американски]] политичар, адвокат, стопанственик, автор, ветеран на Маринскиот корпус и тековен [[Потпретседател на Соединетите Американски Држави|потпретседател]] на [[Соединети Американски Држави|САД]]. Венс е првиот морнарички пешадинец кој е потпретседател на САД. Ставовите на Венс често се опишуваат како [[Конзервативизам|национално конзервативни]] и [[Десница (политика)|десничарски популистички]]. Тој е против [[абортус]]от и [[истополов брак|истополовите бракови]].<ref>{{Cite news |last=Nagourney |first=Adam |date= 15 јули 2024 |title=J.D. Vance on the Issues, From Abortion to the Middle East |url=https://www.nytimes.com/2024/07/15/us/politics/jd-vance-abortion-immigration-issues.html |access-date= 19 јули 2024 |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331 |archive-date= 15 јули 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240715215310/https://www.nytimes.com/2024/07/15/us/politics/jd-vance-abortion-immigration-issues.html |url-status=live |language=en}}</ref> == Животопис == Џејмс Доналд Боуман е роден на 2 август 1984 година, во [[Мидлтаун]], [[Охајо]], во семејството на Беверли Керол (моминче Венс; роден 1961 година) и Доналд Реј Бауман (1959–2023). Тој има шкотско-ирско потекло. Неговите родители се развеле кога тој бил малечок. Набргу потоа, Бауман бил посвоен од третиот сопруг на мајка му, Боб Хамел, и му било сменето име во Џејмс Дејвид Хамел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://people.com/all-about-jd-vance-parents-8678608|title=All About J.D. Vance's Parents, Mom Beverly Vance and Dad Donald Bowman|work=Peoplemag|language=en|accessdate=2024-07-24}}</ref> Венс напишал дека неговото детство било обележано со сиромаштија и злоупотреба, а неговата мајка се борела со зависност од дрога. Неговите баба и дедо од двете страни се преселиле во [[Охајо]] од Апалачија во [[Кентаки]]. По дипломирањето во средното училиште Мидлтаун во 2003 година, Венс се пријавил во американскиот марински корпус. Тој беше распореден во [[Ирак]] како борбен дописник шест месеци кон крајот на 2005 година. Таму, тој беше назначен во одделот за односи со јавноста на второто крило на поморските авиони. Тој рече дека неговата служба „ме научи како да живеам како возрасен“ и дека имал „среќа да избега од вистинска борба“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stripes.com/theaters/us/2024-07-16/vance-trump-marines-vice-president-republicans-14505177.html|title=Vance credits service in Marine Corps for teaching him ‘how to live like an adult’|work=Stars and Stripes|language=en|accessdate=2024-07-24}}</ref> Венс потоа присуствуваше на Државниот универзитет во Охајо со поддршка на Г.И. Бенефиции од школарината на Бил и дипломирал со диплома по политички науки и филозофија во 2009 година. Во тоа време, тој работел за републиканскиот државен сенатор Боб Шулер.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/07/17/us/jd-vance-yale-law-school.html|title=How Yale Propelled J.D. Vance’s Career|last=Saul|first=Stephanie|date=2024-07-17|work=The New York Times|access-date=2024-07-24|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Откако дипломирал во [[Охајо]], Венс го посетувал Правниот факултет во Јеил на речиси целосна стипендија за неговата прва година. Тој стана близок пријател за време на ориентацијата на Јеил со идниот канадски конзервативен пратеник во парламентот Џамил Џивани. За време на неговата прва година, професорката Ејми Чуа, авторка на книгата „Битната химна на мајката тигар“ од 2011 година, го убедила да ги напише своите мемоари [[„Хилбили елегија“]]. Тој беше уредник на „The Yale Law Journal“, а дипломирал во 2013 година со диплома <nowiki>''Juris Doctor''</nowiki>. По неговиот брак во 2014 година, Венс го усвои презимето на неговите баба и дедо, Венс. Во 2017 година, тој доби почесна диплома од Центарот колеџ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnews.com/2017/05/22/hillbilly-elegy-author-j-d-vance-speaks-at-centre-graduation/|title=‘Hillbilly Elegy’ author J.D. Vance speaks at Centre graduation|last=Kleppinger|first=Ben|date=2017-05-22|work=The Advocate-Messenger|language=en|accessdate=2024-07-24}}</ref> Откако Венс и [[Доналд Трамп|Трамп]] ги победија [[Претседателски избори во САД (2024)|Претседателските избори на САД во 2024 година]] Венс стана [[Потпретседател на Соединетите Американски Држави|Потпретседател]] на [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]] а Трамп стана [[Претседателски избори во САД (2024)|Претседател]]. Двајцата беа инагуриани [[Претседател на Соединетите Американски Држави|Претседател]] и [[Потпретседател на Соединетите Американски Држави|Потпретседател]] на [[Соединети Американски Држави|САД]] на 20 јануари 2025 година. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Венс, Џејмс}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Американски адвокати]] [[Категорија:Американски стопанственици]] [[Категорија:Американски писатели]] [[Категорија:Американски политичари]] [[Категорија:Американски сенатори]] [[Категорија:Републиканци (САД)]] [[Категорија:Апсолвенти на Јејл]] jbjhanpymzo98om84vto8k4jq2ffp5v 0 1358581 5543258 5539068 2026-04-22T06:03:28Z Bjankuloski06 332 /* Трка на прости броеви */ Исправен поим, replaced: модуло → по модул (2) 5543258 wikitext text/x-wiki '''Теорема за простите броеви''' ('''ТПБ''') — [[теорема]] која ја опишува распределбата на [[Прост број|простите броеви]] меѓу позитивните цели броеви. Со оваа теорема се формализира интуитивната идеја дека простите броеви како што се зголемуваат стануваат сè поретки и со неа се дава асимптотска оценка на брзината со која тоа се случува. Теоремата била докажана независно од Жак Адамар<ref name="Hadamard1896">{{Наведување|last=Hadamard|first=Jacques|author-link=Jacques Hadamard|year=1896|title=Sur la distribution des zéros de la fonction ζ(s) et ses conséquences arithmétiques.|journal=Bulletin de la Société Mathématique de France|publisher=Société Mathématique de France|volume=24|pages=199–220|url=http://www.numdam.org/item/?id=BSMF_1896__24__199_1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240910153636/http://www.numdam.org/item/?id=BSMF_1896__24__199_1|archivedate=2024-09-10}}</ref> и Шарл Жан де ла Вале Пусен<ref name="de la Vallée Poussin1896">{{Наведување|last=de la Vallée Poussin|first=Charles-Jean|author-link=Charles Jean de la Vallée Poussin|year=1896|title=Recherches analytiques sur la théorie des nombres premiers.|journal=Annales de la Société scientifique de Bruxelles|publisher=Imprimeur de l'Académie Royale de Belgique|volume=20 B; 21 B|pages=183-256, 281-352, 363-397; 351-368|url=http://sciences.amisbnf.org/fr/livre/recherches-analytiques-de-la-theorie-des-nombres-premiers|accessdate=2024-11-15|archive-date=2023-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025352/http://sciences.amisbnf.org/fr/livre/recherches-analytiques-de-la-theorie-des-nombres-premiers|url-status=dead}}</ref> во 1896 година со користење на идеи воведени од [[Бернхард Риман|Бернард Риман]] (најмногу Римановата зета функција). Првата таква пронајдена распределба е {{Мат|''π''(''N'') ~ {{sfrac|''N''|ln(''N'')}}}}, каде што {{мат|''π''(''N'')}} е функцијата за броење на прости броеви (бројот на прости броеви помали или еднакви на ''N''), а {{мат|ln(''N'')}} е [[Природен логаритам|природниот логаритам]] на ''N''. Ова значи дека за доволно голем ''N'', [[веројатност]]а дека произволен број кој не е поголем од ''N'' да е прост е многу блиску до {{мат|1 / ln(''N'')}}. Следствено, произволен број со најмногу {{мат|2''n''}} цифри (за доволно голем ''{{мпром|n}}'') има приближно половина поголема веројатност да биде прост од произволен цел број со најмногу ''{{мпром|n}}'' цифри. На пример, меѓу позитивните цели броеви со најмногу 1000 цифри, околу еден од 2300 е прост ({{мат|log(10¹⁰⁰⁰) ≈ 2302,6}}), додека кај позитивните цели броеви со најмногу 2000 цифри, околу еден од 4600 е прост ({{мат|log(10²⁰⁰⁰) ≈ 4605,2}}). Со други зборови, просечното растојание помеѓу два последователни прости броја меѓу првите ''N'' цели броеви е приближно {{мат|ln(''N'')}}<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/manwholovedonlyn00hoff/page/227|title=The Man Who Loved Only Numbers|last=Hoffman|first=Paul|publisher=Hyperion Books|year=1998|isbn=978-0-7868-8406-3|location=New York|page=[https://archive.org/details/manwholovedonlyn00hoff/page/227 227]|mr=1666054|url-access=registration}}</ref>. == Теорема == [[Податотека:Prime_number_theorem_ratio_convergence.svg|мини|300x300пкс| График кој го прикажува односот на функцијата за броење прости броеви {{Мат|''π''(''x'')}} до две нејзини апроксимации, {{Мат|''x'' / log ''x''}} и {{Мат|Li(''x'')}} . Како што се зголемува {{Мпром|x}} (оската {{Мпром|x}} е логаритамска), и двата соодноси се стремат кон 1. Односот за {{Мат|''x'' / log ''x''}} конвергира одозгора многу бавно, додека односот за {{Мат|Li(''x'')}} се конвергира побрзо одоздола.]] [[Податотека:Prime_number_theorem_absolute_error.svg|мини|300x300пкс| Приказ на log-log кој покажува апсолутна грешка на {{Мат|''x'' / log ''x''}} и {{Мат|Li(''x'')}}, две апроксимации на функцијата за броење прости {{Мат|''π''(''x'')}}. За разлика од соодносот, разликата помеѓу {{Мат|''π''(''x'')}} и {{Мат|''x'' / log ''x''}} се зголемува без ограничување додека {{Мпром|x}} се зголемува. Од друга страна, {{Мат|Li(''x'') − ''π''(''x'')}} го менуваат знакот бесконечно многу пати.]] Нека {{Мат|''π''(''x'')}} е функцијата за броење на прости броеви и ја дефинираме како број на прости броеви помали или еднакви на {{Мпром|x}} за произволен реален број {{Мпром|x}} . На пример, {{Мат|''π''(10) {{=}} 4}} бидејќи има четири прости броја (2, 3, 5 и 7) помали или еднакви на 10. Според теоремата за простите броеви следува дека {{Мат|''x'' / ln ''x''}} е добра апроксимација на {{Мат|''π''(''x'')}} (со {{мат|ln(''x'')}} е означен природниот логаритам од ''x''), во смисла дека [[Гранична вредност на функција|граничната вредност]] на ''количникот'' на двете функции {{Мат|''π''(''x'')}} и {{Мат|''x'' / ln ''x''}} кога {{Мпром|x}} се зголемува неограничено е еднаква на 1: : <math>\lim_{x\to\infty} \frac{\pi(x)} {\frac{x}{\ln (x)}}=1,</math> познат како '''асимптотски закон за распределба на простите броеви'''. Користејќи асимптотска нотација, овој резултат може да се запише како : <math>\pi(x)\sim \frac{x}{\log x}.</math> Оваа ознака и теоремата ''не'' кажуваат ништо за лимесот на ''разликата'' на двете функции кога {{Мпром|x}} се зголемува без ограничување. Наместо тоа, теоремата наведува дека {{Мат|''x'' / ln ''x''}} се приближува кон {{Мат|''π''(''x'')}}, односно дека релативната грешка на оваа апроксимација се приближува кон 0 додека {{Мпром|x}} се неограничено расте. ТПБ е еквивалентна со тврдењето дека: {{Мпром|n}} -тиот прост број {{Мпром|p_n}} задоволува : <math>p_n \sim n \ln (n),</math> при што асимптотската нотација значи, повторно, дека релативната грешка на оваа апроксимација се приближува кон 0 кога {{Мпром|n}} неограничено расте. На пример, {{val|2|e=17}}-тиот прост број е {{val|8512677386048191063}},<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://primes.utm.edu/curios/cpage/24149.html|title=Prime Curios!: 8512677386048191063|date=2011-10-09|work=Prime Curios!|publisher=University of Tennessee at Martin}}</ref> и ({{val|2|e=17}})ln({{val|2|e=17}}) се заокружува на 7.957.418.752.291.744.388; релативната грешка е околу 6,4%. Од друга страна, следниве асимптотски релации се логички еквивалентни:<ref name="Apostol76">{{Наведена книга|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-5579-4#about|title=Introduction to Analytic Number Theory|last=Apostol|first=Tom M.|publisher=Springer|year=1976|isbn=978-1-4757-5579-4|edition=1|series=Undergraduate Texts in Mathematics|doi=10.1007/978-1-4757-5579-4|author-link=Tom M. Apostol}}</ref> {{Rp|80–82}} : <math>\begin{align} \lim_{x\rightarrow \infty}\frac{\pi(x)\ln x}{x}&=1, \\ \text{ и} \\ \lim_{x\rightarrow \infty}\frac{\pi(x)\ln \pi(x)}{x}\,&=1. \end{align} </math> {{R|Apostol76}} Како што е наведено подолу, ТПБ е исто така еквивалентна на : <math>\lim_{x\to\infty}\frac{\;\vartheta(x)\;}x = \lim_{x\to\infty}\frac{\;\psi(x)\;}x = 1,</math> каде {{Мпром|{{not a typo|ϑ}}}} и {{Мпром|ψ}} се првата и втората Чебишова функција, соодветно. Исто така, ТПБ е еквивалентна на <ref name="Apostol76" /> {{Rp|92–94}} : <math>\lim_{x\rightarrow \infty}\frac{M(x)}{x} =1, </math> каде <math>M(x)=\sum_{n \leq x} \mu(n)</math> е Мертенсовата функција. == Историја на доказот на асимптотскиот закон на простите броеви == Според претпоставките од Антон Фелкел и Јуриј Вега, Адриен-Мари Лежандр во 1797 (или 1798) година претпоставил дека {{Мат|''π''(''a'')}} е апроксимирана со функцијата {{Мат|''a'' / (''A'' ln ''a'' + ''B'')}}, каде што {{Мпром|A}} и {{Мпром|B}} се неодредени константи. Toj подоцна (1808) во второто издание на неговата книга за теоријата на броеви) направил попрецизна претпоставка фиксирајќи ги {{Мпром|A}} и {{Мпром|B}}, со {{Мат|''A'' {{=}} 1}} и {{Мат|''B'' {{=}} −1,08366}}. [[Карл Фридрих Гаус|Карл Гаус]] го разгледувал истото прашање на 15 години „во 1792 или 1793 година“, според неговото сеќавање од 1849 година.<ref>{{Наведување|last=Gauss|first=C. F.|author-link=Carl Friedrich Gauss|year=1863|title=Werke|publisher=Teubner|place=Göttingen|edition=1st|volume=2|pages=444–447|url=https://archive.org/details/carlfriedrichgu00gausgoog/page/444/mode/2up}}.</ref> Во 1838 година, [[Густав Лежен Дирихле|Дирихле]] смислил своја сопствена апроксимативна функција, логаритамскиот интеграл {{Мат|li(''x'')}} (под малку поинаква форма, која му ја соопштил на Гаус). И формулата на Лежандр и онаа на Дирихле, ја подразбираат истата претпоставена асимптотска еквиваленција на {{Мат|''π''(''x'')}} и {{Мат|''x''/ln(''x'')}} наведена погоре, иако се покажало дека апроксимацијата на Дирихле е значително подобрa ако се земат предвид разликите наместо количниците. Во два труда издадени во 1848 и 1850 година, рускиот математичар [[Пафнутиј Чебишов|Чебишов]] се обидел да го докаже законот за распределба на простите броеви. Во неговиот труд е забележлива употребата на зета функцијата {{Мат|''ζ''(''s'')}} за реалните вредности на аргументот „{{Мпром|s}}“, како и во делата на [[Леонард Ојлер|Ојлер]], од дури 1737 година. Трудовите на Чебишов биле напишани пред мемоарите на Риман од 1859 година и тој успеал да докаже послаба форма на законот. Имено, ако кога {{Мпром|x}} оди кон бескрајност, лимесот од {{Мат|''π''(''x'') / (''x'' / ln(''x''))}} воопшто постои, тогаш тој мора да е еднаков на еден.<ref>{{Наведено списание|last=Costa Pereira|first=N.|date=August–September 1985|title=A Short Proof of Chebyshev's Theorem|journal=American Mathematical Monthly|volume=92|issue=7|pages=494–495|doi=10.2307/2322510|jstor=2322510}}</ref> Тој успеал да докаже дека овој однос е ограничен од горе и долу со 0,92129 и 1,10555, за сите доволно големи {{Мпром|x}}.<ref>{{Наведено списание|last=Nair|first=M.|date=February 1982|title=On Chebyshev-Type Inequalities for Primes|journal=American Mathematical Monthly|volume=89|issue=2|pages=126–129|doi=10.2307/2320934|jstor=2320934}}</ref><ref name="Goldfeld Historical Perspective">{{Наведена книга|title=Number theory (New York, 2003)|last=Goldfeld|first=Dorian|publisher=Springer-Verlag|year=2004|isbn=978-0-387-40655-8|editor-last=Chudnovsky|editor-first=David|location=New York|pages=179–192|chapter=The elementary proof of the prime number theorem: an historical perspective|doi=10.1007/978-1-4419-9060-0_10|mr=2044518|editor-last2=Chudnovsky|editor-first2=Gregory|editor-last3=Nathanson|editor-first3=Melvyn|chapter-url=http://www.math.columbia.edu/~goldfeld/ErdosSelbergDispute.pdf}}</ref> Иако трудот на Чебишов не ја докажал теоремата за прости броеви, неговите проценки за {{Мат|''π''(''x'')}} биле доволни за тој да го докаже постулатот на Бертран: за секој цел број {{Мат|''n'' ≥ 2}}, постои прост број помеѓу {{Мат|''n''}} и {{Мат|2''n''}}. Еден од најзначајните трудови околу дистрибуцијата на простите броеви бил мемоарoт на Риман од 1859 година „Бројот на прости броеви помали од дадена вредност“. Ова бил единствениот труд што тој некогаш го напишал и бил поврзан со оваа тема. Риман таму вовел нови идеи - ја поврзал распределбата на простите броеви со нулите на аналитичкото проширување на Римановата зета-функција од комплексна променлива. Конкретно, токму во тој труд првпат е изнесена идејата да се применат методи од [[комплексна анализа|комплексната анализа]] за проучување на реалната функција {{Мат|''π''(''x'')}}. Проширувајќи ги идеите на Риман, во истата година (1896) Жак Адамар<ref name="Hadamard1896" /> и Шарл Жан де ла Вале Пусен<ref name="de la Vallée Poussin1896" />, независно еден од друг, објавиле два доказа за асимптотскиот закон за распределбата на простите броеви. И двајцата користеле методи од комплексната анализа, и како главен чекор го користеле резултатот дека Римановата зета функција {{Мат|''ζ''(''s'')}} е различна од нула за сите комплексни вредности на променливата {{Мпром|s}} кои се од облик {{Мат|''s'' {{=}} 1 + ''it''}}, каде {{Мат|''t'' > 0}} .<ref>{{Наведена книга|title=The Distribution of Prime Numbers|last=Ingham|first=A. E.|publisher=Cambridge University Press|year=1990|isbn=978-0-521-39789-6|pages=2–5}}</ref> Во XX век, теоремата на Aдамар и на де ла Вале Пусен станала позната и како Теорема на простите броеви. Постојат неколку различни докази за таа теорема, вклучувајќи ги и „елементарните“ докази на Алте Селберг<ref name="Selberg1949">{{Наведување|last=Selberg|first=Atle|title=An Elementary Proof of the Prime-Number Theorem|journal=[[Annals of Mathematics]]|year=1949|volume=50|number=2|pages=305–313|doi=10.2307/1969455|mr=0029410|jstor=1969455}}</ref> и на [[Пал Ердеш|Пол Ердош]]<ref name="Erdős1949">{{Наведување|last=Erdős|first=Paul|author-link=Paul Erdős|date=1949-07-01|title=On a new method in elementary number theory which leads to an elementary proof of the prime number theorem|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|publisher=National Academy of Sciences|place=U.S.A.|volume=35|number=7|pages=374–384|doi=10.1073/pnas.35.7.374|pmid=16588909|pmc=1063042|bibcode=1949PNAS...35..374E|url=https://www.renyi.hu/~p_erdos/1949-02.pdf}}</ref> (1949). Оригиналните докази на Адамар и на де ла Вале Пусен се долги и детални. Иако во понатамошните докази биле воведени поедноставувања преку употребата на Тауберовите теореми, тие сепак останале тешко разбирливи. Краток доказ бил откриен во 1980 година од американскиот математичар Доналд Џеј Њуман.<ref>{{Наведено списание|last=Newman|first=Donald J.|year=1980|title=Simple analytic proof of the prime number theorem|journal=[[American Mathematical Monthly]]|volume=87|issue=9|pages=693–696|doi=10.2307/2321853|jstor=2321853|mr=0602825}}</ref><ref name=":0">{{Наведено списание|last=Zagier|first=Don|year=1997|title=Newman's short proof of the prime number theorem|url=http://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/newmans-short-proof-of-the-prime-number-theorem|journal=American Mathematical Monthly|volume=104|issue=8|pages=705–708|doi=10.2307/2975232|jstor=2975232|mr=1476753|access-date=2024-11-15|archive-date=2021-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420035204/https://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/newmans-short-proof-of-the-prime-number-theorem|url-status=dead}}</ref> Њумановиот доказ е наједноставниот познат доказ за теоремата, иако во него се користи интегралната теорема на Коши од комплексна анализа. == Скица на доказот == Теренс Тао во едно предавање ја претсавил скицата на доказот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://terrytao.wordpress.com/2014/12/09/254a-notes-2-complex-analytic-multiplicative-number-theory/|title=254A, Notes 2: Complex-analytic multiplicative number theory|last=Tao|first=Terence|authorlink=Terence Tao|date=10 December 2014|work=Terence Tao's blog}}</ref> Како и повеќето докази за ТПБ, тој започнува со преформулирање на проблемот во помалку интуитивна, но подобро воведена функција за броење на прости броеви. Идејата е да се избројат простите броеви (или елементите на некое поврзано множество како што е множеството на степени на простите броеви) со ''тежини'' за да се дојде до функција со помазно асимптотско однесување. Најчеста таква генерализирана функција за броење е функцијата на Чебишов {{Мат|''ψ''(''x'')}}, дефинирана со : <math>\psi(x) = \sum_{k \geq 1} \!\! \sum_\stackrel{p^k \le x,}{p \text{ е прост}} \!\!\!\! \ln p \; .</math> Ова понекогаш се запишува како : <math>\psi(x) = \sum_{n\le x} \Lambda(n) \; ,</math> каде {{Мат|''Λ''(''n'')}} е функцијата на фон Манголт <math>\Lambda(n) = \begin{cases} \ln p & \mbox{ ако } n = p^k \text{ за некој прост број } p \text{ и цел број } k \ge 1, \\ 0 & \text{ во друг случај.} \end{cases}</math> : <math>p_n \sim n\log(n),</math> Сега е прилично лесно да се провери дали ТПБ е еквивалентна на тврдењето дека : <math>\lim_{x\to\infty} \frac{\psi(x)}{x} = 1 \; .</math> Навистина, ова произлегува од леснo изводливите проценки : <math>\psi(x) = \!\!\! \sum_\stackrel{p\le x}{p \text{ е прост}} \!\!\!\! \ln p \left\lfloor \frac{\ln x}{\ln p} \right\rfloor \le \!\!\!\! \sum_\stackrel{p\le x}{p \text{ e прост}} \!\!\!\! \ln x = \pi(x)\ln x</math> и користејќи ја ознаката за големо {{Мпром|O}} за {{Мат|''ε'' > 0}} , : <math>\psi(x) \ge \!\!\!\!\sum_\stackrel{x^{1-\varepsilon}\le p\le x}{p \text{ е прост}}\!\!\!\! \ln p \ge\!\!\!\!\sum_\stackrel{x^{1-\varepsilon}\le p\le x}{p \text{ е прост}}\!\!\!\!(1-\varepsilon)\ln x =(1-\varepsilon)\left(\pi(x)+O\left(x^{1-\varepsilon}\right)\right)\ln x \; .</math> Понатаму треба да се најде добра репрезентација за {{Мат|''ψ''(''x'')}}. Може да се покаже дека {{Мат|''ζ''(''s'')}} е поврзана со фон Манголтовата функција {{Мат|''Λ''(''n'')}}, па оттука и со {{Мат|''ψ''(''x'')}}, преку релацијата : <math>-\frac{\zeta'(s)}{\zeta(s)} = \sum_{n = 1}^\infty \Lambda(n) \, n^{-s} \; .</math> Од поврзаните својства на зета функцијата, користејќи ја Мелиновата трансформација и Пероновата формула, се покажува дека за нецел број {{Мпром|x}} важи равенката : <math>\psi(x) = x \; - \; \log(2\pi) \; - \!\!\!\! \sum\limits_{\rho :\, \zeta(\rho) = 0} \frac{x^\rho}{\rho}</math> каде што сумата е над сите тривијални и нетривијални нули на зета-функцијата. Оваа формула е една од таканаречените експлицитни формули на теоријата на броеви и веќе го сугерира на резултатот што сакаме да го добиеме. Бидејќи {{Мпром|x}} (се тврди дека е точниот асимптотски редослед на {{Мат|''ψ''(''x'')}} ) се појавува десно, проследена со асимптотски термини од понизок ред. Следниот чекор вклучува проучување на нулите на зета-функцијата. Тривијалните нули −2, −4, −6, −8, ... може да се разгледуваат посебно: : <math>\sum_{n=1}^\infty \frac{1}{2n\,x^{2n}} = -\frac{1}{2}\ln\left(1-\frac{1}{x^2}\right),</math> кој исчезнува за доволно големи вредности на {{Мпром|x}}. Кога се разгледуваат нетривијалните нули на зета-функцијата, односно оние што се наоѓаат во областа 0≤Re(s)≤1, важно е да се забележи дека овие нули можат да предизвикаат нарушување на асимптотската распределба на простите броеви. Нетривијалните нули, имено оние на делот {{Мат|0 ≤ Re(''s'') ≤ 1}}, можат да бидат од асимптотски ред споредлив со главниот член {{Мпром|x}} ако {{Мат|Re(''ρ'') {{=}} 1}}, така што треба да покажеме дека сите нули имаат реален дел строго помал од 1. === Кога {{Мат|Re(''s'') {{=}} 1}} === Земаме дека {{Мат|''ζ''(''s'')}} е мероморфен во полурамнината {{Мат|Re(''s'') > 0}}, и е аналитички таму, освен за едноставен пол на {{Мат|''s'' {{=}} 1}}, и дека постои формула за производ : <math>\zeta(s)=\prod_p\frac{1}{1-p^{-s}} </math> за {{Мат|Re(''s'') > 1}}. Оваа формула за производ е заснована на единственоста на простата факторизација на целите броеви. Таа покажува дека ζ(s) не може да биде нула во овој регион, со што логаритамот на ζ(s) е добро дефиниран во тој дел од комплексната рамнина и може да се користи за натамошни анализи. : <math>\Lambda(n) = \begin{cases} \log p & \text{ ако } n = p^k \text{ за некој прост } p \text{ и цел број } k \ge 1, \\ 0 & \text{ во друг случај.} \end{cases}</math> Запишете {{Мат|''s'' {{=}} ''x'' + ''iy''}} ; тогаш : <math>\begin{align} \log n + \log\log n - 1 \; &< \; \frac{p_n}{n} &&\text{ for } n \ge 2 \;, \text{ and }\\ \frac{p_n}{n} \; &< \; \log n + \log \log n - 0.9484 && \text{ for } n \ge 39017 \; . \end{align}</math> Сега го набљудуваме идентитетот : <math> 3 + 4 \cos \phi+ \cos 2 \phi = 2 ( 1 + \cos \phi )^2\ge 0 \; ,</math> така што : <math>\log\zeta(s)=-\sum_p\log \left(1-p^{-s} \right)=\sum_{p,n}\frac{p^{-ns}}{n} \; .</math> за сите {{Мат|''x'' > 1}}. Да претпоставиме дека {{Мат|''ζ''(1 + ''iy'') {{=}} 0}}. Секако {{Мпром|y}} не е еднаков на нула, бидејќи {{Мат|''ζ''(''s'')}} има едноставен пол кога {{Мат|''s'' {{=}} 1}}. Сега, да претпоставиме дека {{Мат|''x'' > 1}} и нека {{Мпром|x}} се доближува одозгора кон 1. Меѓутоа, ова води до контрадикција, бидејќи тоа би значело дека функцијата <math>\zeta(s)</math> не е аналитичка во таа точка, што го нарушува условот за аналитичност во регионот каде што {{Мат|''s'' {{=}} 1}} и {{Мат|''ζ''(''x'' + 2''iy'')}}. Затоа, претпоставката дека ζ(1+iy)=0 мора да биде погрешна. Конечно, можеме да заклучиме дека теоријата за простите броеви (ТПБ) е хевристички точна. Меѓутоа, за да се комплетира доказот, преостануваат значајни технички предизвици. Главниот проблем произлегува од тоа што собирањето на зета-нули во експлицитната формула за {{Мат|''ψ''(''x'')}} не е апсолутно конвергентно, туку само условно и во смисла на „главна вредност“. Постојат неколку начини околу овој проблем, но многу од нив бараат прилично деликатни комплексно-аналитички проценки. Книгата на Едвардс <ref>{{Наведена книга|title=Riemann's zeta function|last=Edwards|first=Harold M.|publisher=Courier Dover Publications|year=2001|isbn=978-0-486-41740-0|author-link=Harold Edwards (mathematician)}}</ref> ги дава деталите. Друг метод е да се користи Тауберовата теорема на Икехара, иако оваа теорема сама по себе е доста тешко да се докаже. Њуман забележал дека целосната сила на теоремата на Икехара не е потребна за теоремата за прости броеви и може да се извлече со посебен случај што е многу полесно да се докаже. == Њумановиот доказ за теоремата за прости броеви == Д. Џ. Њуман дава краток доказ за теоремата за прости броеви. Доказот е „неелементарен“ поради тоа што се потпира на комплексна анализа, но користи само елементарни техники од првиот курс по предметот: интегралната формула на Коши, интегралната теорема на Коши и проценките на сложените интеграли. Видете <ref name=":0"/> за целосни детали. Доказот ги користи истите основни претпоставки како во претходниот дел, но со замената на функцијата <math display="inline">\psi</math>, со<math display="inline"> \quad \vartheta(x) = \sum_{p\le x} \log p</math>. Оваа функција се добива со исфрлање на некои термини од <math display="inline">\psi</math> . Слично од претходно, може да се покаже дека {{Мат|''ϑ''&hairsp;&hairsp;(''x'') ≤ ''π''(''x'')log ''x''}} и {{Мат|''ϑ''&hairsp;&hairsp;(''x'') ≥ (1 - ''ɛ'')(''π''(''x'') + O(''x''^{&hairsp;1-''ɛ''}))log ''x''}} за секој {{Мат|0 < ''ɛ'' < 1}}.Од овие проценки следува дека<math>\lim _{x \to \infty} \vartheta(x)/x = 1</math> и теоремата се еквивалентни. Важно е да се забележи дека <math> \Phi(s) </math> и <math> -\zeta'(s)/\zeta(s) </math> се разликуваат само по една холоморфна функција на правата <math>\Re s = 1</math>. Бидејќи <math>\zeta(s)</math> нема нули, а <math> \Phi(s) - \frac 1{s-1} </math> нема сингуларитети кога <math>\Re s = 1</math>. Ова својство е важно за користење на функцијата <math> \Phi(s) </math> во анализата на распределбата на простите броеви. Клучна информација за доказот на Њумен, која е основа за проценките во неговиот едноставен метод, е дека изразот <math>\vartheta(x)/x</math> е ограничен. Неговиот пристап користи елементарни техники, но е извонредно моќен, бидејќи обезбедува основна контрола врз растот на функцијата ϑ(x) во однос на x. Ова се докажува со помош на генијален и лесен метод поради Чебишов. Интегрирање по делови ја покажува поврзаноста на <math>\vartheta(x)</math> и <math>\Phi(s)</math>. За <math>\Re s > 1</math> , : <math> \Phi(s) = \int _1^\infty x^{-s} d\vartheta(x) = s\int_1^\infty \vartheta(x)x^{-s-1}\,dx = s \int_0^\infty \vartheta(e^t) e^{-st} \, dt. </math> Њумановиот метод ја докажува ТПБ со прикажување на интегралот : <math> I = \int_0 ^\infty \left( \frac{\vartheta(e^t)}{e^t} -1 \right) \, dt. </math> конвергира, што имплицира дека интеграндот мора да оди кон нула кога <math>t \to \infty</math>, што е бараната теорема. Генерално, конвергенцијата на еден неправилен интеграл не гарантира дека интеграндот оди на нула во бесконечност, бидејќи интеграндот може да осцилира, ова не е проблем тука. Бидејќи <math>\vartheta</math> се зголемува, лесно е да се прикаже во овој случај. За да се прикаже конвергентноста на <math> I </math>, за <math>\Re z > 0</math> нека : <math> g_T(z) = \int_0^T f(t) e^{-zt}\, dt </math> и <math> g(z) = \int_0^\infty f(t) e^{-zt}\, dt </math> каде <math> f(t) = \frac {\vartheta(e^t)}{e^t} -1 </math> За прецизно да се каже, нека {{Мат|''F'' {{=}} GF(''q'')}} е конечното поле со {{Мпром|q}} елементи, за некои фиксен {{Мпром|q}}, и нека {{Мпром|N_n}} е бројот на монични ''нередуцирани'' полиноми над {{Мпром|F}} чиј степен е еднаков на {{Мпром|n}} . Односно, гледаме полиноми со коефициенти избрани од {{Мпром|F}}, кои не можат да се напишат како производи на полиноми со помал степен. Во оваа поставка, овие полиноми ја играат улогата на простите броеви, бидејќи сите други монични полиноми се изградени од производи од нив. Тогаш може да се докаже тоа : <math> \lim_{T \to \infty} g_T(z) = g(z) = \frac{\Phi(s)}{s} - \frac 1 {s-1} \quad \quad \text{where} \quad z = s -1 </math> што е еднакво на функција холоморфна на правата <math>\Re z = 0</math> . Ова важи за секој <math>R</math> така <math>\lim_{T \to \infty} g_T(0) = g(0)</math>, а следи ТПБ. За прецизно да се каже, нека {{Мат|''F'' {{=}} GF(''q'')}} е конечното поле со {{Мпром|q}} елементи, за некои фиксен {{Мпром|q}}, и нека {{Мпром|N_n}} е бројот на монични ''нередуцирани'' полиноми над {{Мпром|F}} чиј степен е еднаков на {{Мпром|n}} . Односно, гледаме полиноми со коефициенти избрани од {{Мпром|F}}, кои не можат да се напишат како производи на полиноми со помал степен. Во оваа поставка, овие полиноми ја играат улогата на простите броеви, бидејќи сите други монични полиноми се изградени од производи од нив. Тогаш може да се докаже тоа : <math> g(0) - g_T(0) = \frac 1 {2 \pi i }\int_C \left( g(z) - g_T(z) \right ) \frac {dz} z = \frac 1 {2 \pi i }\int_C \left( g(z) - g_T(z) \right ) F(z)\frac {dz} z </math> каде <math> F(z) = e^{zT}\left( 1 + \frac {z^2}{R^2}\right) </math> е фактор кој доаѓа од Њуман. Овој фактор не го менува интегралот. : <math> \limsup_{T \to \infty }|g(0) - g_T(0) | \le \frac {2 B} R. </math> и ова важи за секој <math>R</math>, па <math>\lim_{T \to \infty} g_T(0) = g(0)</math> и следи теоремата. == Функција за броење на прости броеви во однос на логаритамскиот интеграл == Во белешка на трудот на Дирихле од 1838 година „ {{Јаз|fr|Sur l'usage des séries infinies dans la théorie des nombres}}</link> ", која му ја испратил по пошта на Гаус, претпоставува дека уште подобра апроксимација на {{Мат|''π''(''x'')}} е дадена со офсет логаритамската интегрална функција {{Мат|Li(''x'')}}, дефинирана со : <math>\vartheta ( x )\log ( x ) + \sum\limits_{p \le x} {\log ( p )}\ \vartheta \left( {\frac{x}{p}} \right) = 2x\log ( x ) + O( x )</math> Навистина, овој интеграл посочува на важната идеја дека „густината“ на простите броеви околу некое {{Мпром|t}} треба да биде приближно {{Мат|1 / log ''t''}} . Оваа функција е поврзана со логаритам со асимптотско проширување : <math>\big|\pi(x) - \operatorname{li}(x)\big| = \Omega \left(\sqrt x\frac{\log\log\log x}{\log x} \right)</math> Значи, ТПБ може да се запише и како {{Мат|''π''(''x'') ~ Li(''x'')}}. Во друг труд <ref name="de la Vallée Poussin1899">{{Наведување|last=de la Vallée Poussin|first=Charles-Jean|author-link=Charles Jean de la Vallée Poussin|year=1899|title=Sur la fonction ζ(s) de Riemann et le nombre des nombres premiers inférieurs a une limite donnée.|journal=Mémoires couronnés de l'Académie de Belgique|publisher=Imprimeur de l'Académie Royale de Belgique|volume=59|pages=1–74|url={{Google Books|_O0GAAAAYAAJ|Sur la fonction ζ(s) de Riemann et le nombre des nombres premiers inférieurs a une limite donnée.|plainurl=yes}}}}</ref> во 1899 година, de la Vallée Poussin докажал дека : <math> \operatorname{Li}(x) = \int_2^x \frac{dt}{\log t} = \operatorname{li}(x) - \operatorname{li}(2). </math> за некоја константа {{Мпром|a}} поголема од нула, каде што {{Мат|''O''(...)}} е големата ознака {{Мпром|O}}. Ова е подобрено на : <math> \operatorname{Li}(x) \sim \frac{x}{\log x} \sum_{k=0}^\infty \frac{k!}{(\log x)^k} = \frac{x}{\log x} + \frac{x}{(\log x)^2} + \frac{2x}{(\log x)^3} + \cdots </math> Труџијан покажал експлицитна горна граница за разликата меѓу <math>\pi(x)</math> и <math>\operatorname{li}(x)</math> : : <math> \pi(x) = \operatorname{Li} (x) + O \left(x e^{-a\sqrt{\log x}}\right) \quad\text{as } x \to \infty</math> за <math>x \ge 229</math> .<ref>{{Наведено списание|last=Tim Trudgian|date=February 2016|title=Updating the error term in the prime number theorem|journal=Ramanujan Journal|volume=39|issue=2|pages=225–234|arxiv=1401.2689|doi=10.1007/s11139-014-9656-6}}</ref> Врската помеѓу Римановата зета-функција и π(x) е клучна за теоријата на простите броеви, а една од главните причини зошто Римановата хипотеза има толку големо значење е тоа што ако се докаже, ќе обезбеди многу подобра проценка на грешката во врската помеѓу π(x) и x/logx отколку што е достапно денес. Поконкретно, Хелге фон Кох покажал во 1901 година <ref>{{Наведено списание|last=von Koch|first=Helge|year=1901|title=Sur la distribution des nombres premiers|trans-title=On the distribution of prime numbers|url=https://zenodo.org/record/2347595|journal=[[Acta Mathematica]]|volume=24|issue=1|pages=159–182|doi=10.1007/BF02403071|mr=1554926|doi-access=free}}</ref> дека ако Римановата хипотеза е вистинита, терминот за грешка во горната релација може да се подобри на : <math> \pi(x) = \operatorname{Li} (x) + O\left(\sqrt x \log x\right) </math> (последново е всушност еквивалентно на Римановата хипотеза). Константата вклучена во {{Мпром|O}} била проценета во 1976 година од Ловел Шенфелд,<ref>{{Наведено списание|last=Schoenfeld|first=Lowell|year=1976|title=Sharper Bounds for the Chebyshev Functions {{мат|''{{not a typo|ϑ}}''(''x'')}} and {{мат|''ψ''(''x'')}}. II|journal=Mathematics of Computation|volume=30|issue=134|pages=337–360|doi=10.2307/2005976|jstor=2005976|mr=0457374}}</ref> претпоставувајќи ја Римановата хипотеза: : <math>\pi(x) = \operatorname{li} (x) + O \left(x \exp \left( -\frac{A(\log x)^\frac35}{(\log \log x)^\frac15} \right) \right)</math> каде <math>A = 0.2098</math> .<ref name="Ford">{{Наведено списание|last=Kevin Ford|author-link=Kevin Ford (mathematician)|date=2002|title=Vinogradov's Integral and Bounds for the Riemann Zeta Function|url=https://faculty.math.illinois.edu/~ford/wwwpapers/zetabd.pdf|journal=Proc. London Math. Soc.|volume=85|issue=3|pages=565–633|arxiv=1910.08209|doi=10.1112/S0024611502013655|access-date=2024-11-15|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201134152/https://faculty.math.illinois.edu/~ford/wwwpapers/zetabd.pdf|url-status=dead}}</ref> за секој {{Мат|''x'' ≥ 2657}} . Исто така, тој извел граница за функцијата за броење прости броење на Чебишов {{Мпром|ψ}} : : <math>\big| \pi(x) - \operatorname{li}(x) \big| \le 0.2795 \frac{x}{(\log x)^{3/4}} \exp \left( -\sqrt{ \frac{\log x}{6.455} } \right)</math> за секој {{Мат|''x'' ≥ 73.2}}&nbsp;. Се покажало дека оваа граница изразува варијанта на законот за степен и{{Ндроп| {{мпром|f}} }}&nbsp;бучава и исто така одговара на Твиди Поасон дистрибуција . (Дистрибуциите на Твиди претставуваат фамилија на непроменливи распределби на скалата кои служат како фокуси на конвергенција за генерализација на [[Централна гранична теорема|теоремата на централната граница]].<ref>{{Наведено списание|last=Jørgensen|first=Bent|last2=Martínez|first2=José Raúl|last3=Tsao|first3=Min|year=1994|title=Asymptotic behaviour of the variance function|journal=Scandinavian Journal of Statistics|volume=21|issue=3|pages=223–243|jstor=4616314|mr=1292637}}</ref>) Долна граница е изведена и од Ј.Е. Литлвуд, претпоставувајќи ја Римановата хипотеза:<ref name="Littlewood1914">{{Наведување|first=J.E.|last=Littlewood|author-link=John Edensor Littlewood|year=1914|title=Sur la distribution des nombres premiers|journal=[[Comptes Rendus]]|volume=158|pages=1869–1872|jfm=45.0305.01}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Hardy|first=G. H.|author-link=G. H. Hardy|last2=Littlewood|first2=J. E.|author-link2=John Edensor Littlewood|year=1916|title=Contributions to the theory of the Riemann zeta-function and the theory of the distribution of primes|url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF02422942|journal=[[Acta Mathematica]]|volume=41|pages=119–196}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Multiplicative Number Theory|last=Davenport|first=Harold|last2=Montgomery|first2=Hugh L.|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|year=2000|isbn=978-0-387-95097-6|edition=revised 3rd|series=Graduate Texts in Mathematics|volume=74|author-link=Harold Davenport|author-link2=Hugh Montgomery (mathematician)}}</ref> : <math>\big|\pi(x) - \operatorname{li}(x)\big| < \frac{\sqrt x \log x}{8\pi}</math> Логаритамскиот интеграл {{Мат|li(''x'')}} {{Мат|li(''x'')}} е поголем од {{Мат|''π''(''x'')}} за „мали“ вредности на {{Мпром|x}} . Тоа е затоа што не брои прости броеви, туку степени на прости броеви, каде што степенот {{Мпром|p{{sup|n}}}} на простиот {{Мпром|p}} се брои како{{Ндроп|1| {{мпром|n}} }} број. Ова сугерира дека {{Мат|li(''x'')}} обично треба да биде приближно поголем од {{Мат|''π''(''x'')}} <math>\ \tfrac{1}{2} \operatorname{li}(\sqrt{x})\ ,</math> а секогаш треба да биде поголем од {{Мат|''π''(''x'')}}. Во 1914 година, Џон Литлвуд докажал резултатот на разликата<math>\ \pi(x) - \operatorname{li}(x)\ </math> бескрајно променува знак.<ref name="Littlewood1914"/> Првата вредност на {{Мпром|x}} каде {{Мат|''π''(''x'')}} е поголема од {{Мат|li(''x'')}} е околу {{Мат|''x'' ~ {{10^|316}}}}. (Од друга страна, офсет логаритамски интеграл {{Мат|Li(''x'')}} е помал од {{Мат|''π''(''x'')}} веќе за {{Мат|''x'' {{=}} 2}} ; навистина, {{Мат|Li(2) {{=}} 0}}, додека {{Мат|''π''(2) {{=}} 1}} ) == Елементарни докази == Во 20-ти век, некои математичари верувале дека постои хиерархија на методи за докажување во математиката во зависност од тоа какви видови броеви ([[Цел број|цели броеви]], [[Реален број|реални]], [[Комплексен број|комплексни]]) бара доказот. Теоремата за прости броеви е „длабока“ теорема бидејќи бара [[комплексна анализа]].<ref name="Goldfeld Historical Perspective"/> Ова верување беше донекаде променето од доказот за ТПБ заснован на тавберовата теорема на Винер, иако доказот на Винер на крајот се потпира на својствата на функцијата Риманова зета на линијата. <math>\text{re}(s)=1</math>, каде што мора да се користи комплексна анализа. Во март 1948 година, Атл Селберг ја воспоставил асимптотичната формула : <math>\vartheta ( x ) = \sum\limits_{p \le x} {\log ( p )}</math> каде : <math> \frac{x}{\log x}\left(1+\frac{1}{\log x}\right) \; < \; \pi(x) \; < \; \frac{x}{\log x}\left(1+\frac{1}{\log x}+\frac{2.51}{(\log x)^2}\right) \; .</math> за прости броеви {{Мпром|p}}.<ref name="Selberg1949"/> Селберг и [[Пал Ердеш|Пол Ердос]] <ref name="Erdős1949"/> ја користеле формулата на Селберг како почетна точја и од таму добиле елементарни докази за ТПБ.<ref name="Goldfeld Historical Perspective"/><ref name="interview">{{Наведено списание|last=Baas|first=Nils A.|last2=Skau|first2=Christian F.|year=2008|title=The lord of the numbers, Atle Selberg. On his life and mathematics|url=https://www.ams.org/bull/2008-45-04/S0273-0979-08-01223-8/S0273-0979-08-01223-8.pdf|journal=Bull. Amer. Math. Soc.|volume=45|issue=4|pages=617–649|doi=10.1090/S0273-0979-08-01223-8|mr=2434348|doi-access=free}}</ref> Овие докази ефикасно ја поставиле идејата дека ТПБ е „длабок“ во таа смисла и покажале дека технички „елементарните“ методи се помоќни отколку што се верувало дека е случај. За историјата на елементарните докази на ТПБ, вклучувајќи го и спорот за приоритетот Ердос-Селберг, видете ја статијата на Доријан Голдфелд .<ref name="Goldfeld Historical Perspective" /> Постои одредена дебата за значењето на резултатот на Ердос и Селберг. Иако не користи комплексна анализа, таа е всушност многу по техничка од стандардниот доказ на ТПБ. Една можна дефиниција за „елементарен“ доказ е „онаа што може да се изведе во аритметика од прв ред Пеано “. Постојат теоретски искази на броеви кои се докажуваат со помош на методи од втор ред, но не со методи од прв ред, но таквите теореми се ретки до денес. Доказот на Ердос и Селберг секако може да се формализира во аритметиката Пеано, а во 1994 година, Хараламбос Корнарос и Костас Димитракопулос докажале дека нивниот доказ може да се формализира во многу слаб дел од PA, имено {{Мат|''I''Δ₀ + exp}}.<ref>{{Наведено списание|last=Cornaros|first=Charalambos|last2=Dimitracopoulos|first2=Costas|year=1994|title=The prime number theorem and fragments of ''PA''|url=http://mpla.math.uoa.gr/~cdimitr/files/publications/AML_33.pdf|journal=Archive for Mathematical Logic|volume=33|issue=4|pages=265–281|doi=10.1007/BF01270626|mr=1294272|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721083756/http://mpla.math.uoa.gr/~cdimitr/files/publications/AML_33.pdf|archive-date=2011-07-21}}</ref> Сепак, ова не го решава прашањето дали стандардниот доказ за ТПБ може да се формализира или не во PA. : Нека <math>X</math> да биде компактен метрички простор, <math>T</math> континуирана само-мапа на <math>X</math>, и <math>\mu</math> а <math>T</math> -инваријантна Борелова мерка на веројатност за која <math>T</math> е уникатно ергодичен . Потоа, за секој <math>f\in C(X)</math> , <math display="block">\tfrac1N\sum_{n=1}^Nf(T^{\omega(n)}x)\to \int_Xf\,d\mu,\quad\forall x\in X.</math> За докажување на [[Pillai–Selberg theorem|теоремата Пилаи-Селберг]] и теоремата Ердс-Деланж може да се користат докази за резултати повразни со ТПБ == Компјутерски проверки == Avigad ''et al.'' го употребил докажувачот на теоремата на Изабел во 2005 година за да осмисли компјутерски проверена варијанта на Ердос-Селберг доказ за ТПБ.<ref name="Avigad">{{Наведено списание|last=Avigad|first=Jeremy|last2=Donnelly|first2=Kevin|last3=Gray|first3=David|last4=Raff|first4=Paul|year=2008|title=A formally verified proof of the prime number theorem|journal=[[ACM Transactions on Computational Logic]]|volume=9|issue=1|pages=2|arxiv=cs/0509025|doi=10.1145/1297658.1297660|mr=2371488}}</ref> Ова бил првиот машински потврден доказ за ТПБ. Avigad избра да го формализира доказот Ердос-Селберг наместо аналитички бидејќи иако библиотеката на Изабел во тоа време можела да ги имплементира поимите на лимесот, дериват и трансцендентална функција, таа немала речиси никаква теорија на интеграција за која може да зборува.<ref name="Avigad" /> {{Rp|19}} Во 2009 година, [[John Harrison (mathematician)|Џон Харисон]] употребил HOL Light за да го формализира доказот кој користи [[комплексна анализа]].<ref>{{Наведено списание|last=Harrison|first=John|year=2009|title=Formalizing an analytic proof of the Prime Number Theorem|url=http://www.cl.cam.ac.uk/~jrh13/papers/mikefest.html|journal=[[Journal of Automated Reasoning]]|volume=43|issue=3|pages=243–261|citeseerx=10.1.1.646.9725|doi=10.1007/s10817-009-9145-6|mr=2544285}}</ref> Со развивање на потребната аналитичка машинерија, вклучувајќи ја и интегралната формула на Коши, Харисон можел да формализира „директен, модерен и елегантен доказ наместо по инволвираниот „елементарен“ аргумент на Ердос-Селберг“. == Теорема на прости броеви за аритметички прогресии == Нека {{Мат|''π''_''d'',''a''(''x'')}} е бројот на прости броеви во [[Аритметичка прогресија|аритметичката прогресија]] {{Мат|''a'', ''a'' + ''d'', ''a'' + 2''d'', ''a'' + 3''d'', ...}} помали од {{Мпром|x}} . Дирихле и Лежандр претпоставувале, а де ла Вале Пусин докажал дека ако {{Мпром|a}} и {{Мпром|d}} се [[заемно прости броеви]], тогаш : <math>\pi_{d,a}(x) \sim \frac{ \operatorname{Li}(x) }{ \varphi(d) } \ ,</math> каде {{Мпром|φ}} е Ојлеровата функција. Односно, простите броеви се рамномерно распределени меѓу класите на остатоци {{Мат|[''a'']}} modulo {{Мпром|d}} кога a и {{Мпром|d}} се заемно прости броеви. Ова е посилно од теоремата на Дирихле за аритметички прогресии (која само вели дека има бесконечно прости броеви во секоја класа) и може да се докаже со користење на методи слични на оние што ги користел Њуман за докажување на ТПБ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download;jsessionid=3A3AC2628B7212E6FC4392A189008AE7?doi=10.1.1.179.460&rep=rep1&type=pdf|title=A short proof of the Prime Number Theorem for arithmetic progressions|last=Soprounov|first=Ivan|year=1998|publisher=[[Cleveland State University]]|citeseerx=10.1.1.179.460}}</ref> Добра проценка за тоа како се распределни простите броеви во класите на остатоци дава Теоремата Зигел-Валфис. Bennett ''et al'' <ref>{{Наведено списание|last=Bennett|first=Michael A.|last2=Martin|first2=Greg|last3=O'Bryant|first3=Kevin|last4=Rechnitzer|first4=Andrew|date=2018|title=Explicit bounds for primes in arithmetic progressions|journal=Illinois J. Math.|volume=62|issue=1–4|pages=427–532|arxiv=1802.00085|doi=10.1215/ijm/1552442669}}</ref> ја докажале следнава проценка која содржи константи {{Мпром|A}} и {{Мпром|B}} (теорема 1.3): Нека {{Мпром|d}} <math>\ge 3</math> биде цел број заемно прост со цел број {{Мпром|a}}. Тогаш има позитивни константи {{Мпром|A}} и {{Мпром|B}} такви што : <math> \left | \pi_{d,a}(x) - \frac{\ \operatorname{Li}(x)\ }{\ \varphi(d)\ } \right | < \frac{A\ x}{\ (\log x)^2\ } \quad \text{ for all } \quad x \ge B\ ,</math> каде {{Мат|''μ''(''k'')}} е функцијата Möbius. (Оваа формула му била позната на Гаус.) Главниот дел се јавува за {{Мат|''d'' {{=}} ''n''}}, и не е тешко да се врзат останатите членови. Исказот „Риманова хипотеза“ зависи од фактот дека најголемиот [[Делител|вистински делител]] на {{Мпром|n}} не може да биде поголем од {{мат|{{sfrac|''n''|2}}}}. : <math> A = \frac{1}{\ 840\ } \quad \text{ if } \quad 3 \leq d \leq 10^4 \quad \text{ and } \quad A = \frac{1}{\ 160\ } \quad \text{ if } \quad d > 10^4 ~,</math> Табелата ги споредува точните вредности на {{Мат|''π''(''x'')}} со двете приближувања {{Мат|''x'' / log ''x''}} и {{Мат|li(''x'')}} . Колоните за разлика во приближувањето се заокружуваат до најблискиот цел број, но колоните „% грешка“ се пресметуваат врз основа на незаокружените приближувања. Последната колона, {{Мат|''x'' / ''π''(''x'')}}, е просечниот прост размак под&nbsp;{{Мпром|x}} . : <math>B = 8 \cdot 10^9 \quad \text{ if } \quad 3 \leq d \leq 10^5 \quad \text{ and } \quad B = \exp(\ 0.03\ \sqrt{d\ }\ (\log{d})^3 \ ) \quad \text{ if } \quad d > 10^5\ .</math> === Трка на прости броеви === [[Податотека:Chebyshev_bias.svg|мини|Дел на функцијата <math>\ \pi(x;4,3)-\pi(x;4,1) \ </math> за n&nbsp;≤&nbsp;30000]] Иако имаме : <math>\pi_{4,1}(x) - \pi_{4,3}(x) ~,</math> Табелата ги споредува точните вредности на {{Мат|''π''(''x'')}} со двете приближувања {{Мат|''x'' / log ''x''}} и {{Мат|li(''x'')}} . Колоните за разлика во приближувањето се заокружуваат до најблискиот цел број, но колоните „% грешка“ се пресметуваат врз основа на незаокружените приближувања. Последната колона, {{Мат|''x'' / ''π''(''x'')}}, е просечниот прост размак под&nbsp;{{Мпром|x}} . : <math>\pi_{4,1}(x) - \pi_{4,3}(x) ~,</math> така што водството во трката се менува напред-назад бесконечно многу пати. Феноменот дека {{Мат|''π''_4,3(''x'')}} е во најголем дел од времето се нарекува пристрасност на Чебишов. Пал Туран се прашувал дали секогаш се случува {{Мат|''π''(''x'';''a'',''c'')}} и {{Мат|''π''(''x'';''b'',''c'')}} да ги менуваат местата кога {{Мпром|a}} и {{Мпром|b}} се заемно прости на {{Мпром|c}}.<ref name="GuyA4">{{Наведена книга|title=Unsolved Problems in Number Theory|last=Guy|first=Richard K.|publisher=[[Springer-Verlag]]|year=2004|isbn=978-0-387-20860-2|edition=3rd|at=A4|zbl=1058.11001|author-link=Richard K. Guy}}</ref> Гранвил и Мартин даваат темелно истражување на ова прашање.<ref name="Granville Martin MAA"> {{Наведено списание|last=Granville|first=Andrew|last2=Martin|first2=Greg|year=2006|title=Prime number races|url=http://www.dms.umontreal.ca/%7Eandrew/PDF/PrimeRace.pdf|journal=[[American Mathematical Monthly]]|volume=113|issue=1|pages=1–33|doi=10.2307/27641834|jstor=27641834|mr=2202918}}</ref> [[Податотека:Prime_race_of_last_digit_up_to_10000.png|мини|График на бројот на прости броеви што завршуваат на 1, 3, 7 и 9 до ''n'' за ''n'' < 10.000]] Интересен феномен е распределбата на последната цифра од прости броеви. Освен 2 и 5, сите прости броеви завршуваат на 1, 3, 7 или 9. Според теоремата на Дирихле за прогресиите во аритметиката, 25% од сите прости броеви завршуваат на секоја од четирите цифри 1, 3, 7, или 9. Сепак, докази покажуваат дека бројот на прости броеви што завршуваат на 3 или 7 помали од ''n'' има тенденција да биде малку поголем од бројот на прости броеви што завршуваат на 1 или 9 помали од ''n.''<ref>{{Наведено списание|last=Lemke Oliver|first=Robert J.|last2=Soundararajan|first2=Kannan|date=2016-08-02|title=Unexpected biases in the distribution of consecutive primes|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=113|issue=31|pages=E4446-54|arxiv=1603.03720|bibcode=2016PNAS..113E4446L|doi=10.1073/pnas.1605366113|issn=0027-8424|pmc=4978288|pmid=27418603|doi-access=free}}</ref> Од тука се добива дека 1 и 9 се квадратни остатоци по модул 10, а 3 и 7 не се квадратни по модул 10. == Неасимптотични граници на функцијата за броење прости броеви == Теоремата за прости броеви е ''асимптотски'' резултат. Неефективна граница на {{Мат|''π''(''x'')}} е добиена како директна последица на дефиницијата на границата: за {{Мат|''ε'' > 0}}, постои {{Мпром|S}} таков што за секој {{Мат|''x'' > ''S''}} , : <math> (1-\varepsilon)\frac {x}{\log x} \; < \; \pi(x) \; < \; (1+\varepsilon)\frac {x}{\log x} \; .</math> Но, постојат и подобри граници на {{Мат|''π''(''x'')}}, на пример онаа на Пјер Дусарт : <math>\frac {x}{\log x - (1 - \varepsilon)} \; < \; \pi(x) \; < \; \frac {x}{\log x - (1+\varepsilon)} \; .</math> Левата неравенка важи за броеви {{Мат|''x'' ≥ 599}}, а десната за броеви {{Мат|''x'' ≥ 355991}} . Доказот на Poussin ја подразбира следнава граница: За {{Мат|''ε'' > 0}}, постои {{Мпром|S}} такво што за сите {{Мат|''x'' > ''S''}} , : <math> \frac {x}{\log x + 2} \; < \; \pi(x) \; < \; \frac {x}{\log x - 4} \; .</math> : <math>\begin{align} \frac {x}{\log x - 1} \; &< \; \pi(x) &&\text{ for } x \ge 5393 \;, \text{ and }\\ \pi(x) &< \; \frac {x} {\log x - 1.1} &&\text{ for } x \ge 60184 \; . \end{align}</math> : <math>\begin{align} \frac {x}{\log x - 1} \; &< \; \pi(x) &&\text{ for } x \ge 5393 \;, \text{ and }\\ \pi(x) &< \; \frac {x} {\log x - 1.1} &&\text{ for } x \ge 60184 \; . \end{align}</math> Може да се забележи дека првиот од овие го застарува условот {{Мат|''ε'' > 0}} на долната граница. == Апроксимации за ''{{Мпром|n}}'' -тиот прост број == Последица на ТПБ е изразот за {{Мпром|n}} -тиот прост број, означен со {{Мат|''p''_''n''}} : : <math>p_n > n \log n.</math> Подобра апроксимација е <ref>{{Наведено списание|last=Cesàro|first=Ernesto|author-link=Ernesto Cesàro|year=1894|title=Sur une formule empirique de M. Pervouchine|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30752|journal=Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances de l'Académie des Sciences|language=fr|volume=119|pages=848–849}}</ref> : <math>p_n \sim n \log n.</math> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://math.stackexchange.com/questions/1413167/why-is-p-n-sim-n-lnn|title=Why is pn∼nln(n)?|work=Mathematics Stack Exchange|language=en|accessdate=2024-10-11}}</ref> За {{Вред|2|e=17}} -тиот прост број {{Вред|8512677386048191063}} дава проценка од {{Вред|8512681315554715386}}; првите 5 цифри се совпаѓаат и релативната грешка е околу 0,00005%. Росеровата теорема го вели тоа : <math>p_n > n \log n.</math> Ова може да се подобри со следниве граници:<ref name="rosser">{{Наведено списание|last=Rosser|first=Barkley|author-link=J. Barkley Rosser|year=1941|title=Explicit bounds for some functions of prime numbers|journal=[[American Journal of Mathematics]]|volume=63|issue=1|pages=211–232|doi=10.2307/2371291|jstor=2371291|mr=0003018}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Dusart|first=Pierre|author-link=Pierre Dusart|year=1999|title=The {{мпром|k}}th prime is greater than {{мат|''k''(log ''k'' + log log ''k''−1)}} for {{мат|''k'' ≥ 2}}|journal=[[Mathematics of Computation]]|volume=68|issue=225|pages=411–415|doi=10.1090/S0025-5718-99-01037-6|mr=1620223|doi-access=free}}</ref> : <math> \frac{p_n}{n} = \log n + \log \log n - 1 + \frac{\log \log n - 2}{\log n} - \frac{(\log\log n)^2 - 6 \log \log n + 11}{2(\log n)^2} + o \left( \frac {1}{(\log n)^2}\right).</math> == Табела со {{Мат|''π''(''x'')}}, {{Мат|''x'' / log ''x''}} и {{Мат|li(''x'')}} == Табелата ги споредува точните вредности на {{Мат|''π''(''x'')}} со двете апроксимации. Колоните за разлика во апроксимациите се заокружуваат до најблискиот цел број, но колоните „% грешка“ се пресметуваат врз основа на точните апроксимации. Во последната колона, {{Мат|''x'' / ''π''(''x'')}}, е претставен просечниот прост размак подолу&nbsp;{{Мпром|x}} . {| class="wikitable col1left" style="text-align: right" ! rowspan="2" scope="col" |''{{мпром|x}}'' ! rowspan="2" scope="col" |{{мат|''π''(''x'')}} ! rowspan="2" scope="col" |{{мат|''π''(''x'') − {{sfrac|''x''|log(''x'')}}}} ! rowspan="2" scope="col" |{{мат|li(''x'') − ''π''(''x'')}} ! colspan="2" scope="colgroup" | % грешка ! rowspan="2" scope="col" |{{мат|{{sfrac|''x''|''π''(''x'')}}}} |- ! scope="col" |{{мат|{{sfrac|''x''|log(''x'')}}}} ! scope="col" |{{мат|li(''x'')}} |- |10 |4 |0 |2 |8,22% |42,606% |2,500 |- |10² |25 |3 |5 |14,06% |18,597% |4,000 |- |10³ |168 |23 |10 |14,85% |5,561% |5,952 |- |10⁴ |1.229 |143 |17 |12,37% |1,384% |8,137 |- |10⁵ |9.592 |906 |38 |9,91% |0,393% |10,425 |- |10⁶ |78.498 |6.116 |130 |8,11% |0,164% |12,739 |- |10⁷ |664.579 |44.158 |339 |6,87% |0,051% |15,047 |- |10⁸ |5.761.455 |332.774 |754 |5,94% |0,013% |17,357 |- |10⁹ |50.847.534 |2.592.592 |1.701 |5,23% |3,34{{e|−3}} % |19,667 |- |10¹⁰ |455.052.511 |20.758.029 |3.104 |4,66% |6,82{{e|−4}} % |21,975 |- |10¹¹ |4.118.054.813 |169.923.159 |11.588 |4,21% |2,81{{e|−4}} % |24,283 |- |10¹² |37.607.912.018 |1.416.705.193 |38.263 |3,83% |1,02{{e|−4}} % |26,590 |- |10¹³ |346.065.536.839 |11.992.858.452 |108.971 |3,52% |3,14{{e|−5}} % |28,896 |- |10¹⁴ |3.204.941.750.802 |102.838.308.636 |314.890 |3,26% |9,82{{e|−6}} % |31,202 |- |10¹⁵ |29.844.570.422.669 |891.604.962.452 |1.052.619 |3,03% |3,52{{e|−6}} % |33,507 |- |10¹⁶ |279.238.341.033.925 |7.804.289.844.393 |3.214.632 |2,83% |1,15{{e|−6}} % |35,812 |- |10¹⁷ |2.623.557.157.654.233 |68.883.734.693.928 |7.956.589 |2,66% |3,03{{e|−7}} % |38,116 |- |10¹⁸ |24.739.954.287.740.860 |612.483.070.893.536 |21.949.555 |2,51% |8,87{{e|−8}} % |40,420 |- |10¹⁹ |234.057.667.276.344.607 |5.481.624.169.369.961 |99.877.775 |2,36% |4,26{{e|−8}} % |42,725 |- |10²⁰ |2.220.819.602.560.918.840 |49.347.193.044.659.702 |222.744.644 |2,24% |1,01{{e|−8}} % |45,028 |- |10²¹ |21.127.269.486.018.731.928 |446.579.871.578.168.707 |597.394.254 |2,13% |2,82{{e|−9}} % |47,332 |- |10²² |201.467.286.689.315.906.290 |4.060.704.006.019.620.994 |1.932.355.208 |2,03% |9,59{{e|−10}} % |49,636 |- |10²³ |1.925.320.391.606.803.968.923 |37.083.513.766.578.631.309 |7.250.186.216 |1,94% |3,76{{e|−10}} % |51,939 |- |10²⁴ |18.435.599.767.349.200.867.866 |339.996.354.713.708.049.069 |17.146.907.278 |1,86% |9,31{{e|−11}} % |54,243 |- |10²⁵ |176.846.309.399.143.769.411.680 |3.128.516.637.843.038.351.228 |55.160.980.939 |1,78% |3,21{{e|−11}} % |56,546 |- |10²⁶ |1.699.246.750.872.437.141.327.603 |28.883.358.936.853.188.823.261 |155.891.678.121 |1,71% |9,17{{e|−12}} % |58,850 |- |10²⁷ |16.352.460.426.841.680.446.427.399 |267.479.615.610.131.274.163.365 |508.666.658.006 |1,64% |3,11{{e|−12}} % |61,153 |- |10²⁸ |157.589.269.275.973.410.412.739.598 |2.484.097.167.669.186.251.622.127 |1.427.745.660.374 |1,58% |9,05{{e|−13}} % |63,456 |- |10²⁹ |1.520.698.109.714.272.166.094.258.063 |23.130.930.737.541.725.917.951.446 |4.551.193.622.464 |1,53% |2,99{{e|−13}} % |65,759 |} Вредноста за {{Мат|''π''(10²⁴)}} првично била пресметана со претпоставување дека Римановата хипотеза важи;<ref name="Franke">{{Наведена мрежна страница|url=http://primes.utm.edu/notes/pi(10%5E24).html|title=Conditional Calculation of {{мат|''π''(10²⁴)}}|publisher=Chris K. Caldwell|archive-url=https://web.archive.org/web/20100804004746/http://primes.utm.edu/notes/pi(10%5E24).html|archive-date=2010-08-04|accessdate=2010-08-03}}</ref> оттогаш е потврдена безусловно.<ref name="PlattARXIV2012">{{Наведено списание|last=Platt|first=David|year=2015|title=Computing {{мат|''π''(''x'')}} analytically|journal=[[Mathematics of Computation]]|volume=84|issue=293|pages=1521–1535|arxiv=1203.5712|doi=10.1090/S0025-5718-2014-02884-6|mr=3315519}}</ref> == Аналогија за нередуцирани полиноми над конечно поле == Постои аналог на ТПБ што ја опишува „распределбата“ на несводливите полиноми над конечно поле; формата што ја има е неверојатно слична на случајот со класичната теорема за прости броеви. Нека {{Мат|''F'' {{=}} GF(''q'')}} е конечно поле со {{Мпром|q}} елементи, за некој фиксни {{Мпром|q}}. Нека {{Мпром|N_n}} е бројот на монични ''нередуцирани'' полиноми над {{Мпром|F}}, со степен {{Мпром|n}} . Односно, гледаме полиноми со коефициенти од {{Мпром|F}}, кои не можат да се напишат како производи на полиноми со помал степен. Вака, полиномите ја играат улогата на простите броеви, бидејќи сите други монични полиноми се добиваат како производи од нив. Тогаш може да се докаже тоа : <math>N_n \sim \frac{q^n}{n}.</math> Да замениме со {{Мат|''x'' {{=}} ''q''^''n''}}, тогаш десната страна е правилна : <math>\frac{x}{\log_q x},</math> што ја прави аналогијата појасна. Бидејќи има точно {{Мат|''q''^''n''}} монични полиноми со {{Мпром|n}}-ти степен, ги вклучуваме и редуцираните, ова може да се реформулира во: ако моничен полином од степен {{Мпром|n}} е избран проивзолно, тогаш веројатноста тој да биде нередуциран е околу {{мат|{{sfrac|1|''n''}}}}&nbsp; Може дури и аналогот на Римановата хипотеза да се докаже, имено тоа : <math>N_n = \frac{q^n}n + O\left(\frac{q^\frac{n}{2}}{n}\right).</math> Доказите за овие изјави се многу поедноставни отколку во класичниот случај. Секој елемент од степенот {{Мпром|n}} продолжување на {{Мпром|F}} е корен од некој нередуциран полином чиј степен {{Мпром|d}} го дели {{Мпром|n}}; со броење на овие корени на два различни начини се утврдува дека : <math>q^n = \sum_{d\mid n} d N_d,</math> каде сумата е за сите ''{{мпром|d}}'' делители на ''{{мпром|n}}'', Инверзијата на [[:en:Möbius inversion|Möbius]] тогаш повлекува : <math>N_n = \frac{1}{n} \sum_{d\mid n} \mu\left(\frac{n}{d}\right) q^d,</math> каде {{Мат|''μ''(''k'')}} е функцијата Möbius, веќе позната на Гаус. Главниот термин се јавува кога {{Мат|''d'' {{=}} ''n''}}, и не е тешко да се врзат останатите членови. Исказот „Риманова хипотеза“ зависи од фактот дека најголемиот [[Делител|правилен делител]] на {{Мпром|n}} не може да биде поголем од {{мат|{{sfrac|''n''|2}}}}. == Поврзано == * Апстрактна аналитичка теорија на броеви за информации за генерализации на теоремата. * Ландау прости идеална теорема за генерализација на прости идеали во полињата со алгебарски броеви. * Риманова хипотеза == Цитати == {{Наводи|25em}} == Наводи == * {{Наведено списание|last=Granville|first=Andrew|year=1995|title=Harald Cramér and the distribution of prime numbers|url=http://www.dartmouth.edu/~chance/chance_news/for_chance_news/Riemann/cramer.pdf|journal=Scandinavian Actuarial Journal|volume=1|pages=12–28|citeseerx=10.1.1.129.6847|doi=10.1080/03461238.1995.10413946|access-date=2024-11-15|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923212842/http://www.dartmouth.edu/~chance/chance_news/for_chance_news/Riemann/cramer.pdf|url-status=dead}} * {{Наведено списание|last=Hardy|first=G.H.|last2=Littlewood|first2=J.E.|author-link2=John Edensor Littlewood|year=1916|title=Contributions to the theory of the Riemann zeta-function and the theory of the distribution of primes|url=https://zenodo.org/record/2294397|journal=Acta Mathematica|volume=41|pages=119–196|doi=10.1007/BF02422942|doi-access=free}} * {{Наведување|last=Hardy|first=G. H.|authorlink1=G. H. Hardy|last2=Wright|first2=E. M.|authorlink2=E. M. Wright|others=Revised by [[Roger Heath-Brown|D. R. Heath-Brown]] and [[Joseph H. Silverman|J. H. Silverman]], with a foreword by [[Andrew Wiles]]|title=An Introduction to the Theory of Numbers|edition=6th|publisher=Oxford University Press|place=Oxford|year=2008|origyear=1st ed. 1938|isbn=978-0-19-921985-8}} * {{Наведување|last=Narkiewicz|first=Władysław|year=2000|title=The Development of Prime Number Theory: From Euclid to Hardy and Littlewood|publisher=Springer-Verlag|series=Springer Monographs in Mathematics|doi=10.1007/978-3-662-13157-2|isbn=978-3-540-66289-1|issn=1439-7382}} == Надворешни врски == * {{SpringerEOM|title=Distribution of prime numbers|id=p/d033530}} * [https://web.archive.org/web/20101115185805/http://www.scs.uiuc.edu/~mainzv/exhibitmath/exhibit/felkel.htm Table of Primes by Anton Felkel]. * [https://www.youtube.com/watch?v=3RfYfMjZ5w0 Short video] visualizing the Prime Number Theorem. * [http://mathworld.wolfram.com/PrimeFormulas.html Prime formulas] and [http://mathworld.wolfram.com/PrimeNumberTheorem.html Prime number theorem] at [[MathWorld]]. * [http://primes.utm.edu/howmany.shtml How Many Primes Are There?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121015002415/http://primes.utm.edu/howmany.shtml |date=2012-10-15 }} Archived 2012-10-15 at the Wayback Machine and [http://primes.utm.edu/notes/gaps.html The Gaps between Primes] by Chris Caldwell, University of Tennessee at Martin. * [http://www.ieeta.pt/~tos/primes.html Tables of prime-counting functions] by Tomás Oliveira e Silva * Eberl, Manuel and Paulson, L. C. [https://www.isa-afp.org/entries/Prime_Number_Theorem.html The Prime Number Theorem (Formal proof development in Isabelle/HOL, Archive of Formal Proofs)] * [http://www.dimostriamogoldbach.it/en/prime-number-theorem-path/ The Prime Number Theorem: the "elementary" proof] − An exposition of the elementary proof of the Prime Number Theorem of Atle Selberg and Paul Erdős at [http://www.dimostriamogoldbach.it/en/ www.dimostriamogoldbach.it/en/] [[Категорија:Логаритми]] fil4b26x0nzfhptpi3j262ph48v9y1a 0 1363908 5543209 5415860 2026-04-22T03:02:58Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543209 wikitext text/x-wiki '''Меда''' од [[Варна|Одесос]] ({{Langx|grc|Μήδα|Mḗda}}, почината во 336 год. п.н.е.) — [[Тракијци|тракиска]] принцеза, ќерка<ref>Readings in Greek History: Sources and Interpretations by D. Brendan Nagle and Stanley M. Burstein,2006,page 244: "... Also when he conquered Thrace, Cothelas, the king of the Thracians, came to him with his daughter Meda..."</ref> на кралот Котела<ref>Atlas of Classical History by R. Talbert,1989,page 63,"Getae under Cothelas"</ref> од Гетското племе,<ref>Alexander the Great (Greece and Rome: Texts and Contexts) by Keyne Cheshirepage 2: "... the north-west, Philinna and Nicesipolis from Thessaly to the south, Meda of the Thracian Getae north-east of Macedonia, and Z Introduction ..."</ref> и сопруга на кралот [[Филип II Македонски]]. Филип се оженил со неа по бракот со [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]]. Според Н. Г. Л. Хамонд, кога Филип умрел, Меда извршила самоубиство за да го следи Филип во Адот. Народот на Македонија, кој не бил навикнат на такви почести кон своите кралеви од страна на нивните сопружници, ја погребале со него во [[Кутлеш|Големите тумули]] во [[Кутлеш|Вергина]], во посебна просторија. Вториот ларнакс пронајден во гробницата се верува дека и припаѓа нејзе<ref>Elizabeth Donnelly Carney, ''Women and monarchy in Macedonia'', p.&nbsp;236-237.</ref> како и [[Златен миртов венец од Кутлеш|златниот миртов венец]].<ref name="NYB">[https://www.nybooks.com/daily/2015/12/10/greeks-splendors-of-the-dead/ Willis, Gray. Splendors of the Dead, The New York Review of Books, December 10, 2015]</ref> == Почести == Меда Нунатак во [[Антарктик]]от е именуван по Меда од Одесос.<ref>[https://data.aad.gov.au/aadc/gaz/scar/display_name.cfm?gaz_id=137676 Meda Nunatak]. SCAR Composite Antarctic Gazetteer</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Извори == * ''Жените и монархијата во Македонија'' од Елизабет Донели Карни, стр.&nbsp;68; стр.&nbsp;236-237 ({{ISBN|0806132124}} ) [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Дакијци]] [[Категорија:Жени на Филип II Македонски]] [[Категорија:Починати во 336 година п.н.е.]] huedbgg4foov545ta70jaxi1up7yg7a 0 1364198 5543253 5331907 2026-04-22T06:02:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543253 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Koper_(38).jpg|десно|мини| Пристаништето Копер]] '''Сообраќајот во Словенија''' е под влијание на самата локацијата на земјата. Спојот на Медитеранот, Алпите, Динаридите и Панонската низина и областа по која поминуваат големите реки се причините за вкрстувањето на главните транспортни патишта во Словенија. Нивниот курс е воспоставен веќе во антиката. Посебна географска предност во последно време е локацијата на раскрсницата на паневропските транспортни коридори V (најбрзата врска помеѓу Северен Јадрански и Централна и Источна Европа) и X (што ја поврзува Централна Европа со Балканот) во земјата. Ова и дава посебна позиција во европската социјална, економска и културна интеграција и реструктуирање.<ref name="UKOM2000-11">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ukom.gov.si/en/media_relations/background_information/transport/slovenia_a_country_at_the_crossroads_of_transport_links/|title=Slovenia, a Country at the Crossroads of Transport Links|date=November 2000|publisher=Government Communication Office, Republic of Slovenia|archive-url=https://web.archive.org/web/20120708045103/http://www.ukom.gov.si/en/media_relations/background_information/transport/slovenia_a_country_at_the_crossroads_of_transport_links/|archive-date=8 July 2012}}</ref> [[Податотека:Railway_map_of_Slovenia.png|мини| Железничка мрежа]] == Железница == Постојните словенечки шини, кои главно биле изградени во XIX век, се застарени и не можат да се натпреваруваат со автопатската мрежа.<ref name="ARSO420">{{Наведена мрежна страница|url=http://kazalci.arso.gov.si/?data=indicator&ind_id=420#comment|title=Vlaganja v prometno infrastrukturo: Komentar|last=Plevnik, Aljaž|last2=Polanec, Vesna|date=18 November 2011|publisher=Slovenian Environment Agency|language=sl|trans-title=The Investments in the Transport Infrastructure: a Comment}}</ref> Одржувањето и модернизацијата на словенечката железничка мрежа е запоставено поради недостаток на финансиски средства, создавајќи тесни грла.<ref name="UNIMB2011-04">{{Наведена книга|title=Analysis of the infrastructure network in Slovenia and report on SWOT analysis|date=April 2011|publisher=Faculty of Chemistry and Chemical Engineering, University of Maribor. Port of Koper|chapter=Executive Summary|access-date=12 April 2012|chapter-url=http://www.losamedchem.eu/web/attachments/article/20/SWOT%20KOPER%20+%20UM.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510062631/http://www.losamedchem.eu/web/attachments/article/20/SWOT%20KOPER%20+%20UM.pdf|archive-date=10 May 2012}}</ref> Сепак, тој зема замав со завршувањето на автопатот.<ref name="ARSO420" /> Компанијата Словенечки железници оперира 1.229 км од 1.435 мм стандардни колосеци, и 331 км како двојна пруга и допира до сите региони на земјата. == Патишта == [[Податотека:BicikeLJ_Ljubljana-Prešernov_trg.JPG|мини| ''БициклеЉ'', самоуслужна велосипедска мрежа со седиште во Љубљана, е бесплатна првиот час.]] Со учество од над 80 проценти, патниот товарен и патнички транспорт го сочинуват најголемиот дел од транспортот во Словенија.<ref name="MW2009SORS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stat.si/novica_prikazi.aspx?id=2582|title=Teden mobilnosti 2009|date=15 September 2009|publisher=Statistical Office of the Republic of Slovenia|trans-title=Mobility Week 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213181341/http://www.stat.si/novica_prikazi.aspx?id=2582|archive-date=13 February 2015|accessdate=12 April 2012}}</ref> Личните автомобили се многу попопуларни од јавниот патен превоз на патници, кој значително се намалил.<ref name="MW2009SORS" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kazalci.arso.gov.si/?data=indicator&ind_id=214|title=Lastništvo avtomobilov v gospodinjstvih|last=Bernard Vukadin, Barbara|last2=Kušar, Urška|date=25 October 2009|publisher=Environment Agency of Slovenia|language=sl|trans-title=Car Ownership in Households|last3=Burja, Alenka}}</ref> Автопатите, со кои управува компанијата за автопати во Република Словенија, се државни патишта од највисоката категорија.<ref name="UL732">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uradni-list.si/1/objava.jsp?urlid=2010109&stevilka=5732|title=Zakon o cestah|date=30 December 2010|publisher=Official Gazette of the Republic of Slovenia|language=sl|trans-title=Roads Act}}</ref> На автопатите, автомобилите мора да имаат налепница за патарина.<ref name="ECORYS2011">{{Наведена книга|title=Study on Strategic Evaluation on Transport Investment Priorities under Structural and Cohesion funds for the Programming Period 2007-2013|date=August 2006|publisher=ECORYS Nederland BV|chapter=Situation per mode of transport|chapter-url=http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docgener/evaluation/pdf/evasltrat_tran/slovenia.pdf}}</ref> Словенија има многу висока густина на автопатот во споредба со просекот на Европската Унија.<ref name="ECORYS2011" /> Првиот автопат во Словенија, автопатот А1 што ги поврзува Врника и Постојна, бил отворен во 1972 год,<ref name="built highways">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dars.si/Dokumenti/About_motorways/National_motorway_construction_programme/Built_motorways_and_expressways_286.aspx|title=Built motorways and expressways|publisher=Motorway Company in the Republic of Slovenia|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511095836/http://www.dars.si/Dokumenti/About_motorways/National_motorway_construction_programme/Built_motorways_and_expressways_286.aspx|archive-date=11 May 2011|accessdate=19 January 2011}}</ref> но изградбата беше значително забрзана во 1994 год, кога Националното собрание ја донело првата Национална програма за изградба на автопати. До февруари 2012 год, мрежа составена од 528 км изградени се автопати, експресни и слични патишта.<ref name="built highways" /> Нејзиниот суштински дел , Словенечкиот автопатски крст, кој е дел од трансевропската патна мрежа, бил завршен во октомври 2011 год.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.dnevnik.si/tiskane_izdaje/dnevnik/1042484160|title=Slovenski avtocestni križ zgrajen|last=Knez|first=Primož|date=29 October 2011|work=Dnevnik.si|trans-title=The Slovenian Motorway Cross Completed}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ја опфаќа автопатската рута која се движи од исток кон запад, во согласност со Паневропскиот коридор V, и автопатската рута која се движи во правец север-југ, во согласност со паневропскиот коридор X, чиј дел се смета за словенечки транспортен столб.<ref name="ECORYS2011" /> Новоизградениот патен систем полека, но стабилно ја трансформира Словенија во голема градска населба и ја поврзува како унитарен социјален, економски и културен простор, со врски со соседните области. Спротивно на тоа, другите државни патишта, управувани од Словенечката агенција за инфраструктура (до јануари 2015 год наречена Словенечка агенција за патишта), брзо се влошуваат поради негрижа и севкупното зголемување на сообраќајот.<ref name="ECORYS2011" /> Околу половина од нив се во лоша состојба.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.siol.net/novice/slovenija/2012/01/drzavne_ceste.aspx|title=Kar polovica od šest tisoč kilometrov državnih cest je v slabem stanju|language=sl|trans-title=Quite a Half of Six Thousand Kilometers of the State Roads Are in a Bad Condition|access-date=12 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516073008/http://www.siol.net/novice/slovenija/2012/01/drzavne_ceste.aspx|archive-date=16 May 2012}}</ref> Урбаната и приградската мрежа опслужувана со автобуси е релативно густа.<ref name="ECORYS2011" /> Првиот автопат во Словенија, А1, бил отворен во 1958 год. како дел од големиот југословенски проект на автопатот Братство и единство. Делницата помеѓу Љубљана и Загреб ја изградиле 54.000 волонтери за помалку од осум месеци во 1958 год.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.park.si/2008/11/nova-razstav-v-dolenjskem-muzeju-cesta-ki-je-spremenila-dolenjsko/|title=Nova razstava v Dolenjskem muzeju: Cesta, ki je spremenila Dolenjsko|last=Lubej|first=Uroš|date=28 November 2008|work=Park.si|access-date=26 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615111642/http://www.park.si/2008/11/nova-razstav-v-dolenjskem-muzeju-cesta-ki-je-spremenila-dolenjsko/|archive-date=15 June 2018|language=sl|trans-title=The New Exhibition in the Lower Carniolan Museum: The Road that Transformed the Lower Carniola}}</ref> Ги поврзува Врника и Постојна. Изграден под либералната влада на Стане Кавчич, нивниот развоен план предвидувал модерна автопатска мрежа што ја опфаќа Словенија и ја поврзува републиката со Италија и Австрија. По соборувањето на либералната фракција на Комунистичката партија на Словенија, проширувањето на словенечката автопатска мрежа запрело. Во 1990-тите, новата земја ја започнала „Националната програма за изградба на автопати“, ефективно повторно користејќи ги старите комунистички планови. Оттогаш околу 400 километри автопати, експресни патишта и слични патишта се завршени, олеснувајќи го автомобилскиот транспорт низ целата земја и обезбедувајќи силна патна услуга помеѓу источна и западна Европа.Ова дало поттик за националната економија, поттикнувајќи го развојот на транспортната и извозната индустрија. Во Словенија има два вида автопати. ''Автоцеста'' (скрат. AC) се автопати во два правци со ограничување на брзината од 130 километри на сат. Имаат зелени патокази како во Италија, Хрватска и др земји. ''Хитра цеста'' е секундарен пат, исто така, двоен коловоз, но без просирување за запирање во итни случаи. Имаат ограничување на брзината од 110 километри на сат и имаат сини сообраќајни знаци. Од 1.06.2008 год од корисниците на автопатите во Словенија се бара да купат налепница за патарина (сло: vinjeta). Овој систем бил истражен од Европската комисија дека е неправеден кон туристите и другите несловенечки корисници на автопатот. На 28.01.2010 г. откако Словенија ги вовела краткорочните налепници и биле направени некои други промени во словенечкиот систем на налепници за патарина, Европската комисија заклучила дека системот на налепници за патарина е во согласност со европското право.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sta.si/en/vest.php?id=1474765|title=Brussels Stops Proceedings over Vignettes|date=29 January 2010|publisher=[[Slovenian Press Agency|STA]]}}</ref> Според Законот за словенечки автопати, кој важи од декември 2010 год, изградбата на автопатите во Словенија ја вршат и финансираат приватни компании, првенствено компанијата за автопати во Република Словенија додека стратешкото планирање и откупот на земјиште за нивниот тек го спроведува и финансира Владата на Словенија.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.sta.si/vest.php?s=a&t=1&id=1578334|title=Parliament Passes Motorway Company Act|date=23 November 2010|access-date=19 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20141104062425/http://www.sta.si/vest.php?s=a&t=1&id=1578334|archive-date=4 November 2014|publisher=Slovene Press Agency}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.finance.si/295626/DZ-pri%BEgal-zeleno-lu%E8-300-milijonskemu-poro%B9tvu-za-Dars|title=Državni zbor prižgal zeleno luč 300-milijonskemu poroštvu za Dars|date=23 November 2010|access-date=19 January 2011|archive-url=https://archive.today/20120801052655/http://www.finance.si/295626/DZ-pri%BEgal-zeleno-lu%E8-300-milijonskemu-poro%B9tvu-za-Dars|archive-date=1 August 2012|language=sl|trans-title=The National Assembly Has Given Free Way to the 300-Million Guarantee for DARS}}</ref> Автопатите се во сопственост на ДАРС.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.uradni-list.si/1/content?id=101016|title=Zakon o Družbi za avtoceste v Republiki Sloveniji|date=3 December 2010|access-date=19 January 2011|publisher=Official Gazette of the Republic of Slovenia|language=sl|trans-title=Motorway Company in the Republic of Slovenia Act}}</ref> === Автобуски транспорт === По завршувањето на Втората светска војна, автобускиот сообраќај драстично се разви. Во 1946 год, државното министерство за локален транспорт во Народна Република Словенија го основа Националното автобуско и транспортно претпријатие на Словенија. Во 1948 год компанијата била реорганизирана во друга компанија наречена ''Словенија автопромет'' со филијали низ целата земја, од кои некои подоцна биле трансформирани во независни локални автобуски оператори.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-TQ9BE88E|title=SAP – 30-letnik|work=Naša skupnost|access-date=23 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203214934/http://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-TQ9BE88E|archive-date=3 February 2014|publisher=Skupščina občine Ljubljana Moste-Polje|year=1975|issue=10|volume=16|language=sl|trans-title=SAP: The 30 Year Old}}</ref> Автобускиот превоз постепено го заменил железничкиот транспорт и станал доминантно средство за јавен превоз во 1960-тите. Автобуските линии достигнале над 20,000 км, со вкупно 26 мил. патници.<ref name="Pelc">{{Наведена книга|url=http://fl.uni-mb.si/attachments/140_Ucbenik_PG%20UNI_09.pdf|title=Izbrana poglavja iz prometne geografije: univerzitetni učbenik|last=Pelc|first=Stanko|publisher=Faculty of Logistics, University of Maribor|year=2010|isbn=978-961-6562-36-2|language=sl|trans-title=Selected Chapters from the Geography of Transport: University Textbook|access-date=23 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202094252/http://fl.uni-mb.si/attachments/140_Ucbenik_PG%20UNI_09.pdf|archive-date=2 February 2014}}</ref> Денес автобускиот сообраќај е главното средство за јавен превоз на патници во Словенија, особено во градовите. Главните автобуски станици се во Љубљана, Марибор, Цеље и Крањ. Автобускиот превоз и јавниот превоз воопшто бележат голем пад во Словенија во 1990-тите, особено во западниот дел на земјата. Тие се користат главно од луѓе кои немаат друга опција; повеќето луѓе патуваат со сопствен автомобил.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=NoZUwuFSmnMC&q=dnevna+mobilnost+v+sloveniji|title=Dnevna mobilnost v Sloveniji|last=Gabrovec|first=Matej|last2=Bole|first2=David|publisher=Založba ZRC|year=2009|isbn=978-961-254-118-7|language=sl|trans-title=Daily Mobility in Slovenia}}</ref> == Авиосообраќај == Воздушниот транспорт во Словенија е доста ограничен,<ref name="ARSO416">{{Наведена книга|title=Obseg in sestava blagovnega prevoza in prometa: Komentar|last=Plevnik, Aljaž|last2=Polanec, Vesna|date=18 November 2011|publisher=Slovenian Environment Agency|trans-title=The Scale and the Structure of the Freight Transport and Traffic: a Comment|chapter=Komentar|chapter-url=http://kazalci.arso.gov.si/?data=indicator&ind_id=416#comment}}</ref> но значително пораснал од 1991 год.<ref name="RR26">{{Наведено списание|date=22 November 2010|title=Transport|url=http://www.stat.si/doc/statinf/22-SI-284-1001.pdf|journal=Statistične informacije [Rapid Report]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227094007/https://www.stat.si/doc/statinf/22-SI-284-1001.pdf|archive-date=27 December 2021|access-date=12 April 2012}}</ref> Во Словенија има три меѓународни аеродроми. Аеродромот Љубљана Јоже Пучник во централниот дел на земјата е убедливо најпрометниот,<ref name="RR26" /> со врски до многу големи европски дестинации.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.lju-airport.si/pripone/1085/informator_junij11_koncna.pdf|title=Information Booklet|publisher=Aerodrom Ljubljana|year=2011|access-date=12 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510062631/http://www.lju-airport.si/pripone/1085/informator_junij11_koncna.pdf|archive-date=10 May 2012}}</ref> Секоја год низ него поминуваат мил патници и од 15.000 до 17.000 тони товар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lju-airport.si/eng/about-the-company/traffic-figures/?url=/about-the-company/traffic-figures/&ID=&fName=eng/vsebina.asp&IDM=153|title=Traffic Figures|publisher=Aerodrom Ljubljana|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217044704/http://www.lju-airport.si/eng/about-the-company/traffic-figures/?url=%2Fabout-the-company%2Ftraffic-figures%2F&ID=&fName=eng%2Fvsebina.asp&IDM=153|archive-date=17 February 2012|accessdate=7 February 2012}}</ref> Аеродромот Марибор Едвард Русјан се наоѓа во источниот дел на земјата и аеродромот Порторож во западниот дел. <ref name="RR26" /> Од 2018 год нема редовен или изнајмен патнички или товарен сервис, но има многу приватни летови. Адриа ервејс била најголемата словенечка авиокомпанија<ref name="RR26" /> до деветтиот месец на 2019 год, кога прогласила банкрот и ги прекинала сите операции. Од 2003 год на пазарот влегле неколку нови авиопревозници, главно нискобуџетни авиокомпании.<ref name="ECORYS2011"/> Единствениот словенечки воен аеродром е воздухопловната база Церкље об Крки во близина на словенечко-хрватската граница во југозападниот дел на земјата.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.mo.gov.si/fileadmin/mo.gov.si/pageuploads/revija_sv/2006/sv06_08.pdf|title=Cerklje Airport on its way to future growth|last=Konda|first=Jože|work=Slovenska Vojska|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510062628/http://www.mo.gov.si/fileadmin/mo.gov.si/pageuploads/revija_sv/2006/sv06_08.pdf|archive-date=10 May 2012|year=2006|issue=8|volume=XIV|page=29|issn=1580-1993}}</ref> Во Словенија има и дванаесет јавни аеродроми.<ref name="RR26" /> == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20071118092842/http://www.dars.si/Default.aspx?lang=2 ДАРС, компанија за автопат во Република Словенија] * [http://www.lju-airport.si/eng/default.asp Аеродром Љубљана] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070701231225/http://www.lju-airport.si/eng/default.asp}} * [http://www.luka-kp.si/intro Пристаништето Копер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080807054839/http://www.luka-kp.si/intro/}} * [https://web.archive.org/web/20180520051306/http://www.maribor-airport.si// Марибор аеродром] * [http://www.slo-zeleznice.si/en/ Словенечките железници] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200525183900/https://www.slo-zeleznice.si/en/}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Сообраќај во Словенија]] 4znwrpqwr3f5hjr2jmcce0dirv5abvb 10 1365479 5543017 5454126 2026-04-21T20:00:21Z Buli 2648 5543017 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | bodyclass = vcard {{{bodyclass|}}} | bodystyle = {{#if:{{{mainwidth|}}}{{{main_width|}}}|width: {{if empty|{{{main_width|}}}{{{mainwidth}}}}}}} | child = {{lc:{{{embed}}}}} | abovestyle = font-size: 100%; | above = {{#if:{{{honorific prefix|}}}{{{honorific_prefix|}}}{{{honorific-prefix|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific prefix|}}}|{{{honorific_prefix|}}}|{{{honorific-prefix}}}}}</div>}}<!-- --><div class="fn" style="font-size:125%;">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div><!-- -->{{#if:{{{honorific suffix|}}}{{{honorific_suffix|}}}{{{honorific-suffix|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific suffix|}}}|{{{honorific_suffix|}}}|{{{honorific-suffix}}}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|<div class="nickname" lang="{{{native_name_lang}}}">}}{{{native_name}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|</div>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{image name|}}}|{{{smallimage|}}}|{{{image|}}}}}|size={{if empty|{{{width|}}}|{{{imagesize|}}}|{{{image_size|}}}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | captionstyle = line-height:normal;padding-top:0.2em; | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = color: #202122; {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|background:#eee|background:lavender}} | data1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer2|}}}|{{{appointed2|}}}}} | assembly = {{{assembly2|}}} | assuming = {{{assuming2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_MP2|}}}}} | constituency = {{{constituency2|}}} | convocation = {{{convocation2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister2|}}}|{{{first_minister2|}}}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader2|}}}|{{{majority_leader2|}}}}} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader2|}}}|{{{minority_leader2|}}}}} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup2|}}}|{{{parliamentary_group2|}}}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister2|}}}|{{{prime_minister2|}}}}} | riding = {{{riding2|}}} | speaker = {{{speaker|}}} | speaker_office = {{{speaker_office|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}} | suboffice = {{{suboffice|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label2|}}}|{{{termlabel2|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend2|}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart2|}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor2|}}}|{{{vice_governor2|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident2|}}}|{{{vice_president2|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier2|}}}|{{{vice_premier2|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister2|}}}|{{{vice_prime_minister2|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}}}}}<!-- -->{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname|}}} | 1namedata = {{{1namedata|}}} | 2blankname = {{{2blankname|}}} | 2namedata = {{{2namedata|}}} | 3blankname = {{{3blankname|}}} | 3namedata = {{{3namedata|}}} | 4blankname = {{{4blankname|}}} | 4namedata = {{{4namedata|}}} | 5blankname = {{{5blankname|}}} | 5namedata = {{{5namedata|}}} | alongside = {{{alongside|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer|}}}|{{{appointed|}}}}} | assembly = {{{assembly|}}} | assuming = {{{assuming|}}} | candidate = {{{candidate|}}} | chancellor = {{{chancellor|}}} | co-leader = {{{co-leader|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM|}}}|{{{constituency_MP|}}}}} | constituency = {{{constituency|}}} | convocation = {{{convocation|}}} | country = {{{country|}}} | deputy = {{{deputy|}}} | district = {{{district|}}} | election_date = {{{election_date|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister|}}}|{{{first_minister|}}}}} | governor-general = {{{governor-general|}}} | governor_general = {{{governor_general|}}} | governor = {{{governor|}}} | incumbent = {{{incumbent|}}} | jr/sr = {{{jr/sr|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}} | leader = {{{leader|}}} | legislature = {{{legislature|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}} | lieutenant = {{{lieutenant|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader|}}}|{{{majority_leader|}}}}} | majority = {{{majority|}}} | minister = {{{minister|}}} | minister_from = {{{minister_from|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader|}}}|{{{minority_leader|}}}}} | monarch = {{{monarch|}}} | nominator = {{{nominator|}}} | nominee = {{{nominee|}}} | office = {{{office|}}} | opponent = {{{opponent|}}} | order = {{{order|}}} | parliament = {{{parliament|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup|}}}|{{{parliamentary_group|}}}}} | party_election = {{{party_election|}}} | predecessor = {{{predecessor|}}} | preceding = {{{preceding|}}} | preceded = {{{preceded|}}} | premier = {{{premier|}}} | president = {{{president|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister|}}}|{{{prime_minister|}}}}} | riding = {{{riding|}}} | runningmate = {{if empty|{{{runningmate|}}}|{{{running_mate|}}}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | status = {{{status|}}} | suboffice = {{{suboffice|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}} | succeeded = {{{succeeded|}}} | succeeding = {{{succeeding|}}} | successor = {{{successor|}}} | taoiseach = {{{taoiseach|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label|}}}|{{{termlabel|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend|}}}|{{{term_end|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart|}}}|{{{term_start|}}}}} | term = {{{term|}}} | title = {{{title|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor|}}}|{{{vice_governor|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident|}}}|{{{vice_president|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier|}}}|{{{vice_premier|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister|}}}|{{{vice_prime_minister|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname1|}}} | 1namedata = {{{1namedata1|}}} | 2blankname = {{{2blankname1|}}} | 2namedata = {{{2namedata1|}}} | 3blankname = {{{3blankname1|}}} | 3namedata = {{{3namedata1|}}} | 4blankname = {{{4blankname1|}}} | 4namedata = {{{4namedata1|}}} | 5blankname = {{{5blankname1|}}} | 5namedata = {{{5namedata1|}}} | alongside = {{{alongside1|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer1|}}}|{{{appointed1|}}}}} | assembly = {{{assembly1|}}} | assuming = {{{assuming1|}}} | chancellor = {{{chancellor1|}}} | co-leader = {{{co-leader1|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM1|}}}|{{{constituency_MP1|}}}}} | constituency = {{{constituency1|}}} | convocation = {{{convocation1|}}} | country = {{{country1|}}} | deputy = {{{deputy1|}}} | district = {{{district1|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister1|}}}|{{{first_minister1|}}}}} | governor-general = {{{governor-general1|}}} | governor_general = {{{governor_general1|}}} | governor = {{{governor1|}}} | jr/sr = {{{jr/sr1|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}} | leader = {{{leader1|}}} | legislature = {{{legislature1|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}} | lieutenant = {{{lieutenant1|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}} | minister_from = {{{minister_from1|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader1|}}}|{{{majority_leader1|}}}}} | majority = {{{majority1|}}} | minister = {{{minister1|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader1|}}}|{{{minority_leader1|}}}}} | monarch = {{{monarch1|}}} | nominator = {{{nominator1|}}} | office = {{{office1|}}} | order = {{{order1|}}} | parliament = {{{parliament1|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup1|}}}|{{{parliamentary_group1|}}}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | preceding = {{{preceding1|}}} | preceded = {{{preceded1|}}} | premier = {{{premier1|}}} | president = {{{president1|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister1|}}}|{{{prime_minister1|}}}}} | riding = {{{riding1|}}} | state_assembly = {{{state_assembly1|}}} | state_delegate = {{{state_delegate1|}}} | state_house = {{{state_house1|}}} | state_legislature = {{{state_legislature1|}}} | state_senate = {{{state_senate1|}}} | state = {{{state1|}}} | status = {{{status1|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm1|}}}}} | suboffice = {{{suboffice1|}}} | succeeded = {{{succeeded1|}}} | succeeding = {{{succeeding1|}}} | successor = {{{successor1|}}} | taoiseach = {{{taoiseach1|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label1|}}}|{{{termlabel1|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend1|}}}|{{{term_end1|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart1|}}}|{{{term_start1|}}}}} | term = {{{term1|}}} | title = {{{title1|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor1|}}}|{{{vice_governor1|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident1|}}}|{{{vice_president1|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier1|}}}|{{{vice_premier1|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister1|}}}|{{{vice_prime_minister1|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term1|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer2|}}}|{{{appointed2|}}}}} | assembly = {{{assembly2|}}} | assuming = {{{assuming2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_MP2|}}}}} | constituency = {{{constituency2|}}} | convocation = {{{convocation2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister2|}}}|{{{first_minister2|}}}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader2|}}}|{{{majority_leader2|}}}}} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader2|}}}|{{{minority_leader2|}}}}} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup2|}}}|{{{parliamentary_group2|}}}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister2|}}}|{{{prime_minister2|}}}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | status = {{{status2|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm2|}}}}} | suboffice = {{{suboffice2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label2|}}}|{{{termlabel2|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend2|}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart2|}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor2|}}}|{{{vice_governor2|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident2|}}}|{{{vice_president2|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier2|}}}|{{{vice_premier2|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister2|}}}|{{{vice_prime_minister2|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer3|}}}|{{{appointed3|}}}}} | assembly = {{{assembly3|}}} | assuming = {{{assuming3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM3|}}}|{{{constituency_MP3|}}}}} | constituency = {{{constituency3|}}} | convocation = {{{convocation3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister3|}}}|{{{first_minister3|}}}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader3|}}}|{{{majority_leader3|}}}}} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader3|}}}|{{{minority_leader3|}}}}} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup3|}}}|{{{parliamentary_group3|}}}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister3|}}}|{{{prime_minister3|}}}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | status = {{{status3|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm3|}}}}} | suboffice = {{{suboffice3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label3|}}}|{{{termlabel3|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend3|}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart3|}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor3|}}}|{{{vice_governor3|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident3|}}}|{{{vice_president3|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier3|}}}|{{{vice_premier3|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister3|}}}|{{{vice_prime_minister3|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname4|}}} | 1namedata = {{{1namedata4|}}} | 2blankname = {{{2blankname4|}}} | 2namedata = {{{2namedata4|}}} | 3blankname = {{{3blankname4|}}} | 3namedata = {{{3namedata4|}}} | 4blankname = {{{4blankname4|}}} | 4namedata = {{{4namedata4|}}} | 5blankname = {{{5blankname4|}}} | 5namedata = {{{5namedata4|}}} | alongside = {{{alongside4|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer4|}}}|{{{appointed4|}}}}} | assembly = {{{assembly4|}}} | assuming = {{{assuming4|}}} | chancellor = {{{chancellor4|}}} | co-leader = {{{co-leader4|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM4|}}}|{{{constituency_MP4|}}}}} | constituency = {{{constituency4|}}} | convocation = {{{convocation4|}}} | country = {{{country4|}}} | deputy = {{{deputy4|}}} | district = {{{district4|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister4|}}}|{{{first_minister4|}}}}} | governor-general = {{{governor-general4|}}} | governor_general = {{{governor_general4|}}} | governor = {{{governor4|}}} | jr/sr = {{{jr/sr4|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}} | leader = {{{leader4|}}} | legislature = {{{legislature4|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}} | lieutenant = {{{lieutenant4|}}} | minister_from = {{{minister_from4|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader4|}}}|{{{majority_leader4|}}}}} | majority = {{{majority4|}}} | minister = {{{minister4|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader4|}}}|{{{minority_leader4|}}}}} | monarch = {{{monarch4|}}} | nominator = {{{nominator4|}}} | office = {{{office4|}}} | order = {{{order4|}}} | parliament = {{{parliament4|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup4|}}}|{{{parliamentary_group4|}}}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | preceding = {{{preceding4|}}} | preceded = {{{preceded4|}}} | premier = {{{premier4|}}} | president = {{{president4|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister4|}}}|{{{prime_minister4|}}}}} | riding = {{{riding4|}}} | state_assembly = {{{state_assembly4|}}} | state_delegate = {{{state_delegate4|}}} | state_house = {{{state_house4|}}} | state_legislature = {{{state_legislature4|}}} | state_senate = {{{state_senate4|}}} | state = {{{state4|}}} | status = {{{status4|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm4|}}}}} | suboffice = {{{suboffice4|}}} | succeeded = {{{succeeded4|}}} | succeeding = {{{succeeding4|}}} | successor = {{{successor4|}}} | taoiseach = {{{taoiseach4|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label4|}}}|{{{termlabel4|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend4|}}}|{{{term_end4|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart4|}}}|{{{term_start4|}}}}} | term = {{{term4|}}} | title = {{{title4|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor4|}}}|{{{vice_governor4|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident4|}}}|{{{vice_president4|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier4|}}}|{{{vice_premier4|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister4|}}}|{{{vice_prime_minister4|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term4|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname5|}}} | 1namedata = {{{1namedata5|}}} | 2blankname = {{{2blankname5|}}} | 2namedata = {{{2namedata5|}}} | 3blankname = {{{3blankname5|}}} | 3namedata = {{{3namedata5|}}} | 4blankname = {{{4blankname5|}}} | 4namedata = {{{4namedata5|}}} | 5blankname = {{{5blankname5|}}} | 5namedata = {{{5namedata5|}}} | alongside = {{{alongside5|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer5|}}}|{{{appointed5|}}}}} | assembly = {{{assembly5|}}} | assuming = {{{assuming5|}}} | chancellor = {{{chancellor5|}}} | co-leader = {{{co-leader5|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM5|}}}|{{{constituency_MP5|}}}}} | constituency = {{{constituency5|}}} | convocation = {{{convocation5|}}} | country = {{{country5|}}} | deputy = {{{deputy5|}}} | district = {{{district5|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister5|}}}|{{{first_minister5|}}}}} | governor-general = {{{governor-general5|}}} | governor_general = {{{governor_general5|}}} | governor = {{{governor5|}}} | jr/sr = {{{jr/sr5|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}} | leader = {{{leader5|}}} | legislature = {{{legislature5|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}} | lieutenant = {{{lieutenant5|}}} | minister_from = {{{minister_from5|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader5|}}}|{{{majority_leader5|}}}}} | majority = {{{majority5|}}} | minister = {{{minister5|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader5|}}}|{{{minority_leader5|}}}}} | monarch = {{{monarch5|}}} | nominator = {{{nominator5|}}} | office = {{{office5|}}} | order = {{{order5|}}} | parliament = {{{parliament5|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup5|}}}|{{{parliamentary_group5|}}}}} | predecessor = {{{predecessor5|}}} | preceding = {{{preceding5|}}} | preceded = {{{preceded5|}}} | premier = {{{premier5|}}} | president = {{{president5|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister5|}}}|{{{prime_minister5|}}}}} | riding = {{{riding5|}}} | state_assembly = {{{state_assembly5|}}} | state_delegate = {{{state_delegate5|}}} | state_house = {{{state_house5|}}} | state_legislature = {{{state_legislature5|}}} | state_senate = {{{state_senate5|}}} | state = {{{state5|}}} | status = {{{status5|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm5|}}}}} | suboffice = {{{suboffice5|}}} | succeeded = {{{succeeded5|}}} | succeeding = {{{succeeding5|}}} | successor = {{{successor5|}}} | taoiseach = {{{taoiseach5|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label5|}}}|{{{termlabel5|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend5|}}}|{{{term_end5|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart5|}}}|{{{term_start5|}}}}} | term = {{{term5|}}} | title = {{{title5|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor5|}}}|{{{vice_governor5|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident5|}}}|{{{vice_president5|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier5|}}}|{{{vice_premier5|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister5|}}}|{{{vice_prime_minister5|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term5|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname6|}}} | 1namedata = {{{1namedata6|}}} | 2blankname = {{{2blankname6|}}} | 2namedata = {{{2namedata6|}}} | 3blankname = {{{3blankname6|}}} | 3namedata = {{{3namedata6|}}} | 4blankname = {{{4blankname6|}}} | 4namedata = {{{4namedata6|}}} | 5blankname = {{{5blankname6|}}} | 5namedata = {{{5namedata6|}}} | alongside = {{{alongside6|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer6|}}}|{{{appointed6|}}}}} | assembly = {{{assembly6|}}} | assuming = {{{assuming6|}}} | chancellor = {{{chancellor6|}}} | co-leader = {{{co-leader6|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM6|}}}|{{{constituency_MP6|}}}}} | constituency = {{{constituency6|}}} | convocation = {{{convocation6|}}} | country = {{{country6|}}} | deputy = {{{deputy6|}}} | district = {{{district6|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister6|}}}|{{{first_minister6|}}}}} | governor-general = {{{governor-general6|}}} | governor_general = {{{governor_general6|}}} | governor = {{{governor6|}}} | jr/sr = {{{jr/sr6|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}} | leader = {{{leader6|}}} | legislature = {{{legislature6|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}} | lieutenant = {{{lieutenant6|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}} | minister_from = {{{minister_from6|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader6|}}}|{{{majority_leader6|}}}}} | majority = {{{majority6|}}} | minister = {{{minister6|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader6|}}}|{{{minority_leader6|}}}}} | monarch = {{{monarch6|}}} | nominator = {{{nominator6|}}} | office = {{{office6|}}} | order = {{{order6|}}} | parliament = {{{parliament6|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup6|}}}|{{{parliamentary_group6|}}}}} | predecessor = {{{predecessor6|}}} | preceding = {{{preceding6|}}} | preceded = {{{preceded6|}}} | premier = {{{premier6|}}} | president = {{{president6|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister6|}}}|{{{prime_minister6|}}}}} | riding = {{{riding6|}}} | state_assembly = {{{state_assembly6|}}} | state_delegate = {{{state_delegate6|}}} | state_house = {{{state_house6|}}} | state_legislature = {{{state_legislature6|}}} | state_senate = {{{state_senate6|}}} | state = {{{state6|}}} | status = {{{status6|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm6|}}}}} | suboffice = {{{suboffice6|}}} | succeeded = {{{succeeded6|}}} | succeeding = {{{succeeding6|}}} | successor = {{{successor6|}}} | taoiseach = {{{taoiseach6|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label6|}}}|{{{termlabel6|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend6|}}}|{{{term_end6|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart6|}}}|{{{term_start6|}}}}} | term = {{{term6|}}} | title = {{{title6|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor6|}}}|{{{vice_governor6|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident6|}}}|{{{vice_president6|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier6|}}}|{{{vice_premier6|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister6|}}}|{{{vice_prime_minister6|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term6|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname7|}}} | 1namedata = {{{1namedata7|}}} | 2blankname = {{{2blankname7|}}} | 2namedata = {{{2namedata7|}}} | 3blankname = {{{3blankname7|}}} | 3namedata = {{{3namedata7|}}} | 4blankname = {{{4blankname7|}}} | 4namedata = {{{4namedata7|}}} | 5blankname = {{{5blankname7|}}} | 5namedata = {{{5namedata7|}}} | alongside = {{{alongside7|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer7|}}}|{{{appointed7|}}}}} | assembly = {{{assembly7|}}} | assuming = {{{assuming7|}}} | chancellor = {{{chancellor7|}}} | co-leader = {{{co-leader7|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM7|}}}|{{{constituency_MP7|}}}}} | constituency = {{{constituency7|}}} | convocation = {{{convocation7|}}} | country = {{{country7|}}} | deputy = {{{deputy7|}}} | district = {{{district7|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister7|}}}|{{{first_minister7|}}}}} | governor-general = {{{governor-general7|}}} | governor_general = {{{governor_general7|}}} | governor = {{{governor7|}}} | jr/sr = {{{jr/sr7|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}} | leader = {{{leader7|}}} | legislature = {{{legislature7|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}} | lieutenant = {{{lieutenant7|}}} | minister_from = {{{minister_from7|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader7|}}}|{{{majority_leader7|}}}}} | majority = {{{majority7|}}} | minister = {{{minister7|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader7|}}}|{{{minority_leader7|}}}}} | monarch = {{{monarch7|}}} | nominator = {{{nominator7|}}} | office = {{{office7|}}} | order = {{{order7|}}} | parliament = {{{parliament7|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup7|}}}|{{{parliamentary_group7|}}}}} | predecessor = {{{predecessor7|}}} | preceding = {{{preceding7|}}} | preceded = {{{preceded7|}}} | premier = {{{premier7|}}} | president = {{{president7|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister7|}}}|{{{prime_minister7|}}}}} | riding = {{{riding7|}}} | state_assembly = {{{state_assembly7|}}} | state_delegate = {{{state_delegate7|}}} | state_house = {{{state_house7|}}} | state_legislature = {{{state_legislature7|}}} | state_senate = {{{state_senate7|}}} | state = {{{state7|}}} | status = {{{status7|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm7|}}}}} | suboffice = {{{suboffice7|}}} | succeeded = {{{succeeded7|}}} | succeeding = {{{succeeding7|}}} | successor = {{{successor7|}}} | taoiseach = {{{taoiseach7|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label7|}}}|{{{termlabel7|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend7|}}}|{{{term_end7|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart7|}}}|{{{term_start7|}}}}} | term = {{{term7|}}} | title = {{{title7|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor7|}}}|{{{vice_governor7|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident7|}}}|{{{vice_president7|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier7|}}}|{{{vice_premier7|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister7|}}}|{{{vice_prime_minister7|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term7|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname8|}}} | 1namedata = {{{1namedata8|}}} | 2blankname = {{{2blankname8|}}} | 2namedata = {{{2namedata8|}}} | 3blankname = {{{3blankname8|}}} | 3namedata = {{{3namedata8|}}} | 4blankname = {{{4blankname8|}}} | 4namedata = {{{4namedata8|}}} | 5blankname = {{{5blankname8|}}} | 5namedata = {{{5namedata8|}}} | alongside = {{{alongside8|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer8|}}}|{{{appointed8|}}}}} | assembly = {{{assembly8|}}} | assuming = {{{assuming8|}}} | chancellor = {{{chancellor8|}}} | co-leader = {{{co-leader8|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM8|}}}|{{{constituency_MP8|}}}}} | constituency = {{{constituency8|}}} | convocation = {{{convocation8|}}} | country = {{{country8|}}} | deputy = {{{deputy8|}}} | district = {{{district8|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister8|}}}|{{{first_minister8|}}}}} | governor-general = {{{governor-general8|}}} | governor_general = {{{governor_general8|}}} | governor = {{{governor8|}}} | jr/sr = {{{jr/sr8|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}} | leader = {{{leader8|}}} | legislature = {{{legislature8|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}} | lieutenant = {{{lieutenant8|}}} | minister_from = {{{minister_from8|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader8|}}}|{{{majority_leader8|}}}}} | majority = {{{majority8|}}} | minister = {{{minister8|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader8|}}}|{{{minority_leader8|}}}}} | monarch = {{{monarch8|}}} | nominator = {{{nominator8|}}} | office = {{{office8|}}} | order = {{{order8|}}} | parliament = {{{parliament8|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup8|}}}|{{{parliamentary_group8|}}}}} | predecessor = {{{predecessor8|}}} | preceding = {{{preceding8|}}} | preceded = {{{preceded8|}}} | premier = {{{premier8|}}} | president = {{{president8|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister8|}}}|{{{prime_minister8|}}}}} | riding = {{{riding8|}}} | state_assembly = {{{state_assembly8|}}} | state_delegate = {{{state_delegate8|}}} | state_house = {{{state_house8|}}} | state_legislature = {{{state_legislature8|}}} | state_senate = {{{state_senate8|}}} | state = {{{state8|}}} | status = {{{status8|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm8|}}}}} | suboffice = {{{suboffice8|}}} | succeeded = {{{succeeded8|}}} | succeeding = {{{succeeding8|}}} | successor = {{{successor8|}}} | taoiseach = {{{taoiseach8|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label8|}}}|{{{termlabel8|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend8|}}}|{{{term_end8|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart8|}}}|{{{term_start8|}}}}} | term = {{{term8|}}} | title = {{{title8|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor8|}}}|{{{vice_governor8|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident8|}}}|{{{vice_president8|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier8|}}}|{{{vice_premier8|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister8|}}}|{{{vice_prime_minister8|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term8|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname9|}}} | 1namedata = {{{1namedata9|}}} | 2blankname = {{{2blankname9|}}} | 2namedata = {{{2namedata9|}}} | 3blankname = {{{3blankname9|}}} | 3namedata = {{{3namedata9|}}} | 4blankname = {{{4blankname9|}}} | 4namedata = {{{4namedata9|}}} | 5blankname = {{{5blankname9|}}} | 5namedata = {{{5namedata9|}}} | alongside = {{{alongside9|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer9|}}}|{{{appointed9|}}}}} | assembly = {{{assembly9|}}} | assuming = {{{assuming9|}}} | chancellor = {{{chancellor9|}}} | co-leader = {{{co-leader9|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM9|}}}|{{{constituency_MP9|}}}}} | constituency = {{{constituency9|}}} | convocation = {{{convocation9|}}} | country = {{{country9|}}} | deputy = {{{deputy9|}}} | district = {{{district9|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister9|}}}|{{{first_minister9|}}}}} | governor-general = {{{governor-general9|}}} | governor_general = {{{governor_general9|}}} | governor = {{{governor9|}}} | jr/sr = {{{jr/sr9|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}} | leader = {{{leader9|}}} | legislature = {{{legislature9|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}} | lieutenant = {{{lieutenant9|}}} | minister_from = {{{minister_from9|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader9|}}}|{{{majority_leader9|}}}}} | majority = {{{majority9|}}} | minister = {{{minister9|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader9|}}}|{{{minority_leader9|}}}}} | monarch = {{{monarch9|}}} | nominator = {{{nominator9|}}} | office = {{{office9|}}} | order = {{{order9|}}} | parliament = {{{parliament9|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup9|}}}|{{{parliamentary_group9|}}}}} | predecessor = {{{predecessor9|}}} | preceding = {{{preceding9|}}} | preceded = {{{preceded9|}}} | premier = {{{premier9|}}} | president = {{{president9|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister9|}}}|{{{prime_minister9|}}}}} | riding = {{{riding9|}}} | state_assembly = {{{state_assembly9|}}} | state_delegate = {{{state_delegate9|}}} | state_house = {{{state_house9|}}} | state_legislature = {{{state_legislature9|}}} | state_senate = {{{state_senate9|}}} | state = {{{state9|}}} | status = {{{status9|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm9|}}}}} | suboffice = {{{suboffice9|}}} | succeeded = {{{succeeded9|}}} | succeeding = {{{succeeding9|}}} | successor = {{{successor9|}}} | taoiseach = {{{taoiseach9|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label9|}}}|{{{termlabel9|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend9|}}}|{{{term_end9|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart9|}}}|{{{term_start9|}}}}} | term = {{{term9|}}} | title = {{{title9|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor9|}}}|{{{vice_governor9|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident9|}}}|{{{vice_president9|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier9|}}}|{{{vice_premier9|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister9|}}}|{{{vice_prime_minister9|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term9|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname10|}}} | 1namedata = {{{1namedata10|}}} | 2blankname = {{{2blankname10|}}} | 2namedata = {{{2namedata10|}}} | 3blankname = {{{3blankname10|}}} | 3namedata = {{{3namedata10|}}} | 4blankname = {{{4blankname10|}}} | 4namedata = {{{4namedata10|}}} | 5blankname = {{{5blankname10|}}} | 5namedata = {{{5namedata10|}}} | alongside = {{{alongside10|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer10|}}}|{{{appointed10|}}}}} | assembly = {{{assembly10|}}} | assuming = {{{assuming10|}}} | chancellor = {{{chancellor10|}}} | co-leader = {{{co-leader10|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM10|}}}|{{{constituency_MP10|}}}}} | constituency = {{{constituency10|}}} | convocation = {{{convocation10|}}} | country = {{{country10|}}} | deputy = {{{deputy10|}}} | district = {{{district10|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister10|}}}|{{{first_minister10|}}}}} | governor-general = {{{governor-general10|}}} | governor_general = {{{governor_general10|}}} | governor = {{{governor10|}}} | jr/sr = {{{jr/sr10|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}} | leader = {{{leader10|}}} | legislature = {{{legislature10|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}} | lieutenant = {{{lieutenant10|}}} | minister_from = {{{minister_from10|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader10|}}}|{{{majority_leader10|}}}}} | majority = {{{majority10|}}} | minister = {{{minister10|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader10|}}}|{{{minority_leader10|}}}}} | monarch = {{{monarch10|}}} | nominator = {{{nominator10|}}} | office = {{{office10|}}} | order = {{{order10|}}} | parliament = {{{parliament10|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup10|}}}|{{{parliamentary_group10|}}}}} | predecessor = {{{predecessor10|}}} | preceding = {{{preceding10|}}} | preceded = {{{preceded10|}}} | premier = {{{premier10|}}} | president = {{{president10|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister10|}}}|{{{prime_minister10|}}}}} | riding = {{{riding10|}}} | state_assembly = {{{state_assembly10|}}} | state_delegate = {{{state_delegate10|}}} | state_house = {{{state_house10|}}} | state_legislature = {{{state_legislature10|}}} | state_senate = {{{state_senate10|}}} | state = {{{state10|}}} | status = {{{status10|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm10|}}}}} | suboffice = {{{suboffice10|}}} | succeeded = {{{succeeded10|}}} | succeeding = {{{succeeding10|}}} | successor = {{{successor10|}}} | taoiseach = {{{taoiseach10|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label10|}}}|{{{termlabel10|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend10|}}}|{{{term_end10|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart10|}}}|{{{term_start10|}}}}} | term = {{{term10|}}} | title = {{{title10|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor10|}}}|{{{vice_governor10|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident10|}}}|{{{vice_president10|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier10|}}}|{{{vice_premier10|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister10|}}}|{{{vice_prime_minister10|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term10|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname11|}}} | 1namedata = {{{1namedata11|}}} | 2blankname = {{{2blankname11|}}} | 2namedata = {{{2namedata11|}}} | 3blankname = {{{3blankname11|}}} | 3namedata = {{{3namedata11|}}} | 4blankname = {{{4blankname11|}}} | 4namedata = {{{4namedata11|}}} | 5blankname = {{{5blankname11|}}} | 5namedata = {{{5namedata11|}}} | alongside = {{{alongside11|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer11|}}}|{{{appointed11|}}}}} | assembly = {{{assembly11|}}} | assuming = {{{assuming11|}}} | chancellor = {{{chancellor11|}}} | co-leader = {{{co-leader11|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM11|}}}|{{{constituency_MP11|}}}}} | constituency = {{{constituency11|}}} | convocation = {{{convocation11|}}} | country = {{{country11|}}} | deputy = {{{deputy11|}}} | district = {{{district11|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister11|}}}|{{{first_minister11|}}}}} | governor-general = {{{governor-general11|}}} | governor_general = {{{governor_general11|}}} | governor = {{{governor11|}}} | jr/sr = {{{jr/sr11|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}} | leader = {{{leader11|}}} | legislature = {{{legislature11|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}} | lieutenant = {{{lieutenant11|}}} | minister_from = {{{minister_from11|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader11|}}}|{{{majority_leader11|}}}}} | majority = {{{majority11|}}} | minister = {{{minister11|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader11|}}}|{{{minority_leader11|}}}}} | monarch = {{{monarch11|}}} | nominator = {{{nominator11|}}} | office = {{{office11|}}} | order = {{{order11|}}} | parliament = {{{parliament11|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup11|}}}|{{{parliamentary_group11|}}}}} | predecessor = {{{predecessor11|}}} | preceding = {{{preceding11|}}} | preceded = {{{preceded11|}}} | premier = {{{premier11|}}} | president = {{{president11|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister11|}}}|{{{prime_minister11|}}}}} | riding = {{{riding11|}}} | state_assembly = {{{state_assembly11|}}} | state_delegate = {{{state_delegate11|}}} | state_house = {{{state_house11|}}} | state_legislature = {{{state_legislature11|}}} | state_senate = {{{state_senate11|}}} | state = {{{state11|}}} | status = {{{status11|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm11|}}}}} | suboffice = {{{suboffice11|}}} | succeeded = {{{succeeded11|}}} | succeeding = {{{succeeding11|}}} | successor = {{{successor11|}}} | taoiseach = {{{taoiseach11|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label11|}}}|{{{termlabel11|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend11|}}}|{{{term_end11|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart11|}}}|{{{term_start11|}}}}} | term = {{{term11|}}} | title = {{{title11|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor11|}}}|{{{vice_governor11|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident11|}}}|{{{vice_president11|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier11|}}}|{{{vice_premier11|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister11|}}}|{{{vice_prime_minister11|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term11|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname12|}}} | 1namedata = {{{1namedata12|}}} | 2blankname = {{{2blankname12|}}} | 2namedata = {{{2namedata12|}}} | 3blankname = {{{3blankname12|}}} | 3namedata = {{{3namedata12|}}} | 4blankname = {{{4blankname12|}}} | 4namedata = {{{4namedata12|}}} | 5blankname = {{{5blankname12|}}} | 5namedata = {{{5namedata12|}}} | alongside = {{{alongside12|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer12|}}}|{{{appointed12|}}}}} | assembly = {{{assembly12|}}} | assuming = {{{assuming12|}}} | chancellor = {{{chancellor12|}}} | co-leader = {{{co-leader12|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM12|}}}|{{{constituency_MP12|}}}}} | constituency = {{{constituency12|}}} | convocation = {{{convocation12|}}} | country = {{{country12|}}} | deputy = {{{deputy12|}}} | district = {{{district12|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister12|}}}|{{{first_minister12|}}}}} | governor-general = {{{governor-general12|}}} | governor_general = {{{governor_general12|}}} | governor = {{{governor12|}}} | jr/sr = {{{jr/sr12|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}} | leader = {{{leader12|}}} | legislature = {{{legislature12|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}} | lieutenant = {{{lieutenant12|}}} | minister_from = {{{minister_from12|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader12|}}}|{{{majority_leader12|}}}}} | majority = {{{majority12|}}} | minister = {{{minister12|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader12|}}}|{{{minority_leader12|}}}}} | monarch = {{{monarch12|}}} | nominator = {{{nominator12|}}} | office = {{{office12|}}} | order = {{{order12|}}} | parliament = {{{parliament12|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup12|}}}|{{{parliamentary_group12|}}}}} | predecessor = {{{predecessor12|}}} | preceding = {{{preceding12|}}} | preceded = {{{preceded12|}}} | premier = {{{premier12|}}} | president = {{{president12|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister12|}}}|{{{prime_minister12|}}}}} | riding = {{{riding12|}}} | state_assembly = {{{state_assembly12|}}} | state_delegate = {{{state_delegate12|}}} | state_house = {{{state_house12|}}} | state_legislature = {{{state_legislature12|}}} | state_senate = {{{state_senate12|}}} | state = {{{state12|}}} | status = {{{status12|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm12|}}}}} | suboffice = {{{suboffice12|}}} | succeeded = {{{succeeded12|}}} | succeeding = {{{succeeding12|}}} | successor = {{{successor12|}}} | taoiseach = {{{taoiseach12|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label12|}}}|{{{termlabel12|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend12|}}}|{{{term_end12|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart12|}}}|{{{term_start12|}}}}} | term = {{{term12|}}} | title = {{{title12|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor12|}}}|{{{vice_governor12|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident12|}}}|{{{vice_president12|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier12|}}}|{{{vice_premier12|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister12|}}}|{{{vice_prime_minister12|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term12|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname13|}}} | 1namedata = {{{1namedata13|}}} | 2blankname = {{{2blankname13|}}} | 2namedata = {{{2namedata13|}}} | 3blankname = {{{3blankname13|}}} | 3namedata = {{{3namedata13|}}} | 4blankname = {{{4blankname13|}}} | 4namedata = {{{4namedata13|}}} | 5blankname = {{{5blankname13|}}} | 5namedata = {{{5namedata13|}}} | alongside = {{{alongside13|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer13|}}}|{{{appointed13|}}}}} | assembly = {{{assembly13|}}} | assuming = {{{assuming13|}}} | chancellor = {{{chancellor13|}}} | co-leader = {{{co-leader13|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM13|}}}|{{{constituency_MP13|}}}}} | constituency = {{{constituency13|}}} | convocation = {{{convocation13|}}} | country = {{{country13|}}} | deputy = {{{deputy13|}}} | district = {{{district13|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister13|}}}|{{{first_minister13|}}}}} | governor-general = {{{governor-general13|}}} | governor_general = {{{governor_general13|}}} | governor = {{{governor13|}}} | jr/sr = {{{jr/sr13|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}} | leader = {{{leader13|}}} | legislature = {{{legislature13|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}} | lieutenant = {{{lieutenant13|}}} | minister_from = {{{minister_from13|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader13|}}}|{{{majority_leader13|}}}}} | majority = {{{majority13|}}} | minister = {{{minister13|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader13|}}}|{{{minority_leader13|}}}}} | monarch = {{{monarch13|}}} | nominator = {{{nominator13|}}} | office = {{{office13|}}} | order = {{{order13|}}} | parliament = {{{parliament13|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup13|}}}|{{{parliamentary_group13|}}}}} | predecessor = {{{predecessor13|}}} | preceding = {{{preceding13|}}} | preceded = {{{preceded13|}}} | premier = {{{premier13|}}} | president = {{{president13|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister13|}}}|{{{prime_minister13|}}}}} | riding = {{{riding13|}}} | state_assembly = {{{state_assembly13|}}} | state_delegate = {{{state_delegate13|}}} | state_house = {{{state_house13|}}} | state_legislature = {{{state_legislature13|}}} | state_senate = {{{state_senate13|}}} | state = {{{state13|}}} | status = {{{status13|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm13|}}}}} | suboffice = {{{suboffice13|}}} | succeeded = {{{succeeded13|}}} | succeeding = {{{succeeding13|}}} | successor = {{{successor13|}}} | taoiseach = {{{taoiseach13|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label13|}}}|{{{termlabel13|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend13|}}}|{{{term_end13|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart13|}}}|{{{term_start13|}}}}} | term = {{{term13|}}} | title = {{{title13|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor13|}}}|{{{vice_governor13|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident13|}}}|{{{vice_president13|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier13|}}}|{{{vice_premier13|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister13|}}}|{{{vice_prime_minister13|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term13|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname14|}}} | 1namedata = {{{1namedata14|}}} | 2blankname = {{{2blankname14|}}} | 2namedata = {{{2namedata14|}}} | 3blankname = {{{3blankname14|}}} | 3namedata = {{{3namedata14|}}} | 4blankname = {{{4blankname14|}}} | 4namedata = {{{4namedata14|}}} | 5blankname = {{{5blankname14|}}} | 5namedata = {{{5namedata14|}}} | alongside = {{{alongside14|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer14|}}}|{{{appointed14|}}}}} | assembly = {{{assembly14|}}} | assuming = {{{assuming14|}}} | chancellor = {{{chancellor14|}}} | co-leader = {{{co-leader14|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM14|}}}|{{{constituency_MP14|}}}}} | constituency = {{{constituency14|}}} | convocation = {{{convocation14|}}} | country = {{{country14|}}} | deputy = {{{deputy14|}}} | district = {{{district14|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister14|}}}|{{{first_minister14|}}}}} | governor-general = {{{governor-general14|}}} | governor_general = {{{governor_general14|}}} | governor = {{{governor14|}}} | jr/sr = {{{jr/sr14|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}} | leader = {{{leader14|}}} | legislature = {{{legislature14|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}} | lieutenant = {{{lieutenant14|}}} | minister_from = {{{minister_from14|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader14|}}}|{{{majority_leader14|}}}}} | majority = {{{majority14|}}} | minister = {{{minister14|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader14|}}}|{{{minority_leader14|}}}}} | monarch = {{{monarch14|}}} | nominator = {{{nominator14|}}} | office = {{{office14|}}} | order = {{{order14|}}} | parliament = {{{parliament14|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup14|}}}|{{{parliamentary_group14|}}}}} | predecessor = {{{predecessor14|}}} | preceding = {{{preceding14|}}} | preceded = {{{preceded14|}}} | premier = {{{premier14|}}} | president = {{{president14|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister14|}}}|{{{prime_minister14|}}}}} | riding = {{{riding14|}}} | state_assembly = {{{state_assembly14|}}} | state_delegate = {{{state_delegate14|}}} | state_house = {{{state_house14|}}} | state_legislature = {{{state_legislature14|}}} | state_senate = {{{state_senate14|}}} | state = {{{state14|}}} | status = {{{status14|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm14|}}}}} | suboffice = {{{suboffice14|}}} | succeeded = {{{succeeded14|}}} | succeeding = {{{succeeding14|}}} | successor = {{{successor14|}}} | taoiseach = {{{taoiseach14|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label14|}}}|{{{termlabel14|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend14|}}}|{{{term_end14|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart14|}}}|{{{term_start14|}}}}} | term = {{{term14|}}} | title = {{{title14|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor14|}}}|{{{vice_governor14|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident14|}}}|{{{vice_president14|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier14|}}}|{{{vice_premier14|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister14|}}}|{{{vice_prime_minister14|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term14|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname15|}}} | 1namedata = {{{1namedata15|}}} | 2blankname = {{{2blankname15|}}} | 2namedata = {{{2namedata15|}}} | 3blankname = {{{3blankname15|}}} | 3namedata = {{{3namedata15|}}} | 4blankname = {{{4blankname15|}}} | 4namedata = {{{4namedata15|}}} | 5blankname = {{{5blankname15|}}} | 5namedata = {{{5namedata15|}}} | alongside = {{{alongside15|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer15|}}}|{{{appointed15|}}}}} | assembly = {{{assembly15|}}} | assuming = {{{assuming15|}}} | chancellor = {{{chancellor15|}}} | co-leader = {{{co-leader15|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM15|}}}|{{{constituency_MP15|}}}}} | constituency = {{{constituency15|}}} | convocation = {{{convocation15|}}} | country = {{{country15|}}} | deputy = {{{deputy15|}}} | district = {{{district15|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister15|}}}|{{{first_minister15|}}}}} | governor-general = {{{governor-general15|}}} | governor_general = {{{governor_general15|}}} | governor = {{{governor15|}}} | jr/sr = {{{jr/sr15|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}} | leader = {{{leader15|}}} | legislature = {{{legislature15|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}} | lieutenant = {{{lieutenant15|}}} | minister_from = {{{minister_from15|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader15|}}}|{{{majority_leader15|}}}}} | majority = {{{majority15|}}} | minister = {{{minister15|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader15|}}}|{{{minority_leader15|}}}}} | monarch = {{{monarch15|}}} | nominator = {{{nominator15|}}} | office = {{{office15|}}} | order = {{{order15|}}} | parliament = {{{parliament15|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup15|}}}|{{{parliamentary_group15|}}}}} | predecessor = {{{predecessor15|}}} | preceding = {{{preceding15|}}} | preceded = {{{preceded15|}}} | premier = {{{premier15|}}} | president = {{{president15|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister15|}}}|{{{prime_minister15|}}}}} | riding = {{{riding15|}}} | state_assembly = {{{state_assembly15|}}} | state_delegate = {{{state_delegate15|}}} | state_house = {{{state_house15|}}} | state_legislature = {{{state_legislature15|}}} | state_senate = {{{state_senate15|}}} | state = {{{state15|}}} | status = {{{status15|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm15|}}}}} | suboffice = {{{suboffice15|}}} | succeeded = {{{succeeded15|}}} | succeeding = {{{succeeding15|}}} | successor = {{{successor15|}}} | taoiseach = {{{taoiseach15|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label15|}}}|{{{termlabel15|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend15|}}}|{{{term_end15|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart15|}}}|{{{term_start15|}}}}} | term = {{{term15|}}} | title = {{{title15|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor15|}}}|{{{vice_governor15|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident15|}}}|{{{vice_president15|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier15|}}}|{{{vice_premier15|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister15|}}}|{{{vice_prime_minister15|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term15|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname16|}}} | 1namedata = {{{1namedata16|}}} | 2blankname = {{{2blankname16|}}} | 2namedata = {{{2namedata16|}}} | 3blankname = {{{3blankname16|}}} | 3namedata = {{{3namedata16|}}} | 4blankname = {{{4blankname16|}}} | 4namedata = {{{4namedata16|}}} | 5blankname = {{{5blankname16|}}} | 5namedata = {{{5namedata16|}}} | alongside = {{{alongside16|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer16|}}}|{{{appointed16|}}}}} | assembly = {{{assembly16|}}} | assuming = {{{assuming16|}}} | chancellor = {{{chancellor16|}}} | co-leader = {{{co-leader16|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM16|}}}|{{{constituency_MP16|}}}}} | constituency = {{{constituency16|}}} | convocation = {{{convocation16|}}} | country = {{{country16|}}} | deputy = {{{deputy16|}}} | district = {{{district16|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister16|}}}|{{{first_minister16|}}}}} | governor-general = {{{governor-general16|}}} | governor_general = {{{governor_general16|}}} | governor = {{{governor16|}}} | jr/sr = {{{jr/sr16|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}} | leader = {{{leader16|}}} | legislature = {{{legislature16|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}} | lieutenant = {{{lieutenant16|}}} | minister_from = {{{minister_from16|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader16|}}}|{{{majority_leader16|}}}}} | majority = {{{majority16|}}} | minister = {{{minister16|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader16|}}}|{{{minority_leader16|}}}}} | monarch = {{{monarch16|}}} | nominator = {{{nominator16|}}} | office = {{{office16|}}} | order = {{{order16|}}} | parliament = {{{parliament16|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup16|}}}|{{{parliamentary_group16|}}}}} | predecessor = {{{predecessor16|}}} | preceding = {{{preceding16|}}} | preceded = {{{preceded16|}}} | premier = {{{premier16|}}} | president = {{{president16|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister16|}}}|{{{prime_minister16|}}}}} | riding = {{{riding16|}}} | state_assembly = {{{state_assembly16|}}} | state_delegate = {{{state_delegate16|}}} | state_house = {{{state_house16|}}} | state_legislature = {{{state_legislature16|}}} | state_senate = {{{state_senate16|}}} | state = {{{state16|}}} | status = {{{status16|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm16|}}}}} | suboffice = {{{suboffice16|}}} | succeeded = {{{succeeded16|}}} | succeeding = {{{succeeding16|}}} | successor = {{{successor16|}}} | taoiseach = {{{taoiseach16|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label16|}}}|{{{termlabel16|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend16|}}}|{{{term_end16|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart16|}}}|{{{term_start16|}}}}} | term = {{{term16|}}} | title = {{{title16|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor16|}}}|{{{vice_governor16|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident16|}}}|{{{vice_president16|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier16|}}}|{{{vice_premier16|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister16|}}}|{{{vice_prime_minister16|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term16|}}} }}}} | data2 = {{{module0|}}} <!----------Personal data----------> | header3 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|}}}{{{restingplace|}}}{{{resting_place_coordinates|}}}{{{restingplacecoordinates|}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{other_party|}}}{{{spouse|}}}{{{spouses|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|Personal details}} | label4 = Pronunciation | data4 = {{{pronunciation|}}} | label5 = Born | data5 = {{#invoke:Separated entries|br |1={{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}|<span class="nickname">{{if empty|{{{birth_name|}}}|{{{birthname|}}}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label6 = Died | data6 = {{#invoke:Separated entries|br |1={{#invoke:person date|death}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label7 = {{#ifexpr: {{strfind short| {{{death_cause|}}}|Assassination}} | Manner |{{#if:{{{death_manner|}}}|Manner|Cause}} }}&nbsp;of&nbsp;death | data7 = {{if empty|{{{death_manner|}}}|{{{death_cause|}}}}} | label8 = Resting place | class8 = label | data8 = {{#invoke:Separated entries|br|{{if empty|{{{resting_place|}}}|{{{restingplace|}}}}}|{{if empty|{{{resting_place_coordinates|}}}|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}} | label9 = Citizenship | data9 = {{{citizenship|}}} | label11 = [[Political party|Party]] | data11 = {{#switch:{{{party|}}} | = | [[United States Democratic Party|Democrat]] | [[Democratic Party (United States)|Democratic]] | [[Democratic Party (United States)|Democrat]] = [[Democratic Party (United States)|Democratic]] | [[Republican Party (United States)|Republican]] | [[United States Republican Party]] | [[United States Republican Party|Republican]] | [[Republican Party (United States)|Republican Party]] = [[Republican Party (United States)|Republican]] | [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] | [[Conservative Party (UK)|Conservative]] = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] | [[Labour Party (UK)|Labour Party]] | [[Labour Party (UK)|Labour]] = [[Labour Party (UK)|Labour]] | [[Conservative Party of Canada|Conservative Party]] | [[Conservative Party of Canada|Conservative]] = [[Conservative Party of Canada|Conservative]] | [[Liberal Party of Canada|Liberal Party]] | [[Liberal Party of Canada|Liberal]] = [[Liberal Party of Canada|Liberal]] | KMT | Kuomintang | [[KMT]] | [[Kuomintang|KMT]] | [[Kuomintang]] | Kuomintang (KMT) | [[Kuomintang]] (KMT) = [[Kuomintang]] | DPP | [[Democratic Progressive Party|DPP]] | [[Democratic Progressive Party]] = [[Democratic Progressive Party]] | #default = {{{party|}}} }} | label12 = Other political<br />affiliations | data12 = {{if empty|{{{otherparty|}}}|{{{other_party|}}}}} | label13 = Height | data13 = {{#if:{{{height|}}}|{{Infobox person/height|{{{height|}}}}}}} | label14 = Spouse{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{if empty|{{{spouse|}}}|{{{spouses|}}}|{{{spouse(s)|}}}}}|likely=(s)|plural=s}} | data14 = {{if empty|{{{spouse|}}}|{{{spouses|}}}|{{{spouse(s)|}}}}} | label15 = Domestic partner{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{partner|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data15 = {{{partner|}}} | label16 = Relations | data16 = {{{relations|}}} | label17 = Children | data17 = {{{children|}}} | label18 = Parent{{#if:{{{parents|}}}|{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{parents|}}}|likely=(s)|plural=s}}|<!-- -->{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} > 1|s}}}} | data18 = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{#invoke:list|unbulleted|{{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (father)}}|{{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (mother)}}}}}} | label19 = Relatives | data19 = {{{relatives|}}} | label21 = Education | data21 = {{{education|}}} | label22 = [[Alma mater]] | data22 = {{{alma_mater|}}} | label23 = Occupation | data23 = {{{occupation|}}} | label24 = Profession | data24 = {{{profession|}}} | label25 = Known for | data25 = {{{known_for|}}} | label26 = Salary | data26 = {{{salary|}}} | label27 = Cabinet | data27 = {{{cabinet|}}} | label28 = Committees | data28 = {{{committees|}}} | label29 = Portfolio | data29 = {{{portfolio|}}} | label30 = {{#if:{{{mawards|}}}|Civilian awards|Awards}} | data30 = {{{awards|}}} | label31 = {{{blank1}}} | data31 = {{{data1|}}} | label32 = {{{blank2}}} | data32 = {{{data2|}}} | label33 = {{{blank3}}} | data33 = {{{data3|}}} | label34 = {{{blank4}}} | data34 = {{{data4|}}} | label35 = {{{blank5}}} | data35 = {{{data5|}}} | label36 = Signature | data36 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|{{if empty|{{{signature_size|}}}|128x80px}}|class=skin-invert notpageimage|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}}'s signature]]}} | label37 = Website | data37 = {{{website|}}} | label38 = Nickname{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data38 = {{{nickname|}}} | header39 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{service_years|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|Military service}} | label40 = Allegiance | data40 = {{{allegiance|}}} | label41 = {{if empty|{{{branch_label|}}}|Branch/service}} | data41 = {{{branch|}}} | label42 = {{if empty|{{{serviceyears_label|}}}|{{{service_years_label|}}}|Years&nbsp;of service}} | data42 = {{if empty|{{{serviceyears|}}}|{{{service_years|}}}}} | label43 = {{if empty|{{{rank_label|}}}|Rank}} | data43 = {{{rank|}}} | label44 = {{if empty|{{{unit_label|}}}|Unit}} | data44 = {{{unit|}}} | label45 = Commands | data45 = {{{commands|}}} | label46 = {{if empty|{{{battles_label|}}}|Battles/wars}} | data46 = {{{battles|}}} | label47 = {{#if:{{{awards|}}}|Military awards|Awards}} | data47 = {{{mawards|}}} | label48 = {{{military_blank1}}} | data48 = {{{military_data1|}}} | label49 = {{{military_blank2}}} | data49 = {{{military_data2|}}} | label50 = {{{military_blank3}}} | data50 = {{{military_data3|}}} | label51 = {{{military_blank4}}} | data51 = {{{military_data4|}}} | label52 = {{{military_blank5}}} | data52 = {{{military_data5|}}} | data53 = {{{module|}}} | data54 = {{{module2|}}} | data55 = {{{module3|}}} | data56 = {{{module4|}}} | data57 = {{{module5|}}} | data58 = {{{footnotes|}}} | belowstyle = border-top: 1px solid right; | below = <div>{{#if:{{{date|}}}| As of {{{date}}}{{#if:{{{year|}}}|, {{{year}}}}}}}</div>{{#if:{{{source|}}}|Source: [{{{source}}}]}} }}{{#if:{{{pronunciation|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Biography template using pronunciation]]}} }}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{assuming0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{suboffice0|}}}{{{subterm0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with office0]]}} }}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with speaker]]}}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}}}|preview=Page using [[Template:Infobox officeholder]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| regexp1 = 1blankname[%d]* | regexp2 = 1namedata[%d]* | regexp3 = 2blankname[%d]* | regexp4 = 2namedata[%d]* | regexp5 = 3blankname[%d]* | regexp6 = 3namedata[%d]* | regexp7 = 4blankname[%d]* | regexp8 = 4namedata[%d]* | regexp9 = 5blankname[%d]* | regexp10 = 5namedata[%d]* | allegiance | alma_mater | regexp11 = alongside[%d]* | alt | regexp12 = ambassador_from[%d]* | regexp13 = appointed[%d]* | regexp14 = appointer[%d]* | regexp15 = assembly[%d]* | awards | battles | battles_label | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | regexp16 = blank[%d]* | bodyclass | branch | branch_label | cabinet | candidate | caption | categories | regexp17 = chancellor[%d]* | children | citizenship | regexp18 = co%-leader[%d]* | commands | committees | regexp19 = constituency[%d]* | regexp20 = constituency_AM[%d]* | regexp21 = constituency_MP[%d]* | regexp22 = convocation[%d]* | regexp23 = country[%d]* | regexp24 = data[%d]* | date | death_cause | death_date | death_manner | death_place | demo | regexp25 = deputy[%d]* | regexp26 = district[%d]* | education | election_date | embed | father | regexp28 = first[_]?minister[%d]* | footnotes | regexp29 = governor[%d]* | regexp30 = governor_general[%d]* | regexp31 = governor%-general[%d]* | height | honorific_prefix | honorific-prefix | honorific_suffix | honorific-suffix | image | image name | image_name_alt | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | regexp32 = jr/sr[%d]* | regexp33 = jr/sr and state[%d]* | known_for | regexp34 = leader[%d]* | regexp35 = legislature[%d]* | regexp36 = lieutenant[%d]* | regexp37 = lieutenant_governor[%d]* | mainwidth | main_width | regexp38 = majority[%d]* | regexp39 = majority_floor_leader[%d]* | regexp40 = majority_leader[%d]* | regexp41 = majorityleader[%d]* | mawards | regexp42 = military_blank[%d]* | regexp43 = military_data[%d]* | regexp44 = minister[%d]* | regexp45 = minister_from[%d]* | regexp46 = minority_floor_leader[%d]* | regexp47 = minority_leader[%d]* | regexp48 = minorityleader[%d]* | regexp49 = module[%d]* | regexp50 = monarch[%d]* | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | nickname | nocat | regexp51 = nominator[%d]* | nominee | occupation | regexp52 = office[%d]* | opponent | regexp53 = order[%d]* | otherparty | other_party | parents | regexp54 = parliament[%d]* | regexp55 = parliamentary[_]?group[%d]* | partner | party | party_election | portfolio | regexp56 = preceded[%d]* | regexp57 = preceding[%d]* | regexp58 = predecessor[%d]* | regexp59 = premier[%d]* | regexp60 = president[%d]* | regexp61 = prime[_]?minister[%d]* | regexp62 = prior_term[%d]* | profession | pronunciation | rank | rank_label | relations | relatives | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | regexp63 = riding[%d]* | runningmate | running_mate | salary | serviceyears | service_years | serviceyears_label | service_years_label | signature | signature_alt | signature_size | smallimage | smallimage_alt | source | speaker | speaker_office | spouse | spouses | regexp64 = state[%d]* | regexp65 = state_assembly[%d]* | regexp66 = state_delegate[%d]* | regexp67 = state_house[%d]* | regexp68 = state_legislature[%d]* | regexp69 = state_senate[%d]* | regexp70 = status[%d]* | regexp71 = suboffice[%d]* | regexp72 = subterm[%d]* | regexp73 = succeeded[%d]* | regexp74 = succeeding[%d]* | regexp75 = successor[%d]* | regexp76 = taoiseach[%d]* | regexp77 = term[%d]* | regexp78 = term_end[%d]* | regexp79 = term_label[%d]* | regexp80 = term_start[%d]* | regexp81 = termend[%d]* | regexp82 = termlabel[%d]* | regexp83 = termstart[%d]* | regexp84 = title[%d]* | unit | unit_label | regexp85 = vice[_]?governor[%d]* | regexp86 = vice[_]?premier[%d]* | regexp87 = vice[_]?president[%d]* | regexp88 = vice[_]?prime[_]?minister[%d]* | regexp89 = assuming[%d]* | website | width | year }}{{#invoke:Check for deprecated parameters|check | _category = {{main other|[[Category:Pages using infobox officeholder with deprecated parameters|_VALUE_]]}} | _remove = nationality; jr/sr and state; religion; residence; smallimage_alt | mainwidth = main_width | honorific prefix = honorific_prefix | honorific-prefix = honorific_prefix | honorific suffix = honorific_suffix | honorific-suffix = honorific_suffix | image name = image | smallimage = image | width = image_size | imagesize = image_size | appointed = appointer | firstminister = first_minister | majorityleader = majority_leader | minorityleader = minority_leader | parliamentarygroup = parliamentary_group | primeminister = prime_minister | runningmate = running_mate | termlabel = term_label | termend = term_end | termstart = term_start | vicegovernor = vice_governor | vicepresident = vice_president | vicepremier = vice_premier | viceprimeminister = vice_prime_minister | appointed1 = appointer1 | firstminister1 = first_minister1 | majorityleader1 = majority_leader1 | minorityleader1 = minority_leader1 | parliamentarygroup1 = parliamentary_group1 | primeminister1 = prime_minister1 | termlabel1 = term_label1 | termend1 = term_end1 | termstart1 = term_start1 | vicegovernor1 = vice_governor1 | vicepresident1 = vice_president1 | vicepremier1 = vice_premier1 | viceprimeminister1 = vice_prime_minister1 | appointed2 = appointer2 | firstminister2 = first_minister2 | majorityleader2 = majority_leader2 | minorityleader2 = minority_leader2 | parliamentarygroup2 = parliamentary_group2 | primeminister2 = prime_minister2 | termlabel2 = term_label2 | termend2 = term_end2 | termstart2 = term_start2 | vicegovernor2 = vice_governor2 | vicepresident2 = vice_president2 | vicepremier2 = vice_premier2 | viceprimeminister2 = vice_prime_minister2 | appointed3 = appointer3 | firstminister3 = first_minister3 | majorityleader3 = majority_leader3 | minorityleader3 = minority_leader3 | parliamentarygroup3 = parliamentary_group3 | primeminister3 = prime_minister3 | termlabel3 = term_label3 | termend3 = term_end3 | termstart3 = term_start3 | vicegovernor3 = vice_governor3 | vicepresident3 = vice_president3 | vicepremier3 = vice_premier3 | viceprimeminister3 = vice_prime_minister3 | appointed4 = appointer4 | firstminister4 = first_minister4 | majorityleader4 = majority_leader4 | minorityleader4 = minority_leader4 | parliamentarygroup4 = parliamentary_group4 | primeminister4 = prime_minister4 | termlabel4 = term_label4 | termend4 = term_end4 | termstart4 = term_start4 | vicegovernor4 = vice_governor4 | vicepresident4 = vice_president4 | vicepremier4 = vice_premier4 | viceprimeminister4 = vice_prime_minister4 | appointed5 = appointer5 | firstminister5 = first_minister5 | majorityleader5 = majority_leader5 | minorityleader5 = minority_leader5 | parliamentarygroup5 = parliamentary_group5 | primeminister5 = prime_minister5 | termlabel5 = term_label5 | termend5 = term_end5 | termstart5 = term_start5 | vicegovernor5 = vice_governor5 | vicepresident5 = vice_president5 | vicepremier5 = vice_premier5 | viceprimeminister5 = vice_prime_minister5 | appointed6 = appointer6 | firstminister6 = first_minister6 | majorityleader6 = majority_leader6 | minorityleader6 = minority_leader6 | parliamentarygroup6 = parliamentary_group6 | primeminister6 = prime_minister6 | termlabel6 = term_label6 | termend6 = term_end6 | termstart6 = term_start6 | vicegovernor6 = vice_governor6 | vicepresident6 = vice_president6 | vicepremier6 = vice_premier6 | viceprimeminister6 = vice_prime_minister6 | appointed7 = appointer7 | firstminister7 = first_minister7 | majorityleader7 = majority_leader7 | minorityleader7 = minority_leader7 | parliamentarygroup7 = parliamentary_group7 | primeminister7 = prime_minister7 | termlabel7 = term_label7 | termend7 = term_end7 | termstart7 = term_start7 | vicegovernor7 = vice_governor7 | vicepresident7 = vice_president7 | vicepremier7 = vice_premier7 | viceprimeminister7 = vice_prime_minister7 | appointed8 = appointer8 | firstminister8 = first_minister8 | majorityleader8 = majority_leader8 | minorityleader8 = minority_leader8 | parliamentarygroup8 = parliamentary_group8 | primeminister8 = prime_minister8 | termlabel8 = term_label8 | termend8 = term_end8 | termstart8 = term_start8 | vicegovernor8 = vice_governor8 | vicepresident8 = vice_president8 | vicepremier8 = vice_premier8 | viceprimeminister8 = vice_prime_minister8 | appointed9 = appointer9 | firstminister9 = first_minister9 | majorityleader9 = majority_leader9 | minorityleader9 = minority_leader9 | parliamentarygroup9 = parliamentary_group9 | primeminister9 = prime_minister9 | termlabel9 = term_label9 | termend9 = term_end9 | termstart9 = term_start9 | vicegovernor9 = vice_governor9 | vicepresident9 = vice_president9 | vicepremier9 = vice_premier9 | viceprimeminister9 = vice_prime_minister9 | appointed10 = appointer10 | firstminister10 = first_minister10 | majorityleader10 = majority_leader10 | minorityleader10 = minority_leader10 | parliamentarygroup10 = parliamentary_group10 | primeminister10 = prime_minister10 | termlabel10 = term_label10 | termend10 = term_end10 | termstart10 = term_start10 | vicegovernor10 = vice_governor10 | vicepresident10 = vice_president10 | vicepremier10 = vice_premier10 | viceprimeminister10 = vice_prime_minister10 | appointed11 = appointer11 | firstminister11 = first_minister11 | majorityleader11 = majority_leader11 | minorityleader11 = minority_leader11 | parliamentarygroup11 = parliamentary_group11 | primeminister11 = prime_minister11 | termlabel11 = term_label11 | termend11 = term_end11 | termstart11 = term_start11 | vicegovernor11 = vice_governor11 | vicepresident11 = vice_president11 | vicepremier11 = vice_premier11 | viceprimeminister11 = vice_prime_minister11 | appointed12 = appointer12 | firstminister12 = first_minister12 | majorityleader12 = majority_leader12 | minorityleader12 = minority_leader12 | parliamentarygroup12 = parliamentary_group12 | primeminister12 = prime_minister12 | termlabel12 = term_label12 | termend12 = term_end12 | termstart12 = term_start12 | vicegovernor12 = vice_governor12 | vicepresident12 = vice_president12 | vicepremier12 = vice_premier12 | viceprimeminister12 = vice_prime_minister12 | appointed13 = appointer13 | firstminister13 = first_minister13 | majorityleader13 = majority_leader13 | minorityleader13 = minority_leader13 | parliamentarygroup13 = parliamentary_group13 | primeminister13 = prime_minister13 | termlabel13 = term_label13 | termend13 = term_end13 | termstart13 = term_start13 | vicegovernor13 = vice_governor13 | vicepresident13 = vice_president13 | vicepremier13 = vice_premier13 | viceprimeminister13 = vice_prime_minister13 | appointed14 = appointer14 | firstminister14 = first_minister14 | majorityleader14 = majority_leader14 | minorityleader14 = minority_leader14 | parliamentarygroup14 = parliamentary_group14 | primeminister14 = prime_minister14 | termlabel14 = term_label14 | termend14 = term_end14 | termstart14 = term_start14 | vicegovernor14 = vice_governor14 | vicepresident14 = vice_president14 | vicepremier14 = vice_premier14 | viceprimeminister14 = vice_prime_minister14 | appointed15 = appointer15 | firstminister15 = first_minister15 | majorityleader15 = majority_leader15 | minorityleader15 = minority_leader15 | parliamentarygroup15 = parliamentary_group15 | primeminister15 = prime_minister15 | termlabel15 = term_label15 | termend15 = term_end15 | termstart15 = term_start15 | vicegovernor15 = vice_governor15 | vicepresident15 = vice_president15 | vicepremier15 = vice_premier15 | viceprimeminister15 = vice_prime_minister15 | appointed16 = appointer16 | firstminister16 = first_minister16 | majorityleader16 = majority_leader16 | minorityleader16 = minority_leader16 | parliamentarygroup16 = parliamentary_group16 | primeminister16 = prime_minister16 | termlabel16 = term_label16 | termend16 = term_end16 | termstart16 = term_start16 | vicegovernor16 = vice_governor16 | vicepresident16 = vice_president16 | vicepremier16 = vice_premier16 | viceprimeminister16 = vice_prime_minister16 | birthname = birth_name | death_manner = death_cause | restingplace = resting_place | restingplacecoordinates = resting_place_coordinates | otherparty = other_party | spouses = spouse | spouse(s) = spouse | serviceyears_label = service_years_label | serviceyears = service_years }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 2y1kw50iwdxdxkwlrw9k4gfw2t5oysn 5543026 5543017 2026-04-21T20:05:51Z Buli 2648 5543026 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox/песок|infoboxTemplate | bodyclass = vcard {{{bodyclass|}}} | bodystyle = {{#if:{{{mainwidth|}}}{{{main_width|}}}|width: {{if empty|{{{main_width|}}}{{{mainwidth}}}}}}} | child = {{lc:{{{embed}}}}} | abovestyle = font-size: 100%; | above = {{#if:{{{honorific prefix|}}}{{{honorific_prefix|}}}{{{honorific-prefix|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific prefix|}}}|{{{honorific_prefix|}}}|{{{honorific-prefix}}}}}</div>}}<!-- --><div class="fn" style="font-size:125%;">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div><!-- -->{{#if:{{{honorific suffix|}}}{{{honorific_suffix|}}}{{{honorific-suffix|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific suffix|}}}|{{{honorific_suffix|}}}|{{{honorific-suffix}}}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|<div class="nickname" lang="{{{native_name_lang}}}">}}{{{native_name}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|</div>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{image name|}}}|{{{smallimage|}}}|{{{image|}}}}}|size={{if empty|{{{width|}}}|{{{imagesize|}}}|{{{image_size|}}}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | captionstyle = line-height:normal;padding-top:0.2em; | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = color: #202122; {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|background:#eee|background:lavender}} | data1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer2|}}}|{{{appointed2|}}}}} | assembly = {{{assembly2|}}} | assuming = {{{assuming2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_MP2|}}}}} | constituency = {{{constituency2|}}} | convocation = {{{convocation2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister2|}}}|{{{first_minister2|}}}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader2|}}}|{{{majority_leader2|}}}}} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader2|}}}|{{{minority_leader2|}}}}} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup2|}}}|{{{parliamentary_group2|}}}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister2|}}}|{{{prime_minister2|}}}}} | riding = {{{riding2|}}} | speaker = {{{speaker|}}} | speaker_office = {{{speaker_office|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}} | suboffice = {{{suboffice|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label2|}}}|{{{termlabel2|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend2|}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart2|}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor2|}}}|{{{vice_governor2|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident2|}}}|{{{vice_president2|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier2|}}}|{{{vice_premier2|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister2|}}}|{{{vice_prime_minister2|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}}}}}<!-- -->{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname|}}} | 1namedata = {{{1namedata|}}} | 2blankname = {{{2blankname|}}} | 2namedata = {{{2namedata|}}} | 3blankname = {{{3blankname|}}} | 3namedata = {{{3namedata|}}} | 4blankname = {{{4blankname|}}} | 4namedata = {{{4namedata|}}} | 5blankname = {{{5blankname|}}} | 5namedata = {{{5namedata|}}} | alongside = {{{alongside|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer|}}}|{{{appointed|}}}}} | assembly = {{{assembly|}}} | assuming = {{{assuming|}}} | candidate = {{{candidate|}}} | chancellor = {{{chancellor|}}} | co-leader = {{{co-leader|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM|}}}|{{{constituency_MP|}}}}} | constituency = {{{constituency|}}} | convocation = {{{convocation|}}} | country = {{{country|}}} | deputy = {{{deputy|}}} | district = {{{district|}}} | election_date = {{{election_date|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister|}}}|{{{first_minister|}}}}} | governor-general = {{{governor-general|}}} | governor_general = {{{governor_general|}}} | governor = {{{governor|}}} | incumbent = {{{incumbent|}}} | jr/sr = {{{jr/sr|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}} | leader = {{{leader|}}} | legislature = {{{legislature|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}} | lieutenant = {{{lieutenant|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader|}}}|{{{majority_leader|}}}}} | majority = {{{majority|}}} | minister = {{{minister|}}} | minister_from = {{{minister_from|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader|}}}|{{{minority_leader|}}}}} | monarch = {{{monarch|}}} | nominator = {{{nominator|}}} | nominee = {{{nominee|}}} | office = {{{office|}}} | opponent = {{{opponent|}}} | order = {{{order|}}} | parliament = {{{parliament|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup|}}}|{{{parliamentary_group|}}}}} | party_election = {{{party_election|}}} | predecessor = {{{predecessor|}}} | preceding = {{{preceding|}}} | preceded = {{{preceded|}}} | premier = {{{premier|}}} | president = {{{president|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister|}}}|{{{prime_minister|}}}}} | riding = {{{riding|}}} | runningmate = {{if empty|{{{runningmate|}}}|{{{running_mate|}}}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | status = {{{status|}}} | suboffice = {{{suboffice|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}} | succeeded = {{{succeeded|}}} | succeeding = {{{succeeding|}}} | successor = {{{successor|}}} | taoiseach = {{{taoiseach|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label|}}}|{{{termlabel|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend|}}}|{{{term_end|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart|}}}|{{{term_start|}}}}} | term = {{{term|}}} | title = {{{title|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor|}}}|{{{vice_governor|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident|}}}|{{{vice_president|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier|}}}|{{{vice_premier|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister|}}}|{{{vice_prime_minister|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname1|}}} | 1namedata = {{{1namedata1|}}} | 2blankname = {{{2blankname1|}}} | 2namedata = {{{2namedata1|}}} | 3blankname = {{{3blankname1|}}} | 3namedata = {{{3namedata1|}}} | 4blankname = {{{4blankname1|}}} | 4namedata = {{{4namedata1|}}} | 5blankname = {{{5blankname1|}}} | 5namedata = {{{5namedata1|}}} | alongside = {{{alongside1|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer1|}}}|{{{appointed1|}}}}} | assembly = {{{assembly1|}}} | assuming = {{{assuming1|}}} | chancellor = {{{chancellor1|}}} | co-leader = {{{co-leader1|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM1|}}}|{{{constituency_MP1|}}}}} | constituency = {{{constituency1|}}} | convocation = {{{convocation1|}}} | country = {{{country1|}}} | deputy = {{{deputy1|}}} | district = {{{district1|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister1|}}}|{{{first_minister1|}}}}} | governor-general = {{{governor-general1|}}} | governor_general = {{{governor_general1|}}} | governor = {{{governor1|}}} | jr/sr = {{{jr/sr1|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}} | leader = {{{leader1|}}} | legislature = {{{legislature1|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}} | lieutenant = {{{lieutenant1|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}} | minister_from = {{{minister_from1|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader1|}}}|{{{majority_leader1|}}}}} | majority = {{{majority1|}}} | minister = {{{minister1|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader1|}}}|{{{minority_leader1|}}}}} | monarch = {{{monarch1|}}} | nominator = {{{nominator1|}}} | office = {{{office1|}}} | order = {{{order1|}}} | parliament = {{{parliament1|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup1|}}}|{{{parliamentary_group1|}}}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | preceding = {{{preceding1|}}} | preceded = {{{preceded1|}}} | premier = {{{premier1|}}} | president = {{{president1|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister1|}}}|{{{prime_minister1|}}}}} | riding = {{{riding1|}}} | state_assembly = {{{state_assembly1|}}} | state_delegate = {{{state_delegate1|}}} | state_house = {{{state_house1|}}} | state_legislature = {{{state_legislature1|}}} | state_senate = {{{state_senate1|}}} | state = {{{state1|}}} | status = {{{status1|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm1|}}}}} | suboffice = {{{suboffice1|}}} | succeeded = {{{succeeded1|}}} | succeeding = {{{succeeding1|}}} | successor = {{{successor1|}}} | taoiseach = {{{taoiseach1|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label1|}}}|{{{termlabel1|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend1|}}}|{{{term_end1|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart1|}}}|{{{term_start1|}}}}} | term = {{{term1|}}} | title = {{{title1|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor1|}}}|{{{vice_governor1|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident1|}}}|{{{vice_president1|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier1|}}}|{{{vice_premier1|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister1|}}}|{{{vice_prime_minister1|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term1|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer2|}}}|{{{appointed2|}}}}} | assembly = {{{assembly2|}}} | assuming = {{{assuming2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_MP2|}}}}} | constituency = {{{constituency2|}}} | convocation = {{{convocation2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister2|}}}|{{{first_minister2|}}}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader2|}}}|{{{majority_leader2|}}}}} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader2|}}}|{{{minority_leader2|}}}}} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup2|}}}|{{{parliamentary_group2|}}}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister2|}}}|{{{prime_minister2|}}}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | status = {{{status2|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm2|}}}}} | suboffice = {{{suboffice2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label2|}}}|{{{termlabel2|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend2|}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart2|}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor2|}}}|{{{vice_governor2|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident2|}}}|{{{vice_president2|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier2|}}}|{{{vice_premier2|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister2|}}}|{{{vice_prime_minister2|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer3|}}}|{{{appointed3|}}}}} | assembly = {{{assembly3|}}} | assuming = {{{assuming3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM3|}}}|{{{constituency_MP3|}}}}} | constituency = {{{constituency3|}}} | convocation = {{{convocation3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister3|}}}|{{{first_minister3|}}}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader3|}}}|{{{majority_leader3|}}}}} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader3|}}}|{{{minority_leader3|}}}}} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup3|}}}|{{{parliamentary_group3|}}}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister3|}}}|{{{prime_minister3|}}}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | status = {{{status3|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm3|}}}}} | suboffice = {{{suboffice3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label3|}}}|{{{termlabel3|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend3|}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart3|}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor3|}}}|{{{vice_governor3|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident3|}}}|{{{vice_president3|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier3|}}}|{{{vice_premier3|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister3|}}}|{{{vice_prime_minister3|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname4|}}} | 1namedata = {{{1namedata4|}}} | 2blankname = {{{2blankname4|}}} | 2namedata = {{{2namedata4|}}} | 3blankname = {{{3blankname4|}}} | 3namedata = {{{3namedata4|}}} | 4blankname = {{{4blankname4|}}} | 4namedata = {{{4namedata4|}}} | 5blankname = {{{5blankname4|}}} | 5namedata = {{{5namedata4|}}} | alongside = {{{alongside4|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer4|}}}|{{{appointed4|}}}}} | assembly = {{{assembly4|}}} | assuming = {{{assuming4|}}} | chancellor = {{{chancellor4|}}} | co-leader = {{{co-leader4|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM4|}}}|{{{constituency_MP4|}}}}} | constituency = {{{constituency4|}}} | convocation = {{{convocation4|}}} | country = {{{country4|}}} | deputy = {{{deputy4|}}} | district = {{{district4|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister4|}}}|{{{first_minister4|}}}}} | governor-general = {{{governor-general4|}}} | governor_general = {{{governor_general4|}}} | governor = {{{governor4|}}} | jr/sr = {{{jr/sr4|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}} | leader = {{{leader4|}}} | legislature = {{{legislature4|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}} | lieutenant = {{{lieutenant4|}}} | minister_from = {{{minister_from4|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader4|}}}|{{{majority_leader4|}}}}} | majority = {{{majority4|}}} | minister = {{{minister4|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader4|}}}|{{{minority_leader4|}}}}} | monarch = {{{monarch4|}}} | nominator = {{{nominator4|}}} | office = {{{office4|}}} | order = {{{order4|}}} | parliament = {{{parliament4|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup4|}}}|{{{parliamentary_group4|}}}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | preceding = {{{preceding4|}}} | preceded = {{{preceded4|}}} | premier = {{{premier4|}}} | president = {{{president4|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister4|}}}|{{{prime_minister4|}}}}} | riding = {{{riding4|}}} | state_assembly = {{{state_assembly4|}}} | state_delegate = {{{state_delegate4|}}} | state_house = {{{state_house4|}}} | state_legislature = {{{state_legislature4|}}} | state_senate = {{{state_senate4|}}} | state = {{{state4|}}} | status = {{{status4|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm4|}}}}} | suboffice = {{{suboffice4|}}} | succeeded = {{{succeeded4|}}} | succeeding = {{{succeeding4|}}} | successor = {{{successor4|}}} | taoiseach = {{{taoiseach4|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label4|}}}|{{{termlabel4|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend4|}}}|{{{term_end4|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart4|}}}|{{{term_start4|}}}}} | term = {{{term4|}}} | title = {{{title4|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor4|}}}|{{{vice_governor4|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident4|}}}|{{{vice_president4|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier4|}}}|{{{vice_premier4|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister4|}}}|{{{vice_prime_minister4|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term4|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname5|}}} | 1namedata = {{{1namedata5|}}} | 2blankname = {{{2blankname5|}}} | 2namedata = {{{2namedata5|}}} | 3blankname = {{{3blankname5|}}} | 3namedata = {{{3namedata5|}}} | 4blankname = {{{4blankname5|}}} | 4namedata = {{{4namedata5|}}} | 5blankname = {{{5blankname5|}}} | 5namedata = {{{5namedata5|}}} | alongside = {{{alongside5|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer5|}}}|{{{appointed5|}}}}} | assembly = {{{assembly5|}}} | assuming = {{{assuming5|}}} | chancellor = {{{chancellor5|}}} | co-leader = {{{co-leader5|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM5|}}}|{{{constituency_MP5|}}}}} | constituency = {{{constituency5|}}} | convocation = {{{convocation5|}}} | country = {{{country5|}}} | deputy = {{{deputy5|}}} | district = {{{district5|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister5|}}}|{{{first_minister5|}}}}} | governor-general = {{{governor-general5|}}} | governor_general = {{{governor_general5|}}} | governor = {{{governor5|}}} | jr/sr = {{{jr/sr5|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}} | leader = {{{leader5|}}} | legislature = {{{legislature5|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}} | lieutenant = {{{lieutenant5|}}} | minister_from = {{{minister_from5|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader5|}}}|{{{majority_leader5|}}}}} | majority = {{{majority5|}}} | minister = {{{minister5|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader5|}}}|{{{minority_leader5|}}}}} | monarch = {{{monarch5|}}} | nominator = {{{nominator5|}}} | office = {{{office5|}}} | order = {{{order5|}}} | parliament = {{{parliament5|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup5|}}}|{{{parliamentary_group5|}}}}} | predecessor = {{{predecessor5|}}} | preceding = {{{preceding5|}}} | preceded = {{{preceded5|}}} | premier = {{{premier5|}}} | president = {{{president5|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister5|}}}|{{{prime_minister5|}}}}} | riding = {{{riding5|}}} | state_assembly = {{{state_assembly5|}}} | state_delegate = {{{state_delegate5|}}} | state_house = {{{state_house5|}}} | state_legislature = {{{state_legislature5|}}} | state_senate = {{{state_senate5|}}} | state = {{{state5|}}} | status = {{{status5|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm5|}}}}} | suboffice = {{{suboffice5|}}} | succeeded = {{{succeeded5|}}} | succeeding = {{{succeeding5|}}} | successor = {{{successor5|}}} | taoiseach = {{{taoiseach5|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label5|}}}|{{{termlabel5|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend5|}}}|{{{term_end5|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart5|}}}|{{{term_start5|}}}}} | term = {{{term5|}}} | title = {{{title5|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor5|}}}|{{{vice_governor5|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident5|}}}|{{{vice_president5|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier5|}}}|{{{vice_premier5|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister5|}}}|{{{vice_prime_minister5|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term5|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname6|}}} | 1namedata = {{{1namedata6|}}} | 2blankname = {{{2blankname6|}}} | 2namedata = {{{2namedata6|}}} | 3blankname = {{{3blankname6|}}} | 3namedata = {{{3namedata6|}}} | 4blankname = {{{4blankname6|}}} | 4namedata = {{{4namedata6|}}} | 5blankname = {{{5blankname6|}}} | 5namedata = {{{5namedata6|}}} | alongside = {{{alongside6|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer6|}}}|{{{appointed6|}}}}} | assembly = {{{assembly6|}}} | assuming = {{{assuming6|}}} | chancellor = {{{chancellor6|}}} | co-leader = {{{co-leader6|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM6|}}}|{{{constituency_MP6|}}}}} | constituency = {{{constituency6|}}} | convocation = {{{convocation6|}}} | country = {{{country6|}}} | deputy = {{{deputy6|}}} | district = {{{district6|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister6|}}}|{{{first_minister6|}}}}} | governor-general = {{{governor-general6|}}} | governor_general = {{{governor_general6|}}} | governor = {{{governor6|}}} | jr/sr = {{{jr/sr6|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}} | leader = {{{leader6|}}} | legislature = {{{legislature6|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}} | lieutenant = {{{lieutenant6|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}} | minister_from = {{{minister_from6|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader6|}}}|{{{majority_leader6|}}}}} | majority = {{{majority6|}}} | minister = {{{minister6|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader6|}}}|{{{minority_leader6|}}}}} | monarch = {{{monarch6|}}} | nominator = {{{nominator6|}}} | office = {{{office6|}}} | order = {{{order6|}}} | parliament = {{{parliament6|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup6|}}}|{{{parliamentary_group6|}}}}} | predecessor = {{{predecessor6|}}} | preceding = {{{preceding6|}}} | preceded = {{{preceded6|}}} | premier = {{{premier6|}}} | president = {{{president6|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister6|}}}|{{{prime_minister6|}}}}} | riding = {{{riding6|}}} | state_assembly = {{{state_assembly6|}}} | state_delegate = {{{state_delegate6|}}} | state_house = {{{state_house6|}}} | state_legislature = {{{state_legislature6|}}} | state_senate = {{{state_senate6|}}} | state = {{{state6|}}} | status = {{{status6|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm6|}}}}} | suboffice = {{{suboffice6|}}} | succeeded = {{{succeeded6|}}} | succeeding = {{{succeeding6|}}} | successor = {{{successor6|}}} | taoiseach = {{{taoiseach6|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label6|}}}|{{{termlabel6|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend6|}}}|{{{term_end6|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart6|}}}|{{{term_start6|}}}}} | term = {{{term6|}}} | title = {{{title6|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor6|}}}|{{{vice_governor6|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident6|}}}|{{{vice_president6|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier6|}}}|{{{vice_premier6|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister6|}}}|{{{vice_prime_minister6|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term6|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname7|}}} | 1namedata = {{{1namedata7|}}} | 2blankname = {{{2blankname7|}}} | 2namedata = {{{2namedata7|}}} | 3blankname = {{{3blankname7|}}} | 3namedata = {{{3namedata7|}}} | 4blankname = {{{4blankname7|}}} | 4namedata = {{{4namedata7|}}} | 5blankname = {{{5blankname7|}}} | 5namedata = {{{5namedata7|}}} | alongside = {{{alongside7|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer7|}}}|{{{appointed7|}}}}} | assembly = {{{assembly7|}}} | assuming = {{{assuming7|}}} | chancellor = {{{chancellor7|}}} | co-leader = {{{co-leader7|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM7|}}}|{{{constituency_MP7|}}}}} | constituency = {{{constituency7|}}} | convocation = {{{convocation7|}}} | country = {{{country7|}}} | deputy = {{{deputy7|}}} | district = {{{district7|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister7|}}}|{{{first_minister7|}}}}} | governor-general = {{{governor-general7|}}} | governor_general = {{{governor_general7|}}} | governor = {{{governor7|}}} | jr/sr = {{{jr/sr7|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}} | leader = {{{leader7|}}} | legislature = {{{legislature7|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}} | lieutenant = {{{lieutenant7|}}} | minister_from = {{{minister_from7|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader7|}}}|{{{majority_leader7|}}}}} | majority = {{{majority7|}}} | minister = {{{minister7|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader7|}}}|{{{minority_leader7|}}}}} | monarch = {{{monarch7|}}} | nominator = {{{nominator7|}}} | office = {{{office7|}}} | order = {{{order7|}}} | parliament = {{{parliament7|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup7|}}}|{{{parliamentary_group7|}}}}} | predecessor = {{{predecessor7|}}} | preceding = {{{preceding7|}}} | preceded = {{{preceded7|}}} | premier = {{{premier7|}}} | president = {{{president7|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister7|}}}|{{{prime_minister7|}}}}} | riding = {{{riding7|}}} | state_assembly = {{{state_assembly7|}}} | state_delegate = {{{state_delegate7|}}} | state_house = {{{state_house7|}}} | state_legislature = {{{state_legislature7|}}} | state_senate = {{{state_senate7|}}} | state = {{{state7|}}} | status = {{{status7|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm7|}}}}} | suboffice = {{{suboffice7|}}} | succeeded = {{{succeeded7|}}} | succeeding = {{{succeeding7|}}} | successor = {{{successor7|}}} | taoiseach = {{{taoiseach7|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label7|}}}|{{{termlabel7|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend7|}}}|{{{term_end7|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart7|}}}|{{{term_start7|}}}}} | term = {{{term7|}}} | title = {{{title7|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor7|}}}|{{{vice_governor7|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident7|}}}|{{{vice_president7|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier7|}}}|{{{vice_premier7|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister7|}}}|{{{vice_prime_minister7|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term7|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname8|}}} | 1namedata = {{{1namedata8|}}} | 2blankname = {{{2blankname8|}}} | 2namedata = {{{2namedata8|}}} | 3blankname = {{{3blankname8|}}} | 3namedata = {{{3namedata8|}}} | 4blankname = {{{4blankname8|}}} | 4namedata = {{{4namedata8|}}} | 5blankname = {{{5blankname8|}}} | 5namedata = {{{5namedata8|}}} | alongside = {{{alongside8|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer8|}}}|{{{appointed8|}}}}} | assembly = {{{assembly8|}}} | assuming = {{{assuming8|}}} | chancellor = {{{chancellor8|}}} | co-leader = {{{co-leader8|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM8|}}}|{{{constituency_MP8|}}}}} | constituency = {{{constituency8|}}} | convocation = {{{convocation8|}}} | country = {{{country8|}}} | deputy = {{{deputy8|}}} | district = {{{district8|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister8|}}}|{{{first_minister8|}}}}} | governor-general = {{{governor-general8|}}} | governor_general = {{{governor_general8|}}} | governor = {{{governor8|}}} | jr/sr = {{{jr/sr8|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}} | leader = {{{leader8|}}} | legislature = {{{legislature8|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}} | lieutenant = {{{lieutenant8|}}} | minister_from = {{{minister_from8|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader8|}}}|{{{majority_leader8|}}}}} | majority = {{{majority8|}}} | minister = {{{minister8|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader8|}}}|{{{minority_leader8|}}}}} | monarch = {{{monarch8|}}} | nominator = {{{nominator8|}}} | office = {{{office8|}}} | order = {{{order8|}}} | parliament = {{{parliament8|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup8|}}}|{{{parliamentary_group8|}}}}} | predecessor = {{{predecessor8|}}} | preceding = {{{preceding8|}}} | preceded = {{{preceded8|}}} | premier = {{{premier8|}}} | president = {{{president8|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister8|}}}|{{{prime_minister8|}}}}} | riding = {{{riding8|}}} | state_assembly = {{{state_assembly8|}}} | state_delegate = {{{state_delegate8|}}} | state_house = {{{state_house8|}}} | state_legislature = {{{state_legislature8|}}} | state_senate = {{{state_senate8|}}} | state = {{{state8|}}} | status = {{{status8|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm8|}}}}} | suboffice = {{{suboffice8|}}} | succeeded = {{{succeeded8|}}} | succeeding = {{{succeeding8|}}} | successor = {{{successor8|}}} | taoiseach = {{{taoiseach8|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label8|}}}|{{{termlabel8|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend8|}}}|{{{term_end8|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart8|}}}|{{{term_start8|}}}}} | term = {{{term8|}}} | title = {{{title8|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor8|}}}|{{{vice_governor8|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident8|}}}|{{{vice_president8|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier8|}}}|{{{vice_premier8|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister8|}}}|{{{vice_prime_minister8|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term8|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname9|}}} | 1namedata = {{{1namedata9|}}} | 2blankname = {{{2blankname9|}}} | 2namedata = {{{2namedata9|}}} | 3blankname = {{{3blankname9|}}} | 3namedata = {{{3namedata9|}}} | 4blankname = {{{4blankname9|}}} | 4namedata = {{{4namedata9|}}} | 5blankname = {{{5blankname9|}}} | 5namedata = {{{5namedata9|}}} | alongside = {{{alongside9|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer9|}}}|{{{appointed9|}}}}} | assembly = {{{assembly9|}}} | assuming = {{{assuming9|}}} | chancellor = {{{chancellor9|}}} | co-leader = {{{co-leader9|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM9|}}}|{{{constituency_MP9|}}}}} | constituency = {{{constituency9|}}} | convocation = {{{convocation9|}}} | country = {{{country9|}}} | deputy = {{{deputy9|}}} | district = {{{district9|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister9|}}}|{{{first_minister9|}}}}} | governor-general = {{{governor-general9|}}} | governor_general = {{{governor_general9|}}} | governor = {{{governor9|}}} | jr/sr = {{{jr/sr9|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}} | leader = {{{leader9|}}} | legislature = {{{legislature9|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}} | lieutenant = {{{lieutenant9|}}} | minister_from = {{{minister_from9|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader9|}}}|{{{majority_leader9|}}}}} | majority = {{{majority9|}}} | minister = {{{minister9|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader9|}}}|{{{minority_leader9|}}}}} | monarch = {{{monarch9|}}} | nominator = {{{nominator9|}}} | office = {{{office9|}}} | order = {{{order9|}}} | parliament = {{{parliament9|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup9|}}}|{{{parliamentary_group9|}}}}} | predecessor = {{{predecessor9|}}} | preceding = {{{preceding9|}}} | preceded = {{{preceded9|}}} | premier = {{{premier9|}}} | president = {{{president9|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister9|}}}|{{{prime_minister9|}}}}} | riding = {{{riding9|}}} | state_assembly = {{{state_assembly9|}}} | state_delegate = {{{state_delegate9|}}} | state_house = {{{state_house9|}}} | state_legislature = {{{state_legislature9|}}} | state_senate = {{{state_senate9|}}} | state = {{{state9|}}} | status = {{{status9|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm9|}}}}} | suboffice = {{{suboffice9|}}} | succeeded = {{{succeeded9|}}} | succeeding = {{{succeeding9|}}} | successor = {{{successor9|}}} | taoiseach = {{{taoiseach9|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label9|}}}|{{{termlabel9|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend9|}}}|{{{term_end9|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart9|}}}|{{{term_start9|}}}}} | term = {{{term9|}}} | title = {{{title9|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor9|}}}|{{{vice_governor9|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident9|}}}|{{{vice_president9|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier9|}}}|{{{vice_premier9|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister9|}}}|{{{vice_prime_minister9|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term9|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname10|}}} | 1namedata = {{{1namedata10|}}} | 2blankname = {{{2blankname10|}}} | 2namedata = {{{2namedata10|}}} | 3blankname = {{{3blankname10|}}} | 3namedata = {{{3namedata10|}}} | 4blankname = {{{4blankname10|}}} | 4namedata = {{{4namedata10|}}} | 5blankname = {{{5blankname10|}}} | 5namedata = {{{5namedata10|}}} | alongside = {{{alongside10|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer10|}}}|{{{appointed10|}}}}} | assembly = {{{assembly10|}}} | assuming = {{{assuming10|}}} | chancellor = {{{chancellor10|}}} | co-leader = {{{co-leader10|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM10|}}}|{{{constituency_MP10|}}}}} | constituency = {{{constituency10|}}} | convocation = {{{convocation10|}}} | country = {{{country10|}}} | deputy = {{{deputy10|}}} | district = {{{district10|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister10|}}}|{{{first_minister10|}}}}} | governor-general = {{{governor-general10|}}} | governor_general = {{{governor_general10|}}} | governor = {{{governor10|}}} | jr/sr = {{{jr/sr10|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}} | leader = {{{leader10|}}} | legislature = {{{legislature10|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}} | lieutenant = {{{lieutenant10|}}} | minister_from = {{{minister_from10|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader10|}}}|{{{majority_leader10|}}}}} | majority = {{{majority10|}}} | minister = {{{minister10|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader10|}}}|{{{minority_leader10|}}}}} | monarch = {{{monarch10|}}} | nominator = {{{nominator10|}}} | office = {{{office10|}}} | order = {{{order10|}}} | parliament = {{{parliament10|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup10|}}}|{{{parliamentary_group10|}}}}} | predecessor = {{{predecessor10|}}} | preceding = {{{preceding10|}}} | preceded = {{{preceded10|}}} | premier = {{{premier10|}}} | president = {{{president10|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister10|}}}|{{{prime_minister10|}}}}} | riding = {{{riding10|}}} | state_assembly = {{{state_assembly10|}}} | state_delegate = {{{state_delegate10|}}} | state_house = {{{state_house10|}}} | state_legislature = {{{state_legislature10|}}} | state_senate = {{{state_senate10|}}} | state = {{{state10|}}} | status = {{{status10|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm10|}}}}} | suboffice = {{{suboffice10|}}} | succeeded = {{{succeeded10|}}} | succeeding = {{{succeeding10|}}} | successor = {{{successor10|}}} | taoiseach = {{{taoiseach10|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label10|}}}|{{{termlabel10|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend10|}}}|{{{term_end10|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart10|}}}|{{{term_start10|}}}}} | term = {{{term10|}}} | title = {{{title10|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor10|}}}|{{{vice_governor10|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident10|}}}|{{{vice_president10|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier10|}}}|{{{vice_premier10|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister10|}}}|{{{vice_prime_minister10|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term10|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname11|}}} | 1namedata = {{{1namedata11|}}} | 2blankname = {{{2blankname11|}}} | 2namedata = {{{2namedata11|}}} | 3blankname = {{{3blankname11|}}} | 3namedata = {{{3namedata11|}}} | 4blankname = {{{4blankname11|}}} | 4namedata = {{{4namedata11|}}} | 5blankname = {{{5blankname11|}}} | 5namedata = {{{5namedata11|}}} | alongside = {{{alongside11|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer11|}}}|{{{appointed11|}}}}} | assembly = {{{assembly11|}}} | assuming = {{{assuming11|}}} | chancellor = {{{chancellor11|}}} | co-leader = {{{co-leader11|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM11|}}}|{{{constituency_MP11|}}}}} | constituency = {{{constituency11|}}} | convocation = {{{convocation11|}}} | country = {{{country11|}}} | deputy = {{{deputy11|}}} | district = {{{district11|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister11|}}}|{{{first_minister11|}}}}} | governor-general = {{{governor-general11|}}} | governor_general = {{{governor_general11|}}} | governor = {{{governor11|}}} | jr/sr = {{{jr/sr11|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}} | leader = {{{leader11|}}} | legislature = {{{legislature11|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}} | lieutenant = {{{lieutenant11|}}} | minister_from = {{{minister_from11|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader11|}}}|{{{majority_leader11|}}}}} | majority = {{{majority11|}}} | minister = {{{minister11|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader11|}}}|{{{minority_leader11|}}}}} | monarch = {{{monarch11|}}} | nominator = {{{nominator11|}}} | office = {{{office11|}}} | order = {{{order11|}}} | parliament = {{{parliament11|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup11|}}}|{{{parliamentary_group11|}}}}} | predecessor = {{{predecessor11|}}} | preceding = {{{preceding11|}}} | preceded = {{{preceded11|}}} | premier = {{{premier11|}}} | president = {{{president11|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister11|}}}|{{{prime_minister11|}}}}} | riding = {{{riding11|}}} | state_assembly = {{{state_assembly11|}}} | state_delegate = {{{state_delegate11|}}} | state_house = {{{state_house11|}}} | state_legislature = {{{state_legislature11|}}} | state_senate = {{{state_senate11|}}} | state = {{{state11|}}} | status = {{{status11|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm11|}}}}} | suboffice = {{{suboffice11|}}} | succeeded = {{{succeeded11|}}} | succeeding = {{{succeeding11|}}} | successor = {{{successor11|}}} | taoiseach = {{{taoiseach11|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label11|}}}|{{{termlabel11|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend11|}}}|{{{term_end11|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart11|}}}|{{{term_start11|}}}}} | term = {{{term11|}}} | title = {{{title11|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor11|}}}|{{{vice_governor11|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident11|}}}|{{{vice_president11|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier11|}}}|{{{vice_premier11|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister11|}}}|{{{vice_prime_minister11|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term11|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname12|}}} | 1namedata = {{{1namedata12|}}} | 2blankname = {{{2blankname12|}}} | 2namedata = {{{2namedata12|}}} | 3blankname = {{{3blankname12|}}} | 3namedata = {{{3namedata12|}}} | 4blankname = {{{4blankname12|}}} | 4namedata = {{{4namedata12|}}} | 5blankname = {{{5blankname12|}}} | 5namedata = {{{5namedata12|}}} | alongside = {{{alongside12|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer12|}}}|{{{appointed12|}}}}} | assembly = {{{assembly12|}}} | assuming = {{{assuming12|}}} | chancellor = {{{chancellor12|}}} | co-leader = {{{co-leader12|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM12|}}}|{{{constituency_MP12|}}}}} | constituency = {{{constituency12|}}} | convocation = {{{convocation12|}}} | country = {{{country12|}}} | deputy = {{{deputy12|}}} | district = {{{district12|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister12|}}}|{{{first_minister12|}}}}} | governor-general = {{{governor-general12|}}} | governor_general = {{{governor_general12|}}} | governor = {{{governor12|}}} | jr/sr = {{{jr/sr12|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}} | leader = {{{leader12|}}} | legislature = {{{legislature12|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}} | lieutenant = {{{lieutenant12|}}} | minister_from = {{{minister_from12|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader12|}}}|{{{majority_leader12|}}}}} | majority = {{{majority12|}}} | minister = {{{minister12|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader12|}}}|{{{minority_leader12|}}}}} | monarch = {{{monarch12|}}} | nominator = {{{nominator12|}}} | office = {{{office12|}}} | order = {{{order12|}}} | parliament = {{{parliament12|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup12|}}}|{{{parliamentary_group12|}}}}} | predecessor = {{{predecessor12|}}} | preceding = {{{preceding12|}}} | preceded = {{{preceded12|}}} | premier = {{{premier12|}}} | president = {{{president12|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister12|}}}|{{{prime_minister12|}}}}} | riding = {{{riding12|}}} | state_assembly = {{{state_assembly12|}}} | state_delegate = {{{state_delegate12|}}} | state_house = {{{state_house12|}}} | state_legislature = {{{state_legislature12|}}} | state_senate = {{{state_senate12|}}} | state = {{{state12|}}} | status = {{{status12|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm12|}}}}} | suboffice = {{{suboffice12|}}} | succeeded = {{{succeeded12|}}} | succeeding = {{{succeeding12|}}} | successor = {{{successor12|}}} | taoiseach = {{{taoiseach12|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label12|}}}|{{{termlabel12|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend12|}}}|{{{term_end12|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart12|}}}|{{{term_start12|}}}}} | term = {{{term12|}}} | title = {{{title12|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor12|}}}|{{{vice_governor12|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident12|}}}|{{{vice_president12|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier12|}}}|{{{vice_premier12|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister12|}}}|{{{vice_prime_minister12|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term12|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname13|}}} | 1namedata = {{{1namedata13|}}} | 2blankname = {{{2blankname13|}}} | 2namedata = {{{2namedata13|}}} | 3blankname = {{{3blankname13|}}} | 3namedata = {{{3namedata13|}}} | 4blankname = {{{4blankname13|}}} | 4namedata = {{{4namedata13|}}} | 5blankname = {{{5blankname13|}}} | 5namedata = {{{5namedata13|}}} | alongside = {{{alongside13|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer13|}}}|{{{appointed13|}}}}} | assembly = {{{assembly13|}}} | assuming = {{{assuming13|}}} | chancellor = {{{chancellor13|}}} | co-leader = {{{co-leader13|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM13|}}}|{{{constituency_MP13|}}}}} | constituency = {{{constituency13|}}} | convocation = {{{convocation13|}}} | country = {{{country13|}}} | deputy = {{{deputy13|}}} | district = {{{district13|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister13|}}}|{{{first_minister13|}}}}} | governor-general = {{{governor-general13|}}} | governor_general = {{{governor_general13|}}} | governor = {{{governor13|}}} | jr/sr = {{{jr/sr13|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}} | leader = {{{leader13|}}} | legislature = {{{legislature13|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}} | lieutenant = {{{lieutenant13|}}} | minister_from = {{{minister_from13|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader13|}}}|{{{majority_leader13|}}}}} | majority = {{{majority13|}}} | minister = {{{minister13|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader13|}}}|{{{minority_leader13|}}}}} | monarch = {{{monarch13|}}} | nominator = {{{nominator13|}}} | office = {{{office13|}}} | order = {{{order13|}}} | parliament = {{{parliament13|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup13|}}}|{{{parliamentary_group13|}}}}} | predecessor = {{{predecessor13|}}} | preceding = {{{preceding13|}}} | preceded = {{{preceded13|}}} | premier = {{{premier13|}}} | president = {{{president13|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister13|}}}|{{{prime_minister13|}}}}} | riding = {{{riding13|}}} | state_assembly = {{{state_assembly13|}}} | state_delegate = {{{state_delegate13|}}} | state_house = {{{state_house13|}}} | state_legislature = {{{state_legislature13|}}} | state_senate = {{{state_senate13|}}} | state = {{{state13|}}} | status = {{{status13|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm13|}}}}} | suboffice = {{{suboffice13|}}} | succeeded = {{{succeeded13|}}} | succeeding = {{{succeeding13|}}} | successor = {{{successor13|}}} | taoiseach = {{{taoiseach13|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label13|}}}|{{{termlabel13|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend13|}}}|{{{term_end13|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart13|}}}|{{{term_start13|}}}}} | term = {{{term13|}}} | title = {{{title13|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor13|}}}|{{{vice_governor13|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident13|}}}|{{{vice_president13|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier13|}}}|{{{vice_premier13|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister13|}}}|{{{vice_prime_minister13|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term13|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname14|}}} | 1namedata = {{{1namedata14|}}} | 2blankname = {{{2blankname14|}}} | 2namedata = {{{2namedata14|}}} | 3blankname = {{{3blankname14|}}} | 3namedata = {{{3namedata14|}}} | 4blankname = {{{4blankname14|}}} | 4namedata = {{{4namedata14|}}} | 5blankname = {{{5blankname14|}}} | 5namedata = {{{5namedata14|}}} | alongside = {{{alongside14|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer14|}}}|{{{appointed14|}}}}} | assembly = {{{assembly14|}}} | assuming = {{{assuming14|}}} | chancellor = {{{chancellor14|}}} | co-leader = {{{co-leader14|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM14|}}}|{{{constituency_MP14|}}}}} | constituency = {{{constituency14|}}} | convocation = {{{convocation14|}}} | country = {{{country14|}}} | deputy = {{{deputy14|}}} | district = {{{district14|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister14|}}}|{{{first_minister14|}}}}} | governor-general = {{{governor-general14|}}} | governor_general = {{{governor_general14|}}} | governor = {{{governor14|}}} | jr/sr = {{{jr/sr14|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}} | leader = {{{leader14|}}} | legislature = {{{legislature14|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}} | lieutenant = {{{lieutenant14|}}} | minister_from = {{{minister_from14|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader14|}}}|{{{majority_leader14|}}}}} | majority = {{{majority14|}}} | minister = {{{minister14|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader14|}}}|{{{minority_leader14|}}}}} | monarch = {{{monarch14|}}} | nominator = {{{nominator14|}}} | office = {{{office14|}}} | order = {{{order14|}}} | parliament = {{{parliament14|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup14|}}}|{{{parliamentary_group14|}}}}} | predecessor = {{{predecessor14|}}} | preceding = {{{preceding14|}}} | preceded = {{{preceded14|}}} | premier = {{{premier14|}}} | president = {{{president14|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister14|}}}|{{{prime_minister14|}}}}} | riding = {{{riding14|}}} | state_assembly = {{{state_assembly14|}}} | state_delegate = {{{state_delegate14|}}} | state_house = {{{state_house14|}}} | state_legislature = {{{state_legislature14|}}} | state_senate = {{{state_senate14|}}} | state = {{{state14|}}} | status = {{{status14|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm14|}}}}} | suboffice = {{{suboffice14|}}} | succeeded = {{{succeeded14|}}} | succeeding = {{{succeeding14|}}} | successor = {{{successor14|}}} | taoiseach = {{{taoiseach14|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label14|}}}|{{{termlabel14|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend14|}}}|{{{term_end14|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart14|}}}|{{{term_start14|}}}}} | term = {{{term14|}}} | title = {{{title14|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor14|}}}|{{{vice_governor14|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident14|}}}|{{{vice_president14|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier14|}}}|{{{vice_premier14|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister14|}}}|{{{vice_prime_minister14|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term14|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname15|}}} | 1namedata = {{{1namedata15|}}} | 2blankname = {{{2blankname15|}}} | 2namedata = {{{2namedata15|}}} | 3blankname = {{{3blankname15|}}} | 3namedata = {{{3namedata15|}}} | 4blankname = {{{4blankname15|}}} | 4namedata = {{{4namedata15|}}} | 5blankname = {{{5blankname15|}}} | 5namedata = {{{5namedata15|}}} | alongside = {{{alongside15|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer15|}}}|{{{appointed15|}}}}} | assembly = {{{assembly15|}}} | assuming = {{{assuming15|}}} | chancellor = {{{chancellor15|}}} | co-leader = {{{co-leader15|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM15|}}}|{{{constituency_MP15|}}}}} | constituency = {{{constituency15|}}} | convocation = {{{convocation15|}}} | country = {{{country15|}}} | deputy = {{{deputy15|}}} | district = {{{district15|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister15|}}}|{{{first_minister15|}}}}} | governor-general = {{{governor-general15|}}} | governor_general = {{{governor_general15|}}} | governor = {{{governor15|}}} | jr/sr = {{{jr/sr15|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}} | leader = {{{leader15|}}} | legislature = {{{legislature15|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}} | lieutenant = {{{lieutenant15|}}} | minister_from = {{{minister_from15|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader15|}}}|{{{majority_leader15|}}}}} | majority = {{{majority15|}}} | minister = {{{minister15|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader15|}}}|{{{minority_leader15|}}}}} | monarch = {{{monarch15|}}} | nominator = {{{nominator15|}}} | office = {{{office15|}}} | order = {{{order15|}}} | parliament = {{{parliament15|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup15|}}}|{{{parliamentary_group15|}}}}} | predecessor = {{{predecessor15|}}} | preceding = {{{preceding15|}}} | preceded = {{{preceded15|}}} | premier = {{{premier15|}}} | president = {{{president15|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister15|}}}|{{{prime_minister15|}}}}} | riding = {{{riding15|}}} | state_assembly = {{{state_assembly15|}}} | state_delegate = {{{state_delegate15|}}} | state_house = {{{state_house15|}}} | state_legislature = {{{state_legislature15|}}} | state_senate = {{{state_senate15|}}} | state = {{{state15|}}} | status = {{{status15|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm15|}}}}} | suboffice = {{{suboffice15|}}} | succeeded = {{{succeeded15|}}} | succeeding = {{{succeeding15|}}} | successor = {{{successor15|}}} | taoiseach = {{{taoiseach15|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label15|}}}|{{{termlabel15|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend15|}}}|{{{term_end15|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart15|}}}|{{{term_start15|}}}}} | term = {{{term15|}}} | title = {{{title15|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor15|}}}|{{{vice_governor15|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident15|}}}|{{{vice_president15|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier15|}}}|{{{vice_premier15|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister15|}}}|{{{vice_prime_minister15|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term15|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname16|}}} | 1namedata = {{{1namedata16|}}} | 2blankname = {{{2blankname16|}}} | 2namedata = {{{2namedata16|}}} | 3blankname = {{{3blankname16|}}} | 3namedata = {{{3namedata16|}}} | 4blankname = {{{4blankname16|}}} | 4namedata = {{{4namedata16|}}} | 5blankname = {{{5blankname16|}}} | 5namedata = {{{5namedata16|}}} | alongside = {{{alongside16|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer16|}}}|{{{appointed16|}}}}} | assembly = {{{assembly16|}}} | assuming = {{{assuming16|}}} | chancellor = {{{chancellor16|}}} | co-leader = {{{co-leader16|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM16|}}}|{{{constituency_MP16|}}}}} | constituency = {{{constituency16|}}} | convocation = {{{convocation16|}}} | country = {{{country16|}}} | deputy = {{{deputy16|}}} | district = {{{district16|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister16|}}}|{{{first_minister16|}}}}} | governor-general = {{{governor-general16|}}} | governor_general = {{{governor_general16|}}} | governor = {{{governor16|}}} | jr/sr = {{{jr/sr16|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}} | leader = {{{leader16|}}} | legislature = {{{legislature16|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}} | lieutenant = {{{lieutenant16|}}} | minister_from = {{{minister_from16|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader16|}}}|{{{majority_leader16|}}}}} | majority = {{{majority16|}}} | minister = {{{minister16|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader16|}}}|{{{minority_leader16|}}}}} | monarch = {{{monarch16|}}} | nominator = {{{nominator16|}}} | office = {{{office16|}}} | order = {{{order16|}}} | parliament = {{{parliament16|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup16|}}}|{{{parliamentary_group16|}}}}} | predecessor = {{{predecessor16|}}} | preceding = {{{preceding16|}}} | preceded = {{{preceded16|}}} | premier = {{{premier16|}}} | president = {{{president16|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister16|}}}|{{{prime_minister16|}}}}} | riding = {{{riding16|}}} | state_assembly = {{{state_assembly16|}}} | state_delegate = {{{state_delegate16|}}} | state_house = {{{state_house16|}}} | state_legislature = {{{state_legislature16|}}} | state_senate = {{{state_senate16|}}} | state = {{{state16|}}} | status = {{{status16|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm16|}}}}} | suboffice = {{{suboffice16|}}} | succeeded = {{{succeeded16|}}} | succeeding = {{{succeeding16|}}} | successor = {{{successor16|}}} | taoiseach = {{{taoiseach16|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label16|}}}|{{{termlabel16|}}}|In office}} | termend = {{if empty|{{{termend16|}}}|{{{term_end16|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart16|}}}|{{{term_start16|}}}}} | term = {{{term16|}}} | title = {{{title16|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor16|}}}|{{{vice_governor16|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident16|}}}|{{{vice_president16|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier16|}}}|{{{vice_premier16|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister16|}}}|{{{vice_prime_minister16|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term16|}}} }}}} | data2 = {{{module0|}}} <!----------Personal data----------> | header3 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|}}}{{{restingplace|}}}{{{resting_place_coordinates|}}}{{{restingplacecoordinates|}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{other_party|}}}{{{spouse|}}}{{{spouses|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|Personal details}} | label4 = Pronunciation | data4 = {{{pronunciation|}}} | label5 = Born | data5 = {{#invoke:Separated entries|br |1={{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}|<span class="nickname">{{if empty|{{{birth_name|}}}|{{{birthname|}}}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label6 = Died | data6 = {{#invoke:Separated entries|br |1={{#invoke:person date|death}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label7 = {{#ifexpr: {{strfind short| {{{death_cause|}}}|Assassination}} | Manner |{{#if:{{{death_manner|}}}|Manner|Cause}} }}&nbsp;of&nbsp;death | data7 = {{if empty|{{{death_manner|}}}|{{{death_cause|}}}}} | label8 = Resting place | class8 = label | data8 = {{#invoke:Separated entries|br|{{if empty|{{{resting_place|}}}|{{{restingplace|}}}}}|{{if empty|{{{resting_place_coordinates|}}}|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}} | label9 = Citizenship | data9 = {{{citizenship|}}} | label11 = [[Political party|Party]] | data11 = {{#switch:{{{party|}}} | = | [[United States Democratic Party|Democrat]] | [[Democratic Party (United States)|Democratic]] | [[Democratic Party (United States)|Democrat]] = [[Democratic Party (United States)|Democratic]] | [[Republican Party (United States)|Republican]] | [[United States Republican Party]] | [[United States Republican Party|Republican]] | [[Republican Party (United States)|Republican Party]] = [[Republican Party (United States)|Republican]] | [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] | [[Conservative Party (UK)|Conservative]] = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] | [[Labour Party (UK)|Labour Party]] | [[Labour Party (UK)|Labour]] = [[Labour Party (UK)|Labour]] | [[Conservative Party of Canada|Conservative Party]] | [[Conservative Party of Canada|Conservative]] = [[Conservative Party of Canada|Conservative]] | [[Liberal Party of Canada|Liberal Party]] | [[Liberal Party of Canada|Liberal]] = [[Liberal Party of Canada|Liberal]] | KMT | Kuomintang | [[KMT]] | [[Kuomintang|KMT]] | [[Kuomintang]] | Kuomintang (KMT) | [[Kuomintang]] (KMT) = [[Kuomintang]] | DPP | [[Democratic Progressive Party|DPP]] | [[Democratic Progressive Party]] = [[Democratic Progressive Party]] | #default = {{{party|}}} }} | label12 = Other political<br />affiliations | data12 = {{if empty|{{{otherparty|}}}|{{{other_party|}}}}} | label13 = Height | data13 = {{#if:{{{height|}}}|{{Infobox person/height|{{{height|}}}}}}} | label14 = Spouse{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{if empty|{{{spouse|}}}|{{{spouses|}}}|{{{spouse(s)|}}}}}|likely=(s)|plural=s}} | data14 = {{if empty|{{{spouse|}}}|{{{spouses|}}}|{{{spouse(s)|}}}}} | label15 = Domestic partner{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{partner|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data15 = {{{partner|}}} | label16 = Relations | data16 = {{{relations|}}} | label17 = Children | data17 = {{{children|}}} | label18 = Parent{{#if:{{{parents|}}}|{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{parents|}}}|likely=(s)|plural=s}}|<!-- -->{{#ifexpr:{{count|{{{father|}}}|{{{mother|}}}}} > 1|s}}}} | data18 = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{#invoke:list|unbulleted|{{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (father)}}|{{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (mother)}}}}}} | label19 = Relatives | data19 = {{{relatives|}}} | label21 = Education | data21 = {{{education|}}} | label22 = [[Alma mater]] | data22 = {{{alma_mater|}}} | label23 = Occupation | data23 = {{{occupation|}}} | label24 = Profession | data24 = {{{profession|}}} | label25 = Known for | data25 = {{{known_for|}}} | label26 = Salary | data26 = {{{salary|}}} | label27 = Cabinet | data27 = {{{cabinet|}}} | label28 = Committees | data28 = {{{committees|}}} | label29 = Portfolio | data29 = {{{portfolio|}}} | label30 = {{#if:{{{mawards|}}}|Civilian awards|Awards}} | data30 = {{{awards|}}} | label31 = {{{blank1}}} | data31 = {{{data1|}}} | label32 = {{{blank2}}} | data32 = {{{data2|}}} | label33 = {{{blank3}}} | data33 = {{{data3|}}} | label34 = {{{blank4}}} | data34 = {{{data4|}}} | label35 = {{{blank5}}} | data35 = {{{data5|}}} | label36 = Signature | data36 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|{{if empty|{{{signature_size|}}}|128x80px}}|class=skin-invert notpageimage|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}}'s signature]]}} | label37 = Website | data37 = {{{website|}}} | label38 = Nickname{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data38 = {{{nickname|}}} | header39 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{service_years|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|Military service}} | label40 = Allegiance | data40 = {{{allegiance|}}} | label41 = {{if empty|{{{branch_label|}}}|Branch/service}} | data41 = {{{branch|}}} | label42 = {{if empty|{{{serviceyears_label|}}}|{{{service_years_label|}}}|Years&nbsp;of service}} | data42 = {{if empty|{{{serviceyears|}}}|{{{service_years|}}}}} | label43 = {{if empty|{{{rank_label|}}}|Rank}} | data43 = {{{rank|}}} | label44 = {{if empty|{{{unit_label|}}}|Unit}} | data44 = {{{unit|}}} | label45 = Commands | data45 = {{{commands|}}} | label46 = {{if empty|{{{battles_label|}}}|Battles/wars}} | data46 = {{{battles|}}} | label47 = {{#if:{{{awards|}}}|Military awards|Awards}} | data47 = {{{mawards|}}} | label48 = {{{military_blank1}}} | data48 = {{{military_data1|}}} | label49 = {{{military_blank2}}} | data49 = {{{military_data2|}}} | label50 = {{{military_blank3}}} | data50 = {{{military_data3|}}} | label51 = {{{military_blank4}}} | data51 = {{{military_data4|}}} | label52 = {{{military_blank5}}} | data52 = {{{military_data5|}}} | data53 = {{{module|}}} | data54 = {{{module2|}}} | data55 = {{{module3|}}} | data56 = {{{module4|}}} | data57 = {{{module5|}}} | data58 = {{{footnotes|}}} | belowstyle = border-top: 1px solid right; | below = <div>{{#if:{{{date|}}}| As of {{{date}}}{{#if:{{{year|}}}|, {{{year}}}}}}}</div>{{#if:{{{source|}}}|Source: [{{{source}}}]}} }}{{#if:{{{pronunciation|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Biography template using pronunciation]]}} }}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{assuming0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{suboffice0|}}}{{{subterm0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with office0]]}} }}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with speaker]]}}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}}}|preview=Page using [[Template:Infobox officeholder]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| regexp1 = 1blankname[%d]* | regexp2 = 1namedata[%d]* | regexp3 = 2blankname[%d]* | regexp4 = 2namedata[%d]* | regexp5 = 3blankname[%d]* | regexp6 = 3namedata[%d]* | regexp7 = 4blankname[%d]* | regexp8 = 4namedata[%d]* | regexp9 = 5blankname[%d]* | regexp10 = 5namedata[%d]* | allegiance | alma_mater | regexp11 = alongside[%d]* | alt | regexp12 = ambassador_from[%d]* | regexp13 = appointed[%d]* | regexp14 = appointer[%d]* | regexp15 = assembly[%d]* | awards | battles | battles_label | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | regexp16 = blank[%d]* | bodyclass | branch | branch_label | cabinet | candidate | caption | categories | regexp17 = chancellor[%d]* | children | citizenship | regexp18 = co%-leader[%d]* | commands | committees | regexp19 = constituency[%d]* | regexp20 = constituency_AM[%d]* | regexp21 = constituency_MP[%d]* | regexp22 = convocation[%d]* | regexp23 = country[%d]* | regexp24 = data[%d]* | date | death_cause | death_date | death_manner | death_place | demo | regexp25 = deputy[%d]* | regexp26 = district[%d]* | education | election_date | embed | father | regexp28 = first[_]?minister[%d]* | footnotes | regexp29 = governor[%d]* | regexp30 = governor_general[%d]* | regexp31 = governor%-general[%d]* | height | honorific_prefix | honorific-prefix | honorific_suffix | honorific-suffix | image | image name | image_name_alt | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | regexp32 = jr/sr[%d]* | regexp33 = jr/sr and state[%d]* | known_for | regexp34 = leader[%d]* | regexp35 = legislature[%d]* | regexp36 = lieutenant[%d]* | regexp37 = lieutenant_governor[%d]* | mainwidth | main_width | regexp38 = majority[%d]* | regexp39 = majority_floor_leader[%d]* | regexp40 = majority_leader[%d]* | regexp41 = majorityleader[%d]* | mawards | regexp42 = military_blank[%d]* | regexp43 = military_data[%d]* | regexp44 = minister[%d]* | regexp45 = minister_from[%d]* | regexp46 = minority_floor_leader[%d]* | regexp47 = minority_leader[%d]* | regexp48 = minorityleader[%d]* | regexp49 = module[%d]* | regexp50 = monarch[%d]* | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | nickname | nocat | regexp51 = nominator[%d]* | nominee | occupation | regexp52 = office[%d]* | opponent | regexp53 = order[%d]* | otherparty | other_party | parents | regexp54 = parliament[%d]* | regexp55 = parliamentary[_]?group[%d]* | partner | party | party_election | portfolio | regexp56 = preceded[%d]* | regexp57 = preceding[%d]* | regexp58 = predecessor[%d]* | regexp59 = premier[%d]* | regexp60 = president[%d]* | regexp61 = prime[_]?minister[%d]* | regexp62 = prior_term[%d]* | profession | pronunciation | rank | rank_label | relations | relatives | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | regexp63 = riding[%d]* | runningmate | running_mate | salary | serviceyears | service_years | serviceyears_label | service_years_label | signature | signature_alt | signature_size | smallimage | smallimage_alt | source | speaker | speaker_office | spouse | spouses | regexp64 = state[%d]* | regexp65 = state_assembly[%d]* | regexp66 = state_delegate[%d]* | regexp67 = state_house[%d]* | regexp68 = state_legislature[%d]* | regexp69 = state_senate[%d]* | regexp70 = status[%d]* | regexp71 = suboffice[%d]* | regexp72 = subterm[%d]* | regexp73 = succeeded[%d]* | regexp74 = succeeding[%d]* | regexp75 = successor[%d]* | regexp76 = taoiseach[%d]* | regexp77 = term[%d]* | regexp78 = term_end[%d]* | regexp79 = term_label[%d]* | regexp80 = term_start[%d]* | regexp81 = termend[%d]* | regexp82 = termlabel[%d]* | regexp83 = termstart[%d]* | regexp84 = title[%d]* | unit | unit_label | regexp85 = vice[_]?governor[%d]* | regexp86 = vice[_]?premier[%d]* | regexp87 = vice[_]?president[%d]* | regexp88 = vice[_]?prime[_]?minister[%d]* | regexp89 = assuming[%d]* | website | width | year }}{{#invoke:Check for deprecated parameters|check | _category = {{main other|[[Category:Pages using infobox officeholder with deprecated parameters|_VALUE_]]}} | _remove = nationality; jr/sr and state; religion; residence; smallimage_alt | mainwidth = main_width | honorific prefix = honorific_prefix | honorific-prefix = honorific_prefix | honorific suffix = honorific_suffix | honorific-suffix = honorific_suffix | image name = image | smallimage = image | width = image_size | imagesize = image_size | appointed = appointer | firstminister = first_minister | majorityleader = majority_leader | minorityleader = minority_leader | parliamentarygroup = parliamentary_group | primeminister = prime_minister | runningmate = running_mate | termlabel = term_label | termend = term_end | termstart = term_start | vicegovernor = vice_governor | vicepresident = vice_president | vicepremier = vice_premier | viceprimeminister = vice_prime_minister | appointed1 = appointer1 | firstminister1 = first_minister1 | majorityleader1 = majority_leader1 | minorityleader1 = minority_leader1 | parliamentarygroup1 = parliamentary_group1 | primeminister1 = prime_minister1 | termlabel1 = term_label1 | termend1 = term_end1 | termstart1 = term_start1 | vicegovernor1 = vice_governor1 | vicepresident1 = vice_president1 | vicepremier1 = vice_premier1 | viceprimeminister1 = vice_prime_minister1 | appointed2 = appointer2 | firstminister2 = first_minister2 | majorityleader2 = majority_leader2 | minorityleader2 = minority_leader2 | parliamentarygroup2 = parliamentary_group2 | primeminister2 = prime_minister2 | termlabel2 = term_label2 | termend2 = term_end2 | termstart2 = term_start2 | vicegovernor2 = vice_governor2 | vicepresident2 = vice_president2 | vicepremier2 = vice_premier2 | viceprimeminister2 = vice_prime_minister2 | appointed3 = appointer3 | firstminister3 = first_minister3 | majorityleader3 = majority_leader3 | minorityleader3 = minority_leader3 | parliamentarygroup3 = parliamentary_group3 | primeminister3 = prime_minister3 | termlabel3 = term_label3 | termend3 = term_end3 | termstart3 = term_start3 | vicegovernor3 = vice_governor3 | vicepresident3 = vice_president3 | vicepremier3 = vice_premier3 | viceprimeminister3 = vice_prime_minister3 | appointed4 = appointer4 | firstminister4 = first_minister4 | majorityleader4 = majority_leader4 | minorityleader4 = minority_leader4 | parliamentarygroup4 = parliamentary_group4 | primeminister4 = prime_minister4 | termlabel4 = term_label4 | termend4 = term_end4 | termstart4 = term_start4 | vicegovernor4 = vice_governor4 | vicepresident4 = vice_president4 | vicepremier4 = vice_premier4 | viceprimeminister4 = vice_prime_minister4 | appointed5 = appointer5 | firstminister5 = first_minister5 | majorityleader5 = majority_leader5 | minorityleader5 = minority_leader5 | parliamentarygroup5 = parliamentary_group5 | primeminister5 = prime_minister5 | termlabel5 = term_label5 | termend5 = term_end5 | termstart5 = term_start5 | vicegovernor5 = vice_governor5 | vicepresident5 = vice_president5 | vicepremier5 = vice_premier5 | viceprimeminister5 = vice_prime_minister5 | appointed6 = appointer6 | firstminister6 = first_minister6 | majorityleader6 = majority_leader6 | minorityleader6 = minority_leader6 | parliamentarygroup6 = parliamentary_group6 | primeminister6 = prime_minister6 | termlabel6 = term_label6 | termend6 = term_end6 | termstart6 = term_start6 | vicegovernor6 = vice_governor6 | vicepresident6 = vice_president6 | vicepremier6 = vice_premier6 | viceprimeminister6 = vice_prime_minister6 | appointed7 = appointer7 | firstminister7 = first_minister7 | majorityleader7 = majority_leader7 | minorityleader7 = minority_leader7 | parliamentarygroup7 = parliamentary_group7 | primeminister7 = prime_minister7 | termlabel7 = term_label7 | termend7 = term_end7 | termstart7 = term_start7 | vicegovernor7 = vice_governor7 | vicepresident7 = vice_president7 | vicepremier7 = vice_premier7 | viceprimeminister7 = vice_prime_minister7 | appointed8 = appointer8 | firstminister8 = first_minister8 | majorityleader8 = majority_leader8 | minorityleader8 = minority_leader8 | parliamentarygroup8 = parliamentary_group8 | primeminister8 = prime_minister8 | termlabel8 = term_label8 | termend8 = term_end8 | termstart8 = term_start8 | vicegovernor8 = vice_governor8 | vicepresident8 = vice_president8 | vicepremier8 = vice_premier8 | viceprimeminister8 = vice_prime_minister8 | appointed9 = appointer9 | firstminister9 = first_minister9 | majorityleader9 = majority_leader9 | minorityleader9 = minority_leader9 | parliamentarygroup9 = parliamentary_group9 | primeminister9 = prime_minister9 | termlabel9 = term_label9 | termend9 = term_end9 | termstart9 = term_start9 | vicegovernor9 = vice_governor9 | vicepresident9 = vice_president9 | vicepremier9 = vice_premier9 | viceprimeminister9 = vice_prime_minister9 | appointed10 = appointer10 | firstminister10 = first_minister10 | majorityleader10 = majority_leader10 | minorityleader10 = minority_leader10 | parliamentarygroup10 = parliamentary_group10 | primeminister10 = prime_minister10 | termlabel10 = term_label10 | termend10 = term_end10 | termstart10 = term_start10 | vicegovernor10 = vice_governor10 | vicepresident10 = vice_president10 | vicepremier10 = vice_premier10 | viceprimeminister10 = vice_prime_minister10 | appointed11 = appointer11 | firstminister11 = first_minister11 | majorityleader11 = majority_leader11 | minorityleader11 = minority_leader11 | parliamentarygroup11 = parliamentary_group11 | primeminister11 = prime_minister11 | termlabel11 = term_label11 | termend11 = term_end11 | termstart11 = term_start11 | vicegovernor11 = vice_governor11 | vicepresident11 = vice_president11 | vicepremier11 = vice_premier11 | viceprimeminister11 = vice_prime_minister11 | appointed12 = appointer12 | firstminister12 = first_minister12 | majorityleader12 = majority_leader12 | minorityleader12 = minority_leader12 | parliamentarygroup12 = parliamentary_group12 | primeminister12 = prime_minister12 | termlabel12 = term_label12 | termend12 = term_end12 | termstart12 = term_start12 | vicegovernor12 = vice_governor12 | vicepresident12 = vice_president12 | vicepremier12 = vice_premier12 | viceprimeminister12 = vice_prime_minister12 | appointed13 = appointer13 | firstminister13 = first_minister13 | majorityleader13 = majority_leader13 | minorityleader13 = minority_leader13 | parliamentarygroup13 = parliamentary_group13 | primeminister13 = prime_minister13 | termlabel13 = term_label13 | termend13 = term_end13 | termstart13 = term_start13 | vicegovernor13 = vice_governor13 | vicepresident13 = vice_president13 | vicepremier13 = vice_premier13 | viceprimeminister13 = vice_prime_minister13 | appointed14 = appointer14 | firstminister14 = first_minister14 | majorityleader14 = majority_leader14 | minorityleader14 = minority_leader14 | parliamentarygroup14 = parliamentary_group14 | primeminister14 = prime_minister14 | termlabel14 = term_label14 | termend14 = term_end14 | termstart14 = term_start14 | vicegovernor14 = vice_governor14 | vicepresident14 = vice_president14 | vicepremier14 = vice_premier14 | viceprimeminister14 = vice_prime_minister14 | appointed15 = appointer15 | firstminister15 = first_minister15 | majorityleader15 = majority_leader15 | minorityleader15 = minority_leader15 | parliamentarygroup15 = parliamentary_group15 | primeminister15 = prime_minister15 | termlabel15 = term_label15 | termend15 = term_end15 | termstart15 = term_start15 | vicegovernor15 = vice_governor15 | vicepresident15 = vice_president15 | vicepremier15 = vice_premier15 | viceprimeminister15 = vice_prime_minister15 | appointed16 = appointer16 | firstminister16 = first_minister16 | majorityleader16 = majority_leader16 | minorityleader16 = minority_leader16 | parliamentarygroup16 = parliamentary_group16 | primeminister16 = prime_minister16 | termlabel16 = term_label16 | termend16 = term_end16 | termstart16 = term_start16 | vicegovernor16 = vice_governor16 | vicepresident16 = vice_president16 | vicepremier16 = vice_premier16 | viceprimeminister16 = vice_prime_minister16 | birthname = birth_name | death_manner = death_cause | restingplace = resting_place | restingplacecoordinates = resting_place_coordinates | otherparty = other_party | spouses = spouse | spouse(s) = spouse | serviceyears_label = service_years_label | serviceyears = service_years }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> qj57fx9xtnukjf7uo9cu5833gxxwtmx 0 1370148 5543323 5498502 2026-04-22T10:30:20Z Marco Mitrovich 114460 5543323 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Карашево | native_name = Carașova | settlement_type = Населба и Општина | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = ROU CS Carasova CoA.png | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 45 |latm = 11 |lats = 54 |latNS = N | longd = 21 |longm = 52 |longs = 12 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = [[Караш-Северин (округ)|Караш-Северин]] | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = Карашево | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 277 | population_footnotes = | population_as_of = 2021 | population_blank1_title = Населба | population_blank1 = 1.891 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 2.529 | population_density_blank2_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 327065 | area_code_type = | area_code = 0255 | registration_plate = CS }} '''Карашево''' ({{langx|ro|Carașova}}) е населено место и седиштето на истоимената општина во [[Караш-Северин (округ)|округот Караш-Северин]], [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 1.891 жител,<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> а во општината 2.529 жители. Општината Карашево ги опфаќа и населените места [[Нермиѓ]] и [[Јабалче]]. Селото е претежно населено со [[Хрвати]] (Карашевци), кои зборуваат [[Торлачки дијалект|торлачки]]. [[Податотека:Carasova jud Caras-Severin.svg|мини|200п|центар|Општина Карашево на карта во округот Караш-Северин]] == Историја == == Население == ;Етнички состав во населба (2.341 жител) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Хрвати]]|blue|72.2}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|7.9}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|7.3}} }} ;Етнички состав во општината {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2021 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-comm2021.htm Ethnic composition, all communes: 2021 census ] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Хрвати]]|blue|86.5}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|6.3}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|2.1}} }} == Поврзано == * [[Лупак]] * [[Свиница (Романија)]] * [[Караш-Северин (округ)]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Општини во Романија]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Караш-Северин (округ)]] [[Категорија:Хрвати во Романија]] [[Категорија:Торлачки дијалекти]] d1mb7hi8i4ioyyxzi97nteqc4d4bkwi 0 1370159 5543122 5412493 2026-04-21T22:16:39Z Marco Mitrovich 114460 5543122 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Стар Бешенов | native_name = Dudeștii Vechi | settlement_type = Населба и Општина | image_skyline = Dudeștii Vechi, 1.jpeg | image_alt = | image_caption = Поглед на Стар Бешенов из воздух | image_shield = ROU TM Dudestii Vechi CoA.jpg | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 46 |latm = 2 |lats = 59 |latNS = N | longd = 20 |longm = 29 |longs = 0 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = Стар Бешенов | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 78 | population_footnotes = | population_as_of = 2021 | population_blank1_title = Населба | population_blank1 = 3.359 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 3.827 | population_density_blank2_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307150 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Стар Бешенов''' ({{langx|ro|Dudeștii Vechi}}) е населено место и седиштето на истоимената општина во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 3.359 жители,<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> а во општината 3.827 жители. Општината Стар Бешенов ги опфаќа и населените места Бугарска Колонија и Кеглевич. Во селото мнозинско население е [[Банатски Бугари|банатско бугарско]]. Стар Бешенов е првото бугарско село создадено во Банат 1738 година.<ref>[http://www.skat.bg/products.php?type=10&genre=2746 Стар Бешенов – крепостта на българите в Банат] skat.bg</ref> == Географија == Стар Бешенов е село кое се наоѓа во срцето на Банатската рамнина, близу до границата со Србија и Унгарија. Се наоѓа 77 км северозападно од Темишвар и 13,8 км од градот Велики Семиклуш (Sannikolau Mare). Климата во рамнината е умерено континентална. Просечната годишна температура е 10,8°C, просечната количина на врнежи е релативно мала (544 mm), а бројот на дождливи денови во текот на годината е помал од 110 дена. Овие вредности ја докажуваат сувата, континентална природа на климата во оваа област. Продолженото замрзнување на почвата е забележано помеѓу 25 декември и 25 јануари, што е позитивно за развојот на житарките и претходи на жетвата за околу три недели во споредба со регионот Добруџа, на пример. Пролетта доаѓа малку порано отколку во другите региони на Романија, но студениот воздух од североисток во втората половина на март или во април не е исклучен. Овие кратки периоди на студено време предизвикуваат штети, особено на овошните дрвја, и го забавуваат одгледувањето пченка и зеленчук. Во текот на летото, има периоди кога се зголемува фреквенцијата на денови со температури повисоки од 32°C напладне, што го загрозува квалитетот на есенските жетви. Есента е подолга и вклучува периоди кога просечните дневни температури надминуваат 20°C, што е во прилог на спроведување на сезонски земјоделски активности под добри услови. Режимот на врнежи во текот на годината покажува значителни флуктуации. Просечниот број на денови со врнежи е под 110, при што најголем број се јавува во месеците мај-јуни и ноември-декември. Режимот на ветрови во северозападниот дел на Банат се карактеризира со висок удел на ветрови од североисток (12%) и југоисток (18,4%). Првите се чести во лето. Југоисточните ветрови дуваат главно во зима. Посебен климатски феномен се температурните инверзии во зима. Тие се јавуваат поради обликот на рамнината, што фаворизира стагнација на студен и тежок воздух. Поради оваа причина, просечните зимски температури тука се пониски во споредба со другите соседни области како што се Арад или Жомбољ (Jimbolia). [[Податотека:Dudestii Vechi jud Timis.svg|мини|250п|центар|Општина Стар Бешенов во карта на округот Тимиш]] == Историја == == Население == ;Етнички состав во населба (3.648 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Банатски Бугари]]|green|66.5}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|20.9}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|5.9}} }} ;Етнички состав во општината {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2021 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-comm2021.htm Ethnic composition, all communes: 2021 census ] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Банатски Бугари]]|green|42.6}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|39.3}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|6.2}} }} == Поврзано == * [[Брештја]] * [[Иваново (Србија)]] * [[Банатски Бугари]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Општини во Романија]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Тимиш (округ)]] fme6zvt6jx1ifrewu9qm84aq9yztjvh 5543259 5543122 2026-04-22T06:04:52Z Marco Mitrovich 114460 /* Историја */ 5543259 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Стар Бешенов | native_name = Dudeștii Vechi | settlement_type = Населба и Општина | image_skyline = Dudeștii Vechi, 1.jpeg | image_alt = | image_caption = Поглед на Стар Бешенов из воздух | image_shield = ROU TM Dudestii Vechi CoA.jpg | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 46 |latm = 2 |lats = 59 |latNS = N | longd = 20 |longm = 29 |longs = 0 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = Стар Бешенов | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 78 | population_footnotes = | population_as_of = 2021 | population_blank1_title = Населба | population_blank1 = 3.359 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 3.827 | population_density_blank2_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307150 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Стар Бешенов''' ({{langx|ro|Dudeștii Vechi}}) е населено место и седиштето на истоимената општина во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 3.359 жители,<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> а во општината 3.827 жители. Општината Стар Бешенов ги опфаќа и населените места Бугарска Колонија и Кеглевич. Во селото мнозинско население е [[Банатски Бугари|банатско бугарско]]. Стар Бешенов е првото бугарско село создадено во Банат 1738 година.<ref>[http://www.skat.bg/products.php?type=10&genre=2746 Стар Бешенов – крепостта на българите в Банат] skat.bg</ref> == Географија == Стар Бешенов е село кое се наоѓа во срцето на Банатската рамнина, близу до границата со Србија и Унгарија. Се наоѓа 77 км северозападно од Темишвар и 13,8 км од градот Велики Семиклуш (Sannikolau Mare). Климата во рамнината е умерено континентална. Просечната годишна температура е 10,8°C, просечната количина на врнежи е релативно мала (544 mm), а бројот на дождливи денови во текот на годината е помал од 110 дена. Овие вредности ја докажуваат сувата, континентална природа на климата во оваа област. Продолженото замрзнување на почвата е забележано помеѓу 25 декември и 25 јануари, што е позитивно за развојот на житарките и претходи на жетвата за околу три недели во споредба со регионот Добруџа, на пример. Пролетта доаѓа малку порано отколку во другите региони на Романија, но студениот воздух од североисток во втората половина на март или во април не е исклучен. Овие кратки периоди на студено време предизвикуваат штети, особено на овошните дрвја, и го забавуваат одгледувањето пченка и зеленчук. Во текот на летото, има периоди кога се зголемува фреквенцијата на денови со температури повисоки од 32°C напладне, што го загрозува квалитетот на есенските жетви. Есента е подолга и вклучува периоди кога просечните дневни температури надминуваат 20°C, што е во прилог на спроведување на сезонски земјоделски активности под добри услови. Режимот на врнежи во текот на годината покажува значителни флуктуации. Просечниот број на денови со врнежи е под 110, при што најголем број се јавува во месеците мај-јуни и ноември-декември. Режимот на ветрови во северозападниот дел на Банат се карактеризира со висок удел на ветрови од североисток (12%) и југоисток (18,4%). Првите се чести во лето. Југоисточните ветрови дуваат главно во зима. Посебен климатски феномен се температурните инверзии во зима. Тие се јавуваат поради обликот на рамнината, што фаворизира стагнација на студен и тежок воздух. Поради оваа причина, просечните зимски температури тука се пониски во споредба со другите соседни области како што се Арад или Жомбољ (Jimbolia). [[Податотека:Dudestii Vechi jud Timis.svg|мини|250п|центар|Општина Стар Бешенов во карта на округот Тимиш]] == Историја == Селото Стар Бешенов се карактеризира со богато културно и историско наследство, кое ги одразува вековните промени во овој дел од Европа. Во 1726-1730 година, околу 300 семејства или 2000 луѓе - речиси половина од вкупниот број павликијани во Северна Бугарија во тоа време - се преселиле во Мала Влашка, тогаш во границите на Хабсбуршката империја. Откако Отоманската империја ја вратила оваа област, емигрантите се преселиле во Банат и во 1738 година трајно се населиле во Бешенов. Бешеновските павликијани брзо и успешно се прилагодиле на новите услови и со текот на времето создале десет колонии во Банат. Повеќе од еден и пол век живееле во поинаква етнокултурна и социо-политичка средина, без контакт со старите центри. Во 1880 година, кога меѓу нив се појавило движење за враќање во Бугарија, банатските Бугари броеле вкупно над 18.000 луѓе, од кои огромно мнозинство биле бешеновски павликијани и нивните колонисти. == Население == ;Етнички состав во населба (3.648 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Банатски Бугари]]|green|66.5}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|20.9}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|5.9}} }} ;Етнички состав во општината {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2021 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-comm2021.htm Ethnic composition, all communes: 2021 census ] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Банатски Бугари]]|green|42.6}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|39.3}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|6.2}} }} == Поврзано == * [[Брештја]] * [[Иваново (Србија)]] * [[Банатски Бугари]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Општини во Романија]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Тимиш (округ)]] nd5xc92ecbyu7x9n524hwaa7ma8tsap 5543262 5543259 2026-04-22T06:19:34Z Marco Mitrovich 114460 /* Историја */ 5543262 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Стар Бешенов | native_name = Dudeștii Vechi | settlement_type = Населба и Општина | image_skyline = Dudeștii Vechi, 1.jpeg | image_alt = | image_caption = Поглед на Стар Бешенов из воздух | image_shield = ROU TM Dudestii Vechi CoA.jpg | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 46 |latm = 2 |lats = 59 |latNS = N | longd = 20 |longm = 29 |longs = 0 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = Стар Бешенов | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 78 | population_footnotes = | population_as_of = 2021 | population_blank1_title = Населба | population_blank1 = 3.359 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 3.827 | population_density_blank2_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307150 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Стар Бешенов''' ({{langx|ro|Dudeștii Vechi}}) е населено место и седиштето на истоимената општина во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 3.359 жители,<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> а во општината 3.827 жители. Општината Стар Бешенов ги опфаќа и населените места Бугарска Колонија и Кеглевич. Во селото мнозинско население е [[Банатски Бугари|банатско бугарско]]. Стар Бешенов е првото бугарско село создадено во Банат 1738 година.<ref>[http://www.skat.bg/products.php?type=10&genre=2746 Стар Бешенов – крепостта на българите в Банат] skat.bg</ref> == Географија == Стар Бешенов е село кое се наоѓа во срцето на Банатската рамнина, близу до границата со Србија и Унгарија. Се наоѓа 77 км северозападно од Темишвар и 13,8 км од градот Велики Семиклуш (Sannikolau Mare). Климата во рамнината е умерено континентална. Просечната годишна температура е 10,8°C, просечната количина на врнежи е релативно мала (544 mm), а бројот на дождливи денови во текот на годината е помал од 110 дена. Овие вредности ја докажуваат сувата, континентална природа на климата во оваа област. Продолженото замрзнување на почвата е забележано помеѓу 25 декември и 25 јануари, што е позитивно за развојот на житарките и претходи на жетвата за околу три недели во споредба со регионот Добруџа, на пример. Пролетта доаѓа малку порано отколку во другите региони на Романија, но студениот воздух од североисток во втората половина на март или во април не е исклучен. Овие кратки периоди на студено време предизвикуваат штети, особено на овошните дрвја, и го забавуваат одгледувањето пченка и зеленчук. Во текот на летото, има периоди кога се зголемува фреквенцијата на денови со температури повисоки од 32°C напладне, што го загрозува квалитетот на есенските жетви. Есента е подолга и вклучува периоди кога просечните дневни температури надминуваат 20°C, што е во прилог на спроведување на сезонски земјоделски активности под добри услови. Режимот на врнежи во текот на годината покажува значителни флуктуации. Просечниот број на денови со врнежи е под 110, при што најголем број се јавува во месеците мај-јуни и ноември-декември. Режимот на ветрови во северозападниот дел на Банат се карактеризира со висок удел на ветрови од североисток (12%) и југоисток (18,4%). Првите се чести во лето. Југоисточните ветрови дуваат главно во зима. Посебен климатски феномен се температурните инверзии во зима. Тие се јавуваат поради обликот на рамнината, што фаворизира стагнација на студен и тежок воздух. Поради оваа причина, просечните зимски температури тука се пониски во споредба со другите соседни области како што се Арад или Жомбољ (Jimbolia). [[Податотека:Dudestii Vechi jud Timis.svg|мини|250п|центар|Општина Стар Бешенов во карта на округот Тимиш]] == Историја == Селото Стар Бешенов се карактеризира со богато културно и историско наследство, кое ги одразува вековните промени во овој дел од Европа. Во 1726-1730 година, околу 300 семејства или 2000 луѓе - речиси половина од вкупниот број павликијани во Северна Бугарија во тоа време - се преселиле во Мала Влашка, тогаш во границите на Хабсбуршката империја. Откако Отоманската империја ја вратила оваа област, емигрантите се преселиле во Банат и во 1738 година трајно се населиле во Бешенов. Бешеновските павликијани брзо и успешно се прилагодиле на новите услови и со текот на времето создале десет колонии во Банат. Повеќе од еден и пол век живееле во поинаква етнокултурна и социо-политичка средина, без контакт со старите центри. Во 1880 година, кога меѓу нив се појавило движење за враќање во Бугарија, банатските Бугари броеле вкупно над 18.000 луѓе, од кои огромно мнозинство биле бешеновски павликијани и нивните колонисти. Современиот Стар Бешенов е пример за традиционална бугарска заедница, каде што жителите ги зачувуваат своите обичаи, јазик и традиции. Селото се наоѓа во плодна област, благодарение на што земјоделството и сточарството остануваат главни занимања за локалното население. Рамниот релјеф и умерената континентална клима помагаат за развој на земјоделски активности, вклучително и одгледување на разни култури како што се пченка, пченица и сончоглед. Освен своите земјоделски активности, Стар Бешенов е познат и по своето културно богатство. И покрај модернизацијата и глобалните влијанија, заедницата успева да ја зачува својата уникатност и богато наследство. Традиционалните празници, народните танци, музиката и обичаите се сè уште живи и се пренесуваат од генерација на генерација. Во селото постои функционална католичка црква - „Успение на Пресвета Богородица“. == Население == ;Етнички состав во населба (3.648 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Банатски Бугари]]|green|66.5}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|20.9}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|5.9}} }} ;Етнички состав во општината {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2021 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-comm2021.htm Ethnic composition, all communes: 2021 census ] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Банатски Бугари]]|green|42.6}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|39.3}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|6.2}} }} == Поврзано == * [[Брештја]] * [[Иваново (Србија)]] * [[Банатски Бугари]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Општини во Романија]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Тимиш (округ)]] py2bwukuik22ljm8b0c7xau6decv3l9 5543263 5543262 2026-04-22T06:26:54Z Marco Mitrovich 114460 /* Историја */ 5543263 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Стар Бешенов | native_name = Dudeștii Vechi | settlement_type = Населба и Општина | image_skyline = Dudeștii Vechi, 1.jpeg | image_alt = | image_caption = Поглед на Стар Бешенов из воздух | image_shield = ROU TM Dudestii Vechi CoA.jpg | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 46 |latm = 2 |lats = 59 |latNS = N | longd = 20 |longm = 29 |longs = 0 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = Стар Бешенов | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 78 | population_footnotes = | population_as_of = 2021 | population_blank1_title = Населба | population_blank1 = 3.359 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 3.827 | population_density_blank2_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307150 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Стар Бешенов''' ({{langx|ro|Dudeștii Vechi}}) е населено место и седиштето на истоимената општина во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 3.359 жители,<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> а во општината 3.827 жители. Општината Стар Бешенов ги опфаќа и населените места Бугарска Колонија и Кеглевич. Во селото мнозинско население е [[Банатски Бугари|банатско бугарско]]. Стар Бешенов е првото бугарско село создадено во Банат 1738 година.<ref>[http://www.skat.bg/products.php?type=10&genre=2746 Стар Бешенов – крепостта на българите в Банат] skat.bg</ref> == Географија == Стар Бешенов е село кое се наоѓа во срцето на Банатската рамнина, близу до границата со Србија и Унгарија. Се наоѓа 77 км северозападно од Темишвар и 13,8 км од градот Велики Семиклуш (Sannikolau Mare). Климата во рамнината е умерено континентална. Просечната годишна температура е 10,8°C, просечната количина на врнежи е релативно мала (544 mm), а бројот на дождливи денови во текот на годината е помал од 110 дена. Овие вредности ја докажуваат сувата, континентална природа на климата во оваа област. Продолженото замрзнување на почвата е забележано помеѓу 25 декември и 25 јануари, што е позитивно за развојот на житарките и претходи на жетвата за околу три недели во споредба со регионот Добруџа, на пример. Пролетта доаѓа малку порано отколку во другите региони на Романија, но студениот воздух од североисток во втората половина на март или во април не е исклучен. Овие кратки периоди на студено време предизвикуваат штети, особено на овошните дрвја, и го забавуваат одгледувањето пченка и зеленчук. Во текот на летото, има периоди кога се зголемува фреквенцијата на денови со температури повисоки од 32°C напладне, што го загрозува квалитетот на есенските жетви. Есента е подолга и вклучува периоди кога просечните дневни температури надминуваат 20°C, што е во прилог на спроведување на сезонски земјоделски активности под добри услови. Режимот на врнежи во текот на годината покажува значителни флуктуации. Просечниот број на денови со врнежи е под 110, при што најголем број се јавува во месеците мај-јуни и ноември-декември. Режимот на ветрови во северозападниот дел на Банат се карактеризира со висок удел на ветрови од североисток (12%) и југоисток (18,4%). Првите се чести во лето. Југоисточните ветрови дуваат главно во зима. Посебен климатски феномен се температурните инверзии во зима. Тие се јавуваат поради обликот на рамнината, што фаворизира стагнација на студен и тежок воздух. Поради оваа причина, просечните зимски температури тука се пониски во споредба со другите соседни области како што се Арад или Жомбољ (Jimbolia). [[Податотека:Dudestii Vechi jud Timis.svg|мини|250п|центар|Општина Стар Бешенов во карта на округот Тимиш]] == Историја == [[Податотека:Star beshenov cyrkva.JPG|мини|200п||Католичка црква во Стар Бешенов]] Селото Стар Бешенов се карактеризира со богато културно и историско наследство, кое ги одразува вековните промени во овој дел од Европа. Во 1726-1730 година, околу 300 семејства или 2000 луѓе - речиси половина од вкупниот број павликијани во Северна Бугарија во тоа време - се преселиле во Мала Влашка, тогаш во границите на Хабсбуршката империја. Откако Отоманската империја ја вратила оваа област, емигрантите се преселиле во Банат и во 1738 година трајно се населиле во Бешенов. Бешеновските павликијани брзо и успешно се прилагодиле на новите услови и со текот на времето создале десет колонии во Банат. Повеќе од еден и пол век живееле во поинаква етнокултурна и социо-политичка средина, без контакт со старите центри. Во 1880 година, кога меѓу нив се појавило движење за враќање во Бугарија, банатските Бугари броеле вкупно над 18.000 луѓе, од кои огромно мнозинство биле бешеновски павликијани и нивните колонисти. Современиот Стар Бешенов е пример за традиционална бугарска заедница, каде што жителите ги зачувуваат своите обичаи, јазик и традиции. Селото се наоѓа во плодна област, благодарение на што земјоделството и сточарството остануваат главни занимања за локалното население. Рамниот релјеф и умерената континентална клима помагаат за развој на земјоделски активности, вклучително и одгледување на разни култури како што се пченка, пченица и сончоглед. Освен своите земјоделски активности, Стар Бешенов е познат и по своето културно богатство. И покрај модернизацијата и глобалните влијанија, заедницата успева да ја зачува својата уникатност и богато наследство. Традиционалните празници, народните танци, музиката и обичаите се сè уште живи и се пренесуваат од генерација на генерација. Во селото постои функционална католичка црква - „Успение на Пресвета Богородица“. == Население == ;Етнички состав во населба (3.648 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Банатски Бугари]]|green|66.5}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|20.9}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|5.9}} }} ;Етнички состав во општината {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2021 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-comm2021.htm Ethnic composition, all communes: 2021 census ] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Банатски Бугари]]|green|42.6}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|39.3}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|6.2}} }} == Поврзано == * [[Брештја]] * [[Иваново (Србија)]] * [[Банатски Бугари]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Општини во Романија]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Тимиш (округ)]] k4qb11lb2q0m4cye1yvpknas653sqak 5543303 5543263 2026-04-22T09:29:33Z Marco Mitrovich 114460 /* Географија */ 5543303 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Стар Бешенов | native_name = Dudeștii Vechi | settlement_type = Населба и Општина | image_skyline = Dudeștii Vechi, 1.jpeg | image_alt = | image_caption = Поглед на Стар Бешенов из воздух | image_shield = ROU TM Dudestii Vechi CoA.jpg | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 46 |latm = 2 |lats = 59 |latNS = N | longd = 20 |longm = 29 |longs = 0 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = Стар Бешенов | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 78 | population_footnotes = | population_as_of = 2021 | population_blank1_title = Населба | population_blank1 = 3.359 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 3.827 | population_density_blank2_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307150 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Стар Бешенов''' ({{langx|ro|Dudeștii Vechi}}) е населено место и седиштето на истоимената општина во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 3.359 жители,<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> а во општината 3.827 жители. Општината Стар Бешенов ги опфаќа и населените места Бугарска Колонија и Кеглевич. Во селото мнозинско население е [[Банатски Бугари|банатско бугарско]]. Стар Бешенов е првото бугарско село создадено во Банат 1738 година.<ref>[http://www.skat.bg/products.php?type=10&genre=2746 Стар Бешенов – крепостта на българите в Банат] skat.bg</ref> == Географија == Стар Бешенов е село кое се наоѓа во срцето на [[Банат|Банатската рамнина]], близу до границата со [[Србија]] и [[Унгарија]]. Се наоѓа 77 км северозападно од [[Темишвар]] и 13,8 км од градот Велики Семиклуш (Sannikolau Mare). Климата во рамнината е [[Умереноконтинентална клима|умерено континентална]]. Просечната годишна температура е 10,8°C, просечната количина на врнежи е релативно мала (544 mm), а бројот на дождливи денови во текот на годината е помал од 110 дена. Овие вредности ја докажуваат сувата, континентална природа на климата во оваа област.<ref>Калоян Цветков; ''КУЛТУРНАТА МОЗАЙКА НА БАНАТ: ГЕОГРАФИЯ, ИСТОРИЯ И СЪВРЕМЕННО СЪСТОЯНИЕНА БАНАТСКИТЕ БЪЛГАРИ В СТАР БЕШЕНОВ, РУМЪНИЯ''; стр. 238</ref> Продолженото замрзнување на почвата е забележано помеѓу 25 декември и 25 јануари, што е позитивно за развојот на житарките и претходи на жетвата за околу три недели во споредба со регионот [[Добруџа]], на пример. Пролетта доаѓа малку порано отколку во другите региони на Романија, но студениот воздух од североисток во втората половина на март или во април не е исклучен. Овие кратки периоди на студено време предизвикуваат штети, особено на овошните дрвја, и го забавуваат одгледувањето пченка и зеленчук. Во текот на летото, има периоди кога се зголемува фреквенцијата на денови со температури повисоки од 32°C напладне, што го загрозува квалитетот на есенските жетви. Есента е подолга и вклучува периоди кога просечните дневни температури надминуваат 20°C, што е во прилог на спроведување на сезонски земјоделски активности под добри услови. Режимот на врнежи во текот на годината покажува значителни флуктуации. Просечниот број на денови со врнежи е под 110, при што најголем број се јавува во месеците мај-јуни и ноември-декември. Режимот на ветрови во северозападниот дел на Банат се карактеризира со висок удел на ветрови од североисток (12%) и југоисток (18,4%). Првите се чести во лето. Југоисточните ветрови дуваат главно во зима. Посебен климатски феномен се температурните инверзии во зима. Тие се јавуваат поради обликот на рамнината, што фаворизира стагнација на студен и тежок воздух. Поради оваа причина, просечните зимски температури тука се пониски во споредба со другите соседни области како што се [[Арад]] или Жомбољ (Jimbolia).<ref>Калоян Цветков; Исто; стр. 239</ref> [[Податотека:Dudestii Vechi jud Timis.svg|мини|250п|центар|Општина Стар Бешенов во карта на округот Тимиш]] == Историја == [[Податотека:Star beshenov cyrkva.JPG|мини|200п||Католичка црква во Стар Бешенов]] Селото Стар Бешенов се карактеризира со богато културно и историско наследство, кое ги одразува вековните промени во овој дел од Европа. Во 1726-1730 година, околу 300 семејства или 2000 луѓе - речиси половина од вкупниот број павликијани во Северна Бугарија во тоа време - се преселиле во Мала Влашка, тогаш во границите на Хабсбуршката империја. Откако Отоманската империја ја вратила оваа област, емигрантите се преселиле во Банат и во 1738 година трајно се населиле во Бешенов. Бешеновските павликијани брзо и успешно се прилагодиле на новите услови и со текот на времето создале десет колонии во Банат. Повеќе од еден и пол век живееле во поинаква етнокултурна и социо-политичка средина, без контакт со старите центри. Во 1880 година, кога меѓу нив се појавило движење за враќање во Бугарија, банатските Бугари броеле вкупно над 18.000 луѓе, од кои огромно мнозинство биле бешеновски павликијани и нивните колонисти. Современиот Стар Бешенов е пример за традиционална бугарска заедница, каде што жителите ги зачувуваат своите обичаи, јазик и традиции. Селото се наоѓа во плодна област, благодарение на што земјоделството и сточарството остануваат главни занимања за локалното население. Рамниот релјеф и умерената континентална клима помагаат за развој на земјоделски активности, вклучително и одгледување на разни култури како што се пченка, пченица и сончоглед. Освен своите земјоделски активности, Стар Бешенов е познат и по своето културно богатство. И покрај модернизацијата и глобалните влијанија, заедницата успева да ја зачува својата уникатност и богато наследство. Традиционалните празници, народните танци, музиката и обичаите се сè уште живи и се пренесуваат од генерација на генерација. Во селото постои функционална католичка црква - „Успение на Пресвета Богородица“. == Население == ;Етнички состав во населба (3.648 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Банатски Бугари]]|green|66.5}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|20.9}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|5.9}} }} ;Етнички состав во општината {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2021 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-comm2021.htm Ethnic composition, all communes: 2021 census ] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Банатски Бугари]]|green|42.6}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|39.3}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|6.2}} }} == Поврзано == * [[Брештја]] * [[Иваново (Србија)]] * [[Банатски Бугари]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Општини во Романија]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Тимиш (округ)]] jvc34m0az7s2zw1lr8elbvyd649nswu 5543309 5543303 2026-04-22T09:44:39Z Marco Mitrovich 114460 /* Историја */ 5543309 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Стар Бешенов | native_name = Dudeștii Vechi | settlement_type = Населба и Општина | image_skyline = Dudeștii Vechi, 1.jpeg | image_alt = | image_caption = Поглед на Стар Бешенов из воздух | image_shield = ROU TM Dudestii Vechi CoA.jpg | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 46 |latm = 2 |lats = 59 |latNS = N | longd = 20 |longm = 29 |longs = 0 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = Тимиш | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = Стар Бешенов | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 78 | population_footnotes = | population_as_of = 2021 | population_blank1_title = Населба | population_blank1 = 3.359 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 3.827 | population_density_blank2_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 307150 | area_code_type = | area_code = 0256 | registration_plate = TM }} '''Стар Бешенов''' ({{langx|ro|Dudeștii Vechi}}) е населено место и седиштето на истоимената општина во округот Тимиш, [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 3.359 жители,<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> а во општината 3.827 жители. Општината Стар Бешенов ги опфаќа и населените места Бугарска Колонија и Кеглевич. Во селото мнозинско население е [[Банатски Бугари|банатско бугарско]]. Стар Бешенов е првото бугарско село создадено во Банат 1738 година.<ref>[http://www.skat.bg/products.php?type=10&genre=2746 Стар Бешенов – крепостта на българите в Банат] skat.bg</ref> == Географија == Стар Бешенов е село кое се наоѓа во срцето на [[Банат|Банатската рамнина]], близу до границата со [[Србија]] и [[Унгарија]]. Се наоѓа 77 км северозападно од [[Темишвар]] и 13,8 км од градот Велики Семиклуш (Sannikolau Mare). Климата во рамнината е [[Умереноконтинентална клима|умерено континентална]]. Просечната годишна температура е 10,8°C, просечната количина на врнежи е релативно мала (544 mm), а бројот на дождливи денови во текот на годината е помал од 110 дена. Овие вредности ја докажуваат сувата, континентална природа на климата во оваа област.<ref>Калоян Цветков; ''КУЛТУРНАТА МОЗАЙКА НА БАНАТ: ГЕОГРАФИЯ, ИСТОРИЯ И СЪВРЕМЕННО СЪСТОЯНИЕНА БАНАТСКИТЕ БЪЛГАРИ В СТАР БЕШЕНОВ, РУМЪНИЯ''; стр. 238</ref> Продолженото замрзнување на почвата е забележано помеѓу 25 декември и 25 јануари, што е позитивно за развојот на житарките и претходи на жетвата за околу три недели во споредба со регионот [[Добруџа]], на пример. Пролетта доаѓа малку порано отколку во другите региони на Романија, но студениот воздух од североисток во втората половина на март или во април не е исклучен. Овие кратки периоди на студено време предизвикуваат штети, особено на овошните дрвја, и го забавуваат одгледувањето пченка и зеленчук. Во текот на летото, има периоди кога се зголемува фреквенцијата на денови со температури повисоки од 32°C напладне, што го загрозува квалитетот на есенските жетви. Есента е подолга и вклучува периоди кога просечните дневни температури надминуваат 20°C, што е во прилог на спроведување на сезонски земјоделски активности под добри услови. Режимот на врнежи во текот на годината покажува значителни флуктуации. Просечниот број на денови со врнежи е под 110, при што најголем број се јавува во месеците мај-јуни и ноември-декември. Режимот на ветрови во северозападниот дел на Банат се карактеризира со висок удел на ветрови од североисток (12%) и југоисток (18,4%). Првите се чести во лето. Југоисточните ветрови дуваат главно во зима. Посебен климатски феномен се температурните инверзии во зима. Тие се јавуваат поради обликот на рамнината, што фаворизира стагнација на студен и тежок воздух. Поради оваа причина, просечните зимски температури тука се пониски во споредба со другите соседни области како што се [[Арад]] или Жомбољ (Jimbolia).<ref>Калоян Цветков; Исто; стр. 239</ref> [[Податотека:Dudestii Vechi jud Timis.svg|мини|250п|центар|Општина Стар Бешенов во карта на округот Тимиш]] == Историја == [[Податотека:Star beshenov cyrkva.JPG|мини|200п||Католичка црква во Стар Бешенов]] Селото Стар Бешенов се карактеризира со богато културно и историско наследство, кое ги одразува вековните промени во овој дел од Европа. Во 1726-1730 година, околу 300 семејства или 2000 луѓе - речиси половина од вкупниот број павлиќани во Северна [[Бугарија]] во тоа време - се преселиле во Мала [[Влашка]], тогаш во границите на [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Империја]]. Откако [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]] ја вратила оваа област, емигрантите се преселиле во Банат и во 1738 година трајно се населиле во Бешенов. Бешеновските павлиќани брзо и успешно се прилагодиле на новите услови и со текот на времето создале десет колонии во Банат. Повеќе од еден и пол век живееле во поинаква етнокултурна и социо-политичка средина, без контакт со старите центри. Во 1880 година, кога меѓу нив се појавило движење за враќање во Бугарија, банатските Бугари броеле вкупно над 18.000 луѓе, од кои огромно мнозинство биле бешеновски павлиќани и нивните колонисти. Современиот Стар Бешенов е пример за традиционална бугарска заедница, каде што жителите ги зачувуваат своите обичаи, јазик и традиции. Селото се наоѓа во плодна област, благодарение на што земјоделството и сточарството остануваат главни занимања за локалното население. Рамниот релјеф и умерената континентална клима помагаат за развој на земјоделски активности, вклучително и одгледување на разни култури како што се пченка, пченица и сончоглед. Освен своите земјоделски активности, Стар Бешенов е познат и по своето културно богатство. И покрај модернизацијата и глобалните влијанија, заедницата успева да ја зачува својата уникатност и богато наследство. Традиционалните празници, народните танци, музиката и обичаите се сè уште живи и се пренесуваат од генерација на генерација. Во селото постои функционална католичка црква - „Успение на Пресвета Богородица“.<ref>Калоян Цветков; Исто; стр. 241</ref> == Население == ;Етнички состав во населба (3.648 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Банатски Бугари]]|green|66.5}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|20.9}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|5.9}} }} ;Етнички состав во општината {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2021 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-comm2021.htm Ethnic composition, all communes: 2021 census ] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Банатски Бугари]]|green|42.6}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|39.3}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|6.2}} }} == Поврзано == * [[Брештја]] * [[Иваново (Србија)]] * [[Банатски Бугари]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Општини во Романија]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Тимиш (округ)]] q7casxv4z6po3bpv6rvxu1azqfla7uf 0 1376026 5543257 5529043 2026-04-22T06:03:24Z Bjankuloski06 332 /* Примери */ Исправен поим, replaced: модуло → по модул 5543257 wikitext text/x-wiki '''Прстен''' — [[алгебарска структура]] во математиката што се состои од [[множество]] заедно со две операции, [[собирање]] (обично означено со <math>+</math>) и [[множење]] (обично означено со <math>\cdot</math>), кои ги исполнуваат обичните услови кои би биле очекувани од вакви операции. Главен пример за прстен е прстенот на [[цел број|целите броеви]] <math>\mathbb{Z}</math> заедно со обичното собирање и множење. == Дефиниција == Еден '''прстен''' (со единица) е множество <math>A</math> заедно со операции <math>+, \cdot: A \times A \to A</math>, некогаш нотирано како <math>(A, +, \cdot)</math>, така што: * <math>(A, +)</math> е Абелова [[Група (математика)|група]] со [[неутрален елемент]] <math>0 \in A</math> * <math>(A, \cdot)</math> е [[моноид]] со неутрален елемент <math>1 \in A</math> * За сите <math>a, b, c \in A</math> важи ** <math>a \cdot (b+c) = a \cdot b + a \cdot c</math> (''лево дистрибутивно својство'') ** <math>(a+b) \cdot c = a \cdot c + b \cdot c</math> (''десно дистрибутивно својство'') Ако моноидот <math>(A, \cdot)</math> е комутативен, тогаш и прстенот се нарекува '''комутативен'''. == Примери == === Цели броеви === Целите броеви <math>\mathbb{Z}</math> заедно со обичното собирање и множење претставуваат комутативен прстен. Овој е еден од најосновните прстени во алгебрата. === Нулов прстен === Множеството <math>\{0\}</math> заедно со единствената можни операции собирање и множење <math>0 + 0 = 0, 0 \cdot 0 = 0</math> сочинуваат комутативен прстен со единица. Во овој прстен важи <math>0 = 1</math>. === Полиња === Едно '''поле''' е ненулов комутативен прстен <math>(K, +, \cdot)</math> така што секој елемент различен од <math>0</math> во <math>K</math> има инверзен елемент спрема мултипликацијата. Со други зборови, <math>(A \setminus \{0\}, \cdot)</math> е комутативна група. Примери за полиња се [[рационален број|рационалните бреови]] <math>\mathbb{Q}</math>, [[реален број|реалните броеви]] <math>\mathbb{R}</math> и [[комплексен број|комплексните броеви]] <math>\mathbb{C}</math>. Прстенот на целите броеви не е поле бидејќи <math>1</math> и <math>-1</math> се единствените елементи во <math>\mathbb{Z}</math> кои што поседуваат [[инверзен елемент]]. === Прстени на матрици === Нека <math>A</math> е прстен. Нека <math>\operatorname{Mat}(A, n \times n)</math> е множеството на сите <math>n \times n</math> матрици со коефициенти во <math>A</math>. Ова множество, заедно со собирањето и множењето на матрици, сочинуваат прстен. Овој прстен општо не е комутативен, дури ако и <math>A</math> е комутативно. === Прстени на функции === Нека <math>A</math> е прстен. Нека <math>M \neq \emptyset</math> е произволно множество и нека <math>\operatorname{Map}(M, A)</math> е множеството на сите функции (на множества) од видот <math>M \to A</math>. За функции <math>f, g: M \to A</math> дефинираме <math>(f+g)(x) := f(x) + g(x) </math> и <math>(f \cdot g)(x) := f(x) \cdot g(x)</math>. Тогаш, ова множество, заедно со вака дефинираните операции на собирање и множење, претставуваат прстен. Овој прстен е комутативен, [[ако и само ако]] <math>A</math> е комутативен. == Хомоморфизам на прстени == Една функција <math>f: A \to B</math> меѓу два прстени <math>A, B</math> се нарекува '''хомоморфизам (на прстени)''' ако за сите <math>a,a' \in A</math>: * <math>f(a+a') = f(a) + f(a')</math> * <math>f(aa') = f(a)f(a')</math> * <math>f(1_A) = 1_B</math> каде <math>1_A, 1_B</math> ги означуваат единиците во <math>A</math> и <math>B</math>. Еден хомоморфизам на прстени значи е функција меѓу прстени која ја запазува структурата на овие два прстени. Ако <math>f</math> е [[инјективна функција|инјективен]] тогаш тој се нарекува '''мономорфизам'''. Аке тој е [[сурјективна функција|сурјективен]], тој се нарекува '''епиморфизам'''. Ако хомоморфизмот е [[биекција|биективен]], тој се нарекува '''изоморфизам'''. Овие означувања се користат често во математиката за функции кои зачувуваат некој вид структура. Два прстени <math>A, B</math> се нарекуваат '''изоморфни''' ако постои изоморфизам меѓу нив. Изоморфни прстени имаат иста структура како прстени и затоа се гледаат како еден ист прстен. === Јадро === Нека <math>f: A \to B</math> е хомоморфизам на прстени. Множеството <math>\ker f := \{a \in A \mid f(a) = 0\}</math> се нарекува '''јадрото''' на <math>f</math>. == Потструктури == === Потпрстен === Нека <math>B</math> е прстен и <math>A \subseteq B</math> подмножество. Ако со рестрикција на операциите од <math>B</math> на подмножеството <math>A</math> истиот претставува прстен, тогаш <math>A</math> се нарекува '''потпрстен''' на <math>B</math>. === Лев, десен и двостран идеал === Едно подмножество <math>L \subseteq A</math> на еден прстен <math>A</math> се нарекува '''лев идеал''', ако: * <math>0 \in L</math> * за сита <math>l,l' \in L</math> важи <math>l+l' \in L</math> * за сите <math>a \in A, l \in L</math> важи <math>al \in L</math> Едно подмножество <math>R \subseteq A</math> на еден прстен <math>A</math> се нарекува '''десен идеал''', ако: * <math>0 \in R</math> * за сите <math>r,r' \in R</math> важи <math>r+r' \in R</math> * за сите <math>a \in A, r \in R</math> важи <math>ra \in R</math> Подмножество <math>I \subseteq A</math> кој што е и лев и десен идеал се нарекува '''двостран идеал'''. Во еден комутативен прстен, сите овие три дефиниции се еквивалентни и тогаш зборуваме за '''идеал'''. === Примери за идеали === Нула идеалот <math>\{0\} \subseteq A</math> и целиот прстен <math>A \subseteq A</math> се двострани идеали во секој прстен. Јадрото на еден хомоморфизам на прстени <math>A \to B</math> е двостран идеал во <math>A</math>. Нека <math>r \in A</math> е елемент во еден комутативен прстен <math>A</math>. Тогаш <math>(r) := \{ar \mid a \in A\}</math> е идеал и се нарекува '''од <math>a</math> генерираниот идеал'''. Слично може да го дефинираме од една група на елементи <math>r_i \in A, i \in I</math> генерираниот идеал како <math>(r_i)_{i \in I} := \left\{\sum_{i \in I} a_ir_i \mid a_i \in A, a_i = 0\text{ за сите освен конечно многу } a_i\right\}</math>. === Видови идеали === Еден идеал <math>I \subseteq A</math> се нарекува: * '''прост''', ако за сите <math>a, a' \in A</math> така што <math>aa' \in I</math> важи <math>a \in I</math> или <math>a' \in I</math>. * '''максимален''', ако за секој идеал <math>I' \subseteq A</math> така што <math>I \subseteq I'</math> важи <math>I = I'</math> или <math>I = A</math> * '''радикален''', ако за секој елемент <math>a \in A</math> така што <math>a^n \in I</math> за некој <math>n \in \mathbb{Z}_{>0}</math> важи <math>a \in I</math>. Секој максимален идеал е прост, и секој прост идеал е радикален. == Видови прстени == === Интегрален домен === Нека <math>A</math> е комутативен прстен. Тогаш, еден елемент <math>a \in A</math> се нарекува '''делител на нула''' ако постои <math>0 \neq a' \in A</math> така што <math>a a' = 0</math>. <math>A</math> се нарекува '''интегрален домен''' ако тој нема делители на нула освен <math>0</math>. Еквивалентно <math>A</math> е интегрален домен ако <math>\{0\} \subseteq A</math> е прост идеал. Целите броеви <math>\mathbb{Z}</math> сочинуваат интегрален домен. Секое поле е интегрален домен. === Редуциран прстен === Нека <math>A</math> е комутативен прстен. Еден елемент <math>a \in A</math> се нарекува '''нилпотентен''' ако постои <math>n \in \mathbb{Z}_{>0}</math> така што <math>a ^n = 0</math>. <math>A</math> се нарекува '''редуциран''' ако нема нилпотентни елементи освен <math>0</math>. Еквивалентно <math>A</math> е редуциран ако <math>\{0\} \subseteq A</math> е радикален идеал. Секој нилпотентен елемент е делител на нула, така што секој интегрален домен е редуциран. == Фактор-прстен == Нека <math>A</math> e комутативен прстен и <math>I \subseteq A</math> идеал. Релацијата <math>\sim</math> дефинирана како <math>a \sim a' :\Leftrightarrow a - a' \in I</math> е релација за еквивалентност. Го дефинираме множеството <math>A / I := A / \sim</math> како можеството на класи спрема релацијата <math>\sim</math>. За <math>a \in A</math> нека е <math>[a] \in A / I</math> класата репрезентирана од <math>a</math>. Тогаш дефинираме за сите <math>a, a' \in A</math>: * <math>[a] + [a'] := [a+a']</math> * <math>[a] \cdot [a'] := [a \cdot a']</math> Овие операции се добро дефинирани. <math>A/I</math> заедно со овие две операции сочинуваат комутативен прстен кој се нарекува '''фактор-прстен на <math>A</math> по <math>I</math>'''. === Примери === Нека <math>I = (n) \subseteq \mathbb{Z}</math> е од <math>n</math> генерираниот идеал. Фактор-прстенот по овој идеал е тогаш <math>\mathbb{Z} / n\mathbb{Z} := \mathbb{Z} / I</math>. За овој прстен важи <math>\mathbb{Z} / n\mathbb{Z} = \{[0], [1], \dots, [n-1]\}</math> и собирањето и множењето се дефинирани по модул <math>n</math>. === Својства === Нека <math>A</math> е комутативен прстен и <math>I \subseteq{A}</math> идеал. Тогаш важи: * <math>A / I</math> е интегрален домен ако и само ако <math>I</math> е прост. * <math>A / I</math> е поле ако и само ако <math>I</math> е максимален. * <math>A / I</math> е редуциран ако и само ако <math>I</math> е радикален. == Примени == Прстените се една од нај распорстранетите структури во алгебрата. === Алгебарска теорија на броеви === Еден од најважните објекти во алгебарската теорија на броеви се таканаречените ''прстени на цели броеви''. Овие го обопштуваат прстенот на целите броеви во конечно проширување на полиња <math>K / \mathbb{Q}</math>. Овие прстени се ''Дедекиндови домени'', т.е. интегрално затворени, нетерови прстени во кој што секој од нула различен прост идеал е максимален. === Алгебарска геометрија === Во алгебарската геометрија, за едно поле <math>k</math> постои 1 спрема 1 кореспонденција меѓу редуцирани конечно генерирани прстени кои што го содржат <math>k</math> (т.н. редуцирани конечно генерирани <math>k</math>-алгебри) и иредуцибилни вариетети врз <math>k</math>. Вариетет е множество на нула на полиноми во повеќе променливи со коефициенти во <math>k</math>. [[Категорија:Теорија на прстените]] [[Категорија:Апстрактна алгебра]] 557tdksr0h72k1x7d18lsdjxp5us0wg 0 1378658 5543151 5522118 2026-04-21T22:39:54Z Dandarmkd 31127 5543151 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Теовски јавор | alt_name = Теовски чинар | iucn_category = III | iucn_ref = | photo = Село Теово, јавор сред село 6510.JPG | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = Поглед на јаворот на сретсело во [[Теово]] | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Теово]], [[Општина Чашка]] | nearest_city = [[Велес]] | coordinates = {{coord|41|34|42|N|21|34|19|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]] | authorized = | created = | designated = {{start date|1983}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="41.5783823" longitude="21.5720952" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 21.5720952, 41.5783823 ] } } ] } </mapframe> }} '''Теовски јавор''' (сретнуван и како: '''Теовски чинар''') — [[јавор]] којшто се наоѓа на сретсело во [[Азот (област)|азотското]] село [[Теово]], пред влезот на главната селска [[Црква „Св. Атанасиј“ - Теово|црква „Св. Атанасиј“]]. Со закон е заштитен како споменик на природата од 5 јули 1983 година.<ref name=CT>{{нмс | last= | first= | author= | title= Елаборат за ревалоризација на Платаново стебло (Platanus orientalis L.) во с. Теово, општина Чашка| url= https://arhiva2025.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2015/01/2.-Елаборат-за-ревалоризација-на-Платаново-стебло-во-с.-Теово-општина-Чашка.pdf | date=2021 | work= | publisher=[[Министерство за животна средина и просторно планирање]] | accessdate=18 декември 2025}}</ref> == Местоположба == Јаворот се наоѓа сретсело во [[Азот (област)|азотското]] село [[Теово]], до црквата [[Црква „Св. Атанасиј“ - Теово|„Св. Атанасиј“]], на десетина метри од влезот во црквата во правец кон исток.<ref name=CT/> Околу деблото на чинарот е направен шестоаголен заштитен камен ѕид со висина од 50 см и ширина од 60 см на кој се поставени дрвени решетки за седење. Целокупниот простор под платанот е поплочен со павер елементи (бекатон). Истиот на некои места под влијание на површинските корени почнува да се подига и изобличува. Заштитниот ѕид од западната страна е до самиот [[асфалт]]ен пат кој води кон село [[Богомила]]. Во непосредна близина на чинарот е поставена мала чешма за потребите на месното население како и објекти за живеење (куќи).<ref name=CT/> Јаворот за теовци претставува средиште на сите случувања. Под него, на местото на некогашниот бунар, се наоѓа фонтана. Местото под јаворот целото е поплочено и оградено. Навечер него го осветлуваат неколку електрични светилки. Тука за време на селските слави и собири, биле играни [[Оро|ора]] и била пеена македонската песна.<ref>[http://star.vest.com.mk/default.asp?id=60318&idg=3&idb=842&rubrika=Revija Вест] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160307140302/http://star.vest.com.mk/default.asp?id=60318&idb=842&idg=3&rubrika=revija |date=2016-03-07 }}, Јавор џин шест века го плете животот во Теово</ref> == Историја == Службени податоци за староста на овој чинар не постојат. Претпоставувано е дека јаворот е стар околу пет или шест века. Верувано е дека е посаден во {{римски|15}} век, односно во 1478 година.<ref name="вечер">{{наведени вести|url=http://vecer.mk/kultura/kako-trgnalo-tapanite-povtorno-kje-bijat|title=Како тргнало, тапаните повторно ќе бијат|last=Чалоски|first=Томе|date=15 февруари 2005|work=[[Вечер (дневен весник)|Вечер]]|publisher=Вечер Прес|accessdate=2 јуни 2016|location=Скопје}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Никој точно не знае кој го насадил јаворот. Но, според кажувањата на мештаните, најверојатно го засадил некој од турските бегови, кој го донел од Грција. Турците знаеле дека јаворите се вековни растенија и го засадиле како симбол на вековната империја. Според други кажувања, фиданката е засадена од првиот доселеник во селото.<ref name="вечер" /> За утврдување на староста (возраста) на чинарот, при изработката на „Елаборат за ревалоризација на Платаново стебло (Platanus orientalis L.) во с. Теово, општина Чашка“, во 2021 година, се користела методата на вадење извртоци од стеблото со Преслеров [[сврдел]] и броење на [[год]]овите, па староста е проценета на приближно 640 години.<ref name=CT/> == Природни особености и околина == Од млада фиданка, од година на година, дрвото израснало во вистински џин. Мерењата покажуваат дека дебелината на јаворот изнесува десетина метри, а висок е околу 30 до 40 метри.<ref name="вечер" /> [[Крошна]]та на чинарот е широко заоблена, без врв, топчеста, со 12 големи гранки кои во основата се дебели од 40 до 60 см. Самото дрво е високо 20,5 м, стеблото е високо 1,65 м, а висината на крошната е 18,85 м. [[Обем]]от на крошната е 95,7 м, а ширината мерена кон: * север 11,5 м, * исток 18,0 м, * југ 16,7 м, и * запад 11,3 м.<ref name=CT/> Во основа кореновиот врат на стеблото има [[обем]] од 9,74 м, [[пречник]] 3,1 м, а обемот на градна височина е 7,56 м, пречник 2,4 м. Стеблото е право и полнодрвно. Кората по деблото е со сивопепелава до сивокафеава боја и е грубо испукана со неправилни многуаголни плочки (3x4 см). По гранките кората е мазна до панциресто испукана, шарена со сиво-сивозелена до жолтосива боја (маскирна).<ref name= CT/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Плоча за стариот јавор во село Теово.jpg|Плоча под стариот јавор во селото Податотека:Јаворот во Теово.jpg|Поглед на јаворот Податотека:Стариот јавор во село Теово.jpg|Поглед на јаворот </gallery> == Поврзано == * [[Теово]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница-ред|Teovo plane trees}} * [https://www.vecer.press/stebla-so-istorija-koi-se-najdrevnite-starczi-megu-drvjata/ „Стебла со историја – кои се најдревните старци меѓу дрвјата!?“], „Вечер“, 1.1.2026. [[Категорија:Теово]] [[Категорија:Споменици на природата на Македонија]] [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Чинари]] [[Категорија:Појавено во 14 век во Македонија]] d0gd720zcltmgf0uc6saetzw5qsiu34 0 1379651 5543134 5465445 2026-04-21T22:30:53Z Dandarmkd 31127 5543134 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Речица | alt_name = | iucn_category = III | iucn_ref = | photo = Липови шеснаесет стебла во заедничка крошна, тетовско село Горна Речица (14).jpg | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = Поглед на липовите стебла кај [[Долна џамија (Голема Речица)|Долната џамија]] | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Голема Речица]], [[Општина Тетово]] | nearest_city = [[Тетово]] | coordinates = {{coord|41|59|24.03|N|20|56|39.67|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]] | authorized = | created = | designated = {{start date|1986}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="41.990009" longitude="20.944351" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 20.944351, 41.990009 ] } } ] } </mapframe> }} '''Речица''' — [[Липа|липови]] стебла, вкупно 16 на број, кои се наоѓаат во непосредна близина на [[Долна џамија (Голема Речица)|Долната џамија]] во [[тетовско]]то село [[Голема Речица]]. Стеблата се заштитени со закон како [[споменик на природата]] во 1986 година.<ref name="годишник2020стр21">{{Наведена мрежна страница |last=|first=|date=2020|title=Статистички годишник на република Македонија 2020 - Животна средина и географија|url=https://www.stat.gov.mk/Publikacii/SG2021/SG2021pdf/02-ZivotnaSr-Environment.pdf|publisher=Државен завод за статистика|pages=21}}</ref> == Местоположба == Липовите стебла се наоѓа на сретсело во тетовското село [[Голема Речица]], сместени до самата [[Долна џамија (Голема Речица)|Долна џамија]]. == Природни особености == Истите се високи преку 18 до 28 метри, со пречник од преку 40 до 76 сантиметри. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Липови шеснаесет стебла во заедничка крошна, тетовско село Голема Речица (28).jpg|Стеблата на липите Податотека:Липови шеснаесет стебла во заедничка крошна, тетовско село Горна Речица (9).jpg|Мало кафуле под липите Податотека:Долна џамија во Голема Речица.jpg|Поглед на Долната џамија и крошните од липите </gallery> == Поврзано == * [[Голема Речица]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница-ред|Rečica (protected natural site)}} [[Категорија:Голема Речица]] [[Категорија:Споменици на природата на Македонија]] [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] 3ol5ugvm67z1onnwj6z69bmkcgu9010 0 1380474 5543167 5526905 2026-04-21T22:59:32Z Dandarmkd 31127 5543167 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Чинар | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = Црква „Св. Димитриј“ - Магарево 15.jpg | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = Црквата со двата најстари чинари во дворот | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Магарево]], [[Општина Битола]] | nearest_city = [[Битола]] | coordinates = {{coord|41|04|38.74|N|21|14|08.32|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]] | authorized = | created = | designated = {{start date|1983}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="41.043852" longitude="21.2348818" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 21.2348818, 41.043852 ] } } ] } </mapframe> }} '''Чинар''' — [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] [[платан]]ово стебло (''Platanus orientalis L.'') – [[платан]] кое се наоѓа во селото [[Магарево]], [[Општина Битола]].<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title= Р Е Ш Е Н И Е ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА ПЛАТАНОВО СТЕБЛО – ПЛАТАН ВО С. МАГАРЕВО, ОПШТИНА БИТОЛА ЗА ПРИРОДНА РЕТКОСТ| url= https://slvesnik.com.mk/Issues/9b3791e5c49546f0ac5661a5c9ac6158.pdf| date=5 мај 2023 | work= | publisher=[[Службен весник на Македонија]] | accessdate=17 март 2026}}</ref> Тој е најстариот од [[чинар]]ите во дворот на црквата [[црква „Св. Димитриј“ - Магарево|„Св. Димитриј”]] во село [[Магарево]]. ==Местоположба== Чинарот се наоѓа во дворот на црквата [[црква „Св. Димитриј“ - Магарево|„Св. Димитриј”]] во село [[Магарево]], во десната страна од дворот каде што се наоѓа базенот за фрлање на крстот. Заобиколен со заштитен камен ѕид и во летните и жешки денови нуди добра и дебела ладовина на луѓето кои се одмараат под него. Поради тоа што се наоѓа во дворот на црквата во селото, неговата големина, старост и добра зачуваност го прави да има голема не само природна вредност, туку и културно-историска.<ref name=VCM>{{нмс | last= | first= | author= | title=Елаборат за валоризација на Платаново стебло (Platanus orientalis L.) с. Магарево, општина Битола | url=https://arhiva.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2015/01/3. -Елаборат-за-валоризација-на-Платаново-стебло-во-с.-Магарево-општина-Битола.pdf | date= | work= | publisher=[[Министерство за животна средина и просторно планирање]] | accessdate=13 ноември 2025 }}</ref> ==Опис== Крошната на чинарот е издолжено елипсовидна со долги гранки и до 15 м. Гранките неправилно спирално свиени, на висина од 6 м се разгрануваат како еленски рогови. Главните гранки чаталесто разгранети со правец запад-исток. Самото дрво е високо 20 м, стеблото е високо 2 м, а висината на крошната е 18 м. Обемот на крошната е 72 м, а ширината мерена кон: север 9,5 м, исток 12,5 м, југ 14,0 м, запад 10,3 м.<ref name=VCM/> Во основа кореновиот врат на стеблото има обем од 5,7 м, пречник 1,8 m, а обемот на градна височина е 5,4 м, пречник 1,6 м. Кората по стеблото е многу ситно испукана, речиси мазна со сиво-кафеавкаста боја. Гранките се мазни, зеленкаво сиви со маскирна боја. <ref name=VCM/> ==Историја== Дрвото најверојатно било посадено во дворот на црквата со улога да претставува место каде ќе се собира месното население, пред сè од маалото, но и од останатите делови од селото и непосредната околина. Со својата импозантност пред сè голема крошна и дебело стебло го привлекува вниманието. Поради тоа што се наоѓа во дворот на црквата во селото, неговата големина, старост и добра зачуваност го прави да има голема не само природна вредност, туку и културно-историска. Во Македонија, вообичаено било чинарите да се засадуваат на одредени места каде има големо движење на луѓе или пак тие места претставувале своевидно собиралиште на народот.<ref name=VCM/> ==Проценка на староста== Официјални податоци за староста на овој чинар не постојат. За утврдување на староста (возраста) на чинарот се користела методата на вадење извртоци од стеблото со Преслеров [[сврдел]] и броење на [[год]]овите, па староста е проценета на приближно 420 години.<ref name=VCM/> ==Поврзано== * [[Црква „Св. Димитриј“ - Магарево]] * [[Список на природни реткости во Македонија]] ==Наводи== {{Наводи}} [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Чинари]] [[Категорија:Магарево]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 17 век во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 16 век во Македонија]] rwu0r19cmcrm9nzutjt9urtyso5e1jy 0 1382288 5543135 5522120 2026-04-21T22:32:37Z Dandarmkd 31127 5543135 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Скопски чинар | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = Gazi Isa - Begova Dzamija - Skopje (47).jpg | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = Чинарот во дворот на [[Иса-бегова џамија (Скопје)|Иса-беговата џамија]] | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Скопје]] | nearest_city = | coordinates = {{coord|42|00|11,77|N|21|25|23,87|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]] | authorized = | created = | designated = {{start date|1993}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="42.003248" longitude="21.441740" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 21.441740, 42.003248 ] } } ] } </mapframe> }} '''Скопски чинар''' — [[чинар]] во дворот на [[Иса-бегова џамија (Скопје)|Иса-беговата џамија]] во [[Скопје]]. Во Македонија тој е вториот чинар по старост, најстар е [[охридски чинар|охридскиот чинар]]. Заштитен како [[споменик на природата]] е од 1993 година. <ref name=SC>{{нмс | last=Коцевски | first=Данило | author=[[Данило Коцевски]] | title=Скопскиот чинар – атракција што бара повеќе внимание| url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/skopski-legendi/скопскиот-чинар-атракција-што-бара-по/ | date=26 мај 2018 | work= | publisher=[[Нова Македонија]] | accessdate=9 декември 2025 }}</ref><ref name=SC1>{{нмс | last= | first= | author= | title=Скопскиот чинар, едно од трите најстари дрвја во југоисточна Европа| url=https://trn.mk/skopskiot-chinar-edno-od-trite-na%D1%98stari-drv%D1%98a-vo-%D1%98ugoistochna-evropa/ | date=8 септември 2023 | work= | publisher=Трн | accessdate=9 декември 2025}}</ref> ==Местоположба== Чинарот се наоѓа во дворот на [[Иса-бегова џамија (Скопје)|Иса-беговата џамија]] во [[Скопје]].<ref name=SC/><ref name=SC1/> ==Опис== Дрвото е високо 20 м, а стеблото има обем од 7,3 метра.<ref name=SC/><ref name=SC1/> ==Историја== Чинарот е засаден во дворот на познатата џамија „Иса-бегова џамија“, која е подигната во првата половина на 15 век, 1475/1476 година. Таа е оставина, изградена е посмртно по барање од самиот Иса-бег, како што стои во неговото сочувано вакафнаме, напишано неколку години порано (1469).<ref name=SC/><ref name=SC1/> ==Проценка на староста== Официјални податоци за староста на овој чинар не постојат. Се претпоставува дека е засаден истовремено со изградбата на џамијата, па неговата старост би била околу 550 години.<ref name=SC/><ref name=SC1/> ==Поврзано== *[[Иса-бегова џамија (Скопје)]] ==Наводи== {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.vecer.press/stebla-so-istorija-koi-se-najdrevnite-starczi-megu-drvjata/ „Стебла со историја – кои се најдревните старци меѓу дрвјата!?“], „Вечер“, 1.1.2026. [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Чинари]] [[Категорија:Скопје]] [[Категорија:Појавено во 15 век во Македонија]] sabsw8xtk04n0lh7e1ei1h7d3bsk62s 10 1383312 5543095 5487738 2026-04-21T21:21:09Z Buli 2648 5543095 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = {{#if:{{{background_color|}}}|border-top: 2px solid {{{background_color}}}; border-bottom: 2px solid {{{background_color}}}|background-color: #ededed; color:inherit;}} | above = <includeonly><span class="fn org">{{{government_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}</span></includeonly> | subheader = {{{nativename|}}} | subheader2 = {{#if:{{{border|}}}| <div style=" font-size: 100%; font-weight: bold; text-transform: uppercase; line-height: 110%;">{{#switch:{{{border}}} | regional = [[Local government|{{color|black|Regional government}}]] | state (India) = [[State governments of India|{{color|black|State government}}]] | devolved = [[Devolution|{{color|black|Devolved government}}]] | federal = [[Federal government|{{color|black|Federal government}}]] | central = [[Central government|{{color|black|Central government}}]] | state = [[State government|{{color|black|State government}}]] | provincial = [[Provinces and territories of Canada|{{color|black|Provincial government}}]] | territorial = [[Devolution|{{color|black|Territorial Government}}]] }} </div> }} | headerstyle = background-color: #efefef; color:inherit; | image3 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | mapframe-zoom = 13 | mapframe-frame-width = 250 | onByDefault = {{#if:{{{map|}}}{{{map_image|}}}|no|yes}} }} | caption3 = {{#if:{{{coordinates|}}} |{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:landmark|{{#if:{{{country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{country}}}}}}}}} |}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt|}}}}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{image_size2|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt2|}}}}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image3|}}}|size={{{image_size3|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt3|}}}}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image4|}}}|size={{{image_size4|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt4|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | header1 = Overview | label2 = Воспоставена | data2 = {{{date|{{{date_established|}}}}}} | label3 = Dissolved | data3 = {{{date_dissolved|}}} | label4 = State | data4 = {{{state|}}} | label5 = Држава | data5 = {{{country|}}} | label6 = Polity | data6 = {{{polity|}}} | label7 = Водач | data7 = {{{leader_title|}}} | label8 = Назначена од | data8 = {{{appointed|}}} | label9 = Main organ | data9 = {{{main_organ|}}} | label10 = Министерства | data10 = {{{ministries|}}} | label11 = Одговорна пред | data11 = {{{responsible|}}} | label12 = Годишен буџет | data12 = {{{budget|}}} | label13 = Седиште | data13 = {{{address|}}} | label14 = Мрежно место | data14 = {{{url|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox executive government with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox executive government]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| address | alt | alt2 | alt3 | alt4 | appointed | background_color | border | budget | caption | coordinates | country | date | date_dissolved | date_established | government_name | image | image_size | image_size2 | image_size3 | image_size4 | image2 | image3 | image4 | leader_title | main_organ | map | map_image | ministries | nativename | polity | responsible | state | url }}<noinclude> {{documentation}}<!-- Please place categories and language links on the /doc page, not here! --> </noinclude> swxhxn30apktn9wdjxab3e8hzsmdcbt 5543096 5543095 2026-04-21T21:21:57Z Buli 2648 5543096 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = {{#if:{{{background_color|}}}|border-top: 2px solid {{{background_color}}}; border-bottom: 2px solid {{{background_color}}}|background-color: #ededed; color:inherit;}} | above = <includeonly><span class="fn org">{{{government_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}</span></includeonly> | subheader = {{{nativename|}}} | subheader2 = {{#if:{{{border|}}}| <div style=" font-size: 100%; font-weight: bold; text-transform: uppercase; line-height: 110%;">{{#switch:{{{border}}} | regional = [[Local government|{{color|black|Regional government}}]] | state (India) = [[State governments of India|{{color|black|State government}}]] | devolved = [[Devolution|{{color|black|Devolved government}}]] | federal = [[Federal government|{{color|black|Federal government}}]] | central = [[Central government|{{color|black|Central government}}]] | state = [[State government|{{color|black|State government}}]] | provincial = [[Provinces and territories of Canada|{{color|black|Provincial government}}]] | territorial = [[Devolution|{{color|black|Territorial Government}}]] }} </div> }} | headerstyle = background-color: #efefef; color:inherit; | image3 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | mapframe-zoom = 13 | mapframe-frame-width = 250 | onByDefault = {{#if:{{{map|}}}{{{map_image|}}}|no|yes}} }} | caption3 = {{#if:{{{coordinates|}}} |{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:landmark|{{#if:{{{country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{country}}}}}}}}} |}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt|}}}}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{image_size2|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt2|}}}}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image3|}}}|size={{{image_size3|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt3|}}}}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image4|}}}|size={{{image_size4|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt4|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | header1 = Overview | label2 = Воспоставена | data2 = {{{date|{{{date_established|}}}}}} | label3 = Dissolved | data3 = {{{date_dissolved|}}} | label4 = State | data4 = {{{state|}}} | label5 = Држава | data5 = {{{country|}}} | label6 = Polity | data6 = {{{polity|}}} | label7 = Водач | data7 = {{{leader_title|}}} | label8 = Назначена од | data8 = {{{appointed|}}} | label9 = Главен орган | data9 = {{{main_organ|}}} | label10 = Министерства | data10 = {{{ministries|}}} | label11 = Одговорна пред | data11 = {{{responsible|}}} | label12 = Годишен буџет | data12 = {{{budget|}}} | label13 = Седиште | data13 = {{{address|}}} | label14 = Мрежно место | data14 = {{{url|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox executive government with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox executive government]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| address | alt | alt2 | alt3 | alt4 | appointed | background_color | border | budget | caption | coordinates | country | date | date_dissolved | date_established | government_name | image | image_size | image_size2 | image_size3 | image_size4 | image2 | image3 | image4 | leader_title | main_organ | map | map_image | ministries | nativename | polity | responsible | state | url }}<noinclude> {{documentation}}<!-- Please place categories and language links on the /doc page, not here! --> </noinclude> eu3kizkgxlq0awfigfff3w76ky2xmaw 5543097 5543096 2026-04-21T21:24:09Z Buli 2648 5543097 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = {{#if:{{{background_color|}}}|border-top: 2px solid {{{background_color}}}; border-bottom: 2px solid {{{background_color}}}|background-color: #ededed; color:inherit;}} | above = <includeonly><span class="fn org">{{{government_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}</span></includeonly> | subheader = {{{nativename|}}} | subheader2 = {{#if:{{{border|}}}| <div style=" font-size: 100%; font-weight: bold; text-transform: uppercase; line-height: 110%;">{{#switch:{{{border}}} | regional = [[Local government|{{color|black|Regional government}}]] | state (India) = [[State governments of India|{{color|black|State government}}]] | devolved = [[Devolution|{{color|black|Devolved government}}]] | federal = [[Federal government|{{color|black|Federal government}}]] | central = [[Central government|{{color|black|Central government}}]] | state = [[State government|{{color|black|State government}}]] | provincial = [[Provinces and territories of Canada|{{color|black|Provincial government}}]] | territorial = [[Devolution|{{color|black|Territorial Government}}]] }} </div> }} | headerstyle = background-color: #efefef; color:inherit; | image3 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | mapframe-zoom = 13 | mapframe-frame-width = 250 | onByDefault = {{#if:{{{map|}}}{{{map_image|}}}|no|yes}} }} | caption3 = {{#if:{{{coordinates|}}} |{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:landmark|{{#if:{{{country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{country}}}}}}}}} |}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt|}}}}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{image_size2|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt2|}}}}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image3|}}}|size={{{image_size3|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt3|}}}}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image4|}}}|size={{{image_size4|}}}|sizedefault=100px|alt={{{alt4|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | header1 = Overview | label2 = Воспоставена | data2 = {{{date|{{{date_established|}}}}}} | label3 = Dissolved | data3 = {{{date_dissolved|}}} | label4 = State | data4 = {{{state|}}} | label5 = Држава | data5 = {{{country|}}} | label6 = Политичка заедница | data6 = {{{polity|}}} | label7 = Водач | data7 = {{{leader_title|}}} | label8 = Назначена од | data8 = {{{appointed|}}} | label9 = Главен орган | data9 = {{{main_organ|}}} | label10 = Министерства | data10 = {{{ministries|}}} | label11 = Одговорна пред | data11 = {{{responsible|}}} | label12 = Годишен буџет | data12 = {{{budget|}}} | label13 = Седиште | data13 = {{{address|}}} | label14 = Мрежно место | data14 = {{{url|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox executive government with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox executive government]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| address | alt | alt2 | alt3 | alt4 | appointed | background_color | border | budget | caption | coordinates | country | date | date_dissolved | date_established | government_name | image | image_size | image_size2 | image_size3 | image_size4 | image2 | image3 | image4 | leader_title | main_organ | map | map_image | ministries | nativename | polity | responsible | state | url }}<noinclude> {{documentation}}<!-- Please place categories and language links on the /doc page, not here! --> </noinclude> qdg2trpop5i5p0gf0xn1zp31ypu8aos 0 1385068 5542872 5498413 2026-04-21T12:13:10Z Marco Mitrovich 114460 5542872 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Љупкова | native_name = Liubcova | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 44 |latm = 39 |lats = 31 |latNS = N | longd = 21 |longm = 53 |longs =44 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = [[Караш-Северин (округ)|Караш-Северин]] | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Берзаска]] | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 83 | population_footnotes = | population_total = 918 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 327029 | area_code_type = | area_code = 0255 | registration_plate = CS }} '''Љупкова''' (поранешно име ''Долна Љупкова'', {{langx|ro|Liubcova}}) е населено место во [[Караш-Северин (округ)|округот Караш-Северин]], [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 918 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на општината [[Берзаска]]. Селото е мнозински српско. ;Етнички состав во населба (1.214 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|47.8}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|36.6}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|8.9}} }} == Поврзано == * [[Берзаска]] * [[Соколовац]] * [[Караш-Северин (округ)]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Караш-Северин (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Српски населби во дијаспора]] j03qhhxw3fenq7t5vngviisi6fkd5tc 5542877 5542872 2026-04-21T12:39:15Z Marco Mitrovich 114460 5542877 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Љупкова | native_name = Liubcova | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 44 |latm = 39 |lats = 31 |latNS = N | longd = 21 |longm = 53 |longs =44 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = [[Караш-Северин (округ)|Караш-Северин]] | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Берзаска]] | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 83 | population_footnotes = | population_total = 918 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 327029 | area_code_type = | area_code = 0255 | registration_plate = CS }} '''Љупкова''' (поранешно име ''Долна Љупкова'', {{langx|ro|Liubcova}}) е населено место во [[Караш-Северин (округ)|округот Караш-Северин]], [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 918 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на општината [[Берзаска]]. Селото е мнозински српско. == Историја == == Демографија == ;Етнички состав во населба (1.214 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|47.8}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|36.6}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|8.9}} }} == Поврзано == * [[Берзаска]] * [[Соколовац]] * [[Караш-Северин (округ)]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Караш-Северин (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Српски населби во дијаспора]] 4upkkhy3m005rppva0c49irozl4ickx 5542910 5542877 2026-04-21T14:25:55Z Marco Mitrovich 114460 /* Историја */ 5542910 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Љупкова | native_name = Liubcova | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 44 |latm = 39 |lats = 31 |latNS = N | longd = 21 |longm = 53 |longs =44 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = [[Караш-Северин (округ)|Караш-Северин]] | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Берзаска]] | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 83 | population_footnotes = | population_total = 918 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 327029 | area_code_type = | area_code = 0255 | registration_plate = CS }} '''Љупкова''' (поранешно име ''Долна Љупкова'', {{langx|ro|Liubcova}}) е населено место во [[Караш-Северин (округ)|округот Караш-Северин]], [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 918 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на општината [[Берзаска]]. Селото е мнозински српско. == Историја == Местото првпат се споменува во документи во 1430 година како тврдина на Дунав - „Љупко“. Според народната традиција, местото го добило името по српскиот кнез Љупко. Во документ од 1684 година, го носи сегашното, најблиско име „Љупкова“. Порано имало две соседни населби, Горна и Долна Љупкова, како воени пунктови во округот Ракаждија (1774). Се претпоставува дека таму живеело мешано српско-романско население.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", репринт, Панчево 2003. године</ref> Долна (Српска) Љупкова станала гранична стражарска населба во Илирскиот пешадиски полк во 1773 година. Три години подоцна, во 1776 година, била префрлена во новиот Влашко-илирски полк. Љупкова имала пет стражарски места додека ја чувала границата на Дунав. На почетокот на 1773 година, имало 87 граничари, од кои 29 биле вооружени, а 6 од нив биле на должност како кордон. За време на Австро-турската војна од 1788 година, во областа на селото, каде што се наоѓа еден рид, српскиот востаник Коча Анѓелковиќ држел позиција и се борел. На ридот именуван по него, ''Кочин јендек'', се водела жестока битка меѓу Србите и Турците. Од 600 доброволци кои се бореле на страната на Австрија, на крајот, Коча останал со 60 маченици, кои биле оставени сами на себе, предадени од австриската команда.Турците ги заробиле, исцрпени и ранети, и ги однеле во Текија, каде што Коча и неговите другари починале со ужасна смрт, набиени на колец. Сега таму е подигнат достоен споменик на српските херои, во форма на мермерна пирамида, на познатиот Коча, за кого народот пеел во песна. За посетителите е уреден спомен-парк. Според државната шематизација на православното свештенство во Унгарија од 1846 година, сè уште се споменуваат две соседни места со слични имиња - како парохии: Горна и Долна Љубкова. Горна Љубкова има 538 православни души, со училиште со учител и православна црква Свети Никола, каде што служат двајца парохиски свештеници. Долна Љубкова има малку повеќе жители, 865 парохијани, има и училиште со учител, како и православна црква Вознесението Христово, со еден парохиски свештеник.<ref name="аутоматски генерисано1">Reesch de Lewald, Aloysius: "Universalis schematismus ecclesiasticus venerabilis cleri orientalis ecclesiae graeci non uniti ritus regni Hungariae partiumque eidem adnexarum, necnon magni principatus Transilvaniae, item literarius, seu nomina eorum, qui rem literariam et fundationalem scholarem ejusdem ritus procurant ... pro anno ...", Buda 1846.</ref> Според митрополитскиот попис од 1865 година, во „Долна Љубкова“ живеат 933 православни жители, а има и една парохија од шеста платежна класа.<ref>"Српски летопис", Пешта 1866. године</ref> Според извештајот од 1905 година, се споменува само Долна Љупкова, за која се наведува дека е мала општина во Новомолдавскиот округ. Таму живееле 1.561 жител во 306 куќи; од нив, 1.454 души (или 93%) со 268 домови (или 87%) биле Срби. Единствените јавни згради во населбата се српска православна црква и српско јавно училиште. Во блиската [[Берзаска]] имаат речиси сè, вклучувајќи ја и последната пошта и телеграф. Селото било погодено од невидена катастрофа ноќта помеѓу 13 и 14 јуни 1910 година. Поради налет на облаци, се создал огромен порој од вода од потокот Брестовик, чии води стигнале до покривите на куќите во Љубковац. Луѓето се качувале на нивните покриви, а поројот однел многу куќи во Дунав. Жителката Ленка Бугарин пловела педесет километри на покривот од својата куќа сè додека не била спасена во близина на селото Дубова. 36 мештани загинале таа ужасна ноќ, од кои повеќето биле стари лица, жени и деца. Од 1913 година, овој тажен ден се одбележува со црковна церемонија.<ref>Васа Лупуловић, Борислав Ђ. Крстић: "Љупкова долина", Темишвар 1995. године</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (1.214 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|47.8}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|36.6}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|8.9}} }} == Поврзано == * [[Берзаска]] * [[Соколовац]] * [[Караш-Северин (округ)]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Караш-Северин (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Српски населби во дијаспора]] tdifjpqx5viyzuihmxq9v4kslecsaxq 5542911 5542910 2026-04-21T14:30:03Z Marco Mitrovich 114460 /* Демографија */ 5542911 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Љупкова | native_name = Liubcova | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 44 |latm = 39 |lats = 31 |latNS = N | longd = 21 |longm = 53 |longs =44 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = [[Караш-Северин (округ)|Караш-Северин]] | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Берзаска]] | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 83 | population_footnotes = | population_total = 918 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 327029 | area_code_type = | area_code = 0255 | registration_plate = CS }} '''Љупкова''' (поранешно име ''Долна Љупкова'', {{langx|ro|Liubcova}}) е населено место во [[Караш-Северин (округ)|округот Караш-Северин]], [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 918 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на општината [[Берзаска]]. Селото е мнозински српско. == Историја == Местото првпат се споменува во документи во 1430 година како тврдина на Дунав - „Љупко“. Според народната традиција, местото го добило името по српскиот кнез Љупко. Во документ од 1684 година, го носи сегашното, најблиско име „Љупкова“. Порано имало две соседни населби, Горна и Долна Љупкова, како воени пунктови во округот Ракаждија (1774). Се претпоставува дека таму живеело мешано српско-романско население.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", репринт, Панчево 2003. године</ref> Долна (Српска) Љупкова станала гранична стражарска населба во Илирскиот пешадиски полк во 1773 година. Три години подоцна, во 1776 година, била префрлена во новиот Влашко-илирски полк. Љупкова имала пет стражарски места додека ја чувала границата на Дунав. На почетокот на 1773 година, имало 87 граничари, од кои 29 биле вооружени, а 6 од нив биле на должност како кордон. За време на Австро-турската војна од 1788 година, во областа на селото, каде што се наоѓа еден рид, српскиот востаник Коча Анѓелковиќ држел позиција и се борел. На ридот именуван по него, ''Кочин јендек'', се водела жестока битка меѓу Србите и Турците. Од 600 доброволци кои се бореле на страната на Австрија, на крајот, Коча останал со 60 маченици, кои биле оставени сами на себе, предадени од австриската команда.Турците ги заробиле, исцрпени и ранети, и ги однеле во Текија, каде што Коча и неговите другари починале со ужасна смрт, набиени на колец. Сега таму е подигнат достоен споменик на српските херои, во форма на мермерна пирамида, на познатиот Коча, за кого народот пеел во песна. За посетителите е уреден спомен-парк. Според државната шематизација на православното свештенство во Унгарија од 1846 година, сè уште се споменуваат две соседни места со слични имиња - како парохии: Горна и Долна Љубкова. Горна Љубкова има 538 православни души, со училиште со учител и православна црква Свети Никола, каде што служат двајца парохиски свештеници. Долна Љубкова има малку повеќе жители, 865 парохијани, има и училиште со учител, како и православна црква Вознесението Христово, со еден парохиски свештеник.<ref name="аутоматски генерисано1">Reesch de Lewald, Aloysius: "Universalis schematismus ecclesiasticus venerabilis cleri orientalis ecclesiae graeci non uniti ritus regni Hungariae partiumque eidem adnexarum, necnon magni principatus Transilvaniae, item literarius, seu nomina eorum, qui rem literariam et fundationalem scholarem ejusdem ritus procurant ... pro anno ...", Buda 1846.</ref> Според митрополитскиот попис од 1865 година, во „Долна Љубкова“ живеат 933 православни жители, а има и една парохија од шеста платежна класа.<ref>"Српски летопис", Пешта 1866. године</ref> Според извештајот од 1905 година, се споменува само Долна Љупкова, за која се наведува дека е мала општина во Новомолдавскиот округ. Таму живееле 1.561 жител во 306 куќи; од нив, 1.454 души (или 93%) со 268 домови (или 87%) биле Срби. Единствените јавни згради во населбата се српска православна црква и српско јавно училиште. Во блиската [[Берзаска]] имаат речиси сè, вклучувајќи ја и последната пошта и телеграф. Селото било погодено од невидена катастрофа ноќта помеѓу 13 и 14 јуни 1910 година. Поради налет на облаци, се создал огромен порој од вода од потокот Брестовик, чии води стигнале до покривите на куќите во Љубковац. Луѓето се качувале на нивните покриви, а поројот однел многу куќи во Дунав. Жителката Ленка Бугарин пловела педесет километри на покривот од својата куќа сè додека не била спасена во близина на селото Дубова. 36 мештани загинале таа ужасна ноќ, од кои повеќето биле стари лица, жени и деца. Од 1913 година, овој тажен ден се одбележува со црковна церемонија.<ref>Васа Лупуловић, Борислав Ђ. Крстић: "Љупкова долина", Темишвар 1995. године</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (1.214 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|47.8}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|36.6}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|8.9}} }} == Религија == == Образование == == Поврзано == * [[Берзаска]] * [[Соколовац]] * [[Караш-Северин (округ)]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Караш-Северин (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Српски населби во дијаспора]] punblveqs04kz0ghwghufp8cjrdrlcw 5542912 5542911 2026-04-21T15:11:39Z Marco Mitrovich 114460 /* Религија */ 5542912 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Љупкова | native_name = Liubcova | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 44 |latm = 39 |lats = 31 |latNS = N | longd = 21 |longm = 53 |longs =44 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = [[Караш-Северин (округ)|Караш-Северин]] | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Берзаска]] | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 83 | population_footnotes = | population_total = 918 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 327029 | area_code_type = | area_code = 0255 | registration_plate = CS }} '''Љупкова''' (поранешно име ''Долна Љупкова'', {{langx|ro|Liubcova}}) е населено место во [[Караш-Северин (округ)|округот Караш-Северин]], [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 918 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на општината [[Берзаска]]. Селото е мнозински српско. == Историја == Местото првпат се споменува во документи во 1430 година како тврдина на Дунав - „Љупко“. Според народната традиција, местото го добило името по српскиот кнез Љупко. Во документ од 1684 година, го носи сегашното, најблиско име „Љупкова“. Порано имало две соседни населби, Горна и Долна Љупкова, како воени пунктови во округот Ракаждија (1774). Се претпоставува дека таму живеело мешано српско-романско население.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", репринт, Панчево 2003. године</ref> Долна (Српска) Љупкова станала гранична стражарска населба во Илирскиот пешадиски полк во 1773 година. Три години подоцна, во 1776 година, била префрлена во новиот Влашко-илирски полк. Љупкова имала пет стражарски места додека ја чувала границата на Дунав. На почетокот на 1773 година, имало 87 граничари, од кои 29 биле вооружени, а 6 од нив биле на должност како кордон. За време на Австро-турската војна од 1788 година, во областа на селото, каде што се наоѓа еден рид, српскиот востаник Коча Анѓелковиќ држел позиција и се борел. На ридот именуван по него, ''Кочин јендек'', се водела жестока битка меѓу Србите и Турците. Од 600 доброволци кои се бореле на страната на Австрија, на крајот, Коча останал со 60 маченици, кои биле оставени сами на себе, предадени од австриската команда.Турците ги заробиле, исцрпени и ранети, и ги однеле во Текија, каде што Коча и неговите другари починале со ужасна смрт, набиени на колец. Сега таму е подигнат достоен споменик на српските херои, во форма на мермерна пирамида, на познатиот Коча, за кого народот пеел во песна. За посетителите е уреден спомен-парк. Според државната шематизација на православното свештенство во Унгарија од 1846 година, сè уште се споменуваат две соседни места со слични имиња - како парохии: Горна и Долна Љубкова. Горна Љубкова има 538 православни души, со училиште со учител и православна црква Свети Никола, каде што служат двајца парохиски свештеници. Долна Љубкова има малку повеќе жители, 865 парохијани, има и училиште со учител, како и православна црква Вознесението Христово, со еден парохиски свештеник.<ref name="аутоматски генерисано1">Reesch de Lewald, Aloysius: "Universalis schematismus ecclesiasticus venerabilis cleri orientalis ecclesiae graeci non uniti ritus regni Hungariae partiumque eidem adnexarum, necnon magni principatus Transilvaniae, item literarius, seu nomina eorum, qui rem literariam et fundationalem scholarem ejusdem ritus procurant ... pro anno ...", Buda 1846.</ref> Според митрополитскиот попис од 1865 година, во „Долна Љубкова“ живеат 933 православни жители, а има и една парохија од шеста платежна класа.<ref>"Српски летопис", Пешта 1866. године</ref> Според извештајот од 1905 година, се споменува само Долна Љупкова, за која се наведува дека е мала општина во Новомолдавскиот округ. Таму живееле 1.561 жител во 306 куќи; од нив, 1.454 души (или 93%) со 268 домови (или 87%) биле Срби. Единствените јавни згради во населбата се српска православна црква и српско јавно училиште. Во блиската [[Берзаска]] имаат речиси сè, вклучувајќи ја и последната пошта и телеграф. Селото било погодено од невидена катастрофа ноќта помеѓу 13 и 14 јуни 1910 година. Поради налет на облаци, се создал огромен порој од вода од потокот Брестовик, чии води стигнале до покривите на куќите во Љубковац. Луѓето се качувале на нивните покриви, а поројот однел многу куќи во Дунав. Жителката Ленка Бугарин пловела педесет километри на покривот од својата куќа сè додека не била спасена во близина на селото Дубова. 36 мештани загинале таа ужасна ноќ, од кои повеќето биле стари лица, жени и деца. Од 1913 година, овој тажен ден се одбележува со црковна церемонија.<ref>Васа Лупуловић, Борислав Ђ. Крстић: "Љупкова долина", Темишвар 1995. године</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (1.214 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|47.8}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|36.6}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|8.9}} }} == Религија == Црквата Долнољупковска првпат се споменува во 1757 година како дрвена колиба, изградена во 1745 година, кога свештеник бил Козма Поповиќ. Поцелосен опис на ова место за богослужба, кое дури и не било осветено, следи од 1787 година. Изградено е целосно од дрво и во многу дотраена состојба. Според традицијата, се наоѓало на рид наречен Велики или Крепуљин рид. Во исто време, имало недовршена изградба на нов храм. Новата црква, посветена на празникот Вознесение Господово или Спасовден, била осветена како завршена градба во 1794 година.<ref>Стеван Бугарски, Љубомир Степанов: "Историјски и културни споменици Срба у румунуском Банату", Темишвар 2008. године</ref> Ова се однесува само на населбата Долна Љупкова, ништо не се споменува за Горна Љупкова. Но, внатрешното опремување и декорирање траело долго време, под надзор на свештеникот Илија Медаковиќ (исто така таму во 1814 година). Според српски извор од 1905 година, се наведува поинаку: дека црквата всушност била изградена во 1821 година.<ref>Мата Косовац: "Српска православна митрополија Карловачка по подацима из 1905. године", Карловци 1910. године</ref> На ѕидната преграда на иконостасот, иконите се насликани во 1821 година од Арсеније Јакшиќ, зограф од [[Бела Црква (Србија)|Бела Црква]]. Тие се пресликани од Ѓока Путник од Бела Црква во 1904 година.<ref>Милош Поповић: "Верско-црквени живот Срба у Банату", Зрењанин 2001. године</ref> Хоровите и троновите се дело на резбарот Јоан Котрла од 1904 година, а царските двери ги изработиле Лука и Сава Лазаревиќ во 1929 година. Во 1951 година, Франц Вајнхепл насликал четири ѕидни композиции. Црковната парохија била таму во 1905 година, а собранието било редовно под претседателство на Милутин Јеремиќ. Парохиски свештеник во Долна Љупкова во тоа време бил монахот Емилијан Ќириќ, јеромонах роден во Павлиш, а тој е во парохијата од 1901 година. Парохијата е инаку од најниската класа со шеста плата, има парохиска куќа и парохиска сесија од 34 kj. Исто така, постојат и српски православни гробишта, а црковно-општинските земјишни поседи се минимални - само 2 kj.<ref>Мата Косовац, наведено дело</ref> Според државната шематизација на православното свештенство во Унгарија од 1846 година, се споменуваат две соседни места - парохии: Горна и Долна Љубкова. Во Горна Љубкова, место со 538 православни души, црковните регистри се водат од 1794 година во православната црква Свети Никола. Парохиски свештеник во 1846 година бил Стефан Куриќ, на кого му помагал свештеникот Нестор Лупуловиќ. А во Долна Љубкова, населба со 865 парохијани, регистрите се водат од 1794 година (погрешно напишано 1704?), во црквата посветена на Вознесението Христово. Парохиски свештеник во 1846 година бил свештеникот Петар Медаковиќ.<ref name="аутоматски генерисано1" /> == Образование == == Поврзано == * [[Берзаска]] * [[Соколовац]] * [[Караш-Северин (округ)]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Караш-Северин (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Српски населби во дијаспора]] kw9zx35mryumuruzyw78r69az32vpr2 5542913 5542912 2026-04-21T15:25:48Z Marco Mitrovich 114460 /* Образование */ 5542913 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Љупкова | native_name = Liubcova | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 44 |latm = 39 |lats = 31 |latNS = N | longd = 21 |longm = 53 |longs =44 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = [[Караш-Северин (округ)|Караш-Северин]] | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Берзаска]] | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 83 | population_footnotes = | population_total = 918 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 327029 | area_code_type = | area_code = 0255 | registration_plate = CS }} '''Љупкова''' (поранешно име ''Долна Љупкова'', {{langx|ro|Liubcova}}) е населено место во [[Караш-Северин (округ)|округот Караш-Северин]], [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 918 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> Припаѓа на општината [[Берзаска]]. Селото е мнозински српско. == Историја == Местото првпат се споменува во документи во 1430 година како тврдина на Дунав - „Љупко“. Според народната традиција, местото го добило името по српскиот кнез Љупко. Во документ од 1684 година, го носи сегашното, најблиско име „Љупкова“. Порано имало две соседни населби, Горна и Долна Љупкова, како воени пунктови во округот Ракаждија (1774). Се претпоставува дека таму живеело мешано српско-романско население.<ref>Ј.Ј. Ерлер: "Банат", репринт, Панчево 2003. године</ref> Долна (Српска) Љупкова станала гранична стражарска населба во Илирскиот пешадиски полк во 1773 година. Три години подоцна, во 1776 година, била префрлена во новиот Влашко-илирски полк. Љупкова имала пет стражарски места додека ја чувала границата на Дунав. На почетокот на 1773 година, имало 87 граничари, од кои 29 биле вооружени, а 6 од нив биле на должност како кордон. За време на Австро-турската војна од 1788 година, во областа на селото, каде што се наоѓа еден рид, српскиот востаник Коча Анѓелковиќ држел позиција и се борел. На ридот именуван по него, ''Кочин јендек'', се водела жестока битка меѓу Србите и Турците. Од 600 доброволци кои се бореле на страната на Австрија, на крајот, Коча останал со 60 маченици, кои биле оставени сами на себе, предадени од австриската команда.Турците ги заробиле, исцрпени и ранети, и ги однеле во Текија, каде што Коча и неговите другари починале со ужасна смрт, набиени на колец. Сега таму е подигнат достоен споменик на српските херои, во форма на мермерна пирамида, на познатиот Коча, за кого народот пеел во песна. За посетителите е уреден спомен-парк. Според државната шематизација на православното свештенство во Унгарија од 1846 година, сè уште се споменуваат две соседни места со слични имиња - како парохии: Горна и Долна Љубкова. Горна Љубкова има 538 православни души, со училиште со учител и православна црква Свети Никола, каде што служат двајца парохиски свештеници. Долна Љубкова има малку повеќе жители, 865 парохијани, има и училиште со учител, како и православна црква Вознесението Христово, со еден парохиски свештеник.<ref name="аутоматски генерисано1">Reesch de Lewald, Aloysius: "Universalis schematismus ecclesiasticus venerabilis cleri orientalis ecclesiae graeci non uniti ritus regni Hungariae partiumque eidem adnexarum, necnon magni principatus Transilvaniae, item literarius, seu nomina eorum, qui rem literariam et fundationalem scholarem ejusdem ritus procurant ... pro anno ...", Buda 1846.</ref> Според митрополитскиот попис од 1865 година, во „Долна Љубкова“ живеат 933 православни жители, а има и една парохија од шеста платежна класа.<ref>"Српски летопис", Пешта 1866. године</ref> Според извештајот од 1905 година, се споменува само Долна Љупкова, за која се наведува дека е мала општина во Новомолдавскиот округ. Таму живееле 1.561 жител во 306 куќи; од нив, 1.454 души (или 93%) со 268 домови (или 87%) биле Срби. Единствените јавни згради во населбата се српска православна црква и српско јавно училиште. Во блиската [[Берзаска]] имаат речиси сè, вклучувајќи ја и последната пошта и телеграф. Селото било погодено од невидена катастрофа ноќта помеѓу 13 и 14 јуни 1910 година. Поради налет на облаци, се создал огромен порој од вода од потокот Брестовик, чии води стигнале до покривите на куќите во Љубковац. Луѓето се качувале на нивните покриви, а поројот однел многу куќи во Дунав. Жителката Ленка Бугарин пловела педесет километри на покривот од својата куќа сè додека не била спасена во близина на селото Дубова. 36 мештани загинале таа ужасна ноќ, од кои повеќето биле стари лица, жени и деца. Од 1913 година, овој тажен ден се одбележува со црковна церемонија.<ref>Васа Лупуловић, Борислав Ђ. Крстић: "Љупкова долина", Темишвар 1995. године</ref> == Демографија == ;Етнички состав во населба (1.214 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|47.8}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|36.6}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|8.9}} }} == Религија == Црквата Долнољупковска првпат се споменува во 1757 година како дрвена колиба, изградена во 1745 година, кога свештеник бил Козма Поповиќ. Поцелосен опис на ова место за богослужба, кое дури и не било осветено, следи од 1787 година. Изградено е целосно од дрво и во многу дотраена состојба. Според традицијата, се наоѓало на рид наречен Велики или Крепуљин рид. Во исто време, имало недовршена изградба на нов храм. Новата црква, посветена на празникот Вознесение Господово или Спасовден, била осветена како завршена градба во 1794 година.<ref>Стеван Бугарски, Љубомир Степанов: "Историјски и културни споменици Срба у румунуском Банату", Темишвар 2008. године</ref> Ова се однесува само на населбата Долна Љупкова, ништо не се споменува за Горна Љупкова. Но, внатрешното опремување и декорирање траело долго време, под надзор на свештеникот Илија Медаковиќ (исто така таму во 1814 година). Според српски извор од 1905 година, се наведува поинаку: дека црквата всушност била изградена во 1821 година.<ref>Мата Косовац: "Српска православна митрополија Карловачка по подацима из 1905. године", Карловци 1910. године</ref> На ѕидната преграда на иконостасот, иконите се насликани во 1821 година од Арсеније Јакшиќ, зограф од [[Бела Црква (Србија)|Бела Црква]]. Тие се пресликани од Ѓока Путник од Бела Црква во 1904 година.<ref>Милош Поповић: "Верско-црквени живот Срба у Банату", Зрењанин 2001. године</ref> Хоровите и троновите се дело на резбарот Јоан Котрла од 1904 година, а царските двери ги изработиле Лука и Сава Лазаревиќ во 1929 година. Во 1951 година, Франц Вајнхепл насликал четири ѕидни композиции. Црковната парохија била таму во 1905 година, а собранието било редовно под претседателство на Милутин Јеремиќ. Парохиски свештеник во Долна Љупкова во тоа време бил монахот Емилијан Ќириќ, јеромонах роден во Павлиш, а тој е во парохијата од 1901 година. Парохијата е инаку од најниската класа со шеста плата, има парохиска куќа и парохиска сесија од 34 kj. Исто така, постојат и српски православни гробишта, а црковно-општинските земјишни поседи се минимални - само 2 kj.<ref>Мата Косовац, наведено дело</ref> Според државната шематизација на православното свештенство во Унгарија од 1846 година, се споменуваат две соседни места - парохии: Горна и Долна Љубкова. Во Горна Љубкова, место со 538 православни души, црковните регистри се водат од 1794 година во православната црква Свети Никола. Парохиски свештеник во 1846 година бил Стефан Куриќ, на кого му помагал свештеникот Нестор Лупуловиќ. А во Долна Љубкова, населба со 865 парохијани, регистрите се водат од 1794 година (погрешно напишано 1704?), во црквата посветена на Вознесението Христово. Парохиски свештеник во 1846 година бил свештеникот Петар Медаковиќ.<ref name="аутоматски генерисано1" /> == Образование == Првото споменување на училиштето во Љубкова датира од 1774/1775 година, кога таму учеле само тројца ученици. Учителот истата година бил Николаје Салитровиќ. Документ од 1792 година наведува дека младиот учител Нестор Лупуловиќ (Горна Љубкова) донирал еден дукат на црквата. Во 1806 година, 30 ученици учеле во локалното тривијално училиште, под водство на учителот Тома Јанковиќ, роден во [[Соколовац]]. Две години подоцна, новиот учител бил Павле Богдановиќ. Во 1846 година, 50 ученици го посетувале училиштето во Горна Љубкова, под водство на учителот Јован Ѓуран. А училиштето во Долна Љубкова го посетувале 60 ученици во 1846 година, под водство на учителот Захарије Поповиќ. Во 1881 година, нов учител, Јевта Крљанац, бил испратен во училиштето во Љубкова. Училиштето во Долна Љубкова е општинско училиште од 1874 година, а има една училишна зграда изградена во 1905 година според прописите. Наставник таа година бил Мита Нешиќ, која ја водела училишната градина со децата. Во тоа време, имало 84 ученици во редовните часови, а 79 постари ученици ја посетувале програмата по училиште. Во 1909 година, училиштето добило нова наставничка, Зорка Имброновиќ.<ref>Мата Косовац, наведено дело</ref> == Поврзано == * [[Берзаска]] * [[Соколовац]] * [[Караш-Северин (округ)]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Караш-Северин (округ)]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Српски населби во дијаспора]] b95m8q7qtbmusaba99ainktdrnof4jx 0 1385073 5542873 5498416 2026-04-21T12:14:26Z Marco Mitrovich 114460 5542873 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Соколовац | native_name = Socol | settlement_type = Населба и Општина | image_skyline = Sala de sport Socol.jpg | image_alt = | image_caption = Спортска сала "Миодраг Белодедић" во Соколовац | image_shield = Flag Socol CS ROU.jpg | nickname = | pushpin_map = Романија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 44 |latm = 51 |lats = 37 |latNS = N | longd = 21 |longm = 22 |longs = 14 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Романија]] | subdivision_type1 = [[Окрузи во Романија|Округ]] | subdivision_name1 = [[Караш-Северин (округ)|Караш-Северин]] | subdivision_type2 = [[Општини во Романија|Општина]] | subdivision_name2 = Соколовац | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 73 | population_footnotes = | population_as_of = 2021 | population_blank1_title = Населба | population_blank1 = 536 | population_density_blank1_km2 = auto | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 1.602 | population_density_blank2_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +2 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Источноевропско време|EEST]] |utc_offset_DST = +3 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 327365 | area_code_type = | area_code = 0255 | registration_plate = CS }} '''Соколовац''' ({{langx|ro|Socol}}) е населено место и општина во [[Караш-Северин (округ)|округот Караш-Северин]], [[Романија]]. Според пописот од 2021 година имало 536 жители,<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-census.htm All places: 1992, 2002, 2011, 2021 censuses] pop-stat.mashke.org</ref> а во општината 1.602 жители. Општината Соколовац ги опфаќа и населените места Златица, Прњавор, Базијаш и Луговет. Селото е мнозински српско. [[Податотека:Socol jud Caras-Severin.png|мини|200п|центар|Општина Соколовац во карта на округот Караш-Северин]] == Население == ;Етнички состав во населба (686 жители) {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2011 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-loc2011.htm Ethnic composition, all places: 2011 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|63.6}} {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|23.3}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|8.6}} }} ;Етнички состав во општината {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2021 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/romania-ethnic-comm2021.htm Ethnic composition, all communes: 2021 census ] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Романци]]|yellow|49.1}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|38.4}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|2.7}} }} == Познати личности == * [[Миодраг Белодедиќ]], романски фудбалер == Поврзано == * [[Љупкова]] * [[Караш-Северин (округ)]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Општини во Романија]] [[Категорија:Населени места во Романија]] [[Категорија:Караш-Северин (округ)]] [[Категорија:Српски населби во дијаспора]] 9el8p5fbs17h0bwp2qpnp1e62mlg3it 0 1385530 5543132 5530357 2026-04-21T22:29:36Z Dandarmkd 31127 5543132 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Чинар | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Радовиш]] | nearest_city = | coordinates = {{coord|41|38|5.72|N|22|27|50.418|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]] | authorized = | created = | designated = {{start date|}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="41.634923" longitude="22.464005" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 22.464005, 41.634923 ] } } ] } </mapframe> }} '''Радовишки чинар''' — [[платан]] во градот [[Радовиш]] прогласен за [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]].<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title= Р Е Ш Е Н И Е ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА ПЛАТАНОВО СТЕБЛО– ПЛАТАН ВО ОПШТИНА РАДОВИШ ЗА ПРИРОДНА РЕТКОСТ| url=https://slvesnik.com.mk/Issues/9b3791e5c49546f0ac5661a5c9ac6158.pdf| date=5 мај 2023 | work= | publisher=[[Службен весник на Македонија]] | accessdate=27 март 2026}}</ref>. ==Местоположба== Чинарот се наоѓа се наоѓа во стариот дел од градот Радовиш. Околу деблото на платанот е направен заштитен [[камен]] [[ѕид]] со висина од 0,6 м кој почнал да се распаѓа на некои места. Целокупниот простор под платанот е со [[асфалт]]. Истиот на некои места под влијание на површинските [[корен]]и почнува да се подига и изобличува. Во непосредна близина на чинарот се наоѓаат [[Куќа|куќи]] и приватна [[болница]]. Исто така во негова близина е и „Паркот на младите“.<ref name=CR>{{нмс | last= | first= | author= | title= Елаборат за ревалоризација на Платаново стебло (Platanus orientalis L.) во Радовиш, општина Радовиш| url= https://portal.mdt.gov.mk/post-body-files/sektor-za-priroda-file-2abN.pdf | date=2021 | work= | publisher=[[Министерство за животна средина и просторно планирање]] | accessdate=1 февруари 2026}}</ref> ==Опис== [[Крошна]]та на чинарот е широко разгранета во сите правци со три главни дебели гранки. Самото дрво е високо 24,0 м, деблото е високо 5,0 м, а висината на крошната е 19,0 м. Обликот на крошната е полутопчест, подеднакво распоредена во сите правци со [[обем (геометрија)|обем]] од 102,6 м, а ширината мерена кон: север 18 м, исток 18,5 м, југ 12,3 м, запад 16,6 м.<ref name=CR/> Во основа кореновиот врат на деблото има обем од 7,9 м со [[пречник]] на кореновиот врат 2,5 м. Обемот на градна висина е 6,0 м, а пречникот 1,9 м. Кората по деблото е длабоко браздесто испукана со јасно испакнати многуаголни плочки со шпицесто делтоиден облик. Ваквата кора посебно е изразена на северната и јужната експозиција. По гранките кората е мазна, сивопепеласта маскирно панаширана.<ref name= CR/> ==Проценка на староста== Службени податоци за староста на овој чинар не постојат. Во „Анализата на радовишкиот Јавор од м-р Ристо Климовски“ од 2019 година, чинарот бил проценет на 607 години.<ref name=CR2>{{нмс | last= | first= | author= | title= Радовишки јавор| url= https://radovis.gov.mk/јавор/| date=2019 | work= | publisher=[[Општина Радовиш]] | accessdate=1 февруари 2026}}</ref> За утврдување на староста (возраста) на чинарот, при изработката на „Елаборатот за ревалоризација на Платаново стебло (''Platanus orientalis L.'') во Радовиш“, во 2021 година, била користена методата на вадење извртоци од стеблото со Преслеров [[сврдел]] и броење на [[год]]овите, па староста била проценета на приближно 625 години.<ref name= CR /> ==Наводи== {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.vecer.press/stebla-so-istorija-koi-se-najdrevnite-starczi-megu-drvjata/ „Стебла со историја – кои се најдревните старци меѓу дрвјата!?“], „Вечер“, 1.1.2026. [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Чинари]] [[Категорија:Радовиш]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 14 век во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 15 век во Македонија]] 8ggyymtjjfbedwpd62in5xboxwrwg6l 0 1385603 5543123 5530405 2026-04-21T22:17:48Z Dandarmkd 31127 5543123 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Колешински чинари | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Колешино]] | nearest_city = [[Струмица]] | coordinates = {{coord|41|22|57.9|N|22|48|43.32|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]] | authorized = | created = | designated = {{start date|}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="41.382750" longitude="22.812033" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 22.812033, 41.382750 ] } } ] } </mapframe> }} '''Колешински чинари''' — два [[чинар]]и во селото [[Колешино]], [[Општина Ново Село]], област Погорје, [[Струмичко]]. Во 2023 година, чинарите биле прогласени за [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] под називот „Платанови стебла – Платан, с. Колешино, Општина Ново Село“. Со природната реткост, управува Општина Ново Село, а во име на општината, градоначалникот на Општина Ново Село.<ref name="100/23стр6-7">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author= |date=15 мај 2023 |year=LXXIX |month= |title=Решение за прогласување на Платанови стебла – Платан, во с. Колешино, Општина Ново Село за природна реткост |journal=Службен весник на Република Македонија |volume= |issue=205 |pages=6-7 |id= |url=https://arhiva.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2023/05/Sluzben-Vesnik-_-Resenie-za-prirodni-retkosti.pdf |archive-date= |accessdate=2 февруари 2026 |quote= |url-status=live }}</ref> ==Местоположба== Двата чинари се наоѓаат во северниот дел од периферијата на селото Колешино. Во непосредна близина на чинарите се наоѓаат [[Куќа|куќи]], стара општа и забна амбуланта, поток и [[асфалт]]ен пат. Од западната страна, на еден од чинарите има изградено куќа и гаража направена веднаш до самото стебло.<ref name=CR>{{нмс | last= | first= | author= | title= Елаборат за ревалоризација на Платановите стебла (Platanus orientalis L.) во с. Колешино, општина Ново Село| url= https://portal.mdt.gov.mk/post-body-files/sektor-za-priroda-file-i46M.pdf | date=2021 | work= | publisher=[[Министерство за животна средина и просторно планирање]] | accessdate=2 февруари 2026}}</ref> ==Опис== ===Чинар 1=== [[Крошна]]та на чинарот е широко зоблена со 6 високи и дебели гранки скоро вертикално поставени. Самото дрво е високо 28,0 м, деблото е високо 5,0 м, а висината на крошната е 23 м. Обликот на крошната е заоблено полутопчест, малку асиметрична кон соседниот чинар, со [[обем (геометрија)|обем]] од 81,64 м, а ширината мерена кон: север 16 м, исток 9,3 м, југ 10,5 м, запад 10 м.<ref name=CR/> Во основа, кореновиот врат на деблото има обем од 8,3 м со [[пречник]] на кореновиот врат 2,64 м. Обемот на градна висина е 6,6 м, а пречникот 2,2 м. Кората по деблото е крупно многуаголно испукана, браздесто назабена. Ваквата кора посебно е изразена на северната и јужната експозиција. Старите и дебели гранки ситно кафеаво испукани во многуаголни плочки, само најмладите и потенки гранки маскирно сивожолтеникаво обоени.<ref name= CR/> ===Чинар 2=== [[Крошна]]та на чинарот е широко зоблена со главни дебели гранки, прстесто разгранети од кои гранката кон планината [[Беласица]] пресечена е на пола. Самото дрво е високо 26,0 м, деблото е високо 4,0 м, а висината на крошната е 22 м. Обликот на крошната е заоблено полутопчест, малку асиметрична кон соседниот чинар во зона на допирање, со [[обем (геометрија)|обем]] од 79,44 м, а ширината мерена кон: север 14,2 м, исток 15,3 м, југ 12,8 м, запад 8,4 м.<ref name=CR/> Во основа кореновиот врат на деблото има обем од 8,3 м со [[пречник]] на кореновиот врат 2,64 м. Обемот на градна висина е 6,3 м, а пречникот 2 м. Кората по деблото е со средно дебели повеќеаголни сивокафеави плочки кои од деблото продолжуваат и до половина од дебелите гранки. Гранките маскирно сивозеленкасти до жолтеникави, скоро мазни.<ref name= CR/> ==Проценка на староста== Официјални податоци за староста на овој чинар не постојат. За утврдување на староста (возраста) на чинарите, при изработката на „Елаборатот за ревалоризација на Платаново стебло (Platanus orientalis L.) во с. Колешино, Општина Ново Село“, во 2021 година, се користела методата на вадење извртоци од стеблото со Преслеров [[сврдел (алатка)|сврдел]] и броење на [[год]]овите, па староста на првиот чинар била проценета на приближно 765 години, а на вториот на приближно 750 години.<ref name= CR /> ==Состојба на чинарите== По деблото и гранките кај двете дрва има минимални оштетувања. Кај чинарот бр. 1 деблото има силно разгранет површински коренов систем кој од западната страна поради изградба на куќа во самиот коренов систем, истиот е уништен. Столбовите од гаражата направена до самото дебло (на 0,7 м) целосно навлегуваат во растежната зона на стеблото. Тој што ја изградил куќата под самата крошна на ова големо дрво ризикува некоја од дебелите гранки да падне и со тоа да направи голема штета на куќата. Објектот е изграден на државно земјиште кое општината го доделила за градежни активности со откуп на државно земјиште за градање.<ref name= CR /> ==Наводи== {{Наводи}} [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Чинари]] [[Категорија:Колешино]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] jr9aff8waad632458tp23k4bh5j3nth 0 1386241 5543163 5530359 2026-04-21T22:52:30Z Dandarmkd 31127 5543163 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Тетовски чинар | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Тетово]] | nearest_city = | coordinates = {{coord|42|0|10.63|N|20|57|9.77|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]] | authorized = | created = | designated = {{start date|}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="42.0029528" longitude="20.9527144" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 20.9527144, 42.0029528 ] } } ] } </mapframe> }} '''Тетовски чинар''' — најголемото и најстаро дрво во [[Тетово]], прогласено за [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]].<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title= Р Е Ш Е Н И Е ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА ПЛАТАНОВО СТЕБЛО – ПЛАТАН НАД ЛОКАЛИТЕТОТ „АРАБАТИ БАБА ТЕЌЕ, ОПШТИНА ТЕТОВО“ ЗА ПРИРОДНА РЕТКОСТ |url=https://slvesnik.com.mk/Issues/9b3791e5c49546f0ac5661a5c9ac6158.pdf| date=5 мај 2023 | work= | publisher=[[Службен весник на Македонија]] | accessdate=27 март 2026}}</ref> ==Местоположба== [[Чинар]]от се наоѓа веднаш над „[[Арабати баба теќе]]“ на патот од десната страна на муслиманските гробишта во [[Тетово]]. Околината на ова дрво е заградена со метална ограда и претставува дел од подигнат споменик од 2001 година. Местоположбата каде што се наоѓа [[платан]]от е со високо ниво на подземни води (во непосредна близина на платанот се наоѓа стар бунар длабок 5 м) како и [[Куќа|куќи]].<ref name=CT>{{нмс | last= | first= | author= | title=Елаборат за ревалоризација на Платаново стебло (Platanus orientalis L.) над „ Арабати баба теќе“, Тетово | url=https://portal.mdt.gov.mk/post-body-files/sektor-za-priroda-file-2Ytv.pdf| date=2021 | work= | publisher=[[Министерство за животна средина и просторно планирање]] | accessdate=9 февруари 2026}}</ref> ==Опис== Горниот дел од [[крошна]]та има полутопчест облик, а долниот (до 15 м висина) густо валчест облик. Овој облик е заради човековото влијание, дрвото често било кастрено до самото дебло до висина од 15 м. На оваа висина, крошната се разгранува на три големи и дебели гранки во различни правци. Самото дрво е високо 27 м, стеблото е високо 2 м, а висината на крошната е 25 м. Обемот на крошната е 61 м, а ширината мерена кон: север 9,5 м, исток 10,0 м, југ 6,2 м, запад 91,1 м.<ref name=CT/> Во основа кореновиот врат на стеблото има обем од 8,5 м, пречник 2,7 м, а обемот на градна височина е 6,3 м, пречник 2 м. Кората по деблото е релативно мазна, доста излупена на ситни неправилни многуаголни плочки со темносива до темнокафена боја. По целото дебло и крошна, северната страна и засенчените гранки се препокриени со многу [[мов]]. По гранките кората е тенка и испукана и се лупи, маскирно ишарана со сивопепелава до сивожолтеникава боја.<ref name= CT/> ==Проценка на староста== Официјални податоци за староста на овој чинар не постојат. За утврдување на староста (возраста) на чинарот, при изработката на „Елаборатот за ревалоризација на Платаново стебло (''Platanus orientalis L.'') над „ Арабати баба теќе“, Тетово, во 2021 година, се користела методата на вадење извртоци од стеблото со Преслеров [[сврдел]] и броење на [[год]]овите, па староста е проценета на приближно 447 години.<ref name=CT/> ==Поврзано== *[[Арабати баба теќе]] ==Наводи== {{Наводи}} [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Чинари]] [[Категорија:Тетово]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 16 век во Македонија]] jh04ord2w8g3xsomaq6adp8na3v7tm0 0 1389076 5542985 5525922 2026-04-21T18:45:55Z Kirca 08 128218 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1290362840|Johannes Abromeit]]“ 5542985 wikitext text/x-wiki   '''Јоханес Абромејт''' (17 февруари 1857 – 19 јануари 1946) бил германски [[Ботаника|ботаничар]] и наставник. Тој бил роден во селото [[Пашлајтшен]] (по ново [[Немански округ]] ) во близина на [[Рагнит]] во покраината на [[Прусија]], тој исто така студирал природни науки, германска литература и филозофија на [[Универзитетот Алберт во Кенигсберг]] меѓу 1879 и 1884 година. За време на својот живот, Абромеит работел како приддружник во ботаничкиот институт во Кенигсберг, како предавач и како вонреден професор по ботаника на [[Универзитетот Алберт во Кенигсберг]] . Во текот на целиот свој професионален живот бил многу интензивно вклучен во Ботаничката заедница на предучилишните жители. [[Карл Кристијан Мез]] го именувал родот ''Abromeitia'' од семејството [[Myrsinaceae]] во негова чест. Во 1946 година, тој летејќи со авион избегал во [[Јена]]<ref name=":0" /> и таму починал. == Избрани дела == * ''Ueber die Anatomie des Eichenholzes'' (1884) <ref>{{Наведена книга|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/60487|title=Ueber die Anatomie des Eichenholzes|date=1884}}</ref> * ''Berichtigung des Sanio'schen Aufsatzes über die Zahlenverhältnisse der Flora Preussens'' (1884) * ''Botanische Ergebnisse der von der Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin unter Leitung Dr. v. Drygalski's ausgesandten Grönlandsexpedition nach Sammlungen bearbeitet на д-р Ванхофен'' (1899) * ''Schutz der botanischen Naturdenkmäler in Ostpreußen'' (1907) * ''Kurzer Überblick über die Vegetationsverhältnisse von Ostpreussen'' (1910) == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Abromeit, Johannes}} [[Категорија:Починати во 1946 година]] [[Категорија:Родени во 1857 година]] k8hri75j70nqvl274ongnsgum398knb 5543119 5542985 2026-04-21T22:14:40Z Jtasevski123 69538 Отповикана преработката [[Special:Diff/5542985|5542985]] на [[Special:Contributions/Kirca 08|Kirca 08]] ([[User talk:Kirca 08|разговор]]) 5543119 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Јоханес Абромејт|birth_date={{Birth date|df=yes|1857|2|17}}|birth_place=[[Округ Немански|Пашлајтшен]], [[Пруска покраина]]|death_date={{Death date and age|df=yes|1946|1|19|1857|2|17}}|death_place=[[Јена]], Германија|fields=[[Ботаника]]|alma_mater=[[Универзитет Албертус Кенигсберг]]|doctoral_advisor=[[Роберт Каспери]]|known_for=|signature=|author_abbrev_bot=Abrom.}}'''Јоханес Абромејт''' ([[17 февруари]] [[1857]] – [[19 јануари]] [[1946]]) — германски [[Ботаника|ботаничар]] и учител. Роден бил во селото Пашлајтшен (сега Немански округ) во близина на Рагнит во покраината Прусија, а студирал природни науки, германска литература и филозофија на Универзитетот Алберт во Кенигсберг помеѓу 1879 и 1884 година. За време на својот живот, Абромеит работел како асистент во ботаничкиот институт во Кенигсберг, како предавач и како вонреден професор по ботаника на Универзитетот Алберт во Кенигсберг. Во текот на целиот свој професионален живот бил интензивно вклучен во Ботаничката заедница на предучилишните жители.<ref name=":0">"[http://www.sil.si.edu/digitalcollections/tl-2/browse.cfm?vol=8#page/24 Abromeit, Johannes]". in ''Taxonomic Literature II Online''. Smithsonian Libraries.</ref> Карл Кристијан Мез го именувал родот ''Abromeitia'' од семејството Myrsinaceae во негова чест. Во 1946 година, тој избегал во [[Јена]] и таму починал.<ref name=":02">"[http://www.sil.si.edu/digitalcollections/tl-2/browse.cfm?vol=8#page/24 Abromeit, Johannes]". in ''Taxonomic Literature II Online''. Smithsonian Libraries.</ref> {{Ботаничар|Abrom.}} == Избрани дела == * ''Ueber die Anatomie des Eichenholzes'' (1884)<ref>{{Наведена книга|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/60487|title=Ueber die Anatomie des Eichenholzes|date=1884}}</ref> * ''Berichtigung des Sanio'schen Aufsatzes über die Zahlenverhältnisse der Flora Preussens'' (1884) * ''Botanische Ergebnisse der von der Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin unter Leitung Dr. v. Drygalski's ausgesandten Grönlandsexpedition nach Sammlungen bearbeitet на д-р Ванхофен'' (1899) * ''Schutz der botanischen Naturdenkmäler in Ostpreußen'' (1907) * ''Kurzer Überblick über die Vegetationsverhältnisse von Ostpreussen'' (1910) == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Абромејт, Јоханес }} [[Категорија:Починати во 1946 година]] [[Категорија:Родени во 1857 година]] [[Категорија:Германски ботаничари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 7518h2g47sg18o82n6ls9iwrcnmc8yq 0 1389412 5543111 5526852 2026-04-21T22:08:55Z Dandarmkd 31127 5543111 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Блатен даб | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = Податотека:Krivogashtani - P1100126.JPG | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = На сликата се гледа дел од блатниот даб во црковниот двор | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Кривогаштани]] | nearest_city =[[Прилеп]] | coordinates = {{coord|41|20|14.9388|N|21|19|43.2588|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]] | authorized = | created = | designated = {{start date|}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="41.337483" longitude="21.328683" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 21.328683, 41.337483 ] } } ] } </mapframe> }} '''Блатен даб – с. Кривогаштани''' — [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] единично стебло од [[блатен даб]] (Quercus robur syn. Quercus pedunculiflora) кое се наоѓа во селото [[Кривогаштани]], [[Општина Кривогаштани]].<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title= Р Е Ш Е Н И Е ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ СТЕБЛО НА БЛАТЕН ДАБ ВО С. КРИВОГАШТАНИ, ОПШТИНА КРИВОГАШТАНИ ЗА ПРИРОДНА РЕТКОСТ | url= https://slvesnik.com.mk/Issues/9b3791e5c49546f0ac5661a5c9ac6158.pdf| date=5 мај 2023 | work= | publisher=[[Службен весник на Македонија]] | accessdate=17 март 2026}}</ref> Занимливо за овој даб е што заради развиената крошна со многу гранки тој претставува живеалиште и престојувалиште на многу птици. На повисоките гранки регистрирано е присуство на 10 двојки [[сива чапја]] (Ardea cinerea).<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title= Кривогаштански блатен даб| url= https://sumarite.com/krivogashtanski-blaten-dab/| date=16 јануари 2023 | work= | publisher=Шумарите | accessdate=17 март 2026}}</ref> ==Местоположба== Дрвото се наоѓа во средиштето на селото Кривогаштани, во заградени селски [[гробишта]] и во непосредна близина на селската [[Црква (градба)|црква]] [[Црква „Св. Димитриј“ - Кривогаштани|„Св. Димитриј“]].<ref name=DK>{{нмс | last= | first= | author= | title= Елаборатот за ревалоризација на блатен даб (Quercus robur syn. Quercus pedunculiflora) во с. Кривогаштани, општина Кривогаштани“| url= https://portal.mdt.gov.mk/post-body-files/sektor-za-priroda-file-l2oi.pdf| date=2021 | work= | publisher=[[Министерство за животна средина и просторно планирање]] | accessdate=17 март 2026}}</ref> ==Опис== [[Крошна]]та на дрвото започнува со три многу дебели гранки со пречник до 80 см, истите во повисоките делови од крошната се разгрануваат на поголем број дебели гранки во сите правци (како рогови од елен). Во крошната се забележуваат суви гранки кои делумно се искршени. По деблото и долниот дел од подебелите гранки има појава на водопии (леторасти) во облик на густи метли со должина на гранчињата од 1-3 м. Целата крошна изобилува со поголем број на суви гранки. Самото дрво е високо 25,0 м, деблото е високо 6 м, а висината на крошната е 19 м. Крошната е широко полутопчесто заоблена. Обемот на крошната е 97,34 м, а ширината мерена кон: <ref name=DK/> * Север 13,5 м * Север-југ 33,7 м * Исток 14 м * Исток-запад 28,2 м * Југ 18 м * Запад 12 м ==Проценка на староста== Официјални податоци за староста на овој даб не постојат. За утврдување на староста (возраста) на дабот, при изработката на „Елаборатот за ревалоризација на блатен даб (Quercus robur syn. Quercus pedunculiflora) во с. Кривогаштани, општина Кривогаштани“, во 2021 година, се користела методата на вадење извртоци од стеблото со Преслеров [[сврдел]] и броење на [[год]]овите. Земен е 1 изврток со должина од 6 см со 24 годови, па староста е проценета на приближно 632 години (во 2021).<ref name=DK/> ==Поврзано== *[[Црква „Св. Димитриј“ - Кривогаштани]] *[[Список на природни реткости во Македонија]] ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Дабови]] [[Категорија:Кривогаштани]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 34smuew5p5zdinf7ktorfdlg0nwooeb 0 1389485 5543124 5527211 2026-04-21T22:21:41Z Dandarmkd 31127 5543124 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Кратовски борови | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = Податотека:Двата најстари борови.JPG | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = Поглед на Кратовските борови | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Кратово]] | nearest_city = | coordinates = {{coord|42|4|36,66|N|22|10|50.16|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] | authorized = | created = | designated = {{start date|5 мај 2023}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="42.07685" longitude="22.1806" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 22.1806, 42.07685 ] } } ] } </mapframe> }} '''Две стебла црн бор во месноста „Карши Бавчи“''' — [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] две стебла од [[црн бор]] (''Pinus nigra'') кои се наоѓаат во месноста „Карши Бавчи“ во [[Кратово]], [[Општина Кратово]].<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title= Р Е Ш Е Н И Е ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА СТЕБЛА ОД ЦРН БОР НА ЛОКАЛИТЕТОТ ,,КАРШИ БАВЧИ, ОПШТИНА КРАТОВО“ ЗА ПРИРОДНА РЕТКОСТ| url= https://slvesnik.com.mk/Issues/9b3791e5c49546f0ac5661a5c9ac6158.pdf| date=5 мај 2023 | work= | publisher=[[Службен весник на Македонија]] | accessdate=18 март 2026}}</ref> Според месните преданија, овие борови биле насадени околу 1354 година од [[Саси]]те, кои дошле во овој крај да бараат [[злато]].<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title= Карши Бавчи – заштитено подрачје во срцето на Кратово| url= https://doma.edu.mk/foto-prikazna/karsi-bavci-zastiteno-podracje-vo-srceto-na-kratovo/| date=20 август 2019 | work= | publisher=Дома | accessdate=18 март 2026}}</ref> ==Местоположба== Двете стебла од [[црн бор]], кои се природна реткост, се наоѓаат во средиштето на градот Кратово во градскиот парк „Карши Бавчи“ во близина на левата притока на [[Кратовска Река]]. Во непосредна близина на стеблата се наоѓа асфалтен пат, станбени куќи, хотелот „Кратис“ и угостителски градби.<ref name=PR>{{нмс | last= | first= | author= | title= Елаборат за ревалоризација на двете борови стебла во месноста “Карши Бавчи”, Кратово| url= https://portal.mdt.gov.mk/post-body-files/sektor-za-priroda-file-oasI.pdf| date=2021 | work= | publisher=[[Министерство за животна средина и просторно планирање]] | accessdate=18 март 2026}}</ref> ==Опис== ===Стебло бр. 1=== [[Крошна]]та на првото стебло е неправилно асиметрично разгранета, од северната страна има пократки гранки а од источната страна се најдолгите [[гранка|гранки]]. Гранките до деблото на дрвото се 30-50 см и се доста дебели, но кон крајот многу потенки со поголема маса од поситни разгранети гранчиња и густи снопови од иглички. Исерцијата на гранките е различна. Пониските гранки кои и се подебели сe повиени надолу под агол од 45 степени, а кон врвот гранките се погусти и потенки и се поисправени во однос на деблото, 25-30 степени. Самото дрво е високо 24 м, деблото е високо 9,2 м, а висината на крошната е 14,8 м. Крошната има чадорест облик со силно зарамнет врв (висинскиот прираст е прекинат пред многу години). Од далеку поради долгите и повиени гранки надолу изгледа како голема [[печурка]]. На источната страна има 8 гранки долги 15-17 м. Исто така на источната страна има две дебели и суви скршени гранки (по природен пат). На јужната и западната страна има 12 гранки со должина од 12 до 14 м и 3 суви гранки пред паѓање. Обемот на крошната е 51,81 м, а ширината мерена кон: * Север 5,2 м *Исток 14,5 м * Југ 10,1 м * Запад 9,2 м Во основа кореновиот врат на деблото има обем од 5,10 м, пречник на кореновиот врат 1,62 м, обемот на градна височина е 4,43 м, пречникот на градна висина е 1,4 м. Кората по деблото е со неправилни многуаголни плочки со големина од 30 до 40 см, со сивожолтеникава до кафеава боја. Измеѓу нив има плитки браздести пукнатини со потемна кафена боја. Кората по гранките е со поситни и погруби неправилни плочки од кора.<ref name=PR/> ===Стебло бр. 2=== Крошната на второто стебло е неправилно асиметрично разгранета, во правец на југ со полукружен облик. Гранките се со инсерција (отклон) од 50°. Стеблото има осум дебели гранки со пречник од 20 до 40 см. Во горната половина на деблото се забележуваат остатоци од пресечени подебели гранки. Самото дрво е високо 21 м, деблото е високо 11,0 м, а висината на крошната е 10 м. Крошната има голема асиметричност. Обемот на крошната е 28,26 м, а ширината е 9 м. Во основа кореновиот врат на деблото има обем од 3,9 m, пречник на кореновиот врат 1,24 м, обемот на градна височина е 3,8 м, пречникот на градна височина е 1,2 м. Стеблото е синусоидно повиено и силно наклонето кон југ. Кората по стеблото е со неправилни многуаголни плочки со големина од 30 до 40 см, со сивожолтеникава до кафеава боја. Измеѓу нив има плитки браздести пукнатини со потемна кафена боја. Кората по гранките е со поситни и погруби неправилни плочки од кора.<ref name=PR/> ==Проценка на староста== Официјални податоци за староста на овој даб не постојат. За утврдување на староста (возраста) на боровите, при изработката на „Елаборатот за ревалоризација на двете борови стебла во месноста „Карши Бавчи“, Кратово“, во 2021 година, се користела методата на вадење извртоци од стеблата со Преслеров [[сврдел]] и броење на [[год]]овите. Земен е по 1 изврток од стебло со должина од 10 см при што кај првото стебло бројот на годови бил 64, а кај воторото 105. Следствено, староста на првото стебло е проценета на приближно 640, а на второто на 630 години (во 2021).<ref name=PR/> ==Поврзано== *[[Кратово]] *[[Список на природни реткости во Македонија]] ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Борови]] [[Категорија:Кратово]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 14 век во Македонија]] 6iol6nk2jcblqr2y9y4z31uordaoy4i 0 1389980 5542867 5529645 2026-04-21T12:00:10Z Aprilija50.A.D 119801 5542867 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Охридски лудории | image = Охридски лудории.jpg | director = Централ продукција | producer = | writer = Александар Тасевски | starring = [[Благојче Стојановски]]<br>[[Марјан Коцев]]<br>[[Зорица Дончев]]<br>[[Ташко Каранфиловски]]<br>[[Александар Димитровски]]<br>[[Бобан Алексоски]]<br>[[Марија Новак]] | released = [[12 март]] [[2026]] | country = {{МКД}} | music = Оркестар Маестрал }} '''Охридски лудории''' — [[македонски]] филм од [[2026]] година, по идеја и сценарио на Александар Тасевски. Филмот е снимен во [[Охрид]], каде играат фо филмот познати македонски пејачи како: Благојче Стојановски-Туше, [[Марјан Коцев]], Зорица Дончев, Ташко Каранфиловски, Дани Атанасова, како и познатите македонски актери [[Марија Новак]], Бобан Алексоски и [[Александар Димитровски]]. == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- |Благојче Стојановски-Туше |Мистер Бил |- |Зорица Дончев |Лејла |- |[[Марјан Коцев]] |Капетанот |- |Ташко Каранфиловски |Возач |- |Бобан Алексоски |Сашко |- |Дани Атанасова |Сузи |- |Жанко Голабоски |Докторот |- |Ангела Влинтовска |Продавачка |- |[[Александар Димитровски]] |Рибарот |- |Валентина Козовска |Полицајка |- |[[Марија Новак]] |Мајката на Сузи |- |Даниела Ѓоргиева Донческа |Мадам |- |Гордана Костоска |Медицинска сестра |- |Ивона Георгиева |Медицинска сестра 2 |} == Надворешни врски == [[Категорија:Македонски филмови]] quga8fk0gsu8d7te9dvtd9ktaqjrohh 0 1390042 5543181 5538574 2026-04-22T00:33:33Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543181 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Maketa_Sirmijuma.JPG|десно|мини|250x250пкс|Модел на Сирмиум во центарот за посетители „Царски дворец“.]] [[Податотека:Carska_palata_Sirmijum1.JPG|десно|мини|250x250пкс|Руините од Царскиот дворец во Сирмиум.]] '''Сирмиум''' ({{langx|la|Sirmium}}; {{langx|el|Σίρμιον}}) — [[Антика|антички]] град и еден од четирите престолнини на [[Римско Царство|Римското Царство]]. Се наоѓал на подрачјето на денешна [[Сремска Митровица]]. Се споменува уште од 4 век [[пр. н. е.]] Областа првично била населена од Панонците, а потоа од келтските Скордисци. Во 1 век пр. н. е., градот бил освоен од [[Стар Рим|Римјаните]]. За време на царството, станал главен град на римската провинција [[Долна Панонија]]. Сирмиум бил прогласен за еден од четирите престолнини на Римското Царство во [[294|294 година]]. Бил управно седиште на доцноримската провинција Панонија Секунда и новосоздадената епархија Панонија, а потоа главен град на [[Преторијанска префектура Илирик|Илирик]]. Страдал неколку пати во текот на 5 и 6 век, поради напади [[Хуни|од Хуните]], [[Остроготи]]те и [[Гепиди]]те. Накратко бил вратен под [[Византија|византиска]] власт (535–536), а потоа повторно (567–582). Конечно бил освоен од [[Авари]]те во [[582|582 година]], означувајќи го крајот на античкиот Сирмиум.{{Sfn|Mirković|2006}} {{Sfn|Mirković|2017}} Владата на Република Србија го прогласила Сирмиум за [[археолошко наоѓалиште]] од исклучително значење во 1990 година. == Име == [[Податотека:Prefecture_of_Illyricum_map-sr.png|десно|мини|250x250пкс|Сирмиум, еден од четирите престолнини на доцното [[Римско Царство]]. Градот бил главен град на [[Преторијанска префектура Илирик|префектурата Илирик]], 318-379.]] Градот на латински се викал ''Sirmium'', а на вулгарен латински се споменува и како ''Sermium''. Во [[Среден век|средниот век]], кога бил обновен, станал познат како ''град на Свети Димитрија'', по што е именувана денешна Сремска Митровица. == Историја == Сирмиум почнал да се развива на вливот на [[Сава|реките Босут и Сава]], на јужните падини [[Фрушка Гора|на Фрушка Гора]], во [[1 век|1]] [[1 век|век]] . Се претпоставува дека е основан од Панонците, чие племе Амантинците живееле во тие области. Благодарение на реката и речното движење, градот брзо се развил и растел. Седум (според друго мислење - десет) владетели на Римското Царство се родени во Сирмиум или неговата околина: [[Дециј Трајан|Трајан Декиј]], [[Аврелијан]], [[Проб]], [[Максимијан]], [[Хостилијан]], [[Констанциј II]] и [[Грацијан]] . Во периодот од 1 до 4 век од н.е., градот бил седиште на римските провинции [[Панонија]], [[Долна Панонија]] и Панонија Секунда, седиште [[Преторијанска префектура Илирик|на префектурата Илирик]], повремена царска резиденција, епископски центар и моќен логор на легионери кои ја бранеле империјата од инвазиите на варварските племиња. Сирмиум станал главен град на Римското Царство на [[1 март]] [[293]] година од н.е. за време на владеењето на [[Галериј]]. Градот останал главен град неколку десетлетија. Во [[4 век|4]] [[4 век|век,]] се споменувал како најубавиот и најбогат град во Илирик. Кон крајот на [[4 век|4]] [[4 век|век]], [[Визиготи]]те пристигнале во Панонија, но Сирмиум останал под царска власт до [[441|441 година]], кога бил освоен и уништен од [[Хуни]]те. Потоа, во текот на следните десетлетија, со него владееле [[Остроготи]]те и [[Гепиди]]те, кои воделе војни за Сирмиум. Бил вратен под [[Византија|византиска]] власт во [[535|535 година]], но бил заземен од Гепидите веќе во [[536|536 година.]] Бил вратен под царска власт во [[567|567 година]], а потоа во [[582|582 година]] конечно бил освоен од [[Авари]]те и [[Словени]]те, што ја означило пропаста на античкиот Сирмиум.{{Sfn|Mirković|2006}}{{Sfn|Mirković|2017}}<gallery perrow="5"> Податотека:REmpire-Pannonia.png|врска=Датотека:REmpire-Pannonia.png|алт=Положај провинције Панонија на карти Римског царства.| Местоположба на провинцијата [[Панонија]] на картата на [[Римско Царство|Римското Царство]]. Податотека:Pannonia01-sr.png|врска=Датотека:Pannonia01-sr.png|алт=Римска провинција Панонија са Сирмијумом као важним војним и трговачким центром.| Римската провинција Панонија со Сирмиум како важно воено и трговско средиште. Податотека:Pannonia02-sr.png|врска=Датотека:Pannonia02-sr.png|алт=Сирмијум у доба цара Трајана постаје престоница нове провинције Доња Панонија.| Сирмиум станал главен град на новата провинција [[Долна Панонија]] за време на владеењето на царот [[Трајан]]. Податотека:Pannonia_secunda-sr.png|алт=Карта провинције Панонија Секунда са главним градом Сирмијумом. Настаје око 296. реформама цара Диоклецијана и даљим уситњавањем старе провинције Паноније.| Карта на покраината Панонија Секунда со главниот град Сирмиум. Била создадена околу 296 година со реформите на царот [[Диоклецијан]] и понатамошното ситенење на старата покраина Панонија. </gallery> == Археологија == Археолошките истражувања откриле голем дел од старата населба Сирмиум. Градот бил простран, опкружен со [[бедем]]и и [[ровови]], во чии рамки се наоѓал царскиот дворец. Истражувањата спроведени од средината на 20 век откриле делови од [[хиподром]], како и неколку луксузни куќи и [[Вила (градба)|вили]] украсени со [[Фреска|фрески]] и [[Мозаик|мозаици]]. Видливи се остатоци од јавни бањи, [[некропола]], [[хореум]] и трговски и занаетчиски центри. Денес, античките остатоци се во голема мера наоѓаат под современиот град и се само делумно претставени, доколку просторот на археолошките ископувања, кои се наоѓаат помеѓу зградите, дозволува. Фреските и скулптурите пронајдени на 74 наоѓалишта во Сирмиум докажуваат дека се изработени од првокласни уметници и декоратери. Во месноста Глац недалеку од Сремска Митровица, се наоѓа сè уште неископана [[палата]]та на царот [[Максимијан|Максимијан Херкул,]] изградена на местото каде што неговите родители работеле како работници на имотот на еден римски колон. За време на изградбата на Хируршкиот блок, пронајдено е монументално светилиште на [[Јупитер (бог)|Јупитер]] со над осумдесет [[олтар]]и, второ по големина во Европа. Остатоците од Царската палата биле заштитени со „ламинарен шатор“ [[2008|во 2008 година.]] 250 квадратни метри подни мозаици се изложени на површина од 2.500 квадратни метри. На многу места, мозаиците се во три слоја, што укажува на реновирање на царската палата со промената на владетелите. Ископувањата на палатата започнале во 2017 година.<gallery perrow="5"> Податотека:Sremska_Mitrovica_-_The_ruins_of_Imperial_Palace_of_Syrmium.JPG|врска=Датотека:Sremska_Mitrovica_-_The_ruins_of_Imperial_Palace_of_Syrmium.JPG|алт=Руине престоног дела Царске палате из доба старог Рима у градском средишту Сремске Митровице.| Руини од кралскиот дел на Царскиот дворец од времето на Стариот Рим во градското средиште на Сремска Митровица. Податотека:Sremska_Mitrovica_-_Old_Roman_Remains_and_New_Town.JPG|врска=Датотека:Sremska_Mitrovica_-_Old_Roman_Remains_and_New_Town.JPG|алт=Остаци сирмијумске трговачке четврти у данашњем градском језгру Сремске Митровице.| Остатоци од трговската четврт на Сирмиум во денешното градско јадро на Сремска Митровица. Податотека:Antic_roman_ruins_of_imperial_palace_in_town_centre.JPG|врска=Датотека:Antic_roman_ruins_of_imperial_palace_in_town_centre.JPG|алт=Руине Царске палате Сирмијума.| Руини од Царскиот дворец во Сирмиум. </gallery>На [[20 век|почетокот]] [[1970-ти|на 1970-тите,]] [[20 век|група]] [[Археологија|археолози]] и ентузијасти, спонзорирани од [[Соединети Американски Држави|американската]] влада, им понудиле на општинските власти на [[Сремска Митровица]] да изградат сосема нов и модерен град, но на друга локација, во замена за дозвола за ископување на Сирмиум во целост. Општинската управа, под силен притисок од властите на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|југословенската федерација]], дури и не го разгледала барањето. За време на ископувањето на темелите за нова стоковна куќа во [[Сремска Митровица|Сремско-Митровица]] во текот на летото [[1972|1972 година]], еден работник, на длабочина од околу 2 метри, случајно пробил заѕидана кожна торба со својата лопатка, од која испаднале точно 33 златни [[Римско Царство|римски]] [[Монета|монети]], кои веројатно биле дел од заборавеното и скриено богатство на богато сирмиско семејство. Пронајдените 4 монети, ковани за време на владеењето на [[Констанциј II]], се сметаат за најрепрезентативни примери од доцниот римски период ([[4 век]]) и се од непроценлива вредност. Работникот чија лопатка го открила едно од најголемите археолошки откритија никогаш не бил награден. Сирмиум имал два моста што се протегале преку реката [[Сава]], како што укажуваат историските извори. [[Мост Ад Басанте|Мостот Ад Басанте]] (кон Босна) се наоѓал на малку посеверна рута од стариот понтонски мост во Сремска Митровица. [[Артемидин мост|Артемидиниот мост]] се наоѓал во близина на денешниот пешачки мост што ги поврзува центарот на Сремска и [[Мачванска Митровица]].<gallery perrow="5"> Податотека:Casque_orné_4ème_siècle_Musée_Novi_Sad_Colisée_Rome_Italie.jpg|врска=Датотека:Casque_orné_4ème_siècle_Musée_Novi_Sad_Colisée_Rome_Italie.jpg|алт=Златни римски шлем пронађен недалеко од Сирмијума 1955. Данас је изложен у Музеју Војводине.| Златен римски шлем пронајден во близина на Сирмиум во 1955 година. Денес е изложен во [[Музеј на Војводина|Музејот на Војводина]]. Податотека:Fragment_of_gravestone_from_Sirmium,_II_century.jpg|врска=Датотека:Fragment_of_gravestone_from_Sirmium,_II_century.jpg|алт=Фрагмент надгробног споменика из века, данас у Археолошком музеју у Загребу| Дел од надгробен споменик од 16 век, сега во [[Археолошки музеј (Загреб)|Археолошкиот музеј во Загреб]] </gallery> == Население == Најпознатиот историчар од [[4 век]], [[Амијан Марцелин]], го нарекол Сирмиум „славна и многужителна мајка на градовите“. На врвот на моќта на градот (4 век), Сирмиум во еден миг имал над 100.000 жители, што би одговарало на статусот и важноста [[Лондон|на Лондон]] во современо време. Сирмиум е еден од ретките градови, покрај самиот [[Стар Рим|Рим]], во кој биле регрутирани членови на елитната [[преторијанска гарда]]. == Цареви == [[Податотека:Traianus_Decius.jpg|десно|мини|160x160пкс|[[Дециј Трајан]] бил првиот од десетте римски цареви родени во Сирмиум или неговата околина.]] Според [[Тертулијан]], римскиот цар [[Марко Аврелиј]] починал во Сирмиум во 180 година, додека [[Аврелиј Виктор]] ја наведува Виндобона (денешна Виена) како место на смртта на царот, што довело до различни заклучоци во историографијата.{{sfn|Милошевић|2001|p=189-202}}<ref>''"Sirmium - its History from the I century A.D. to 582 A.D., Sirmium I"'', Мирослава Мирковић, Археолошки институт, Београд, 1971, 34.</ref><ref>[http://www.roman-empire.net/highpoint/marcaurelius.html] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130525075850/http://www.roman-empire.net/highpoint/marcaurelius.html |date=2013-05-25 }} - ''Marcus Aurelius (AD 121 - AD 180)''</ref> Како доказ за првото тврдење се користат делата на римскиот писател [[Иродијан]], кој споменува дека царот живеел во Сирмиум за време на подготовката на воените походи, и дека царицата Галерија Фаустина и нејзината ќерка исто така живееле во градот некое време (170–174). Иродијан експлицитно наведува дека царот Марко Аврелиј починал во Сирмиум од чума во 180 година, каде што бил кремиран, а неговата пепел била пренесена во Рим. Во Сирмиум, Марко Аврелиј го примил и владетелот на номадскиот народ [[Јазиги]], Бахадасп, кој дошол да побара мир, но царот одбил. Податок за престојот на Марко Аврелиј во градот се наоѓаат и во делото на [[Филострат]], во описот на патувањето на Ирод Атик. Филострат навел дека градот служел како почетна точка и штаб во војната против [[Германи]]те. Овие тврдења се поткрепуваат со фактот дека во времето на неговата смрт, царот водел војна против германското племе [[Маркомани]], кое тогаш ја населувало територијата на денешна [[Бачка]]. Документот составен од Филострат е исто така многу значаен како најстарото пишано споменување на Царскиот дворец во Сирмиум, што не значи дека не постоел пред тоа, бидејќи царот Трајан сигурно ја поминал зимата 100/101 година во градскиот дворец. Источно од Сирмиум, на потегот Цреповац, пронајдени се две римски [[Милјоказ|милјиокази]], првиот од 161 година, а вториот од 198 година. И двата го означуваат растојанието до Сирмиум од три римски милји. На првиот милјоказ се споменуваат царевите Марко Аврелиј и [[Луциј Вер]]. На тоа место бил стациониран најголемиот дел од римската војска што Марко Аврелиј ја собрал за војната против Маркоманите, додека самиот цар бил сместен во градскиот дворец во Сирмиум. Нема историски докази за тврдењето на Виндобона дека место на смртта на царот било Виена, освен откривањето на списите на Аврелиј, иако делови од истите списи (некакви дневници на филозофски размислувања) се пронајдени и на други места. Иако историчарите едногласно забележуваат дека Аврелиј ги напишал овие списи („За себе“, во оригиналот „''Ta eis heauton''“) во Сирмиум, филмските режисери останале неуморни до ден-денес. На душа им се става и прогласувањето на неговиот син [[Комод]] за негативец, иако тој бил омилен кај народот и владеел 13 години. == Поврзано == * [[Дециј Трајан|Трајан Дециј]] * [[Аврелијан]] * [[Проб]] * [[Максимијан|Максимијан Херкулиј]] * [[Виминациум]] * [[Царскиот дворец на Шаркамен]] * [[Медијана (археолошко наоѓалиште)|Наис и Медијана]] * [[Јустинијана Прима]] * [[Тврдина Дијана]] * [[Гамзиград|Феликс Ромулијана]] * [[Сингидунум]] * [[Сремска Митровица]] * [[Опсадата на Сирмиум]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * Званична интернет страница [http://www.carskapalata.rs/carskapalata.html Царске палате Сирмијум]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100908064725/http://www.carskapalata.rs/carskapalata.html |date=2010-09-08 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=FUKIQwitEZ8 Путеви римских императора: Сирмијум, балканска Помпеја], РТС Културно - уметнички програм - Званични канал * [https://www.youtube.com/watch?v=HHC2L4-akgY Трагови римске Паноније], Контраст медија - Званични канал * [https://www.youtube.com/watch?v=IB8OjAY5fpo Долина златних шлемова], Контраст медија - Званични канал * [https://www.youtube.com/watch?v=7sqVyQVHqOs&pp=ygUha3JpanVtxI1hcmVuamUgYXJoZW9sb8Wha29nIGJsYWdh Крађа археолошко блага (РТС Културно-уметнички програм - Званични јутјуб канал)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ctujReyxO1w Царска палата Сирмијум], Царска палата - Званични канал * [http://www.carskapalata.rs/gallery.htm Галерија слика Царске палате и Визиторског центра Сирмијум]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100908053526/http://www.carskapalata.rs/gallery.htm |date=2010-09-08 }} * [http://www.tosmomi.rs/page.php?46 Сирмијум]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220315052237/http://www.tosmomi.rs/page.php?46 |date=2022-03-15 }} * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/clanci.119.html:278547-Ognjem-i-macem Огњем и мачем], Саво Поповић, Вечерње новости, фељтон „Рим у Србији“, 3 наставак, 25. јул 2007. * [http://www.blic.rs/Vesti/Drustvo/278793/Nastavljaju-se-arheoloska-istrazivanja-Sirmiuma Настављају се археолошка истраживања Сирмиума („Блиц“, 23. септембар 2011)] * [http://spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs САНУ - Споменици културе] * [https://web.archive.org/web/20120828141732/http://www.heritage.gov.rs/nepokretna_kulturna_dobra.php РЗЗСК - Непокретна културна добра] * [https://nasledje.gov.rs/index.cfm/spomenici/pregled_spomenika?spomenik_id=43874 Сирмијум] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Србија]] [[Категорија:Римски градови]] [[Категорија:Историја на Срем]] [[Категорија:Знаменитости во Србија]] [[Категорија:Византиски градови]] 6camkjlcj9mzp55xv03zf8thndnzfl5 0 1390106 5543118 5538493 2026-04-21T22:14:36Z Dandarmkd 31127 5543118 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Валандовски чинар | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = Valandovski činar.jpg | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = Валандовскиот чинар | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Валандово]] | nearest_city = | coordinates = {{coord|41|19|6.5|N|22|33|40.32|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] | authorized = | created = | designated = {{start date|5 мај 2023}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="41.318483" longitude="22.5612" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 22.5612, 41.318483 ] } } ] } </mapframe> }} '''Валандовски чинар''' — [[платан]] во градот [[Валандово]] прогласен за [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] под името „Платаново стебло – Платан, во центарот на Општина Валандово“. Со природната реткост управува Општината Валандово, а во име на општината, градоначалникот на [[Општина Валандово]].<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title= Р Е Ш Е Н И Е ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА ЕДИНЕЧНО ПЛАТАНОВО СТЕБЛО – ПЛАТАН ВО ЦЕНТАРОТ НА ОПШТИНА ВАЛАНДОВО ЗА ПРИРОДНА РЕТКОСТ |url=https://slvesnik.com.mk/Issues/9b3791e5c49546f0ac5661a5c9ac6158.pdf| date=5 мај 2023 | work= | publisher=[[Службен весник на Македонија]] | accessdate=27 март 2026}}</ref>. ==Местоположба== Валандовскиот чинар се наоѓа во средиштето на градот Валандово, во урбана зона. Стеблото е опфатено со ниско шестаголно парапетче високо 15 см. На 5 м од чинарот се наоѓа стара руинирана куќа, а во неговата непосредна близина се наоѓаат и неколку кафулиња, стоматолошка ординација и црквата [[Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Валандово|„Рождество на Пресвета Богородица“]].<ref name=CV>{{нмс | last= | first= | author= | title= Елаборат за ревалоризација на Платановo стеблo (Platanus orientalis L.) во Центар Валандово, општина Валандово| url= https://portal.mdt.gov.mk/post-body-files/sektor-za-priroda-file-i9Pt.pdf | date=2021 | work= | publisher=[[Министерство за животна средина и просторно планирање]] | accessdate=27 март 2026}}</ref> ==Опис== [[Крошна]]та на платанот е силно разгранета со пет главни и дебели гранки со пречник и до 0,7 м. Самото дрво е високо 21,0 м, деблото е високо 3,0 м, а висината на крошната е 18 м. Обликот на крошната е широко заоблен, полутопчест. Обемот на крошната е 86,9 м, а ширината мерена кон: <ref name=CV/> * Север 12,5 м * Исток 13,7 м * Југ 10,9 м * Запад 13,1 м Во основа кореновиот врат на деблото има обем од 7,0 м, пречник на кореновиот врат 2,2 м, обемот на градна височина е 5,5 м, пречник на градна височина 1,75 м. Кората по деблото е со ситно испукани многуаголни плочки со големина од 2 до 3 см. Гранките се мазни до слабо лушпести со зеленосива боја, маскирно прошарани.<ref name=CV/> ==Проценка на староста== Официјални податоци за староста на овој чинар не постојат. За утврдување на староста (возраста) на чинарот, при изработката на „Елаборатот за ревалоризација на Платаново стебло (''Platanus orientalis L.'') во Центар Валандово, Општина Валандово“, во 2021 година, била користена методата на вадење извртоци од стеблото со Преслеров [[сврдел (алатка)|сврдел]] и броење на [[год]]овите, па староста на чинарот била проценета на приближно 647 години.<ref name= CV /> ==Состојба на чинарот== На чинарот има појава на суви гранки. По деблото и гранките нема појава на ситни карпофори ([[габи]]), и не е забележена појава на платанов [[молец]] (алохтон инсект) кој во последниве години прави големи штети (некроза на листовите) по платановите стебла во некои делови на Македонија. Нема други позначајни оштетувања од абиотски и биотски чинители. Поради фактот што ова дрво се наоѓа во средиштето на градот, истото е подложено на повеќе влијанија на урбанизација. Стеблото е опфатено со метална стега на кое се прикачени рефлектори. Под самото стебло се поставени контејнери за отпад, па целиот простор околу дрвото изгледа несреден.<ref name= CV /> ==Наводи== {{Наводи}} [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Чинари]] [[Категорија:Валандово]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 14 век во Македонија]] 0bavjf9irjc13pkxghq9ecvt0xw4woc 4 1390251 5542881 5542844 2026-04-21T12:55:09Z Jtasevski123 69538 /* Список на учесници */ 5542881 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец април 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Именувани сафири === [[Податотека:Logan Sapphire SI.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Именувани сафири“]] На 2 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Именувани сафири“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за именуваните сафири може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Именувани сафири|Именувани сафири]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Бомбајска ѕвезда]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]] | {{подреден список|[[Индиска ѕвезда (скапоцен камен)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Baek147|Baek147]] | {{подреден список|[[Светиедвардов сафир]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Милениумски сафир]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Кралица на Азија (скапоцен камен)]] (Н)|[[Азиска ѕвезда]] (Н)|[[Џејмс Џ. Хилски сафир]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Gorandonevski|Gorandonevski]] | {{подреден список|[[Артабанова ѕвезда]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Адамова ѕвезда]] (Н)|[[Холски сафир и дијамантски ѓердан]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Сафир на кралица Марија од Романија]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]] | {{подреден список|[[Русполиев сафир]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Роми === [[Податотека:Flag_of_the_Romani_people.svg|десно|210п|Уредувачки ден „Роми“]] На 7 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Роми“. Потфатот е дел од иницијативата за одбележување на Меѓународниот ден на Ромите во 2026 година во повеќе земји во светот, поттикната од страна на Викимедија Србија, којашто има за цел создавање содржини за поголема покриеност на темите поврзани со Ромите и ромската култура на Википедија. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за и во врска со Ромите е препорачано да се користи [[meta:International Roma Day Edit-a-thon 2026/Article lists#People|потсписокот на предложени личности]] во рамки на глобалната иницијатива „Меѓународен ден на Ромите 2026“. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Фреди Иствуд]] (Н)|[[Ромски образовен фонд]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Бојаш]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:DarijanLKliment|DarijanLKliment]] | {{подреден список|[[Мелани Спита]] (Н)|[[Серви]] (Н)|[[Светски фестивал на Ромите]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:MarkoKliment|MarkoKliment]] | {{подреден список|[[Шукар Колектив]] (Н)|[[Музеј на кошничарство на Ромите]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:DeanaKliment|DeanaKliment]] | {{подреден список|[[Золи]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Мајкл Костело]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Љатифе Шиковска]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:DarioRadio55|DarioRadio55]] | {{подреден список|[[Бела Сакчи Лакатош]] (Н)|[[Анели Саули]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Damjanadzambazovska|Damjanadzambazovska]] | {{подреден список|[[Ференц Санта Помладиот]] (Н)|[[Мерцедес Бенцо]] (Н)}} |- | 10 | [[Корисник:Frosina Grozdanovska|Frosina Grozdanovska]] | {{подреден список|[[Карамел (пејач)]] (Н)|[[Елена Гороловa]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Ivana.panovska|Ivana.panovska]] | {{подреден список|[[Маргит Банго]] (н)|[[Перет]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Miaumiau.mp3|Miaumiau.mp3]] | {{подреден список|[[Ференц Снетбергер]] (Н)|[[Монтсе Кортес]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Pusoski|Pusoski]] | {{подреден список|[[Аги Салоки]] (Н)|[[Лита Кабелут]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Iskraaaaa|Iskraaaaa]] | {{подреден список|[[Ајо]] (Н)|[[Рита Ижак-Ндијае]] (Н)}} |- | 15 | [[Корисник:Eva Kovacheva|Eva Kovacheva]] | {{подреден список|[[ Аладар Рац]] (Н)|[[Каталин Барсоњи]] (Н)}} |- | 16 | [[Корисник:Iki123|Iki123]] | {{подреден список|[[Џо Завинул]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики на Алфред Сисли === [[Податотека:Alfred Sisley photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Слики на Алфред Сисли“]] На 9 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Слики на Алфред Сисли“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите на Алфред Сисли може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Алфред Сисли|Слики на Алфред Сисли]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Каналот Лоан (слика)]] (Н)|[[Црквата во Море]] (Н)|[[Поглед на Монмартр од Сите де Флер во Батињол]] (Н)|[[Алеја на костени во Ла Сел-Сен-Клу]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Одморање покрај поток на работ на шумата]] (Н)|[[Поглед на каналот Сен Мартен]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Авенија на тополи во близина на Море-сир-Лоан]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1940 и 1950-тите === [[Податотека:P literature.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1940 и 1950-тите]] На 14 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1940 и 1950-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1940 и 1950-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста во 1940-тите|autocollapse}}{{Книжевноста во 1950-тите|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[1940 во книжевноста]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Претседатели на Американското ботаничко друштво === [[Податотека:Heraldic_Acer_pseudoplatanus.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на Американското ботаничко друштво“]] На 16 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на Американското ботаничко друштво“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на Американското ботаничко друштво може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на Американското ботаничко друштво|Претседатели на Американското ботаничко друштво]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Мајкл Донохју]] (Н)|[[Вилијам Луис Калберсон]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Карл Џ. Никлас]] (Н)|[[Вилијам Чемберс Кокер]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Милдред Е. Матијас]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[А.С. Хичкок]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]]- | {{подреден список|[[Авен Нелсон]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:EliiPodgorec|EliiPodgorec]] | {{подреден список|[[Езра Џејкоб Краус]] (Н)|[[Артур Хенри Реџиналд Бјулер]] (Н))}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Дела од Џорџ Орвел === [[Податотека:George Orwell press photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Дела од Џорџ Орвел“]] На 21 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Дела од Џорџ Орвел“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Џорџ Орвел може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Џорџ Орвел|Дела од Џорџ Орвел]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Размисли за Ганди]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Зошто пишувам]] (Н)|[[Англискиот народ (Орвел)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Мојата земја десно или лево]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Книги наспроти цигари]] (Н)}} |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Добитници на Букеровата награда === [[Податотека:Booker Prize Logo.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Добитници на Букеровата награда“]] На 23 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Добитници на Букеровата награда“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за добитниците на Букеровата награда може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Букерова награда|Добитници на Букеровата награда]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1740 и 1750-тите === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Уметноста во 1740 и 1750-тите“]] На 28 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1740 и 1750-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1740 и 1750-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1740-тите|autocollapse}}{{Уметноста_во_1750-тите|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Џез === [[Податотека:P jazz red.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Џез“]] По повод одбележување на [[Меѓународен ден на џезот|Меѓународниот ден на џезот]] на 30 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Џез“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со џезот може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Jazz]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|4]] l8lf55ek4dzwx5col84piqryfwhy8vp 5542917 5542881 2026-04-21T15:39:00Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5542917 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец април 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Именувани сафири === [[Податотека:Logan Sapphire SI.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Именувани сафири“]] На 2 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Именувани сафири“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за именуваните сафири може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Именувани сафири|Именувани сафири]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Бомбајска ѕвезда]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]] | {{подреден список|[[Индиска ѕвезда (скапоцен камен)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Baek147|Baek147]] | {{подреден список|[[Светиедвардов сафир]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Милениумски сафир]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Кралица на Азија (скапоцен камен)]] (Н)|[[Азиска ѕвезда]] (Н)|[[Џејмс Џ. Хилски сафир]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Gorandonevski|Gorandonevski]] | {{подреден список|[[Артабанова ѕвезда]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Адамова ѕвезда]] (Н)|[[Холски сафир и дијамантски ѓердан]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Сафир на кралица Марија од Романија]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]] | {{подреден список|[[Русполиев сафир]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Роми === [[Податотека:Flag_of_the_Romani_people.svg|десно|210п|Уредувачки ден „Роми“]] На 7 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Роми“. Потфатот е дел од иницијативата за одбележување на Меѓународниот ден на Ромите во 2026 година во повеќе земји во светот, поттикната од страна на Викимедија Србија, којашто има за цел создавање содржини за поголема покриеност на темите поврзани со Ромите и ромската култура на Википедија. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за и во врска со Ромите е препорачано да се користи [[meta:International Roma Day Edit-a-thon 2026/Article lists#People|потсписокот на предложени личности]] во рамки на глобалната иницијатива „Меѓународен ден на Ромите 2026“. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Фреди Иствуд]] (Н)|[[Ромски образовен фонд]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Бојаш]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:DarijanLKliment|DarijanLKliment]] | {{подреден список|[[Мелани Спита]] (Н)|[[Серви]] (Н)|[[Светски фестивал на Ромите]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:MarkoKliment|MarkoKliment]] | {{подреден список|[[Шукар Колектив]] (Н)|[[Музеј на кошничарство на Ромите]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:DeanaKliment|DeanaKliment]] | {{подреден список|[[Золи]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Мајкл Костело]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Љатифе Шиковска]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:DarioRadio55|DarioRadio55]] | {{подреден список|[[Бела Сакчи Лакатош]] (Н)|[[Анели Саули]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Damjanadzambazovska|Damjanadzambazovska]] | {{подреден список|[[Ференц Санта Помладиот]] (Н)|[[Мерцедес Бенцо]] (Н)}} |- | 10 | [[Корисник:Frosina Grozdanovska|Frosina Grozdanovska]] | {{подреден список|[[Карамел (пејач)]] (Н)|[[Елена Гороловa]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Ivana.panovska|Ivana.panovska]] | {{подреден список|[[Маргит Банго]] (н)|[[Перет]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Miaumiau.mp3|Miaumiau.mp3]] | {{подреден список|[[Ференц Снетбергер]] (Н)|[[Монтсе Кортес]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Pusoski|Pusoski]] | {{подреден список|[[Аги Салоки]] (Н)|[[Лита Кабелут]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Iskraaaaa|Iskraaaaa]] | {{подреден список|[[Ајо]] (Н)|[[Рита Ижак-Ндијае]] (Н)}} |- | 15 | [[Корисник:Eva Kovacheva|Eva Kovacheva]] | {{подреден список|[[ Аладар Рац]] (Н)|[[Каталин Барсоњи]] (Н)}} |- | 16 | [[Корисник:Iki123|Iki123]] | {{подреден список|[[Џо Завинул]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики на Алфред Сисли === [[Податотека:Alfred Sisley photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Слики на Алфред Сисли“]] На 9 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Слики на Алфред Сисли“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите на Алфред Сисли може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Алфред Сисли|Слики на Алфред Сисли]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Каналот Лоан (слика)]] (Н)|[[Црквата во Море]] (Н)|[[Поглед на Монмартр од Сите де Флер во Батињол]] (Н)|[[Алеја на костени во Ла Сел-Сен-Клу]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Одморање покрај поток на работ на шумата]] (Н)|[[Поглед на каналот Сен Мартен]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Авенија на тополи во близина на Море-сир-Лоан]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1940 и 1950-тите === [[Податотека:P literature.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1940 и 1950-тите]] На 14 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1940 и 1950-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1940 и 1950-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста во 1940-тите|autocollapse}}{{Книжевноста во 1950-тите|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[1940 во книжевноста]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Претседатели на Американското ботаничко друштво === [[Податотека:Heraldic_Acer_pseudoplatanus.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на Американското ботаничко друштво“]] На 16 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на Американското ботаничко друштво“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на Американското ботаничко друштво може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на Американското ботаничко друштво|Претседатели на Американското ботаничко друштво]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Мајкл Донохју]] (Н)|[[Вилијам Луис Калберсон]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Карл Џ. Никлас]] (Н)|[[Вилијам Чемберс Кокер]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Милдред Е. Матијас]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[А.С. Хичкок]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]]- | {{подреден список|[[Авен Нелсон]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:EliiPodgorec|EliiPodgorec]] | {{подреден список|[[Езра Џејкоб Краус]] (Н)|[[Артур Хенри Реџиналд Бјулер]] (Н))}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Дела од Џорџ Орвел === [[Податотека:George Orwell press photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Дела од Џорџ Орвел“]] На 21 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Дела од Џорџ Орвел“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Џорџ Орвел може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Џорџ Орвел|Дела од Џорџ Орвел]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Размисли за Ганди]] (Н)|[[Бесење (Орвел)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Зошто пишувам]] (Н)|[[Англискиот народ (Орвел)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Мојата земја десно или лево]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Книги наспроти цигари]] (Н)}} |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Добитници на Букеровата награда === [[Податотека:Booker Prize Logo.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Добитници на Букеровата награда“]] На 23 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Добитници на Букеровата награда“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за добитниците на Букеровата награда може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Букерова награда|Добитници на Букеровата награда]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1740 и 1750-тите === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Уметноста во 1740 и 1750-тите“]] На 28 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1740 и 1750-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1740 и 1750-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1740-тите|autocollapse}}{{Уметноста_во_1750-тите|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Џез === [[Податотека:P jazz red.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Џез“]] По повод одбележување на [[Меѓународен ден на џезот|Меѓународниот ден на џезот]] на 30 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Џез“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со џезот може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Jazz]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|4]] 8x6ji085qgicxaappcl5p2zjkgvbzju 5542929 5542917 2026-04-21T16:33:04Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5542929 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец април 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Именувани сафири === [[Податотека:Logan Sapphire SI.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Именувани сафири“]] На 2 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Именувани сафири“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за именуваните сафири може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Именувани сафири|Именувани сафири]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Бомбајска ѕвезда]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]] | {{подреден список|[[Индиска ѕвезда (скапоцен камен)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Baek147|Baek147]] | {{подреден список|[[Светиедвардов сафир]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Милениумски сафир]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Кралица на Азија (скапоцен камен)]] (Н)|[[Азиска ѕвезда]] (Н)|[[Џејмс Џ. Хилски сафир]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Gorandonevski|Gorandonevski]] | {{подреден список|[[Артабанова ѕвезда]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Адамова ѕвезда]] (Н)|[[Холски сафир и дијамантски ѓердан]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Сафир на кралица Марија од Романија]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]] | {{подреден список|[[Русполиев сафир]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Роми === [[Податотека:Flag_of_the_Romani_people.svg|десно|210п|Уредувачки ден „Роми“]] На 7 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Роми“. Потфатот е дел од иницијативата за одбележување на Меѓународниот ден на Ромите во 2026 година во повеќе земји во светот, поттикната од страна на Викимедија Србија, којашто има за цел создавање содржини за поголема покриеност на темите поврзани со Ромите и ромската култура на Википедија. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за и во врска со Ромите е препорачано да се користи [[meta:International Roma Day Edit-a-thon 2026/Article lists#People|потсписокот на предложени личности]] во рамки на глобалната иницијатива „Меѓународен ден на Ромите 2026“. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Фреди Иствуд]] (Н)|[[Ромски образовен фонд]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Бојаш]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:DarijanLKliment|DarijanLKliment]] | {{подреден список|[[Мелани Спита]] (Н)|[[Серви]] (Н)|[[Светски фестивал на Ромите]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:MarkoKliment|MarkoKliment]] | {{подреден список|[[Шукар Колектив]] (Н)|[[Музеј на кошничарство на Ромите]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:DeanaKliment|DeanaKliment]] | {{подреден список|[[Золи]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Мајкл Костело]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Љатифе Шиковска]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:DarioRadio55|DarioRadio55]] | {{подреден список|[[Бела Сакчи Лакатош]] (Н)|[[Анели Саули]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Damjanadzambazovska|Damjanadzambazovska]] | {{подреден список|[[Ференц Санта Помладиот]] (Н)|[[Мерцедес Бенцо]] (Н)}} |- | 10 | [[Корисник:Frosina Grozdanovska|Frosina Grozdanovska]] | {{подреден список|[[Карамел (пејач)]] (Н)|[[Елена Гороловa]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Ivana.panovska|Ivana.panovska]] | {{подреден список|[[Маргит Банго]] (н)|[[Перет]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Miaumiau.mp3|Miaumiau.mp3]] | {{подреден список|[[Ференц Снетбергер]] (Н)|[[Монтсе Кортес]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Pusoski|Pusoski]] | {{подреден список|[[Аги Салоки]] (Н)|[[Лита Кабелут]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Iskraaaaa|Iskraaaaa]] | {{подреден список|[[Ајо]] (Н)|[[Рита Ижак-Ндијае]] (Н)}} |- | 15 | [[Корисник:Eva Kovacheva|Eva Kovacheva]] | {{подреден список|[[ Аладар Рац]] (Н)|[[Каталин Барсоњи]] (Н)}} |- | 16 | [[Корисник:Iki123|Iki123]] | {{подреден список|[[Џо Завинул]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики на Алфред Сисли === [[Податотека:Alfred Sisley photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Слики на Алфред Сисли“]] На 9 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Слики на Алфред Сисли“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите на Алфред Сисли може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Алфред Сисли|Слики на Алфред Сисли]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Каналот Лоан (слика)]] (Н)|[[Црквата во Море]] (Н)|[[Поглед на Монмартр од Сите де Флер во Батињол]] (Н)|[[Алеја на костени во Ла Сел-Сен-Клу]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Одморање покрај поток на работ на шумата]] (Н)|[[Поглед на каналот Сен Мартен]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Авенија на тополи во близина на Море-сир-Лоан]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1940 и 1950-тите === [[Податотека:P literature.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1940 и 1950-тите]] На 14 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1940 и 1950-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1940 и 1950-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста во 1940-тите|autocollapse}}{{Книжевноста во 1950-тите|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[1940 во книжевноста]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Претседатели на Американското ботаничко друштво === [[Податотека:Heraldic_Acer_pseudoplatanus.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на Американското ботаничко друштво“]] На 16 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на Американското ботаничко друштво“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на Американското ботаничко друштво може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на Американското ботаничко друштво|Претседатели на Американското ботаничко друштво]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Мајкл Донохју]] (Н)|[[Вилијам Луис Калберсон]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Карл Џ. Никлас]] (Н)|[[Вилијам Чемберс Кокер]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Милдред Е. Матијас]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[А.С. Хичкок]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]]- | {{подреден список|[[Авен Нелсон]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:EliiPodgorec|EliiPodgorec]] | {{подреден список|[[Езра Џејкоб Краус]] (Н)|[[Артур Хенри Реџиналд Бјулер]] (Н))}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Дела од Џорџ Орвел === [[Податотека:George Orwell press photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Дела од Џорџ Орвел“]] На 21 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Дела од Џорџ Орвел“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Џорџ Орвел може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Џорџ Орвел|Дела од Џорџ Орвел]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Размисли за Ганди]] (Н)|[[Бесење (Орвел)]] (Н)|[[Во борба за воздух]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Зошто пишувам]] (Н)|[[Англискиот народ (Орвел)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Мојата земја десно или лево]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Книги наспроти цигари]] (Н)}} |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Добитници на Букеровата награда === [[Податотека:Booker Prize Logo.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Добитници на Букеровата награда“]] На 23 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Добитници на Букеровата награда“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за добитниците на Букеровата награда може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Букерова награда|Добитници на Букеровата награда]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1740 и 1750-тите === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Уметноста во 1740 и 1750-тите“]] На 28 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1740 и 1750-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1740 и 1750-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1740-тите|autocollapse}}{{Уметноста_во_1750-тите|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Џез === [[Податотека:P jazz red.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Џез“]] По повод одбележување на [[Меѓународен ден на џезот|Меѓународниот ден на џезот]] на 30 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Џез“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со џезот може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Jazz]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|4]] 1nqjykwi1czvtd3am20j2qdkhpw5ym7 5543047 5542929 2026-04-21T20:26:00Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5543047 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец април 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Именувани сафири === [[Податотека:Logan Sapphire SI.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Именувани сафири“]] На 2 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Именувани сафири“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за именуваните сафири може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Именувани сафири|Именувани сафири]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Бомбајска ѕвезда]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]] | {{подреден список|[[Индиска ѕвезда (скапоцен камен)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Baek147|Baek147]] | {{подреден список|[[Светиедвардов сафир]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Милениумски сафир]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Кралица на Азија (скапоцен камен)]] (Н)|[[Азиска ѕвезда]] (Н)|[[Џејмс Џ. Хилски сафир]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Gorandonevski|Gorandonevski]] | {{подреден список|[[Артабанова ѕвезда]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Адамова ѕвезда]] (Н)|[[Холски сафир и дијамантски ѓердан]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Сафир на кралица Марија од Романија]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]] | {{подреден список|[[Русполиев сафир]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Роми === [[Податотека:Flag_of_the_Romani_people.svg|десно|210п|Уредувачки ден „Роми“]] На 7 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Роми“. Потфатот е дел од иницијативата за одбележување на Меѓународниот ден на Ромите во 2026 година во повеќе земји во светот, поттикната од страна на Викимедија Србија, којашто има за цел создавање содржини за поголема покриеност на темите поврзани со Ромите и ромската култура на Википедија. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за и во врска со Ромите е препорачано да се користи [[meta:International Roma Day Edit-a-thon 2026/Article lists#People|потсписокот на предложени личности]] во рамки на глобалната иницијатива „Меѓународен ден на Ромите 2026“. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Фреди Иствуд]] (Н)|[[Ромски образовен фонд]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Бојаш]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:DarijanLKliment|DarijanLKliment]] | {{подреден список|[[Мелани Спита]] (Н)|[[Серви]] (Н)|[[Светски фестивал на Ромите]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:MarkoKliment|MarkoKliment]] | {{подреден список|[[Шукар Колектив]] (Н)|[[Музеј на кошничарство на Ромите]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:DeanaKliment|DeanaKliment]] | {{подреден список|[[Золи]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Мајкл Костело]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Љатифе Шиковска]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:DarioRadio55|DarioRadio55]] | {{подреден список|[[Бела Сакчи Лакатош]] (Н)|[[Анели Саули]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Damjanadzambazovska|Damjanadzambazovska]] | {{подреден список|[[Ференц Санта Помладиот]] (Н)|[[Мерцедес Бенцо]] (Н)}} |- | 10 | [[Корисник:Frosina Grozdanovska|Frosina Grozdanovska]] | {{подреден список|[[Карамел (пејач)]] (Н)|[[Елена Гороловa]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Ivana.panovska|Ivana.panovska]] | {{подреден список|[[Маргит Банго]] (н)|[[Перет]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Miaumiau.mp3|Miaumiau.mp3]] | {{подреден список|[[Ференц Снетбергер]] (Н)|[[Монтсе Кортес]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Pusoski|Pusoski]] | {{подреден список|[[Аги Салоки]] (Н)|[[Лита Кабелут]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Iskraaaaa|Iskraaaaa]] | {{подреден список|[[Ајо]] (Н)|[[Рита Ижак-Ндијае]] (Н)}} |- | 15 | [[Корисник:Eva Kovacheva|Eva Kovacheva]] | {{подреден список|[[ Аладар Рац]] (Н)|[[Каталин Барсоњи]] (Н)}} |- | 16 | [[Корисник:Iki123|Iki123]] | {{подреден список|[[Џо Завинул]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики на Алфред Сисли === [[Податотека:Alfred Sisley photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Слики на Алфред Сисли“]] На 9 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Слики на Алфред Сисли“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите на Алфред Сисли може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Алфред Сисли|Слики на Алфред Сисли]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Каналот Лоан (слика)]] (Н)|[[Црквата во Море]] (Н)|[[Поглед на Монмартр од Сите де Флер во Батињол]] (Н)|[[Алеја на костени во Ла Сел-Сен-Клу]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Одморање покрај поток на работ на шумата]] (Н)|[[Поглед на каналот Сен Мартен]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Авенија на тополи во близина на Море-сир-Лоан]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1940 и 1950-тите === [[Податотека:P literature.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1940 и 1950-тите]] На 14 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1940 и 1950-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1940 и 1950-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста во 1940-тите|autocollapse}}{{Книжевноста во 1950-тите|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[1940 во книжевноста]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Претседатели на Американското ботаничко друштво === [[Податотека:Heraldic_Acer_pseudoplatanus.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на Американското ботаничко друштво“]] На 16 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на Американското ботаничко друштво“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на Американското ботаничко друштво може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на Американското ботаничко друштво|Претседатели на Американското ботаничко друштво]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Мајкл Донохју]] (Н)|[[Вилијам Луис Калберсон]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Карл Џ. Никлас]] (Н)|[[Вилијам Чемберс Кокер]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Милдред Е. Матијас]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[А.С. Хичкок]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]]- | {{подреден список|[[Авен Нелсон]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:EliiPodgorec|EliiPodgorec]] | {{подреден список|[[Езра Џејкоб Краус]] (Н)|[[Артур Хенри Реџиналд Бјулер]] (Н))}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Дела од Џорџ Орвел === [[Податотека:George Orwell press photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Дела од Џорџ Орвел“]] На 21 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Дела од Џорџ Орвел“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Џорџ Орвел може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Џорџ Орвел|Дела од Џорџ Орвел]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Размисли за Ганди]] (Н)|[[Бесење (Орвел)]] (Н)|[[Во борба за воздух]] (Н)|[[Лир, Толстој и будалата]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Зошто пишувам]] (Н)|[[Англискиот народ (Орвел)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Мојата земја десно или лево]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Книги наспроти цигари]] (Н)}} |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Добитници на Букеровата награда === [[Податотека:Booker Prize Logo.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Добитници на Букеровата награда“]] На 23 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Добитници на Букеровата награда“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за добитниците на Букеровата награда може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Букерова награда|Добитници на Букеровата награда]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1740 и 1750-тите === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Уметноста во 1740 и 1750-тите“]] На 28 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1740 и 1750-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1740 и 1750-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1740-тите|autocollapse}}{{Уметноста_во_1750-тите|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Џез === [[Податотека:P jazz red.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Џез“]] По повод одбележување на [[Меѓународен ден на џезот|Меѓународниот ден на џезот]] на 30 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Џез“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со џезот може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Jazz]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|4]] rpnz3g8noregp6a7e4tkzpsab6w63ch 5543079 5543047 2026-04-21T20:57:34Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5543079 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец април 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Именувани сафири === [[Податотека:Logan Sapphire SI.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Именувани сафири“]] На 2 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Именувани сафири“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за именуваните сафири може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Именувани сафири|Именувани сафири]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Бомбајска ѕвезда]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]] | {{подреден список|[[Индиска ѕвезда (скапоцен камен)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Baek147|Baek147]] | {{подреден список|[[Светиедвардов сафир]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Милениумски сафир]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Кралица на Азија (скапоцен камен)]] (Н)|[[Азиска ѕвезда]] (Н)|[[Џејмс Џ. Хилски сафир]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Gorandonevski|Gorandonevski]] | {{подреден список|[[Артабанова ѕвезда]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Адамова ѕвезда]] (Н)|[[Холски сафир и дијамантски ѓердан]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Сафир на кралица Марија од Романија]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]] | {{подреден список|[[Русполиев сафир]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Роми === [[Податотека:Flag_of_the_Romani_people.svg|десно|210п|Уредувачки ден „Роми“]] На 7 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Роми“. Потфатот е дел од иницијативата за одбележување на Меѓународниот ден на Ромите во 2026 година во повеќе земји во светот, поттикната од страна на Викимедија Србија, којашто има за цел создавање содржини за поголема покриеност на темите поврзани со Ромите и ромската култура на Википедија. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за и во врска со Ромите е препорачано да се користи [[meta:International Roma Day Edit-a-thon 2026/Article lists#People|потсписокот на предложени личности]] во рамки на глобалната иницијатива „Меѓународен ден на Ромите 2026“. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Фреди Иствуд]] (Н)|[[Ромски образовен фонд]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Бојаш]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:DarijanLKliment|DarijanLKliment]] | {{подреден список|[[Мелани Спита]] (Н)|[[Серви]] (Н)|[[Светски фестивал на Ромите]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:MarkoKliment|MarkoKliment]] | {{подреден список|[[Шукар Колектив]] (Н)|[[Музеј на кошничарство на Ромите]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:DeanaKliment|DeanaKliment]] | {{подреден список|[[Золи]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Мајкл Костело]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Љатифе Шиковска]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:DarioRadio55|DarioRadio55]] | {{подреден список|[[Бела Сакчи Лакатош]] (Н)|[[Анели Саули]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Damjanadzambazovska|Damjanadzambazovska]] | {{подреден список|[[Ференц Санта Помладиот]] (Н)|[[Мерцедес Бенцо]] (Н)}} |- | 10 | [[Корисник:Frosina Grozdanovska|Frosina Grozdanovska]] | {{подреден список|[[Карамел (пејач)]] (Н)|[[Елена Гороловa]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Ivana.panovska|Ivana.panovska]] | {{подреден список|[[Маргит Банго]] (н)|[[Перет]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Miaumiau.mp3|Miaumiau.mp3]] | {{подреден список|[[Ференц Снетбергер]] (Н)|[[Монтсе Кортес]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Pusoski|Pusoski]] | {{подреден список|[[Аги Салоки]] (Н)|[[Лита Кабелут]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Iskraaaaa|Iskraaaaa]] | {{подреден список|[[Ајо]] (Н)|[[Рита Ижак-Ндијае]] (Н)}} |- | 15 | [[Корисник:Eva Kovacheva|Eva Kovacheva]] | {{подреден список|[[ Аладар Рац]] (Н)|[[Каталин Барсоњи]] (Н)}} |- | 16 | [[Корисник:Iki123|Iki123]] | {{подреден список|[[Џо Завинул]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики на Алфред Сисли === [[Податотека:Alfred Sisley photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Слики на Алфред Сисли“]] На 9 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Слики на Алфред Сисли“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите на Алфред Сисли може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Алфред Сисли|Слики на Алфред Сисли]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Каналот Лоан (слика)]] (Н)|[[Црквата во Море]] (Н)|[[Поглед на Монмартр од Сите де Флер во Батињол]] (Н)|[[Алеја на костени во Ла Сел-Сен-Клу]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Одморање покрај поток на работ на шумата]] (Н)|[[Поглед на каналот Сен Мартен]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Авенија на тополи во близина на Море-сир-Лоан]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1940 и 1950-тите === [[Податотека:P literature.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1940 и 1950-тите]] На 14 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1940 и 1950-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1940 и 1950-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста во 1940-тите|autocollapse}}{{Книжевноста во 1950-тите|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[1940 во книжевноста]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија === Претседатели на Американското ботаничко друштво === [[Податотека:Heraldic_Acer_pseudoplatanus.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на Американското ботаничко друштво“]] На 16 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на Американското ботаничко друштво“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на Американското ботаничко друштво може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на Американското ботаничко друштво|Претседатели на Американското ботаничко друштво]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Мајкл Донохју]] (Н)|[[Вилијам Луис Калберсон]] (Н)}} |- | 2 |[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Карл Џ. Никлас]] (Н)|[[Вилијам Чемберс Кокер]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Милдред Е. Матијас]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[А.С. Хичкок]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]]- | {{подреден список|[[Авен Нелсон]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:EliiPodgorec|EliiPodgorec]] | {{подреден список|[[Езра Џејкоб Краус]] (Н)|[[Артур Хенри Реџиналд Бјулер]] (Н))}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Дела од Џорџ Орвел === [[Податотека:George Orwell press photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Дела од Џорџ Орвел“]] На 21 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Дела од Џорџ Орвел“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Џорџ Орвел може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Џорџ Орвел|Дела од Џорџ Орвел]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Размисли за Ганди]] (Н)|[[Бесење (Орвел)]] (Н)|[[Во борба за воздух]] (Н)|[[Лир, Толстој и будалата]] (Н)|[[Бурмански денови]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Зошто пишувам]] (Н)|[[Англискиот народ (Орвел)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Мојата земја десно или лево]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Книги наспроти цигари]] (Н)}} |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Добитници на Букеровата награда === [[Податотека:Booker Prize Logo.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Добитници на Букеровата награда“]] На 23 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Добитници на Букеровата награда“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за добитниците на Букеровата награда може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Букерова награда|Добитници на Букеровата награда]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1740 и 1750-тите === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Уметноста во 1740 и 1750-тите“]] На 28 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1740 и 1750-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1740 и 1750-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1740-тите|autocollapse}}{{Уметноста_во_1750-тите|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Џез === [[Податотека:P jazz red.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Џез“]] По повод одбележување на [[Меѓународен ден на џезот|Меѓународниот ден на џезот]] на 30 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Џез“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со џезот може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Jazz]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|4]] lf79oh015u5dt7gc6mj9pzyshwccc6m 0 1390280 5543143 5531913 2026-04-21T22:35:54Z Dandarmkd 31127 5543143 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Смоларски чинар | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = Smolari (2).jpg | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = Смоларскиот чинар | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Смолари]] | nearest_city = [[Струмица]] | coordinates = {{coord|41|22|34.2|N|22|54|14.76|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] | authorized = | created = | designated = {{start date|5 мај 2023}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="41.376167" longitude="22.9041" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 22.9041, 41.376167 ] } } ] } </mapframe> }} '''Смоларски чинар''' — [[платан]] во селото [[Смолари]], прогласен за [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] под името „Платаново стебло (Platanus orientalis L.) – Платан кое се наоѓа во село Смолари, Општина Ново Село“. Со природната реткост управува [[Општина Ново Село]], а во име на општината, градоначалникот на [[Општина Ново Село]].<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title= Р Е Ш Е Н И Е ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА ПЛАТАНОВО СТЕБЛО– ПЛАТАН ВО С. СМОЛАРИ, ОПШТИНА НОВО СЕЛО ЗА ПРИРОДНА РЕТКОСТ|url=https://slvesnik.com.mk/Issues/9b3791e5c49546f0ac5661a5c9ac6158.pdf| date=5 мај 2023 | work= | publisher=[[Службен весник на Македонија]] | accessdate=30 март 2026}}</ref>. ==Местоположба== Смоларскиот чинар се наоѓа во средиштето на селото Смолари. Стеблото е опфатено со ниско округло парапетче. Дрвото со парапетчето е затворено со широк и округол постамент на кој се поставени клупи за седење и канделабри за осветлување. Од западната страна има скали за качување на овој постамент со висина од 0,7 см, а на источната страна ѕидот е висок 1,55 м. Целиот дел од сред селото е урбанизиран, поплочен и асфалтиран. Во непосредна близина на чинарот се наоѓаат куќи, продавница и мала чешма за потребите на месното население.<ref name=CS>{{нмс | last= | first= | author= | title= Елаборат за ревалоризација на Платановo стеблo (Platanus orientalis L.) во с. Смолари, општина Ново Село| url= https://portal.mdt.gov.mk/post-body-files/sektor-za-priroda-file-i9Pt.pdf | date=2021 | work= | publisher=[[Министерство за животна средина и просторно планирање]] | accessdate=30 март 2026}}</ref> Во близина се наоѓа црквата [[Црква „Св. Троица“ - Ново Село|„Св. Троица“]]. ==Опис== [[Крошна]]та на платанот во грониот дел е разграната со 4 главни гранки во сите правци. Самото дрво е високо 23,0 m, деблото е високо 6,0 m, а висината на крошната е 17,0 м. Обликот на крошната е полутопчест до округол. По деблото се појавуваат голем број на млади и густи гранчиња како резултат на кастрењата и калусирањето на гранките. Обемот на крошната е 51,80 м, а ширината мерена кон:<ref name=CS/> * Север 14,5 м * Исток 11,1 м * Југ 5,5 м * Запад 7,6 м Во основа кореновиот врат на деблото има обем од 8,20 м, пречник на кореновиот врат 3,24 м. Обемот на градна височина е 6,5 м, дијаметар на градна височина 2,06 м. Кората по деблото е ситно многуаголно испукана со плочки од 2-3 см, плитко врежана. Деблото силно усукано со голем број на зараснати гранки (полутопчести калусирања). Деблото има силна моќ на калусирање што се гледа од брзото зараснување и препокривање на поставената плоча за заштита. Гранките се мазни, сивопепелави до сивозеленкасти, маскирно панаширани. <ref name=CS/> ==Проценка на староста== Официјални податоци за староста на овој чинар не постојат. За утврдување на староста (возраста) на чинарот, при изработката на „Елаборатот за ревалоризација на Платаново стебло (Platanus orientalis L.) во Центар Валандово, Општина Валандово“, во 2021 година, била користена методата на вадење извртоци од стеблото со Преслеров [[сврдел (алатка)|сврдел]] и броење на [[год]]овите. Бил земен изврток од 5 см на кој биле изброени 25 годови, па староста на чинарот била проценета на приближно 515 години.<ref name= CS /> ==Состојба на чинарот== Нема оштетувања по деблото и гранките. По деблото има појава на ситни карпофори (габи) како резултат на деструкција на мртва кора по деблото. Не е забележена појава на платанов молец (алохтон инсект) кој во последниве години прави големи штети (некроза на листовите) по платановите стебла во некои делови на Македонија. Нема некои други позначајни оштетувања од абиотски и биотски чинители. Поради фактот што ова дрво се наоѓа во средиштето на селото истото било и е подложено на повеќе влијанија на урбанизација. Со подигањето на постаментот на кој се наоѓа дрвото, било направено затрупување на кореновиот врат и дел од деблото во висина од 1,5 м.<ref name= CS /> ==Наводи== {{Наводи}} [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Чинари]] [[Категорија:Смолари]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 16 век во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 15 век во Македонија]] pbazhakwych1pzva24v12yf8ykvdvw9 4 1390434 5543098 5539414 2026-04-21T21:39:48Z Izabelaa pesovaa 128061 /* Список на натпреварувачи */ 5543098 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia_MKD_mk.svg|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Folhinhaasadsdsad.png|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки натпревари.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачки натпревар на тема<br>„Ботаничари со авторски кратенки“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''''од 20 април до 10 мај 2026 година'''''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Уредувачки натпревар на тема „Ботаничари со авторски кратенки“''' — проект на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ и Википедија на македонски јазик, кој има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на тема „Ботаничари со авторски кратенки“. '''Право на учество на натпреварот ќе имаат исклучиво ученици средношколци, на возраст од 15 до 18 години'''. Сите останати немаат право на учество на натпреварот! '''''{{црвено|Важно:}}''' Пред да уредувате, погледајте ги напомените во „'''[[#Материјали|Материјали]]'''“ подолу со цел да знаете за кои статии треба да пишувате.'' Натпреварот почнува на '''20 април 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''10 мај 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''[[#Список на натпреварувачи|пријавете се подолу]]''' (со напатствија). Учесниците во рамките на натпреварот треба да уредуваат статии, кои недостигаат на Википедија на македонски јазик и да подобруваат веќе постоечки. Доколку имате некои прашања, поставете ги на страницата за разговор на истава страница, така што ќе бидат одговорени од нашите корисници. Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. Напомена: На крајот од секоја седмица ќе биде прогласена најдобрата статија создадена во тој временски период, а не најголем број на создадени статии. Сепак можете да учествувате со повеќе добри статии, со што ќе си ја зголемите можноста да добиете една од наградите. Статиите ќе ги прегледува жири, кое ќе биде составено од тројца википедијанци. Жирито ќе ја донесе конечната одлука за победниците. Членовите на жирито ќе ги прегледаат сите статии и секоја ќе ја бодуваат поединечно со бодови од 1 до 10. Член на жирито може да даде и оцена 0 доколку смета дека статијата воопшто не ги задоволува условите на натпреварот (на пример, ако е помала од 3.000 бајти или ако е употребен машински превод кој е неразбирлив). На натпреварот не се признаваат статии напишани автоматски, односно со помош на бот. Исто така, списоци и статии кои содржат главно табели, нема да се вреднуваат како добри статии. Победник на натпреварот ќе бидат учесникот кој ќе собере најмногу бодови. На натпреварот имаат можност да учествуваат сите регистрирани корисници ученици на возраст од 15 до 18 години, на Википедија на македонски јазик, а за најдобрите учесници се обезбедени награди. == Список на натпреварувачи == Додајте го своето '''име''' и статиите создадени во соодветниот период доколку сакате да учествувате: : ''[[Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки/Евиденција за прва седмица|Евиденција за прва седмица (20-26 април 2026)]]'izabella pesovaa' : ''[[Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки/Евиденција за втора седмица|Евиденција за втора седмица (27 април - 3 мај 2026)]]'' : ''[[Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки/Евиденција за трета седмица|Евиденција за трета седмица (4-10 мај 2026)]]'' == Материјали == * Материјали за проширување, создавање и/ или преведување статии може да се пронајдат [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''тука''']]. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки. Нема да се вреднуваат други статии. == Членови на жирито == # [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] # [[Корисник:MacedonianBoy|MacedonianBoy]] # [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] == Награди == Наградите за овој натпревар се предвидени да бидат вредносни купони за книги/материјали, техничка стока или спортска опрема по избор на добитникот. На натпреварот ќе се доделат три награди за најдобрите статии по седмица, како и три награди за најдобрите уредници по завршување на трите недели. Еден учесник има можност да добие повеќе награди, на пример награда за најдобра статија по седмица, како и награда за најдобар вкупен придонес. Наградените ќе бидат прогласени по оценувањето на статиите од страна на жири-комисијата. === Прва седмица === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари. === Втора седмица === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари. === Трета седмица === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари. === На крајот од трите седмици === * Прва награда: вредносен купон во вредност од 6000 денари. * Втора награда: вредносен купон во вредност од 4000 денари. * Трета награда: вредносен купон во вредност од 2000 денари. == Резултати == <i>Ќе бидат објавени штом заврши натпреварот.</i> ;Награда за најдобра статија * I седмица - * II седмица - * III седмица - [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки| ]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] h45o6lujty83hcz6ejf85ppg3tjb7e6 5543099 5543098 2026-04-21T21:40:08Z Izabelaa pesovaa 128061 /* Список на натпреварувачи */ 5543099 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia_MKD_mk.svg|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Folhinhaasadsdsad.png|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки натпревари.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачки натпревар на тема<br>„Ботаничари со авторски кратенки“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''''од 20 април до 10 мај 2026 година'''''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Уредувачки натпревар на тема „Ботаничари со авторски кратенки“''' — проект на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ и Википедија на македонски јазик, кој има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на тема „Ботаничари со авторски кратенки“. '''Право на учество на натпреварот ќе имаат исклучиво ученици средношколци, на возраст од 15 до 18 години'''. Сите останати немаат право на учество на натпреварот! '''''{{црвено|Важно:}}''' Пред да уредувате, погледајте ги напомените во „'''[[#Материјали|Материјали]]'''“ подолу со цел да знаете за кои статии треба да пишувате.'' Натпреварот почнува на '''20 април 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''10 мај 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''[[#Список на натпреварувачи|пријавете се подолу]]''' (со напатствија). Учесниците во рамките на натпреварот треба да уредуваат статии, кои недостигаат на Википедија на македонски јазик и да подобруваат веќе постоечки. Доколку имате некои прашања, поставете ги на страницата за разговор на истава страница, така што ќе бидат одговорени од нашите корисници. Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. Напомена: На крајот од секоја седмица ќе биде прогласена најдобрата статија создадена во тој временски период, а не најголем број на создадени статии. Сепак можете да учествувате со повеќе добри статии, со што ќе си ја зголемите можноста да добиете една од наградите. Статиите ќе ги прегледува жири, кое ќе биде составено од тројца википедијанци. Жирито ќе ја донесе конечната одлука за победниците. Членовите на жирито ќе ги прегледаат сите статии и секоја ќе ја бодуваат поединечно со бодови од 1 до 10. Член на жирито може да даде и оцена 0 доколку смета дека статијата воопшто не ги задоволува условите на натпреварот (на пример, ако е помала од 3.000 бајти или ако е употребен машински превод кој е неразбирлив). На натпреварот не се признаваат статии напишани автоматски, односно со помош на бот. Исто така, списоци и статии кои содржат главно табели, нема да се вреднуваат како добри статии. Победник на натпреварот ќе бидат учесникот кој ќе собере најмногу бодови. На натпреварот имаат можност да учествуваат сите регистрирани корисници ученици на возраст од 15 до 18 години, на Википедија на македонски јазик, а за најдобрите учесници се обезбедени награди. == Список на натпреварувачи == Додајте го своето '''име''' и статиите создадени во соодветниот период доколку сакате да учествувате: : ''[[Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки/Евиденција за прва седмица|Евиденција за прва седмица (20-26 април 2026)]]'' : ''[[Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки/Евиденција за втора седмица|Евиденција за втора седмица (27 април - 3 мај 2026)]]'' : ''[[Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки/Евиденција за трета седмица|Евиденција за трета седмица (4-10 мај 2026)]]'' == Материјали == * Материјали за проширување, создавање и/ или преведување статии може да се пронајдат [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''тука''']]. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки. Нема да се вреднуваат други статии. == Членови на жирито == # [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] # [[Корисник:MacedonianBoy|MacedonianBoy]] # [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] == Награди == Наградите за овој натпревар се предвидени да бидат вредносни купони за книги/материјали, техничка стока или спортска опрема по избор на добитникот. На натпреварот ќе се доделат три награди за најдобрите статии по седмица, како и три награди за најдобрите уредници по завршување на трите недели. Еден учесник има можност да добие повеќе награди, на пример награда за најдобра статија по седмица, како и награда за најдобар вкупен придонес. Наградените ќе бидат прогласени по оценувањето на статиите од страна на жири-комисијата. === Прва седмица === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари. === Втора седмица === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари. === Трета седмица === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари. === На крајот од трите седмици === * Прва награда: вредносен купон во вредност од 6000 денари. * Втора награда: вредносен купон во вредност од 4000 денари. * Трета награда: вредносен купон во вредност од 2000 денари. == Резултати == <i>Ќе бидат објавени штом заврши натпреварот.</i> ;Награда за најдобра статија * I седмица - * II седмица - * III седмица - [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки| ]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] sooim12e5fujtlfesp2ic65t9y2ax8o 4 1390436 5542920 5533102 2026-04-21T16:24:04Z Adouuuuu 114772 /* Евиденција */ 5542920 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] gh8hct4p1cf8tcizfyp89oqa9357cfz 5542936 5542920 2026-04-21T16:36:43Z Adouuuuu 114772 /* Евиденција */ 5542936 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] loh4oe9ictah0pkdhfssvfl47nsld5i 5542941 5542936 2026-04-21T16:51:50Z Kirca 08 128218 /* Евиденција */ 5542941 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] p753b5f1zgu30cix7nieftcfm09aqvu 5542942 5542941 2026-04-21T16:52:04Z Kirca 08 128218 /* Евиденција */ 5542942 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Kirca 08]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] 1oksi9znwm2xiqztfe6t7yxdmtf8sfp 5542943 5542942 2026-04-21T16:53:24Z Kirca 08 128218 /* Евиденција */ 5542943 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] 6hgwqiennzyfuftohywe2qzvflzsz7z 5542962 5542943 2026-04-21T17:45:14Z Adouuuuu 114772 /* Евиденција */ 5542962 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] npkls0aajqa0ydssr5cq9d00v8kdxoq 5542983 5542962 2026-04-21T18:39:33Z Kirca 08 128218 /* Евиденција */ 5542983 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Мишел Адансон]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] 8wlg2sp8dwdlyjm0sjxrqa5y8b1d9mn 5542986 5542983 2026-04-21T18:46:45Z Kirca 08 128218 /* Евиденција */ 5542986 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Мишел Адансон]] | | | | |- ! [[Јоханес Абромејт]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] q683jsylhq94xqqacmq0da2afun1yu3 5543100 5542986 2026-04-21T21:41:42Z Izabelaa pesovaa 128061 /* Евиденција */ 5543100 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Мишел Адансон]] | | | | |- ! [[Јоханес Абромејт]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:izabelaa pesovaa|izabela pesovaa]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] 3k7b492ehzbpb9a3ph9elh2l7fd998t 5543115 5543100 2026-04-21T22:13:00Z Jtasevski123 69538 5543115 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Мишел Адансон]] | | | | |- ! [[Јоханес Абромејт]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:izabelaa pesovaa|izabela pesovaa]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] f2qe0dt664kr4j1qryi1ltkblx1o8z8 5543121 5543115 2026-04-21T22:15:17Z Jtasevski123 69538 /* Евиденција */ веќе постоечка статија со добра соржина. 5543121 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Мишел Адансон]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:izabelaa pesovaa|izabela pesovaa]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] ob3lrh6a754by22x8c2wp18fhgt91sw 5543141 5543121 2026-04-21T22:34:09Z Kirca 08 128218 /* Евиденција */ 5543141 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Adouuuuu|Angel Simjanovski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Јохан Аман]] | | | | |- ! [[Чарлс Вилијам Ендрус]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Kirca 08|Kiril Anchevski]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[Мишел Адансон]] | | | | |- ! [[Јоханес Абромејт]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:izabelaa pesovaa|izabela pesovaa]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:|Корисник:]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП¹ |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == ¹ '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] pufy4ehfopfjhu89imfoapisdy9shcc 0 1390635 5543233 5542752 2026-04-22T04:32:35Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 6 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543233 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Riga_1940_Soviet_Army.jpg|мини|250x250пкс|Тенк БТ-7 [[Црвена армија|на Црвената армија]] и камион ЗИС-5 во [[Рига]] (1940)]] '''Советската окупација на Латвија во 1940 година'''<ref>''The World Book Encyclopedia'' {{ISBN|0-7166-0103-6}}</ref><ref>[http://www.britannica.com/eb/article-37263/Baltic-states "Soviet occupation of the Baltic States"] at ''[[Encyclopædia Britannica]]''</ref><ref>''The History of the Baltic States'' by Kevin O'Connor {{ISBN|0-313-32355-0}}</ref> — воена окупација на [[Латвија|Република Латвија]] од страна на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] според одредбите од [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]] од 1939 година со [[Трет Рајх|Нацистичка Германија]] и неговиот Таен дополнителен протокол потпишан во август 1939 година.<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-37317/Latvia "The Soviet occupation and incorporation of Latvia"] at ''[[Encyclopædia Britannica]]''</ref> [[Податотека:Nazi-Soviet_1941.png|мини|Територии окупирани од СССР и нацистичка Германија на почетокот на Втората светска војна (1939–1940)]] Во 1989 година, СССР го осудил тајниот протокол од 1939 година меѓу нацистичка Германија и него, што довело до инвазија и окупација на трите балтички земји, вклучувајќи ја и Латвија. Во јули 1989 година, народот на Латвија го започнал процесот на враќање на својата независност. Во 1991 година, по распадот на Советскиот Сојуз, суверенитетот на Латвија бил целосно обновен. На 22 август 1996 година, латвискиот парламент усвоил декларација во која се наведува дека советската окупација на Латвија во 1940 година е воена окупација и нелегална инкорпорација во СССР.<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-98669 CASE OF KONONOV v. LATVIA] [[European Court of Human Rights]]. 17 May 2010. Retrieved 15 June 2013.</ref> Окупацијата била осудена од [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]],<ref name="Ref-12">[[European Court of Human Rights cases on Occupation of Baltic States]]</ref> Владата на Латвија,<ref name="OPL2">[http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/ The Occupation of Latvia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071123015238/http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|date=2007-11-23}} at Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia</ref> [[Стејт департмент|Стејт департментот на Соединетите Американски Држави]],<ref name="Ref-22">[https://2001-2009.state.gov/p/eur/rls/rm/86539.htm "U.S.-Baltic Relations: Celebrating 85 Years of Friendship"] at state.gov</ref> и [[Европска Унија|Европската Унија]].<ref name="Ref-32">[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+MOTION+B6-2007-0215+0+DOC+PDF+V0//EN Motion for a resolution on the Situation in Estonia] by [[European Union|EU]]</ref><ref name="Ref-42">{{cite journal|last=Dehousse|first=Renaud|year=1993|title=The International Practice of the European Communities: Current Survey|url=http://ejil.org/pdfs/4/1/1194.pdf|journal=European Journal of International Law|volume=4|issue=1|pages=141|doi=10.1093/oxfordjournals.ejil.a035821|access-date=2011-01-28}}</ref><ref name="Ref-52">{{cite journal|last=European Parliament|date=13 January 1983|title=Resolution on the situation in Estonia, Latvia, Lithuania|url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/8/80/Europarliament13011983.jpg|journal=Official Journal of the European Communities|volume=C 42/78}}</ref> == Позадина == === 1918–1939: историска позадина === По [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] од 1917 година, Латвија ја прогласила својата независност на 18 ноември 1918 година. По долготрајната војна за независност против [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Советска Русија]] (претходник на Советскиот Сојуз), двете земји потпишале мировен договор на 11 август 1920 година. Во ''член 2,'' Советска Русија „безрезервно ја признава независноста и суверенитетот на латвиската држава и доброволно и засекогаш се откажува од сите суверени права (...) на латвискиот народ и територија“. Независноста на Латвија била дипломатски признаена од Врховниот совет на сојузниците (Франција, Велика Британија, Италија, Јапонија, Белгија) на 26 јануари 1921 година. Други држави го следеа примерот. На 22 септември 1921 година, Латвија беше примена за членство во [[Друштво на народите|Друштвото на народите]] и останала членка до формалното распуштање на Лигата во 1946 година. На 5 февруари 1932 година бил потпишан договор за неагресија со Советскиот Сојуз. Договорот се темелел на договорот од 11 август 1920 година, чии основни договори непроменливо и засекогаш ја формирале цврстата основа на односите меѓу двете држави. === Релевантни договори меѓу СССР и Латвија === Пред Втората светска војна, [[Латвија|Република Латвија]] и [[Советски Сојуз|СССР]] ги потпишале и ратификувале следниве договори: ; Пактот Келог-Бријан : 27 август 1928 година, Пактот Келог-Бријан со ''кој се откажува од војната како инструмент на националната политика''<ref>[http://www.yale.edu/lawweb/avalon/kbpact/kbpact.htm Kellogg-Briand Pact] {{Семарх|date=2007-07-03}} at Yale University</ref> ; Договор за неагресија : Латвија со СССР на 5 февруари 1932 година<ref>League of Nations Treaty Series, 1934, No. 3408, pp. 123–125 and 127</ref> ; Конвенцијата за дефиниција на агресија : На 3 јули 1933 година, за прв пат во историјата на [[Меѓународни односи|меѓународните односи]], [[Агресија|агресијата]] била дефинирана во обврзувачки договор потпишан во советската амбасада во Лондон од страна на СССР, а меѓу другите и од Латвија.<ref>[https://web.archive.org/web/20070930212755/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,753798,00.html Aggression Defined] at ''Time'' magazine</ref><ref>League of Nations Treaty Series, 1934, No. 3391.</ref> : Член II ги дефинира облиците на агресија. ''Како агресор ќе се признае онаа држава која прва ќе изврши едно од следниве дејствија'': : Релевантни поглавја: :* ''Второ: инвазија на територијата на друга држава од страна на вооружени сили, дури и без објавување на војна.'' :* ''Четврто: поморска блокада на бреговите или пристаништата на друга држава.'' == 1939–1940: патот кон губење на независноста == [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-E07261,_Berlin,_Nichtangriffspakt_mit_Estland_und_Lettland.jpg|десно|мини|Потпишување на германско-естонските и германско-латвиските договори за неагресија. Од лево: Вилхелмс Мунтерс, министер за надворешни работи на Латвија; [[Јоаким фон Рибентроп]], министер за надворешни работи на Германија; и Карл Селтер, министер за надворешни работи на Естонија.]] === Германско-латвиски пакт за неагресија === Германско-латвискиот пакт за неагресија бил потпишан во [[Берлин]] на 7 јуни 1939 година. Со оглед на германскиот напредок на исток, советската влада побарала англо &#x2013; француска гаранција за независноста на [[Балтички држави|балтичките држави]], за време на нивните преговори за сојуз со западните сили. Латвиската и естонската влада, секогаш сомничави во советските намери, одлучиле да прифатат меѓусебен пакт за неагресија со Германија. [[Германско-естонски пакт за ненапаѓање|Германско&#x2013;естонските]] и германско &#x2013; латвиските пактови за неагресија биле потпишани во Берлин на 7 јуни 1939 година од страна на латвискиот министер за надворешни работи Вилхелмс Мунтерс и [[Јоаким фон Рибентроп]]. Следниот ден, [[Адолф Хитлер]] ги примил естонските и латвиските пратеници и во текот на овие разговори нагласил одржување и зајакнување на трговските врски меѓу Германија и балтичките држави. Ратификациите на германско-латвискиот пакт биле разменети во Берлин на 24 јули 1939 година и тој стапил на сила истиот ден. Тој бил регистриран во ''Серијата договори на Лигата на народите'' на 24 август 1939 година.<ref>''League of Nations Treaty Series'', vol. 198, pp. 106-109.</ref> [[Податотека:MolotovRibbentropStalin.jpg|десно|мини|[[Вјачеслав Молотов|Молотов]] го потпишува [[Пакт Рибентроп-Молотов|германско-советскиот пакт за неагресија]]]] === Германско-советскиот пакт за неагресија === [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]], потпишан на 23 август 1939 година, содржел тајни протоколи за поделба на територии меѓу Германија и Советскиот Сојуз. Според овие протоколи, Финска, [[Естонија]], [[Латвија]] и [[Бесарабија]] биле во сферата на интереси на Советскиот Сојуз, а Полска и [[Литванија]] паднале во германската сфера на интереси. Советскиот Сојуз официјално не го признал постоењето на овие протоколи сè додека, под притисок на балтичките ССР, на 24 декември 1989 година, Конгресот на народните пратеници на СССР не ги признал тајните договори и ги осудил како нелегални и неважечки од нивното стапување во сила.<ref>Jerzy W. Borejsza, Klaus Ziemer, Magdalena Hułas. ''Totalitarian and Authoritarian Regimes in Europe''. Berghahn Books, 2006. Page 521.</ref> === Инвазија на Полска === Нацистичка Германија ја нападнала Полска на 1 септември 1939 година.<ref>Per Hitler's request, the Soviets transmitted coded messages to support the invading German airforce. {{Наведена книга|title=The Great Powers and Poland 1919–1945|last=Karski|first=Jan|publisher=University Press of America|year=1985|isbn=0-8191-4398-7|author-link=Jan Karski}}</ref> Франција и Велика Британија, кои биле обврзани со договор да ја заштитат Полска, одговориле со протестни ноти барајќи Германците да се повлечат. По француско-британската неодлучност, Велика Британија дејствувала сама со двочасовен ултиматум во 9:00 часот наутро на 3 септември, кој Франција потоа била принудена да го следи, издавајќи свој ултиматум. Сепак, и покрај изјавите дека сега постои воена состојба со Германија, меѓусојузничките воени конференции од 4 до 6 септември утврдиле дека нема можност за поддршка на источен фронт во Полска. Франција последователно побарала од Велика Британија да не ја бомбардира Германија, плашејќи се од воена одмазда против француското население. Била решена да [[Лажна војна|не преземе ништо]], за да не предизвика префрлање на германските сили на западниот фронт. Чемберлен изјавил на 12 септември „Нема брзање бидејќи времето е на наша страна“.<ref>Karski, pages 373–392; Chamberlain quote confirmed in two original sources cited in Karski.</ref> [[Податотека:Armia_Czerwona,_Wehrmacht_22.09.1939_wspólna_parada.jpg|мини|Заедничка парада на Вермахтот и Црвената армија во Брест на крајот од инвазијата на Полска. На трибината се генерал-мајор Хајнц Гудеријан (во средината) и бригаден генерал Семјон Кривошеин (десно).]] Потоа Сталин продолжил со својот дел од Пактот, наредувајќи ѝ на Црвената армија на 17 септември да ја премине советско-полската граница под наводна потреба да ги заштити [[Белоруси|Белорусите]] и [[Украинци|Украинците]] на територијата на Полска, за кои Советите тврделе дека „престанале да постојат“ по германските успеси.<ref>Moscow dispatched a telegram of congratulations to Berlin on the premature news that Warsaw had fallen to the Nazis. Karski, Jan. ''The Great Powers and Poland 1919–1945''. 1985. University Press of America. Lanham, MD.</ref> Потоа Сталин му предложил трговско решение на Хитлер за да го реши „балтичкиот проблем“.<ref>''These Names Accuse''. 1982. Stockholm. "Having learned that Germany after the defeat of the Polish army planned to create the State of Little Poland, Stalin suggested the exchange of Lithuania for two Polish voyevodstva (provinces) with the view of immediately 'solving the Baltic problem' with Hitler's consent. Thus, the second secret protocol, which was signed on 28 September in Moscow, came into being."</ref> На 28 септември 1939 година, Германија и Советскиот Сојуз, откако ја поделиле Полска, потпишале договор за границата, вклучувајќи и втор таен протокол, со кој Литванија му се предава на Сталин во замена за две полски покраини. Кратко потоа, на 3 октомври 1939 година, германскиот амбасадор во Советскиот Сојуз, Фридрих Вернер фон дер Шуленбург, исто така му предложил на Молотов разни промени во границите на литванската територија да почекаат додека „Советскиот Сојуз не ја инкорпорира Литванија, идеја на која, верувам, првично се темелел договорот што се однесува на Литванија“.<ref>Telegram transmitted 3 October 1939. ''Documents presented to U.N. General Assembly, September 1948''</ref> Последователно, Советскиот Сојуз се согласил да ѝ надомести на нацистичка Германија 31.500.000 рајхсмарки за откажувањето на Рајхот од своите „претензии“ врз литванската територија што првично требала да ја поседува врз основа на договорот од 28 септември.<ref>Secret Protocol, signed Moscow, 10 January 1941 by Schulenburg and Molotov. ''Documents presented to U.N. General Assembly, September 1948''</ref> Советскиот Сојуз сега окупирал нешто повеќе од половина од целата полска територија, а сојузничките сили покажале дека се неспособни за воена интервенција на Источниот фронт. Не постоеле пречки за Сталин, заедно со Хитлер, да ги постигне своите цели во Балтикот. === Балтичко-советските односи во есента 1939 година === На 24 септември 1939 година, воени бродови на Црвената морнарица се појавиле на естонските пристаништа, а советските бомбардери започнале заканувачка патрола над [[Талин]] и околните предели.<ref name="TM0919392">[https://web.archive.org/web/20070930153222/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,762664,00.html Moscow's Week] at ''[[Time (magazine)|Time]]'' on Monday 9 October 1939</ref> Потоа СССР го нарушила воздушниот простор на сите три балтички држави, изведувајќи масовни операции за собирање разузнавачки информации на 25 септември. Москва побарала балтичките земји да му дозволат на СССР да воспостави воени бази и да распореди трупи на нивна територија за време на траењето на Европската војна.<ref>''The Baltic States: Estonia, Latvia and Lithuania'' by David J. Smith, Page 24, {{ISBN|0-415-28580-1}}</ref> За време на разговорите во Москва, на 2 октомври 1939 година, [[Јосиф Сталин|Сталин]] му рекол на Вилхелмс Мунтерс, латвискиот министер за надворешни работи: „Искрено ви кажувам, поделбата на сферите на интерес веќе се случи. Што се однесува до Германија, ние би можеле да ве окупираме.“<ref>latvians.com: [http://www.latvians.com/en/Reading/TheStoryOfLatvia/SoLatvia-07-chap.php ''The Story of Latvia: The Tragedy of 1940''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070926234155/http://www.latvians.com/en/Reading/TheStoryOfLatvia/SoLatvia-07-chap.php |date=2007-09-26 }}</ref> Балтичките земји ја сфатиле оваа закана сериозно. Владата на Естонија го прифатила ултиматумот, потпишувајќи го соодветниот договор на 28 септември 1939 година; Латвија на 5 октомври 1939 година; и Литванија кратко потоа, на 10 октомври 1939 година. Во случајот на Латвија, договорот бил потпишан од латвискиот министер за надворешни работи Вилхелмс Мунтерс и советскиот комесар за надворешни работи [[Вјачеслав Молотов]]. Ратификациите биле разменети во Рига на 11 октомври 1939 година, а договорот стапил на сила истиот ден. Тој бил регистриран во ''Серијата договори на Лигата на народите'' на 6 ноември 1939 година.<ref>''League of Nations Treaty Series'', vol. 198, pp. 382-387.</ref> Членовите на договорот гласеле: * Член 1 предвидувал воена соработка меѓу страните во случај на напад од трета страна. * Член 2 ја обврзувал советската влада да ѝ помогне на латвиската влада во обезбедувањето вооружување. * Член 3 ѝ дозволувал на советската влада да воспостави воени и поморски бази на латвиска територија. * Член 4 ги обврзувал советската и латвиската влада да не се вклучуваат во воени сојузи против другата страна. * Член 5 предвидувал дека политичките и економските системи и суверенитетот на обете страни нема да бидат засегнати од договорот. * Член 6 се однесувал на ратификацијата и предвидуваше дека договорот ќе остане во сила десет години, со можност за продолжување за уште десет години. Како што вели Латвиската национална фондација, барањата од Латвија биле: * позајмување бази на Советскиот Сојуз во [[Лиепаја]], [[Вентспилс]] и Питрагс до 1949 година; * изградба на специјални аеродроми за советските потреби; и * одобрат распоредување на советски воени гарнизони со вкупно 30.000 војници.<ref name="tna-hi-22">[[These Names Accuse]]: [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-03-Historical-Introduction-pt2.php Historical Introduction, Part 2] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070926234123/http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-03-Historical-Introduction-pt2.php |date=2007-09-26 }}</ref> На прв поглед, овој пакт не го нарушувал суверенитетот на Латвија. Член 5 од Пактот гласи: „Стапувањето во сила на овој пакт во никој случај не смее да влијае на суверените права на договорните страни, особено на нивната политичка структура, нивниот економски и социјален систем и нивните воени мерки. Областите наменети за базите и аеродромите остануваат територија на Латвиската Република.“<ref name="tna-hi-23">[[These Names Accuse]]: [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-03-Historical-Introduction-pt2.php Historical Introduction, Part 2] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070926234123/http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-03-Historical-Introduction-pt2.php |date=2007-09-26 }}</ref> Со неизбежната балтичка советизација, Хитлер им упатил повик за враќање дома на етничките Германци.<ref>''[[Central Europe Review]]'': {{Узурпирана|[https://web.archive.org/web/20190310213950/http://www.ce-review.org/00/27/estonia27_history.html "A Brief History of Estonia"]}} by [[Mel Huang]]</ref> Латвија склучила договор со нацистичка Германија за репатријација на граѓани од германско државјанство на 30 октомври 1939 година.<ref name="tna-hi-24">[[These Names Accuse]]: [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-03-Historical-Introduction-pt2.php Historical Introduction, Part 2] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070926234123/http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-03-Historical-Introduction-pt2.php |date=2007-09-26 }}</ref> Во пролетта 1940 година, 51.000 германци ја напуштиле Латвија за преселување во Полска. Втор повик една година подоцна донел уште 10.500.<ref name="PBBG">{{Наведена книга|title=Between Giants|last=Buttar|first=Prit|date=21 May 2013|isbn=9781780961637}}</ref> Јавно, на 31 октомври 1939 година, Врховниот совет ги нарекол стравувањата од балтичка советизација „бесмислици“.<ref name="tna-hi-32">[[These Names Accuse]]: [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-04-Historical-Introduction-pt3.php Historical Introduction, Part 3] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070926234007/http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-04-Historical-Introduction-pt3.php |date=2007-09-26 }}</ref> Приватно, ова стационирање на советски трупи во Латвија според условите на пактот за заемна помош го означил почетокот на остварувањето на долгогодишните советски желби за стекнување контрола врз Балтикот.<ref>Berzins, Alfreds. ''The Unpunished Crime'', introduction by Senator Thomas J. Dodd, (1963), New York, Speller & Sons. quoting ''[[Izvestia]]'', 25 December 1918: "Estonia, Latvia, and Lithuania are directly on the road from Russia to Western Europe and are therefore a hindrance to our revolution because they separate Soviet Russia from Revolutionary Germany.&nbsp;... This separating wall must be destroyed. The Russian red proletariat should find an opportunity to influence Germany. The conquest of the Baltic Sea would make it possible for Soviet Russia to agitate in favor of the social revolution in the Scandinavian countries so that the Baltic Sea would be transformed into the Sea of Social Revolution."</ref><ref>Stalin ordered the Estonian Communist party to organize a ''putsch'' in Tallinn on 1 December 1924, which, should it succeed, would lead to the proclamation of the Estonian Soviet Republic.</ref> === Советска инвазија на Финска === [[Податотека:Finnish_areas_ceded_in_1940.png|десно|мини|129x129пкс|Зимска војна: Финските отстапки]] Слични барања биле упатени до Финска. Советите побарале на Финска да отстапи или да даде под закуп делови од својата територија, како и уништување на финската одбрана долж Карелискиот Истмус. Откако Финците ги отфрлиле овие барања, Советите одговориле со воена сила. СССР ја започнала [[Зимска војна|Зимската војна]] на 30 ноември 1939 година, со цел да ја анектира Финска.<ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Tanner|Tanner (1956)]], p. 114</ref><ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Trotter|Trotter (2013)]], p. 58, 61</ref> Истовремено, Советите создале [[Марионетска држава|марионетски режим]], наречен [[Финска Демократска Република]], за да управува со Финска по советското освојување.<ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Tanner|Tanner (1956)]], p. 114</ref><ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Trotter|Trotter (2013)]], p. 58, 61</ref> Бидејќи советскиот напад се сметал како нелегален, Советскиот Сојуз бил исклучен од [[Друштво на народите|Друштвото на народите]] на 14 декември.<ref>[https://web.archive.org/web/20070930072039/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,762112-2,00.html "Minus a Member"] at ''Time'' magazine on Monday, 25 December 1939</ref> Првичниот период од војната се покажал како катастрофален за советската војска, претрпувајќи сериозни загуби, со многу мал напредок. На 29 јануари 1940 година, Советите ставиле крај на нивната марионетска влада на Финската демократска република и ја признале владата во Хелсинки како легална влада на Финска, информирајќи ја дека се подготвени да преговараат за мир.<ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Trotter2002|Trotter (2002)]], pp. 234–235</ref><ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Enkenberg|Enkenberg (2020)]], p.215</ref> Советите ги реорганизирале своите сили и започнале нова офанзива по Карелискиот истмус во февруари 1940 година. Бидејќи борбите во Виипури беснееле и надежта за странска интервенција бледнеела, Финците ги прифатиле мировните услови на 12 март 1940 година со потпишувањето на Московскиот мировен договор. Борбите завршиле следниот ден. Финците ја задржале својата независност, но отстапиле 9% од финската територија на Советскиот Сојуз. Во јуни 1941 година, непријателствата меѓу Финска и СССР продолжиле. == 1940–1941: првата советска окупација == === Политичка позадина === Очигледното бегство од судбината на Финска можеби довело до лажно чувство на безбедност за Латвија. Четири месеци пред пристигнувањето на советските трупи во Латвија, Вилхелмс Мунтерс, обраќајќи се пред публиката на Универзитетот во Латвија на 12 февруари 1940 година, изјавил: „Имаме секаква причина да ги опишеме односите што постојат меѓу Латвија и Советскиот Сојуз како многу задоволителни. Има луѓе кои ќе речат дека овие поволни услови се само од привремена природа и дека порано или подоцна ќе мора да се соочиме со внатрешно-политички и надворешно-политички притисок од страна на Советскиот Сојуз. Основата врз која ги темелат овие пророштва е тајна на самите пророци. Искуството на нашата влада сигурно не ги оправдува таквите претчувства.“<ref>Zalts, Alberts Zalts (ed.). ''Latvian Economic Review, No. 2(18)'' April 1940. Latvian Chamber of Commerce and Industry. Riga.</ref> Со засега запечатениот неуспех на Советскиот Сојуз во Финска, помина малку повеќе од еден месец по позитивните изјави на Мунтерс, кога Молотов, зборувајќи на 25 март 1940 година, во суштина ги објави намерите на Советскиот Сојуз да ги анектира балтичките држави, наведувајќи: „... спроведувањето на пактите напредуваше задоволително и создаде услови поволни за понатамошно подобрување на односите меѓу Советска Русија и овие држави“. Подобрувањето на односите е [[еуфемизам]] за советско преземање. Во март и април 1940 година, веднаш по говорот на Молотов, советскиот печат започнал напади врз латвиската влада. Потоа, НКВД оркестрирала серија штрајкови во Рига и Лиепаја. Кога тие не успеале да се развијат во генерален штрајк, Советите го обвиниле за тој неуспех „неодговорниот елемент што ги расипува добрососедските односи“. Плашејќи се од советска акција, на 17 мај 1940 година, латвиската влада тајно му издала вонредни овластувања на латвискиот министер во Лондон, Карлис Рајнхолдс Заринш, назначувајќи го Алфредс Билманис, латвискиот министер во Вашингтон, за негов заменик. === Советска инвазија === [[Податотека:SovietBlockade1940.jpg|десно|мини|275x275пкс|Шеми на советската поморска воена блокада на Естонија и Латвија во 1940 година (Руски државен поморски архив)]] [[Податотека:Demonstration_in_Riga._1940_in_Latvia._013.jpg|мини|Советски организиран митинг во [[Рига]], 1940 година]] [[Податотека:Riga._Parade._November-7-1940.jpg|десно|мини|Парада во Рига. 7 ноември 1940 година.]] [[Податотека:Demonstration_in_Riga._1st_of_May_1941._(010).jpg|мини|Првиот митинг [[Меѓународен ден на трудот|за Први мај]] организиран од Советскиот Сојуз во Рига, 1941 година]] На 28 мај 1940 година, литванскиот министер во Москва добил нота од Молотов во која се зборувало за наводното киднапирање на двајца советски војници во Вилна. Литванската влада се обидела да го разјасни ова прашање преку советско-литванска комисија според условите на пактот за заемна помош. Москва го отфрлила овој предлог и ја прекинала понатамошната дискусија, набрзо покажувајќи и брзо играјќи ја својата улога: * На 12 јуни 1940 година, дадена е наредба за целосна воена блокада на Естонија од страна на советската Балтичка флота: според директорот на Рускиот државен архив на Морнаричкиот оддел Павел Петров (К. Фил.), повикувајќи се на записите во архивата<ref>{{In lang|fi}} [http://www.mil.fi/laitokset/tiedotteet/1282.dsp Pavel Petrov] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090821221643/http://www.mil.fi/laitokset/tiedotteet/1282.dsp|date=2009-08-21}} at Finnish Defence Forces home page</ref><ref>{{In lang|ru}} [http://www.rusin.fi/publications/warinpetsamo/indexEN.html documents published] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050219052823/http://www.rusin.fi/publications/warinpetsamo/indexEN.html|date=2005-02-19}} from the State Archive of the Russian Navy</ref> * 14 јуни 1940 година: додека светското внимание е насочено кон [[Битка за Франција|падот на Париз под нацистичка Германија]] еден ден претходно, Молотов ги обвинува балтичките земји за заговор против Советскиот Сојуз и ѝ поставува ултиматум на Литванија за воспоставување влада што Советите ја одобруваат. Истиот ден, стапила на сила советската блокада на Естонија. Според сведоштва на очевидци составени од естонски и фински истражители, два советски бомбардери го собориле финскиот патнички авион ''„Калева“'' што летал од Талин до Хелсинки, носејќи три дипломатски торби од американските претставништва во [[Талин]], [[Рига]] и [[Хелсинки]]. Вработениот во американската служба за надворешни работи, Хенри В. Антеил помладиот, бил убиен во несреќата.<ref>[http://www.afsa.org/fsj/may07/lastflight.pdf The Last Flight from Tallinn] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090325013623/http://www.afsa.org/fsj/may07/lastflight.pdf|date=2009-03-25}} at American Foreign Service Association</ref> * 15 јуни 1940 година: Советските трупи ја напаѓаат Литванија<ref name="TM0062419402">[https://web.archive.org/web/20070930095701/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,764071-2,00.html Five Years of Dates] at ''Time'' magazine on Monday, 24 June 1940</ref> и распоредуваат трупи за инвазија на Латвија. * 15 јуни 1940 година: Советските трупи ги нападнале латвиските граничари кај Масленки,<ref name="OPL">[http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/ The Occupation of Latvia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071123015238/http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|date=2007-11-23}} at Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia</ref> убивајќи тројца граничари и двајца цивили, а исто така земале 10 граничари и 27 цивили како заложници на Советскиот Сојуз.<ref name="PBBG"/> Советите им доставиле ултиматуми на Естонија и Латвија, на кои требало да се одговори во рок од 6 часа, барајќи: (1) воспоставување просоветски влади кои, под заштита на Црвената армија, ќе бидат поспособни да ги спроведат Пактовите за заемна помош; (2) слободно поминување на советските трупи во Естонија и Латвија со цел да се сместат во најважните центри и да се избегнат можни провокативни акти против советските гарнизони. Не можејќи сами да се спротивстават, без достапна надворешна помош, под закана од бомбардирање на градовите и со голем број помалку војници, Латвија и Естонија капитулирале.<ref name="PBBG" />{{Rp|43}} * 17 јуни 1940 година: Советските трупи ја нападнале Латвија и ги окупирале мостовите, поштата/телефонијата, телеграфијата и радиодифузните канцеларии. * 17 јуни 1940 година: Андреј Вишински, заменик-претседател на Советот на народни комесари на Советскиот Сојуз (и обвинител на монтираните судења на [[Јосиф Сталин]] во 1937–1938 година), му се претставува на претседателот Карлис Улманис како советски специјален пратеник. === Губење на независноста === [[Податотека:1940._Liepāja._We_ask_for_full_accession_to_the_USSR.jpg|лево|мини|270x270пкс|Советска пропагандна демонстрација во [[Лиепаја]], 1940 година. На постерите пишува: ''Бараме целосен влез во СССР!'']] Советската оркестрација на настаните продолжила по инвазијата, заедно со демонстранти, кои пристигнале со трупите на Црвената армија, организирајќи масовни маршеви и собири со цел да создадат впечаток за народни немири: * 19 јуни 1940 година: Вишински повторно го посетил Улманис, овој пат, за да го достави списокот, претходно одобрен од Москва, на новите членови на кабинетот на латвиската влада. * 20 јуни 1940 година: Улманис бил принуден да одобри просоветска влада која ја презема власта. Затворените членови на поранешната нелегална комунистичка партија биле ослободени. Јавни „процесии на благодарност“ биле организирани во чест на Сталин. * 30 јуни 1940 година: Литванскиот министер за надворешни работи, Винкас Креве-Мицкевичиус, се сретнал со Молотов. Молотов бил директен во комуникацијата на советската намера да го окупира целиот регион: „Мора добро да ја погледнете реалноста и да разберете дека во иднина малите нации ќе мора да исчезнат. Вашата Литванија, заедно со другите балтички нации, вклучувајќи ја и Финска, ќе мора да се приклучат на славното семејство на Советскиот Сојуз. Затоа, треба да започнете сега да го воведувате вашиот народ во советскиот систем, кој во иднина ќе владее насекаде, низ цела Европа; да се спроведе во пракса порано на некои места, како во балтичките нации, а подоцна на други.“ * 5 јули 1940 година: издаден бил декрет со кој се објавиле нови избори; латвиските демократски партии се организирале под Националниот комитет и се обидувале да учествуваат. * 9 јули 1940 година: Вилис Лацис, министерот за внатрешни работи назначен од Советскиот Сојуз, наредил затворање на Националниот комитет, а неговите најистакнати членови биле депортирани. Депортациите веќе се одвивале од територија што (сè уште) не е дел од Советскиот Сојуз. * 14-15 јули 1940 година: во Латвија (и другите балтички држави) се одржале наместени избори. Само една однапред одобрена листа на кандидати била дозволена за избори за „Народниот парламент“.<ref name="OPL"/> Гласачките ливчиња биле положени според упатствата: „Само листата на Латвискиот работнички народен блок мора да се стави во гласачката кутија. Гласачкото ливче мора да се стави без никакви измени.“ Наводниот индекс на активност на гласачите бил 97,6%. Најзначајно е што комплетните резултати од изборите биле објавени во Москва 12 часа пред затворањето на изборите. Советските изборни документи подоцна потврдиле дека резултатите биле целосно наместени. Биле формирани трибунали за да се казнат „предавниците на народот“. Оние кои не ја исполниле „политичката должност“ да гласаат за Латвија во СССР. Оние кои не успеале да добијат печат за гласање во пасошите, им било дозволено да бидат застрелани во тилот.<ref name="TM1919403">[https://web.archive.org/web/20070930031407/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html Justice in The Baltic] at Time magazine on Monday, 19 August 1940</ref> * 21 јули 1940 година: лажно воспоставениот Саем се состанува за прв пат. Има само едно прашање - петиција за приклучување кон Советскиот Сојуз (разгледувањето на таквата акција било одбиено во текот на сите избори). Петицијата била едногласно усвоена. Сепак, таа била нелегална според латвискиот Устав, кој сè уште беше во сила, кој барал плебисцитарен референдум за одобрување на таква акција: две третини од сите подобни учесници и обично мнозинство за одобрување. Улманис бил принуден да поднесе оставка. * 22 јули 1940 година: Улманис бил депортиран во Советскиот Сојуз, умирел во заробеништво во 1942 година.<ref name="PBBG"/>{{Rp|44}}Земјиштето било национализирано. * ''23 јули 1940 година: Американскиот заменик-државен секретар Самнер Велс ги осудува „подмолните процеси“ со кои'' „''политичката независност и територијалниот интегритет на трите мали балтички републики требаше намерно да бидат уништени од еден од нивните помоќни соседи''“. * 31 јули 1940 година: Министерот за одбрана Јанис Балодис и семејството биле депортирани во Советскиот Сојуз (наредба рачно напишана од Вилис Лацис). * 5 август 1940 година: Советскиот Сојуз ги одобрил петициите на Литванија, Латвија и Естонија, соодветно, за приклучување. Латвија била инкорпорирана како 15-та Република на Советскиот Сојуз. Освен Германија, ниедна западна нација не ја признал анексијата како легитимна ''[[Де јуре|de jure]]''. Точни бројки за загубите што Советите ѝ ги нанеле на Латвија не се достапни. Тие се проценуваат на 35.000 мртви од воени дејствија, егзекуции или депортација.<ref name="PBBG"/>{{Rp|48}} Многу повеќе нашле засолниште во странство. Сите овие загуби започнале за време на првата советска окупација. Ова, на латвиски, се нарекува и „Бајгаис Гадс“ (Година на теророт) (овој термин се користел и во антисоветската пропаганда од тој период - овие две употреби не треба да се мешаат или поврзуваат по намена. ''Бајгаис Гадс'' е исто така наслов на антисемитски извештај за настаните од годината, напишан од Паулс Ковалевскис, симпатизер на нацизмот, во 1942 година). Биле планирани понатамошни масовни депортации и убиства, но германската инвазија на советска територија го спречила ова. Литвански владин службеник тврди дека видел документ со кој се предвидува отстранување на 700.000 луѓе од Литванија.<ref name="PBBG" />{{Rp|48}} === Советскиот терор === [[Податотека:Plaque_at_Bauska_Cheka.jpg|десно|мини|267x267пкс|Плоча во спомен на жртвите на советската НКВД во Бауска, Латвија]] Советските власти, откако ја презеле контролата врз Латвија, веднаш вовеле режим на терор. Стотици мажи биле уапсени, вклучувајќи многу лидери на Република Латвија. Беа формирани трибунали за казнување на „предавниците на народот“. Летонскиот претседател Карлис Улманис и министерот за надворешни работи Вилхелмс Мунтерс биле уапсени и подложени на брза ликвидација. За дипломатите во странство кои одбивале да ги признаат новите режими и да се вратат во Латвија, била наредена итна конфискација на имотот и егзекуција во рок од 24 часа.<ref name="TM1919404">[https://web.archive.org/web/20070930031407/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html Justice in The Baltic] at Time magazine on Monday, 19 August 1940</ref> Подоцнежните наредби го прошириле списокот на репресии, вклучувајќи го и секој што е поврзан со некој што се крие од владата или избегал во странство - што ги направи предавници на државата. На 22 јуни 1940 година, сите три балтички парламенти донеле првични резолуции за национализација на земјиштето, по што во Латвија следел Закон за земјишна реформа една недела подоцна. Првично, едно семејство можело да користи максимум 30 хектари земјиште, намалено за време на втората советска окупација на 15-20 хектари. Јунската депортација се случила на 13-14 јуни 1941 година, каде што проценета е депортација на 15.600 мажи, жени и деца, вклучувајќи 20% од последната законска влада на Латвија. Приближно 35.000 вкупно (1,8% од населението на Латвија) биле депортирани за време на првата советска окупација. Сталиновите депортации, исто така, вклучувале илјадници латвиски Евреи (масовната депортација броела вкупно 131.500 низ Балтикот). Според упатствата на Серов, депортациите биле брзи и ефикасни и се случиле среде ноќ. На депортираните им бил даден еден час или помалку да се подготват за заминување. Им било дозволено да понесат со себе свои работи што не надминувале 100&nbsp;кг тежина (пари, храна за еден месец, апарати за готвење, облека). Потоа семејствата биле однесени на железничката станица. Тогаш откриле дека мажите треба да бидат одвоени од жените и децата: „Со оглед на фактот дека голем број депортирани лица мора да бидат уапсени и распоредени во специјални логори и дека нивните семејства мора да продолжат кон специјални населби во далечни региони, важно е операцијата на отстранување и на членовите на семејството на депортираниот и на неговата глава да се изврши истовремено, без да се известат за одвојувањето со кое се соочуваат.“&nbsp;... Конвојот на целото семејство до станицата ќе се одвива во едно возило и само на појдовната станица главата на семејството ќе биде сместен одделно од своето семејство во автомобил специјално наменет за главата на семејството“. Возовите биле придружувани од офицери на НКВД и воена придружба. Натоварени во товарни вагони со решетки, со отвори на подот за санитарни потреби, депортираните биле однесени во Сибир. Многумина починале уште пред да стигнат до својата крајна дестинација поради суровите услови. Уште повеќе загинале во текот на првата зима. Дел од Латвијците кои успеале да ги избегнат депортациите решиле да се кријат во шумите, каде што биле организирани антисoветски единици. Кога нацистичка Германија го нападнала Советскиот Сојуз, бунтовниците веднаш започнале соработка со нацистичка Германија.<ref name="Chris Bellamy page 196" /> == Последици == === Окупација на Латвија од страна на нацистичка Германија 1941–1944 === Советско-германската војна ја прекинала оваа прва година од советската окупација. Нацистичката офанзива, започната на 22 јуни 1941 година, нешто повеќе од една недела откако биле извршени масовните депортации, влегла во Рига на 1 јули 1941 година. Ова ги попречила документираните планови на НКВД за депортирање на уште неколку стотици илјади луѓе од балтичките држави на 27-28 јули 1941 година. Германските трупи биле пречекани по нивното пристигнување од страна на Летонците како ослободители. На радио се слушала латвиската национална химна и, како што напишал Крис Белами:„[антисоветскиот] бунт избувнал веднаш по веста за Барбароса“.<ref name="Chris Bellamy page 196">Chris Bellamy. ''The Absolute War. Soviet Russia in the Second World War'', page 196. Vintage Books, New York 2008. {{ISBN|978-0-375-72471-8}}</ref> Поголемиот дел од етничките Летонци кои биле принудени да служат во [[Црвена армија|Црвената армија]] дезертирале од своите единици и набргу потоа ја нападнале НКВД. На 2 јули 1941 година, единица латвиски дезертери го освоил градот Сигулда, а три дена подоцна, латвиските бунтовници ја презедоа контролата врз друг град, Смилтене, исто така блокирајќи го стратешкиот пат до [[Псков]]. Летонците не само што масовно дезертирале од редовните единици на Црвената армија, туку избегале и од воените кампови за обука, кои биле дел од советскиот план за мобилизација. Меѓу другите битки со советските единици што се повлекувале, Белами ги споменува Лимбажи (4 јули), Олејн (5 јули) и Алуксне (9 јули). Сите овие локации биле освоени од латвиските бунтовници пред првите единици [[Вермахт|на Вермахтот]] да се појават во областа.<ref name="Chris Bellamy page 196" /> Сепак, нацистичка Германија немала план ниту желба да ја врати автономијата на Латвија, иако му наредиле на полковникот Александар Плеснерс да го надгледува формирањето на Латвиските одбранбени сили. На 8 јули Германците објавиле дека носењето негермански униформи е забрането. Исто така, на бунтовничките единици им било наредено да се разоружаат. До 10 јули 1941 година, [[Вермахт|германските вооружени сили]] ја окупирале целата територија на Латвија. Латвија станала дел од Рајхскомесаријатот Остланд на нацистичка Германија - Генералниот покраински совет на Латвија (''Generalbezirk Lettland''). Во 1939 година, нацистичка Германија изготвила Генерален план Ост, кој ги опфаќал источните земји. Што се однесува до Латвија, било утврдено дека населението од околу 2.000.000 жители треба да се намали за 50%, а преостанатите да се сметаат за достојни за „германизација“. Според тоа, [[Евреи|Евреите]], [[Роми|Ромите]], комунистите, воените офицери, политичарите и другите интелектуалци биле уапсени.<ref name="PBBG"/>{{Rp|54–56}} Понатамошно намалување на цивилното население би се постигнало преку недостиг на храна, што би резултирало со масовен глад.<ref name="PBBG" />{{Rp|56}} === Втора советска окупација 1944–1991 === Ришката офанзива била дел од поголемата Балтичка офанзива на Источниот фронт за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Се одржала кон крајот на 1944 година и ги протерала германските сили од градот [[Рига]]. Латвија повторно била окупирана од Советскиот Сојуз од 1944 до 1991 година. Под советската окупација илјадници Летонци биле депортирани во сибирските логори, погубени или принудени на егзил. Многу Летонци избегале со рибарски чамци и бродови во [[Шведска]] и Германија, од каде што до 1951 година се преселиле во различни делови од западниот свет (претежно [[Австралија]] и [[Северна Америка]]). Приближно 150.000 Летонци емигрирале на Запад. Според приближни проценки, како резултат на Втората светска војна, населението на Латвија се намалило за половина милион (25% помалку отколку во 1939 година). Во споредба со 1939 година, латвиското население се намалило за околу 300.000. Војната, исто така, нанела големи загуби врз економијата - многу историски градови биле уништени, како и индустријата и инфраструктурата. Во јули 1989 година, по драматичните настани во [[Источна Германија]], Врховниот совет на Латвија усвоил „Декларацијата за суверенитет“ и го изменил Уставот за да ја потврди супериорноста на своите закони над оние на СССР. На 23 август 1989 година се одржале политичките демонстрации [[Балтички Пат|„Балтички пат“]]. Околу два милиони луѓе се здружиле за раце за да формираат човечки синџир долг над 600 километри низ трите балтички држави (Естонија, Латвија, Литванија). Овие демонстрации биле организирани за да го привлечат вниманието на светот кон заедничката историска судбина што ја претрпеле овие три земји. Во март 1990 година, кандидатите од партијата за независност, Латвиски народен фронт, добиле двотретинско мнозинство во Врховниот совет на демократски избори. На 4 мај 1990 година, Латвискиот совет ја прогласила својата намера да ја врати целосната независност на Латвија. Советските политички и воени сили безуспешно се обиделе да ја соборат латвиската влада. На 21 август 1991 година, Латвија прогласила де факто независност. Следело меѓународно признавање, вклучително и она од СССР. Соединетите Американски Држави, кои никогаш не ја признале насилната анексија на Латвија од страна на СССР, ги обновиле целосните дипломатски односи со Латвија на 2 септември 1991 година.<ref name="USDS2">[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5378.htm Background Note: Latvia] at US Department of State</ref> Во февруари 1992 година, Русија се согласила да започне со повлекување на своите трупи од Латвија.<ref>[https://www.deseret.com/1992/2/3/18965674/russia-latvia-agree-on-troop-withdrawal/ RUSSIA, LATVIA AGREE ON TROOP WITHDRAWAL] [[Deseret News]]. 3 February 1992. Retrieved 8 January 2013.</ref> Во август 1994 година, последните руски трупи се повлекле од Република Латвија.<ref name="GLBS2">[http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/vo-baltic.htm Baltic Military District] globalsecurity.org</ref> Русија официјално го завршила своето воено присуство во Латвија во август 1998 година по декомисионирањето на радарската станица Скрунда-1, кој билпоследниот активен руски воен радар во Балтикот. Последните руски трупи се повлекле од станицата наредната година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.am.gov.lv/en/copenhagen/news/latvian-news/template/?pg=1562|title=Latvia takes over the territory of the Skrunda Radar Station|date=21 October 1999|publisher=Embassy of the Republic of Latvia in Copenhagen|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229195807/http://www.am.gov.lv/en/copenhagen/news/latvian-news/template/?pg=1562|archive-date=29 February 2012|accessdate=15 June 2013}}</ref><gallery widths="200px" heights="200px"> Податотека:BALTICO_RIGA.jpg|алт=Soviet troops in Riga, October 1944| Советски трупи во Рига, октомври 1944 година Податотека:Plakāts.Latvijas_PSR_ģerbonis.Himnas_vārdi.jpg|алт=Soviet propaganda poster in Latvia, 1945| Советски пропаганден постер во Латвија, 1945 година </gallery> == Советска верзија на настаните == [[Податотека:Stalin_Lenin_jk.jpg|мини|„Духот на Велики Ленин и неговото победничко знаме нè инспирираат за Големата патриотска војна“ ([[Јосиф Сталин|Сталин]])]] До преиспитувањето на советската историја што започнало за време на Перестројката, што довело до официјална осуда на тајниот протокол од 1939 година од страна на советската влада, советскиот став за настаните од 1939-1940 година е сумиран на следниов начин: Владата на Советскиот Сојуз ѝ предложила на Владата на Република Латвија да склучат договор за меѓусебна помош меѓу двете земји. Притисокот од латвиските работнички народи ја принудил латвиската влада да ја прифати оваа понуда. Бил потпишан Пакт за меѓусебна помош<ref>{{In lang|ru}}[http://oldgazette.ru/lib/propagit/20/03.html 1939 USSR-Latvia Mutual Aid Pact (full text)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303211029/http://oldgazette.ru/lib/propagit/20/03.html |date=2016-03-03 }}</ref> со кој на СССР му се дозволувало да стационира ограничен број единици на [[Црвена армија|Црвената армија]] во Латвија. Економските тешкотии, незадоволството од политиките на латвиската влада „''кои го саботирале исполнувањето на Пактот и латвиската влада''“ и политичката ориентација кон нацистичка Германија довеле до револуционерна ситуација што кулминирала во јуни 1940 година. За да се гарантира исполнувањето на Пактот, во Латвија влегле дополнителни советски воени единици, поздравени од латвиските работници кои побарале оставка од буржоаската латвиска влада и нејзиниот фашистички лидер, Карлис Улманис.<ref name="CELSSR">Concise Encyclopedia of the Latvian SSR</ref> Истиот јуни, под водство на Латвиската комунистичка партија, латвиските работници одржале демонстрации, а на тој ден фашистичката влада била соборена и формирана Народна влада. Изборите за латвискиот парламент биле одржани кратко потоа, во јули 1940 година. „Работничкиот народен сојуз“, создаден по иницијатива на Латвиската комунистичка партија, доби огромно мнозинство гласови.<ref name="GSE2">[[Great Soviet Encyclopedia]]</ref> Парламентот ја усвоил декларацијата за враќање на советската власт во Латвија и ја прогласи [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Латвиската Советска Социјалистичка Република]]. Потоа, парламентот ја прогласил желбата на Латвија слободно и доброволно да се приклучи кон СССР, усвојувајќи резолуција за тоа. Тоа барање било одобрено од Врховниот совет на СССР и Латвија станала составен дел од СССР. == Конфликтни верзии на историјата == [[Податотека:Welles_declaration.jpg|мини|276x276пкс|Велсовата декларација, со која се осудува окупацијата на Латвија и двете други [[балтички држави]] од страна на Советскиот Сојуз во 1940 година и се одбива да се признае нивната анексија како [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски републики.]]]] Прашањето за советската окупација и нејзините мотиви и последици остануваат точка на спор меѓу балтичките држави и Русија. Во сржта лежат различни верзии на историските настани за време на Втората светска војна и по неа: латвиската (која ја делат и [[Естонија]] и [[Литванија]] и е широко прифатена од западната историска наука) и советската, која продолжува да биде поддржана и бранета од владата на Русија. Според [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]],<ref name="Ref-13">[[European Court of Human Rights cases on Occupation of Baltic States]]</ref> Владата на Латвија,<ref name="OPL3">[http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/ The Occupation of Latvia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071123015238/http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|date=2007-11-23}} at Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia</ref> Соединетите Американски Држави,<ref name="Ref-23">[https://2001-2009.state.gov/p/eur/rls/rm/86539.htm "U.S.-Baltic Relations: Celebrating 85 Years of Friendship"] at state.gov</ref> и [[Европска Унија|Европската Унија]],<ref name="Ref-33">[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+MOTION+B6-2007-0215+0+DOC+PDF+V0//EN Motion for a resolution on the Situation in Estonia] by [[European Union|EU]]</ref><ref name="Ref-43">{{cite journal|last=Dehousse|first=Renaud|year=1993|title=The International Practice of the European Communities: Current Survey|url=http://ejil.org/pdfs/4/1/1194.pdf|journal=European Journal of International Law|volume=4|issue=1|pages=141|doi=10.1093/oxfordjournals.ejil.a035821|access-date=2011-01-28}}</ref><ref name="Ref-53">{{cite journal|last=European Parliament|date=13 January 1983|title=Resolution on the situation in Estonia, Latvia, Lithuania|url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/8/80/Europarliament13011983.jpg|journal=Official Journal of the European Communities|volume=C 42/78}}</ref> окупацијата на Латвија од страна на СССР во 1940 година и нејзиното последователно повторно вклучување во Советскиот Сојуз во 1944 година, била нелегална. Според ова сведоштво, законската влада на Латвија била соборена во 1940 година, а советската власт била наметната со сила. Последователно, Советскиот Сојуз спровел систематски дејства и акции, вклучувајќи убиства и масовни депортации против латвиското население. Организирани се фалсификувани избори на кои само на кандидатите поддржани од Советскиот Сојуз им било дозволено да се кандидираат;<ref>[https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC&pg A Historical Dictionary of European National Groups; p238] {{ISBN|0-313-30984-1}}</ref> резултатите биле случајно објавени во западниот печат во Лондон пред изборите да бидат дури и завршени. Како што објавил ''[[Тајм (списание)|„Тајм“]]'' во 1940 година, на оние на кои не им биле ставени печати во пасошите за гласање на Латвија во СССР им било дозволено да бидат застрелани во задниот дел од главата од страна на советската НКВД,<ref name="TM1919402">[https://web.archive.org/web/20070930031407/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html Justice in The Baltic] at Time magazine on Monday, 19 August 1940</ref> Земјата останала окупирана од Советскиот Сојуз сè до обновувањето на нејзината независност во 1991 година. 48-те години советска окупација и анексијата на балтичките држави никогаш не биле признати како легални од страна на западните демократии. Соединетите Држави особено ја примениле претходно усвоената Стимсонова доктрина во прашањето на балтичките држави, што довело до тоа таа да стане воспоставен преседан во меѓународното право. Иако Конгресот на народните пратеници на Советскиот Сојуз ја осудил анексијата на Латвија и другите балтички држави пред распадот на СССР,<ref>The resolution passed 24 December 1989, stated the annexation had been "in conflict with the sovereignty and independence of a number of third countries." Kohen, M. ''Secession: International Law Perspectives'', Cambridge University Press, 2006</ref> [[Русија|Руската Федерација]], наследник на СССР, не ја признава насилната окупација на Латвија од страна на Советскиот Сојуз. Поточно, во однос на Латвија, Руската Дума донела резолуција со која „ги потсетува пратениците на Латвискиот Саем дека Латвија е дел од Советскиот Сојуз заснована на факти и ''закон од меѓународно правна гледна точка'' “.<ref>Reported in ''Pravda'' on Friday 19 November 1999. This declaration states the incorporation of Latvia into the USSR was legal according to the laws of the Soviet Union ''and'' according to international law (''de jure'').</ref> Владата на Русија понатаму тврди дека Советскиот Сојуз ја ослободил Латвија од Германците во 1944 година. == Наследство == Во 2000 година, Денот на советската окупација — 17 јуни — станал ден на сеќавање во Латвија.<ref>[http://www.eurotopics.net/en/archiv/results/archiv_article/ARTICLE71606-Latvia-still-occupied-today Latvia still occupied today] {{webarchive|url=https://archive.today/20120801042342/http://www.eurotopics.net/en/archiv/results/archiv_article/ARTICLE71606-Latvia-still-occupied-today|date=2012-08-01}}</ref><ref>[http://zinas.nra.lv/viedokli/elita-veidemane/25346-netira-diena.htm Netīrā diena]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{Наводи|2}} == Литература == * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=GjY7aV_6FPwC&pg=PA596|title=A Study of Crisis|last=Brecher|first=Michael|last2=Jonathan Wilkenfeld|publisher=University of Michigan Press|year=1997|isbn=0472108069|page=596|author-link=Michael Brecher|author-link2=Jonathan Wilkenfeld}} * {{Наведена книга|title=Talvisota Väreissä|last=Enkenberg|first=Ilkka|publisher=Readme.fi|year=2020|isbn=978-952-373-053-3|language=fi|ref=Enkenberg}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C&pg=PA132|title=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture|last=Frucht|first=Richard|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=978-1-57607-800-6|page=132}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=b3b5nU4bnw4C&pg=PA113|title=The History of the Baltic States|last=O'Connor|first=Kevin|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2003|isbn=978-0-313-32355-3|pages=113–145}} * {{Наведена книга|title=Miten Suomi valloitetaan: Puna-armeijan operaatiosuunnitelmat 1939–1944|last=Manninen|first=Ohto|publisher=Edita|year=2008|isbn=978-951-37-5278-1|language=fi|trans-title=How to Conquer Finland: Operational Plans of the Red Army 1939–1944|ref=Manninen2008|author-link=Ohto Manninen}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Ad3-xvwdjE4C&pg=PA143|title=The Latvians: A Short History|last=Plakans|first=Andrejs|publisher=Hoover Press|year=1995|isbn=978-0-8179-9302-3|pages=143–166}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=p2nanp_wpnkC|title=Experiencing Totalitarianism: The Invasion and Occupation of Latvia by the USSR and Nazi Germany 1939–1991|last=Plakans|first=Andrejs|publisher=AuthorHouse|year=2007|isbn=978-1-4343-1573-1|page=596}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-_Avp1TNYjMC|title=How Wars End|last=Reiter|first=Dan|publisher=Princeton University Press|year=2009|isbn=978-0691140605|ref=Reiter|access-date=29 October 2010}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=yXANj6Y_7goC|title=The Case for Latvia: Disinformation Campaigns Against a Small Nation|last=Rislakki|first=Jukka|publisher=Rodopi|year=2008|isbn=978-90-420-2424-3}} * {{Наведена книга|title=The Winter War: Finland Against Russia, 1939–1940, Volume 312|last=Tanner|first=Väinö|publisher=Stanford University Press|year=1956|location=Palo Alto|ref=Tanner}} * {{Наведена книга|title=A Frozen Hell: The Russo-Finnish Winter War of 1939–1940|last=Trotter|first=William|publisher=Algonquin Books|year=2013|ref=Trotter}} * {{Наведена книга|title=The Winter War: The Russo–Finnish War of 1939–40|last=Trotter|first=William R.|publisher=Aurum Press|year=2002|isbn=1-85410-881-6|edition=5th|ref=Trotter2002|author-link=William R. Trotter|orig-year=1991}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=U6KVOsjpP0MC&pg=PA365|title=The World Reacts to the Holocaust|last=Wyman|first=David|last2=Charles H. Rosenzveig|publisher=JHU Press|year=1996|isbn=978-0-8018-4969-5|pages=365–381}} [[Категорија:Латвиска ССР]] [[Категорија:Окупирани територии во Втората светска војна]] [[Категорија:Советски окупации]] [[Категорија:Окупација на балтичките држави]] f84emog4gno59ipckx4vt4mmnkkfd2x 0 1390705 5543129 5534440 2026-04-21T22:27:22Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543129 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Силвана Арменулиќ | image = Silvana Armeulić.JPG | image_size = | caption = | birth_name = Зилха Арменулиќ | alias = {{hlist|Зилха Арменулиќ|Кралица на [[Севдалинка|севдалинка]]<ref>{{cite web|url=http://www.telegraf.rs/vesti/723088-sve-o-silvani-armenulic-legenda-cije-pesme-nikada-nece-umreti-1-deo-foto-video|title=Sve o Silvani Armenulić: Legenda čije pesme nikada neće umreti|publisher=Telegraf|date=29 May 2013|access-date=30 May 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vesti-online.com/Stampano-izdanje/27-11-2011/Od-nasih-dopisnika/182615/Knjiga-o-najvecoj-zvezdi-SFRJ/print|title=Knjiga o najvećoj zvezdi SFRJ|publisher=Vesti-Online|date=27 November 2011|access-date=30 May 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.novosti.rs/vesti/spektakl.147.html:348390-Godisnjica-smrti-Silvane-Armenulic|title=Godišnjica smrti Silvane Armenulić|publisher=Novosti|date=9 October 2011|access-date=5 August 2013}}</ref>}} | birth_date = {{birth date|1939|02|10|df=y}} | birth_place = [[Добој]], [[Кралство Југославија]] | death_date = {{death date and age|1976|10|10|1939|02|10|df=y}} | death_place =[[Колари]], [[Социјалистичка Република Србија|СР Србија]], [[СФРЈ]] | occupation = {{flatlist| *Кантавторка *глумица }} | years_active = 1955–1976 | spouse = {{unbulleted list|{{marriage|[[Радмило Арменулиќ]]<br>|1961}}}} | children = 1 | parents = {{unbulleted list|Мехмед Бајрактаревиќ (1909–1966)|Хајрија Бајрактаревиќ (1916–2008)}} | relatives = {{unbulleted list|[[Мирјана Бајрактаревиќ]] (сестра)|[[Дина Бајрактаревиќ]] (сестра)|[[Сабахудин Билаловиќ]] (внук)}} | module = {{Infobox musical artist |embed=yes | genre = {{flatlist| *[[Севдалинка]] *[[фолк музика]] }} | background = solo_singer<!--Mandatory field; do not delete--> | label = {{flatlist| *[[Diskos (record label)|Diskos]] *[[PGP-RTB]] *[[Југотон]] }} | associated_acts = {{flatlist| *[[Toma Zdravković]] *[[Ismet Alajbegović Šerbo]] *[[Predrag Gojković-Cune|Cune Gojković]] }} | website = }}}} '''Зилха Арменулиќ''' ([[Српскохрватски јазик|српскохрватски]]:''Силвана Барјактаревић''; родена како '''Зилха Бајрактаревиќ,''' 10 февруари 1939 година – 10 октомври 1976 година,, професионално позната како '''Силвана Арменулиќ''' - југословенска кантавторка и глумица и една од најистакнатите пејачки на комерцијална народна музика и традиционални [[Севдалинка|севдалинки]] во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]]. Ја нарекуваат „Кралица на севдалинките“. Нејзиниот живот бил прекинат кога загинала во сообраќајна несреќа на 37-годишна возраст, но таа продолжува да биде добро ценета во регионот и е препознаена по својот уникатен стил на пеење и глас. Песната на Арменулиќ „''Шта че ми живот''“, напишана од нејзиниот пријател и современик [[Тома Здравковиќ]], е еден од најпродаваните синглови од поранешна Југославија. Две од нејзините сестри биле и професионални пејачки: [[Мирјана Бајрактаревиќ|Мирсада „Мирјана“ Бајрактаревиќ]] и [[Дина Бајрактаревиќ|Хајрудина „Дина“ Бајрактаревиќ]]. == Живот == === 1939–55: Ран живот, семејство и интерес за музика === Родена како Зилха Бајрактаревиќ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://poznati.info/prava-imena-poznatih-licnosti/|title=Prava imena poznatih ličnosti|date=8 August 2010|publisher=Poznati|archive-url=https://web.archive.org/web/20100711053832/http://poznati.info/prava-imena-poznatih-licnosti/|archive-date=11 July 2010|accessdate=28 May 2013}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gracija.ba/novost/9356/silvana-armenulic|title=Ljudi koje volim – Silvana Armenulić|date=16 April 2010|publisher=Gracija|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912192125/http://www.gracija.ba/novost/9356/silvana-armenulic|archive-date=12 September 2017|accessdate=28 May 2013}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rts.rs/page/radio/sr/story/23/Radio+Beograd+1/776446/Muzi%C4%8Dka+pletenica|title=Muzička pletenica|date=10 October 2010|publisher=RTS|accessdate=5 August 2013}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/naslovna/aktuelno.69.html:165471-Nema-imena--bez-nadimka|title=Nema imena bez nadimka|date=9 January 2005|publisher=Novosti|accessdate=5 August 2013}}</ref> во [[Добој]], [[Кралство Југославија]], таа била трето од тринаесетте деца во [[Бошњаци|босанско муслиманско]] семејство. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://soundpower.nice-forum.com/t1800silvana-armenulicautobiografija|title=Silvana Armenulić Biografija|publisher=soundpower.nice-forum|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212034527/http://soundpower.nice-forum.com/t1800silvana-armenulicautobiografija|archive-date=12 December 2019|accessdate=19 October 2012}}</ref> Нејзиниот татко се викал Мехмед Бајрактаревиќ (1909–1966), сопственик на локална продавница за торти наречена Јагода а нејзината мајка била Хајрија (1916–2008). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aura.ba/article.php?article_id=8274|title=Nepoznati Detalji Iz Života Slavne Silvane Armenulić|date=12 January 2015|publisher=Aua|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404112535/http://www.aura.ba/article.php?article_id=8274|archive-date=4 April 2015|accessdate=17 January 2015}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=eW5SBOtoDXU|title=Sjecanje na Mirjanu Bajraktarevic 1 dio|year=2006|publisher=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20250629230134/https://www.youtube.com/watch?v=eW5SBOtoDXU|archive-date=2025-06-29|accessdate=19 October 2012|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref name="auto">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.glas-javnosti.rs/clanak/glas-javnosti-02-04-2008/trazio-zaplenu-imovine-sabana-saulica|title=Hajrija Barjaktarević apartman|publisher=glas-javnosti|accessdate=19 October 2012}}</ref> Зилха преживеала напад на [[дифтерија]] како дете кратко по [[Втората светска војна]]. Зилха имала брат по име Хајрудин, кој починал околу две недели откако бил нападнат од куче во 1940-тите. По смртта на нејзиниот брат, нејзиниот татко нашол утеха во алкохолот и осаменоста, занемарувајќи го семејството и својот бизнис. Откако слаткарницата на нејзиниот татко била затворена, семејството многу страдало. Некои од нејзините најрани спомени биле за отсуството на нејзиниот татко и Втората светска војна, кога мајката Хајрија и децата се криеле во подрумот од [[Усташи|усташките]] трупи. Семејството од тринаесет деца ги вклучувало сестрите на Зилха, Мирсада, Хајрудина, Абида и Шевка, и браќата Хајрудин, Мухамед, Изудин, Абудин и Исмет. Синот на нејзината сестра Шевка, [[Сабахудин Билаловиќ]], станал професионален кошаркар, кој починал на 43-годишна возраст од срцев удар на плажа додека пливал со својот син. Десет години подоцна, Шевка и нејзиниот сопруг Лутво починале од природна смрт во септември 2013 година, со само неколку дена разлика. Зилха започнала да пее уште од рана возраст и подоцна изјавила дека гласот го добила од својот татко, [[Боемство|боем]]. Како дете, му пеела додека седела во неговиот скут. Но, кога помислила да продолжи со професионална пејачка кариера, нејзиниот татко не ја поддржал во тоа. Потоа, еден ден, откако се вратила дома од ноќно пиење, ѝ рекол: „''Оди! Ако навистина сакаш да бидеш пејачка, оди''“. Во 1947 година, таа била запишана во основно училиште, каде што научила да свири [[мандолина]], што бил подарок од нејзините родители. После тоа, таа свирела мандолина и пеела сè повеќе и повеќе, но нејзините оценки во училиштето постојано опаѓале. Додека стигнала до осмо одделение, целиот интерес за училиштето бил изгубен и таа се прославила локално како истакната [[кафеана]] пејачка. === 1959–68: Брак и врски === Зилха го запознала својот сопруг, тенисерот [[Радмило Арменулиќ]], во 1959 година, кога пеела во ''Гранд Казино'' во [[Белград]]. Тие се венчале две години подоцна, на 26 октомври 1961 година, а нивната ќерка Гордана се родила на 13 јануари 1965 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dobojcaffe.com/forum/biografije-muzicara/silvana-armenulic-biografija/|title=Silvana Armenulić (1939–1976) – Biografija|publisher=dobojcaffe|archive-url=https://web.archive.org/web/20130102040957/http://www.dobojcaffe.com/forum/biografije-muzicara/silvana-armenulic-biografija|archive-date=2 January 2013|accessdate=19 October 2012}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mondo.rs/a227825/Zabava/Muzika/Knjiga-o-Silvani-Armenulic.html|title=Knjiga o Silvani Armenulić|date=9 December 2011|publisher=Mondo|accessdate=5 August 2013}}</ref> По седум години брак, Радмило наводно ја изневерувал на својата сопруга со нејзината пријателка, пејачката [[Лепа Лукиќ]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kurir-info.rs/lepa-lukic-ceca-i-brena-su-moje-kopije-clanak-92188|title=Lepa Lukić: Ceca i Brena su moje kopije!|date=5 June 2011|publisher=Kurir-info|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017233924/http://www.kurir-info.rs/lepa-lukic-ceca-i-brena-su-moje-kopije-clanak-92188|archive-date=17 October 2014|accessdate=5 August 2013}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.svetplus.com/vesti.asp?vid=9257|title=Brena i Ceca su moje kopije|date=5 June 2011|publisher=Svetplus|accessdate=5 August 2013}}</ref> После тоа, таа снимила песна наречена „''Седам години љубав'' “. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.svet.rs/najnovije-vesti/top-10-estradnih-ljubavnih-trouglova|title=Top 10 estradnih ljubavnih trouglova!|date=6 March 2012|publisher=svet|accessdate=19 October 2012|archive-date=2014-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015093133/http://www.svet.rs/najnovije-vesti/top-10-estradnih-ljubavnih-trouglova|url-status=dead}}</ref> Се верува дека таа и нејзиниот сопруг се развеле, иако многу години подоцна, Радмило открил дека се разделиле, но останале законски во брак до нејзината смрт. Зилха била [[Муслимани (народ)|етнички муслиманка]], а нејзиниот сопруг Радмило бил [[Срби|Србин]], што го направило нивниот брак етнички мешан во мултиетничка [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]]. Мајката на Радмило, Гордана <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politika.rs/rubrike/Sport/intervjui/Skupljao-sam-lopte-Dilasu-Tudjmanu.lt.html|title=Skupljao sam lopte Đilasu, Tuđmanu...|date=13 April 2008|publisher=Politika|accessdate=5 August 2013}}</ref> не го одобрувала бракот, како и таткото на Зилха, Мехмед, кој дури и одбил да разговара со својата ќерка. Всушност, на Зилха не ѝ било дозволено да влезе во неговиот дом сè до неговата смрт во 1965 година, кога се вратила во Добој за неговиот погреб. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://doznajemo.com/2012/10/12/tajne-koje-je-silvana-armenulic-odnijela-u-grob-da-ljudi-znaju-koliko-sam-nesretna-niko-me-ne-bi-volio/|title=Tajne Koje Je Silvana Armenulić Odnijela u Grob|date=12 October 2012|publisher=Doznajemo|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102194518/http://doznajemo.com/2012/10/12/tajne-koje-je-silvana-armenulic-odnijela-u-grob-da-ljudi-znaju-koliko-sam-nesretna-niko-me-ne-bi-volio/|archive-date=2 January 2014|accessdate=28 May 2013}}</ref> Откако нејзиниот брак завршил, голем број на мажи се натпреварувале за нејзината наклонетост, вклучувајќи ги политичарите [[Стане Доланц]] и [[Бранко Пешиќ]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/suprug-suzane-perovic-doris-dragovic-je-bezala-od-mene-kod-arkana/40090|title=Suprug Suzane Perović: Doris Dragović je bežala od mene kod Arkana!|date=12 December 2013|publisher=Alo|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215081100/http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/suprug-suzane-perovic-doris-dragovic-je-bezala-od-mene-kod-arkana/40090|archive-date=15 December 2013|accessdate=3 January 2014}}</ref> == Кариера == === Почетоци во кариерата === Некаде во 1953 година, младата Зилха ја слушнала Аца Степиќ како пее во кафеана во Добој, и според него, тоа бил глас што тој не го заборавил. Тие се сретнале повторно шест години подоцна, во 1959 година, во [[Хотел Бристол (Белград)|хотелот Бристол]] во [[Белград]], откако таа почнала професионално да пее. Настапувала со оркестарот на Јовица Мариновиќ, а пејач/тапанар бил Цуне Гојковиќ. После тоа, таа започнала да пее со Аца во ''Гранд Казино'' во Белград, каде што го запознала својот иден сопруг Радмило. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politika.rs/rubrike/Sport/intervjui/Skupljao-sam-lopte-Dilasu-Tudjmanu.lt.html|title=Radmilo Armenulić – Skupljao sam lopte Đilasu, Tuđmanu...|date=13 April 2008|publisher=politika|accessdate=19 October 2012}}</ref> Зилха се преселила во [[Сараево]] кога наполнила 16 години, во 1954 година, каде што живеела со својата тетка и пеела во локалните кафеани за пари. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.expressmag.ba/expressov-reporter/4689-silvana-armenulic-sve-sto-je-dotakla-pretvarala-je-u-suho-zlato.html|title=Silvana je sve pretvarala u zlato|publisher=ExpressMag|archive-url=https://web.archive.org/web/20130207171405/http://www.expressmag.ba/expressov-reporter/4689-silvana-armenulic-sve-sto-je-dotakla-pretvarala-je-u-suho-zlato.html|archive-date=7 February 2013|accessdate=28 May 2013}}</ref> Една ноќ Зилха го запознала хармоникашот [[Исмет Алајбеговиќ Шербо]] во сараевското предградие [[Илиџа]]. Воодушевен од нејзиниот глас, тој сакал да ја вклучи во својот оркестар, но девојчето било малолетно и ѝ била потребна дозвола од нејзините родители. Секако, тие дале согласност и Шербо ѝ ветил дека ќе има храна, место за престој и плата од 20.000 [[Југословенски динар|динари]] месечно. Таму, таа влегла во професионалниот свет на шоубизнисот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJEobNr4KJ8|title=SILVANA ( Zilha Bajraktarevic )...Gost na Radio Sarajevu'1973 (reemisija na BH1 '2000)|year=1973|publisher=YouTube|accessdate=19 October 2012}}</ref> Една студена ноќ во [[Лесковац]], пролетта 1958 година, Зилха шетала низ паркот пред настап во градината на ресторанот ''„Хисар“'' во хотел, кога видела млад човек како спие на некоја клупа. Тоа бил [[Тома Здравковиќ]]. Му се приближила, го разбудила, седнала и започнала разговор. Го прашала „''Од каде си? Што работиш''?“. Тој ѝ рекол дека е од село и дека дошол во градот и барал работа. Бидејќи неможел да најде работа и бил банкротиран, немал начин да си ја плати картата за дома. Зилха сакала да му помогне. Го донела на својот настап, дури и во еден момент му го предала микрофонот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.depo.ba/clanak/129024/cudni-su-putevi-zivota-znate-li-kako-su-se-upoznali-legendarni-toma-zdravkovic-i-silvana-armenulic|title=Čudni su putevi života: Znate li kako su se upoznali legendarni Toma Zdravkovic i Silvana Armenulic?|date=10 April 2015|publisher=Depo|accessdate=11 April 2015|archive-date=2016-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411031035/http://depo.ba/clanak/129024/cudni-su-putevi-zivota-znate-li-kako-su-se-upoznali-legendarni-toma-zdravkovic-i-silvana-armenulic|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dnevnik.hr/showbuzz/celebrity/toma-zdravkovic-prije-smrti-snimio-je-pjesmu-cekaj-me---423697.html|title=Neraskidiva veza – najveći boem i najljepša ljubavna pjesma|date=20 January 2016|publisher=Dnevnik|accessdate=31 March 2016}}</ref> Кога го слушнала Тома како пее, таа станала воодушевена, според ''„За друштво во ќошку“'', напишана од Александар Гајовиќ, новинар и културен работник. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/kako-su-se-upoznali-silvana-armenulic-i-toma-zdravkovic-video/93054|title=Susret Koji Je Promenio Njihove Živote|date=10 April 2015|publisher=Alo|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723163727/http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/kako-su-se-upoznali-silvana-armenulic-i-toma-zdravkovic-video/93054|archive-date=23 July 2015|accessdate=11 April 2015}}</ref> Таа го замолила менаџерот на хотелот да му помогне на [[Тома Здравковиќ]] да најде работа. Тома започнал да пее со неа, а подоцна таа му го обезбедила сопствениот договор за снимање, а тој почнал сам да снима и да оди на турнеи. Двајцата станале легенди на поранешна Југославија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=zJEobNr4KJ8|title=SILVANA (Zilha Bajraktarević) ... Gost na Radio Sarajevu'1973 (reemisija na BH1 '2000)|year=1973|publisher=YouTube|accessdate=19 October 2012}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.folkoteka.com/2012/04/silvana-je-sve-pretvarala-u-zlato/|title=Silvana je sve pretvarala u zlato|date=12 April 2012|publisher=folkoteka|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109063458/http://www.folkoteka.com/2012/04/silvana-je-sve-pretvarala-u-zlato/|archive-date=9 November 2012|accessdate=19 October 2012}}</ref> === Сценско име === На крајот, таа заминала да живее во Белград, главниот град на [[Југославија]], за да ја продолжи својата пејачка кариера. Таму го усвоила мононимното сценско име „Силвана“ според италијанската глумица [[Силвана Мангано]]. Кога била мала, нејзините пријатели на шега ја нарекувале Силвана откако го гледале филмот ''„Горчлив ориз'' “ (1949), бидејќи личела на глумицата. === 1965–69: Први снимки и телевизија === Додека била во Белград, Силвана често настапувала во боемската населба [[Скадарлија]]. Во тој период, ѝ биле понудени неколку договори за снимање од неверојатно конкурентните југословенски издавачки куќи. Првата песна што ја снимила била босанската [[севдалинка]] „Над извором врба се надвила“ иако официјално не била издадена сè до нејзиниот албум од 1968 година ''„Отишо си без поздрава“'' (''Замина без да се збогуваш''), три години по издавањето на нејзиниот прв албум. Откако снимила еден албум за издавачката куќа Дискос во [[Александровац]], таа била поканета од издавачката куќа PGP-RTB да снима во тогаш популарниот дуетски формат. Силвана снимила дуетски албуми со пејачите Петар Танасијевиќ, Александар Трандафиловиќ, Славко Перовиќ и Драган Живковиќ во 1960-тите. Откако обете компании конкурентно ги издавале нејзините плочи за одреден период, Силвана се „уморила“ од пеење во дуети. Можноста да сними како солист дошла од издавачката куќа [[Југотон|„Југотон“]] со седиште [[Загреб|во Загреб]]. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=H6XtL6XNO9oC&q=silvana+armenulic&pg=PA73|title=Newly Composed Folk Music of Yugoslavia; page 74|last=Rasmussen|first=Ljerka V.|year=2002|isbn=9780415939669|access-date=20 December 2012}}</ref> Нејзината кариера брзо се развила и таа станала една од најголемите комерцијални фолк ѕвезди во Југославија. Ова довело до бројни и добро публицизирани пејачки ангажмани низ целата земја. Таа, исто така, се појавила во многу популарни ТВ ситкоми како што е ''„Љубав на село''“ со познатиот српски комичар [[Миодраг Петровиќ - Чкаља|Миодраг Петровиќ Чкаља]] и фолк филмови како што е ''„Граѓани села Луга“'' (''Граѓани на село Луга''). === 1969–76: „Шта че ми живот“ и ''„Лов на елени'' “. === Во 1969 година, таа и пејачот [[Тома Здравковиќ]] пееле во иста група, а Здравковиќ го напишал нејзиниот најголем хит „Шта че ми живот, без тебе драги“<blockquote>''...Додека бевме на турнеја, се среќававме многу во различни градови низ цела Југославија, а во 1969 година дури и пеевме во ист бенд. Јас веќе бев добро познат и баран композитор. Таа беше целосно тажна. Постојано беше депресивна и сакаше да напишам песна за неа. Но, јас всушност не знаев што. Сите мои песни беа инспирирани од жени што ги сакав и од љубовниот живот, но бевме добри стари пријатели. Немав инспирација. Сè додека еден ден, не отидов да пијам со моите пријатели, бевме пијани три дена по ред, а четвртиот ден се разбудив во хотел, отидов во салонот, нарачав шолја кафе и така, додека се справував со мамурлак, ја напишав „Šta će mi život“. Ја снимив песната во студиото и сакав да ја искористам за претстојниот фестивал, но кога таа ја слушна, сакаше да ја има. А што можев да направам? Тоа беше нејзина песна, инспирирана од нејзиниот живот и нејзините проблеми. Ѝ ја дадов песната и беше бинго. Жалам што никогаш не ја напишав. Таа почина седум години подоцна, беше како песната да се оствари. Ќе беше подобро никогаш да не ја снимеше таа песна. Ќе беше подобро никогаш да не станеше славна. Можеби сè уште ќе беше жива...''</blockquote>Песната станала еден од најголемите фолк хитови некогаш напишани во Југославија, која била подадена во над 300.000 примероци и ги преобразила Здравковиќ и самата Силвана во суперѕвезди. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blic.rs/zabava/vesti/tuzna-godisnjica-39-godina-od-smrti-silvane-armenulic/v7q1qm8|title=Tužna Godišnjica 39 godina od smrti Silvane Armenulić|date=11 October 2015|publisher=Blic|accessdate=31 March 2016}}</ref> Но, животот на Силвана иронично завршил седум години подоцна. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sarajevo-x.com/forum/viewtopic.php?f=9&t=91319&start=25#p6415562|title=Re: Toma Zdravković – 20 godina posle...|date=30 September 2011|publisher=sarajevo-x|accessdate=19 October 2012}}</ref> Во интервју за весникот ''„Новости“'' која го дала во март 1971 година, Силвана не го криела фактот дека истото отфрлање и критики со кои се соочила на почетокот на нејзината кариера, продолжиле и во нејзините успешни денови. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:593965-VREMEPLOV-Zafir-ide-u-vojnike|title=Zafir ide u vojnike|date=4 March 2016|publisher=Novosti|accessdate=31 March 2016}}</ref> Таа глумела во филмот ''[[Лов на елени|„Лов на елени]]'' “ од 1972 година, заедно со [[Борис Дворник]], [[Иво Сердар]] и [[Миха Балох]], меѓу другите. Филмот е напишан и режиран од Фадил Хаџиќ. Во [[Новогодишна ноќ|новогодишната]] програма на белградската телевизија во пресрет на 1972 година, режисерот [[Дејан Караклајиќ]] ѝ предложил на Силвана да се облече во бикини и да скокне во базен за да личи на [[Холивуд|холивудската]] глумица [[Естер Вилијамс]]. Таа првично одбила и не ѝ се допаднало како нејзиното тело изгледало во костимот за капење, но била принудена да го стори тоа бидејќи спонзорите платиле 13 милиони [[Југословенски динар|динари]]. Таа плачела, а потоа се согласила да се појави во програмата, но не во костимот за капење и одбила да плива во базен. Трикот предизвикал негодување кај нејзините обожаватели, кои не биле навикнати да ја гледаат како се сексуализира. Исто така, ѝ било забрането да се појавува на сите југословенски телевизии поради одбивање да ги исполни наредбите. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.e-novine.com/index.php?news=17804|title=Embargo na smrt|date=11 October 2008|publisher=e-novine|accessdate=11 January 2013}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pressonline.rs/sr/vesti/dzet_set_svet/story/118369/Nemojte+da+me+zaboravite.html|title=Nemojte da me zaboravite|date=21 May 2010|publisher=pressonline|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204132934/http://www.pressonline.rs/sr/vesti/dzet_set_svet/story/118369/Nemojte+da+me+zaboravite.html|archive-date=4 December 2021|accessdate=19 October 2012}}</ref> Во текот на 1970-тите и до нејзината смрт во 1976 година, таа имала неколку хит песни: ''„Ране моје“, „Циганине, свирај свирај“, „Срце гори јер те воли“, „Ја немам права никога да волим“, „Сречо моја“, „Кишо, кишо тихо паѓа“ и „Живот тече“.'' Како што станувала сè попопуларна во Југославија, таа често настапувала за претседателот [[Јосип Броз-Тито|Јосип Броз Тито]] и првата дама [[Јованка Броз]]. Таа била пријателка со многу [[Сојуз на комунистите на Југославија|комунистички]] политичари, вклучувајќи ги [[Бранко Микулиќ]], [[Хамдија Пождерац]] и [[Џемал Биједиќ]]. За време на радио интервју во Сараево во 1973 година, таа изјавила дека е обожавателка на колегата пејач на севдалинка Сафет Исовиќ и го нарекла „драг“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=4_AUNwM8KW8|title=Silvana (Zilha Bajraktarevic) ... Moj ljubimac je bio ostao – Safet Isovic|publisher=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619230159/http://www.youtube.com/watch?v=4_AUNwM8KW8&feature=plcp|archive-date=2014-06-19|accessdate=19 October 2012}}</ref> == Смрт == === Пред смртта === По смртта на Арменулиќ, нејзините пријатели изјавиле дека таа често се грижела за својата судбина. Во октомври 1971 година, таа доживеала сообраќајна несреќа во која речиси си го одзела животот, а која неодоливо потсетува на трагедијата што ѝ го одзела животот пет години подоцна. Три месеци по несреќата, таа изјавила: „''Голем песимист сум. Се плашам од животот. Иднината. Што ќе се случи утре. Се плашам дека, за мене, можеби дури и нема да има утре''...“ Во последните неколку години од својот живот, Арменулиќ станала сè повеќе опседната со учењето на сопствената судбина, толку многу што научила сè што можела за астрологијата, телепатијата и разговарала со самопрогласени пророци. На почетокот на август 1976 година, само два месеци пред нејзината смрт, таа била на турнеја во [[Народна Република Бугарија|Бугарија]] и решила да ја искористи можноста да се сретне со [[Баба Ванѓа]]. Средбата била непријатна. Ванѓа, која била слепа, само седела и гледала низ прозорецот со грбот свртен кон Арменулиќ. Не проговорила. По долго време, Ванѓа конечно проговорила: „''Ништо. Не мора да плаќаш. Не сакам да зборувам со тебе. Не сега. Оди и врати се за три месеци''.“ Додека Арменулиќ се свртела и тргнала кон вратата, Ванѓа рекла: „''Чекај. Всушност, нема да можеш да дојдеш. Оди, оди. Ако можеш да се вратиш за три месеци, направи го тоа''.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vreme.com/cms/view.php?id=1161559|title=Srpski Nišvil|date=26 December 2013|publisher=Vreme|accessdate=3 January 2014}}</ref> Таа го сфатила ова како потврда дека ќе умре и го напуштила домот на Ванѓа во солзи. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dobojcaffe.com/forum/biografije-muzicara/silvana-armenulic-biografija/|title=Silvana Armenulic – Biografija|publisher=dobojcaffe|archive-url=https://web.archive.org/web/20130102040957/http://www.dobojcaffe.com/forum/biografije-muzicara/silvana-armenulic-biografija|archive-date=2 January 2013|accessdate=19 October 2012}}</ref> Арменулиќ и нејзината помлада сестра Мирсада Бајрактаревиќ биле на отворањето на ресторанот наречен „Ленин Бар“ на [[9 октомври]] [[1976]] година, еден ден пред нивната смрт. Бидејќи внатрешноста на ресторанот требало да личи на пештера, од таванот виселе шилци во облик на [[Сталактит|сталактити]]. Арменулиќ ја удрила главата во еден од нив кога станала од столот, што ѝ предизвикало огромна главоболка до крајот на денот. === Смрт и погреб === Во недела, 10 октомври 1976 година, околу 9:15 часот{{Меѓупростори}}попладне [[средноевропско летно време]], Арменулиќ загинала во сообраќајна несреќа во близина на српското село Колари во [[Смедерево|Смедерево,]] заедно со нејзината 25-годишна бремена сестра Мирсада и виолинистот/диригент на народниот оркестар на [[Радио Белград]], Миодраг „Раде“ Јашаревиќ. Тие се возеле во автомобил „Форд Гранада“ на пат од [[Александровац]] до [[Белград]] по концертот. Арменулиќ била зад воланот кога тргнале, но некаде помеѓу нивното заминување и несреќата, 60-годишната Јашаревиќ го презела воланот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.riznicasrpska.net/muzika/index.php?topic=193.0|title=Mirsada Mirjana Bajraktarević (1951—1976)|date=6 February 2011|publisher=riznicasrpska|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922053951/http://www.riznicasrpska.net/muzika/index.php?topic=193.0|archive-date=22 September 2013|accessdate=19 October 2012}}</ref> Нивниот автомобил наводно се движел со брзина од 130 км/ч, кога свртило во спротивната сообраќајна лента на 60-тиот километар од автопатот Белград-Ниш, судирајќи се челно со камион ФАП управуван од 52-годишниот Растко Грујиќ. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.riznicasrpska.net/muzika/index.php?topic=951.0|title=Miodrag Jašarević (1916—1976)|date=28 June 2011|publisher=riznicasprska|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029203632/http://www.riznicasrpska.net/muzika/index.php?topic=951.0|archive-date=29 October 2013|accessdate=19 October 2012}}</ref> Арменулиќ спиела на страничното седиште од совозачот, а нејзината помлада сестра спиела на задното седиште. Првично, била објавена само смртта на Јашаревиќ, бидејќи телевизиските емисии одбивале да ја споменат Арменулиќ поради инцидентот од 1972 година за време на преносот во живо на новогодишната емисија, поради кое и било забрането да се појавува на телевизија. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2aIFBAAAQBAJ&q=Silvana+Armenuli%C4%87&pg=PA43|title=''Turbo-folk Music and Cultural Representations of National Identity in Former Yugoslavia''; page 43|last=Čvoro|first=Dr Uroš|date=28 July 2014|isbn=9781472420381|access-date=28 March 2015}}</ref> Точната причина за несреќата е непозната, но се верува дека несреќата е директно поврзана со проблем со сопирачките. Автомобилот [[Форд Гранада]] што го возеле бил повлечен поради „''опасни структурни дефекти забележани во контролниот механизам''“. До сите клиенти било испратено известување дека моделите произведени помеѓу септември 1975 и јуни 1976 година биле неисправни. Сопствениците биле советувани да ги вратат автомобилите; понатамошни детали во врска со овие настани останале непознати. На нивниот погреб присуствувале помеѓу 30.000 и 50.000 луѓе, вклучувајќи ги пејачите [[Лепа Лукиќ]] и Хашим Кучук Хоки (кој самиот загинал во речиси иста сообраќајна несреќа на 26 ноември 2002 година). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kvaka.rs/legende/hoki.htm|title=Hašim Kučuk Hoki 1946–2002|publisher=kvaka|accessdate=11 January 2013}}</ref> Таа и нејзината сестра биле погребани една до друга на гробиштата Ново гробље. === 1976–2026: Последици === Пејачката [[Лепа Лукиќ]] изјавила дека била замолена да настапи на концертот тој ден, но за прв пат во кариерата заспала и не стигнала на концертот; <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.telegraf.rs/vesti/727430-sve-o-silvani-armenulic-misterije-oko-smrti-slavne-pevacice-2-deo-foto|title=Sve o Silvani Armenulić: Misterije oko smrti slavne pevačice|date=30 May 2013|publisher=Telegraf|accessdate=30 May 2013}}</ref> подоцна изјавила дека верува оти, доколку заминала со нив, ќе го изгубела животот во несреќата со сестрите. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=1lb9DhxhrGw|title=Silvana Armenulić – 35 Godina od Smrti|date=10 October 2011|publisher=YouTube|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211117/1lb9DhxhrGw|archive-date=2021-11-17|accessdate=19 October 2012}}</ref> Во 2013 година, Лепа открила во едно интервју дека не возела автомобил откако загинале сестрите, од страв дека ќе ја сподели нивната судбина. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blic.rs/Zabava/Vesti/363833/Lepa-Lukic-Ne-vozim-da-ne-bih-dozivela-Silvaninu-sudbinu|title=Lepa Lukić: Ne vozim da ne bih doživela Silvaninu sudbinu|date=22 January 2013|publisher=blic|accessdate=5 February 2013}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.alo.rs/vesti/hronika/plasim-se-da-bih-dozivela-silvaninu-sudbinu/10277|title=Plašim se da bih doživela Silvaninu sudbinu!|date=2 February 2013|publisher=alo|archive-url=https://web.archive.org/web/20131227163000/http://www.alo.rs/vesti/hronika/plasim-se-da-bih-dozivela-silvaninu-sudbinu/10277|archive-date=27 December 2013|accessdate=5 February 2013}}</ref> За време на [[Босанска војна|Босанската војна]] во 1990-тите, мајката на Арменулиќ, Хајрија, и сестрата Дина, побегнале од својот дом во Добој во [[Данска]]. Во 2004 година, Хајрија (дотогаш имала речиси 88 години) поднела тужба против својот поранешен зет и поранешен сопруг на Арменулиќ, Радмило Арменулиќ, во која се тврдело дека шестсобен стан во кој живеел со својата втора сопруга му припаѓал на семејството Бајрактаревиќ. Таа изјавила дека Арменулиќ го купил станот откако се развела од Радмило и планирала да живее таму со нејзината ќерка Гордана, но набргу потоа го загубила животот. Радмило за печатот изјавил дека сè уште бил законски во брак со Арменулиќ до нејзината смрт и тврдел дека станот бил оставен на нивната ќерка Гордана. По смртта на Силвана, Радмило го добил старателството над тогаш дванаесетгодишното девојче и, како нејзин законски старател, го поседувал станот. Мајката на Силвана, Хајрија, живеела до своите 90-ти години, починала во 2008 година. Пет години по смртта на нивната мајка, најстарата сестра на Силвана, Шевка, починала на 30 септември 2013 година во [[Требиње]] на 79-годишна возраст, оставајќи ја Дина како последна жива од женските деца на семејството Бајрактаревиќ. Во едно интервју од 2013 година, нејзиниот поранешен сопруг Радмило изјавил дека сè уште го посетувал нејзиниот гроб и секогаш оставал свежо цвеќе. Тој исто така изјавил дека пријателот на Силвана, [[Предраг Живковиќ Тозовац|Предраг Живковиќ Тозовац,]] често го посетувал нејзиниот гроб сè до неговата смрт во 2021 година. === Наследство === Колешката од Југославија, [[Лепа Брена]], двапати ги обработувала песните на Арменулиќ; во 1995 година ја обработила „Шта че ми живот“ за нејзиниот албум ''[[Лепа Брена|Казна Божија]]'', <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vreme.com/cms/view.php?id=1016658|title=Brena, bre|date=27 October 2011|publisher=Vreme|accessdate=2 January 2014}}</ref> а во 2013 година ја обработила „''Циганине ти што свираш''“ на ''Изворни и новокомпонирани народни песни''. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/lepa-brena-objavila-novi-album-poslusajte-sve-pesme-video/41167|title=Lepa Brena objavila novi album! Poslušajte sve pesme!|date=23 December 2013|publisher=Alo|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224185708/http://www.alo.rs/v-i-p/estrada/lepa-brena-objavila-novi-album-poslusajte-sve-pesme-video/41167|archive-date=24 December 2013|accessdate=2 January 2014}}</ref> Иако Силвана и Брена никогаш не се запознале (кариерата на Брена започнала неколку години по смртта на Силвана), тие имале заеднички познаник: нивниот менаџер Милован Илиќ Минимакс. На 10 октомври 2011 година, по повод 35-годишнината од нејзината смрт, ''„Експлозив“'', емисија на српскиот телевизиски канал „Прва српска телевизија“, вклучил десетминутен сегмент во кој интервјуирале некои од преживеаните пријатели на Арменулиќ и нејзината ќерка, Гордана. Видеото, исто така, вклучувало и реконструкција на сообраќајната несреќа. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=eBA7_FZRrOg|title=Silvana Armenulić – Legenda živi. 35 godina od smrti!|date=10 October 2011|publisher=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704080610/http://www.youtube.com/watch?v=eBA7_FZRrOg|archive-date=2014-07-04|accessdate=19 October 2012}}</ref> Српскиот писател Драган Марковиќ објавил биографија за нејзиниот живот насловен како „ ''Книга'' ''за Силвана'' “ на 9 декември 2011 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/spektakl.147.html:356829-Knjiga-o-Silvani-Armenulic|title=Knjiga o Silvani Armenulić|date=9 December 2011|publisher=novosti|accessdate=25 December 2012}}</ref> Ќерката на Силвана, Гордана, била меѓу интервјуираните за книгата. Друга биографија за неа, насловена како ''Силвана'', била објавена во декември 2023 година. == Дискографија == {| class="wikitable" |+Албуми и синглови !Албуми и песни !Дата на објавување |- |'''Вољесмо се злато моје'''<ref>{{Citation|title=Duet Armenulić Zilha I Tanasijević Petar – Volesmo Se Zlato Moje (1965, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/3887999-Duet-Armenulić-Zilha-I-Tanasijević-Petar-Volesmo-Se-Zlato-Moje|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> со [[Петар Танасијевиќ]] # Вољесмо се злато моје # Каранфиле цвијеће шарено # Отиш'о си драги # У сузама сви су дани |ноември 1965 година |- |'''Да ли чујеш, драги'''<ref>{{Citation|title=Zilha Armenulić - Silvana I Kruna Janković – Da Li Čujes Dragi (1965, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2828259-Zilha-Armenulić-Silvana-I-Kruna-Janković-Da-Li-Čujes-Dragi|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> са [[Круна Јанковиќ]] # Да ли чујеш, драги # Поветарац јутрос се прикрао # Ночи тамна # Да ли памтиш, злато моје |ноември 1965 година |- |'''Без тебе ми живот пуст и празан'''<ref>{{Citation|title=Zilha Armenulić - Silvana – Bez Tebe Mi Život Pust I Prazan (1966, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2456846-Zilha-Armenulić-Silvana-Bez-Tebe-Mi-Život-Pust-I-Prazan|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Без тебе ми живот пуст и празан # Зашто те нема да доџеш # Сваке ночи ја заборав тражим # Зашто оде да ми срце пати |21 јуни 1966 година |- |'''Нисам више, нано, дјевојчица'''<ref>{{Citation|title=Zilha-Silvana Armenulić – Nisam Više, Nano, Devojčica (1966, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/3206938-Zilha-Silvana-Armenulić-Nisam-Više-Nano-Devojčica|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Нисам више, нано, девојчица # Зашто сумњаш, драги # Зашто мораш да одеш # Због растанка плачу очи |5 октомври 1966 година |- |'''Ником нечу речи да те волим'''<ref>{{Citation|title=Armenulić - Tanasijević – Nikom Neću Reći Da Te Volim (1966, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2127669-Armenulić-Tanasijević-Nikom-Neću-Reći-Da-Te-Volim|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> со [[Петар Танасијевиќ]] # Ником нечу речи да те волим # Питала ме звијезда сјајна # Ништа лијепо од прве љубави # Отиш'о си без поздрава |10 октомври 1966 година |- |'''Волесмо се злато моје''' со [[Петар Танасијевиќ]] # Волесмо се злато моје # Каранфиле цвијече шарено # Отиш'о си драги # У сузама сви су дани |1966. |- |'''Девојке смо са Мораве'''<ref>{{Citation|title=Duet Z. Armenulić - P. Tanasijević – Znaš Li, Dušo (1966, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/3638971-Duet-Z-Armenulić-P-Tanasijević-Znaš-Li-Dušo|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> са [[Петар Танасијевиќ]] # Девојке смо са Мораве # Знаш ли душо # Да л' још, драги, љубав чуваш # Сваке ночи чекам |10 ноември 1966 година |- |'''Крчмарице, дај ми вина'''<ref>{{Citation|title=Slavko Perović I Silvana Armenulić – Krčmarice, Daj Mi Vina (1967, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2472570-Slavko-Perović-I-Silvana-Armenulić-Krčmarice-Daj-Mi-Vina|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> со [[Славко Перовиќ]] # Крчмарице, дај ми вина # Када смо срели први пут # Катерина # Доџи, незнанко драга |23 јануари 1967 година |- |'''Кад једном одем'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić Zilha – Kad Jednom Odem (1967, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2127661-Silvana-Armenulić-Zilha-Kad-Jednom-Odem|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Кад једном одем # Најлијепша сам дјевојчица била # За тебе пјевам ову пјесму # У вечери кад се дан смирује |14 февруари 1967 година |- |'''Мујо шаље хабер са мјесеца'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić I Aleksandar Trandafilović – Mujo Šalje Haber Sa Mjeseca (1967, Vinyl)|url=http://www.discogs.com/Silvana-Armenuli%C4%87-I-Aleksandar-Trandafilovi%C4%87-Mujo-%C5%A0alje-Haber-Sa-Mjeseca/release/2555649|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> со [[Александар Трандафиловиќ]] # Мујо шаље хабер са мјесеца # Сејдефу мајка бучаше # А што ти је, мила чери, јелек раскопчан # Има дана када не знам шта да радим |11. мај 1967. |- |'''Од дјевојке ништа драже''' со [[Предраг Живковиќ Тозовац]] # Од дјевојке ништа драже # Што те нема мој јаране # Заиграј коло моје шарено # Дјевојчице гарава |1967. |- |'''Нај – најлијепши''' # Нај – најлијепши # Сама у своме болу # Не вјеруј у приче те # Тебе сам вољела |17 јуно 1968 година |- |'''Отиш'о си без поздрава''' # Отиш'о си без поздрава # Кад ја поџем низ сокак # Над извором врба се наднела # Љубави, врати се |25 декември 1968 година |- |'''Моња / Над овором врба се наднела''' са [[The Montenegro Five]] # Моња (со The Montenegro Five) # Над извором врба се наднела (Силвана Арменулиќ) |1969. |- |'''Даруј ми ноч, даруј ми трен / Кап љубави''' # Даруј ми ноч, даруј ми трен # Кап љубави |21 јули 1969 година |- |'''Мајко, опрости ми'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Majko, Oprosti Mi (1970, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2305954-Silvana-Armenulić-Majko-Oprosti-Mi|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Мајко, опрости ми # Суморна јесен # Дала сам ти младост # Седам година љубави |17 ноември 1969 година |- |'''Шта ќе ми живот'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Šta Će Mi Život (1970, Vinyl)|url=http://www.discogs.com/Silvana-Armenuli%C4%87-%C5%A0ta-%C4%86e-Mi-%C5%BDivot/release/1367945|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Шта ќе ми живот # Кишо, кишо тихо падај # Среќо моја # Ја немам права никога да волим |6 август 1970 година |- |'''Оставите тугу моју / Живот тече'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Ostavite Tugu Moju / Život Teče (1970, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2233451-Silvana-Armenulić-Ostavite-Tugu-Moju-Život-Teče|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Оставите тугу моју # Живот тече |7 август 1970 година |- |'''Женидба и љубав'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić, Dragan Zarić, Ratko Sarić, Živka Matić – "Ženidba" I "Ljubav" (1970, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2823375-Silvana-Armenulić-Dragan-Zarić-3-Ratko-Sarić-Živka-Matić-Ženidba-I-Ljubav|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> * Страна А: Женидба # Дијалог Паун – Милорад # Милорад и Силвана пјевају у дуету композицију из шпице # Дијалог Паун – Живка * Страна Б: Љубав '''Ој љубави, да те није било''' # Дует Милорад – Силвана # Дијалог Живка – Милорад |2 ноември 1970 година |- |'''Живот тече''' с [[Арсен Дедиќ]] # Живот тече (Силвана Арменулиќ) # Све било је музика (Арсен Дедиќ) |4 ноември 1970 година |- |'''Ја молим за љубав / Ране моје'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Ja Molim Za Ljubav / Rane Moje (1971, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/1084534-Silvana-Armenulić-Ja-Molim-Za-Ljubav-Rane-Moje|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Ја молим за љубав # Ране моје |15 јуни 1971 година |- |'''Мајко опрости''' # Мајко опрости # Најлијепша сам дјевојчица била # Сречо моја # Даруј ми ноч, даруј ми трен # Отиш'о си без поздрава # Шта че ми живот # Над извором врба се наднела # Кад ја пођем низ сокак # Ја немам права никога да волим # Оставите тугу моју # Кад једном одем # Живот тече |16 јуни 1971 година |- |'''Југо, моја Југо / Кад се вратим у завичај'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Jugo, Moja Jugo / Kad Se Vratim U Zavičaj (1971, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2307418-Silvana-Armenulić-Jugo-Moja-Jugo-Kad-Se-Vratim-U-Zavičaj|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Југо, моја Југо # Кад се вратим у завичај |27 септември 1971 година |- |'''Грли ме, љуби ме'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Grli Me, Ljubi Me (1972, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/3131688-Silvana-Armenulić-Grli-Me-Ljubi-Me|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Грли ме, љуби ме # Врати се, врати се |16 јуни 1972 година |- |'''Срце гори, јер те воли'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Srce Gori, Jer Te Voli (1972, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2367856-Silvana-Armenulić-Srce-Gori-Jer-Te-Voli|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Срце гори, јер те воли # Живи живот свој |12 септември 1972 година |- |'''Жељна сам родног дома / А што чемо љубав крити'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Željna Sam Rodnog Doma / A Što Ćemo Ljubav Kriti (1973, Vinyl)|url=http://www.discogs.com/Silvana-Armenuli%C4%87-%C5%BDeljna-Sam-Rodnog-Doma-A-%C5%A0to-%C4%86emo-Ljubav-Kriti/release/2481062|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Жељна сам родног дома # А што чемо љубав крити |6 јули 1973. година |- |'''Гдје си да си моје голубе / Кад у јесен лишче жути'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić i P. Gojković - Cune – Gde Si Da Si Moj Golube / Kad U Jesen Lišće Žuti (1973, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/1701082-Silvana-Armenulić-i-P-Gojković-Cune-Gde-Si-Da-Si-Moj-Golube-Kad-U-Jesen-Lišće-Žuti|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> со [[Предраг Гојковиќ Цуне]] # Гдје си да си мој голубе # Кад у јесен лишче жути |6 јули 1973 година |- |'''Сама сам / Циганине, свирај, свирај'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Sama Sam / Ciganine, Sviraj Sviraj (1973, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2127625-Silvana-Armenulić-Sama-Sam-Ciganine-Sviraj-Sviraj|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Сама сам # Циганине, свирај, свирај |1 октомври 1973 година |- |'''Заплакаче стара мајка / Памтичу увијек тебе'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Zaplakaće Stara Majka / Pamtiću Uvek Tebe (1974, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2611700-Silvana-Armenulić-Zaplakaće-Stara-Majka-Pamtiću-Uvek-Tebe|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Заплакаче стара мајка # Памтичу увијек тебе |12 ноември 1974 година |- |'''Да сам птица''' # Да сам птица # С' оне стране Пливе # Ој љубави, да те није било # Румена ми ружа процвала # Срце гори, јер те воли # Грли ме, љуби ме # Пјесма растанка # Идем кучи а веч зора # Лажни снови, вјечна туга # Звук гитаре # Живи живот свој # Капетан Леши |10 декември 1974 година |- |'''Дани наше младости'''<ref>{{Citation|title=Silvana – Dani Naše Mladosti (1975, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2127652-Silvana-Dani-Naše-Mladosti|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Дани наше младости # Болујем ја, болујеш ти |21 ноември 1975 година |- |'''Душо моја'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Dušo Moja (1976, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2127638-Silvana-Armenulić-Dušo-Moja|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Душо моја # Године су прошле, живот жеље мијења |4 јуни 1976 година |- |'''Лудујем за тобом / Не сјечај се више мене'''<ref>{{Citation|title=Silvana – Ludujem Za Tobom / Ne Sjećaj Se Više Mene (1976, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2510441-Silvana-Ludujem-Za-Tobom-Ne-Sjećaj-Se-Više-Mene|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> Лудујем за тобом Не сјечај се више мене |2 ноември 1976 година |- |'''Голубе, полети'''<ref>{{Citation|title=Silvana Armenulić – Silvana Armenulić (1978, Vinyl)|url=https://www.discogs.com/release/2126943-Silvana-Armenulić-Silvana-Armenulić|accessdate=5. 11. 2021|language=en}}</ref> # Голубе, полети # Над извором врба се наднела # Заплакаче стара мајка # А што чемо љубав крити # Сама сам # Ране моје # Низ поље иду бабо Сејмени # Душо моја # Лудујем за тобом # Срце гори, јер те воли |7 декември 1976 година |- |'''Сачували смо од заборава''' # Шта ми живот # Мајко опрости # Сама сам # Оставите тугу моју # Ране моје # Грли ме, љуби ме # Циганине, свирај, свирај # Да сам птица # Срце гори, јер те воли # Сречо моја # Лудујем за тобом # Најлијепша сам дјевојчица била |12 април 1983 година |- |'''Силвана''' # Запјевала сојка птица # Синоч ја и моја кона # Снијег паде, друми западоше # Тешко мени јадној, у Сарај'ву самој # Звијезда тјера мјесеца # Врбас вода носила јаблана # Крај потока бистре воде # Мој дилбере # Дјевојка виче # Над извором врба се наднела |1990 (повторно објавен во 1996) |- |'''Хитови''' # Звијезда тјера мјесеца # Кад ја поџем низ сокак # Љубави, врати се # Кишо, кишо тихо падај # Синоћ ја и моја кона # Мој дилбере # Запјевала сојка птица # Снијег паде, друми западоше # Крај потока бистре воде # Лажни снови, вјечна туга # А што ти је, мила чери, јелек раскопчан # Има дана када не знам шта радим # Румена ружа ми процвала # Врбас вода носила јаблана # Сејдефу мајка буђаше # Тешко мени јадној, у Сарај'ву самој # Отиш'о си без поздрава # Да сам птица |2010. |} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Арменулиќ, Силвана}} [[Категорија:Починати во 1976 година]] [[Категорија:Родени во 1939 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:севдалинка]] [[Категорија:Босански пејачи]] quv46uy4sszzpaaj67a1tnllimr3t8m 0 1391152 5542955 5539174 2026-04-21T17:20:50Z Andrew012p 85224 5542955 wikitext text/x-wiki '''Битката кај Госпиќ''' ({{Langx|hr|Bitka za Gospić}}) се водела во околината на Госпиќ, [[Хрватска]] од 29 август до 22 септември 1991 г. за време на [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. Во битката се соочиле [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА), која била стационирана во пет касарни во градот како и паравоените елементи на Српската гарда против Хрватската национална гарда (ЗНГ), полициските сили со седиште во Госпиќ и полициските засилувања од други места во Хрватска. Борбите во источните области на Госпиќ, контролирани од силите на ЈНА со поддршка на артилерија, биле во голема мера статични, но рамнотежата се поместила во корист на хрватските сили по заземањето на неколку депоа и касарни на ЈНА на 14 септември. Останатите касарни биле заземени до 20 септември, што довело до протерување на силите на ЈНА и Српската гарда од градот. Битката следела по ескалацијата на етничките тензии во регионот [[Лика]], вклучувајќи напади врз хрватски цивили во [[Ловинац]], како и напад врз контролен пункт на хрватската полиција во Жута Локва и престрелки кај Плитвичките Езера и превојот Љубово на патот Госпиќ- Плитвичка Језера. Во остатокот од 1991 година, ситуацијата во регионот се влошила дополнително, што резултирала со воени злосторства против [[Хрвати|Хрватите]] во масакрите во Госпиќ и Широка Кула. Борбите во регионот останале во ќорсокак, со малку или никакви територијални придобивки за двете страни, сè додека не бил потпишан траен прекин на огнот со потпишувањето на Сараевскиот договор од 2 јануари 1992 година. == Позадина == {{Главна|Хрватската војна за независност}} Во август 1990 година, во [[Хрватска]] се случило востание центрирано во областите претежно населени со Срби во [[Далмација|далматинската]] заднина околу градот [[Книн]],<ref>{{Harvnb|The New York Times|19 August 1990}}</ref> како и во делови од регионите [[Лика]], Кордун и Бановина, и населби во [[Славонија|источна Хрватска]] со значително српско население.<ref name="MarticICTY">{{Harvnb|ICTY|12 June 2007}}</ref> Овие региони станале новоформираната САО Краина (Српска автономна област), а објавата за намерата на САО Краина да се интегрира со [[Србија]] резултирало со тоа што владата на Хрватска го прогласила востанието за бунт.<ref>{{Harvnb|The New York Times|2 April 1991}}</ref> До март 1991 година, конфликтот ескалирал во [[Хрватска војна за независност]]<ref>{{Harvnb|The New York Times|3 March 1991}}</ref>, а во јуни 1991 година, со [[Распад на СФРЈ|распадот на Југославија]], Хрватска [[Независност на Хрватска|ја прогласила својата независност]].<ref>{{Harvnb|The New York Times|26 June 1991}}</ref> Декларацијата стапила на сила на 8 октомври<ref>{{Harvnb|Narodne novine|8 October 1991}}</ref> по тримесечниот мораториум.<ref>{{Harvnb|The New York Times|29 June 1991}}</ref> САО Краина, била преименувана во [[Република Српска Краина]] (РСК) на 19 декември, а потоа започнала крвава кампања на етничко чистење (геноцид) против хрватските цивили.<ref>{{Harvnb|Klemenčič|Žagar|2004}}</ref> Контролата на растечките тензии била попречена од зголемената поддршка што ја давала [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА) за САО Краина, а неможноста на хрватската полиција да се справи со ситуацијата довело до формирање на Хрватската национална гарда (ЗНГ) во мај 1991 година.<ref>{{Harvnb|EECIS|1999}}</ref> Сепак, развојот на ЗНГ во воена сила бил попречен од ембаргото за оружје на ОН, воведено во септември,<ref>{{Harvnb|The Independent|10 October 1992}}</ref> додека воениот конфликт во Хрватска продолжи да ескалира - Битката кај Вуковар започнала на 26 август.<ref>{{Harvnb|UNSC|28 December 1994}}</ref> == Прелудиум == {{Location map+|Хрватска}} Веќе напнатата ситуација во регионот Лика, по инцидентот кај Плитвичките Езера на 1 април, кога се случиле првите жртви во [[Хрватската војна за независност]],<ref>{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> таа дополнително се влошила во јуни кога Хрватска го потврдила својот суверенитет преку [[Парламент на Хрватска|парламентарна]] декларација и ова се одразило во порастот на насилните инциденти, поставувањето неовластени контролни пунктови на патот и повремената размена на оган од [[Огнено оружје|лесно оружје]]. На 22 јуни, тројца полицајци биле киднапирани на патот помеѓу Госпиќ и Грачац контролиран од [[САО Краина]], а серија напади врз хрватската полиција се случиле во различни делови на Лика, вклучувајќи го и Госпиќ, на 27-28 јуни.<ref>{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> Во јули 1991 година, ЈНА почнала отворено да се соочува со хрватската полиција и ЗНГ во Лика, со што на 1 јули, полициската станица Плитвице била опкружена од ЈНА, а веќе на 6 јули, двајца војници на ЗНГ биле свирепо убиени и уште двајца биле ранети во заседа на ЈНА во близина на Госпиќ. Понатамошна ескалација на борбите била забележана кај превојот Љубово на патот Госпиќ- Кореница, каде што трупите на ЈНА и САО Краина се бореле и ја потиснале ЗНГ назад на 28-29 јули.<ref name="Marijan228">{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> Етничкото насилство продолжило да ескалира кога српските паравоени сили киднапирале и свирепо убиле пет [[Хрвати|хрватски]] цивили од [[Ловинац]] во јужна Лика на 5 август,<ref>{{Harvnb|Amnesty International|November 1991}}</ref> а воедно бил нападнат и полициски контролен пункт во Жута Локва.<ref>{{Harvnb|Tatalović|Jakešević|2008}}</ref> На почетокот на август, ЈНА ја преместила својата 236 пролетерска моторизирана бригада (бригада само по име, единица со големина на чета) и дел од моторизираниот батаљон на 4 оклопна бригада, претходно распоредени во превојот Љубово, во Госпиќ како засилување за својот гарнизон во градот. Други движења во тој месец вклучувале напад и заземање на полициската станица Плитвице на 30 август од страна на силите на САО Краина.<ref name="Marijan229">{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> Со претстојното заземање на Плитвице и повлекувањето на ЗНГ од Лички Осик на 31 август,на само 8км северно од Госпиќ, САО Краина и ЈНА го префрлиле својот фокус во Лика кон самиот Госпиќ,<ref name="Marijan229">{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> каде што Србите сочинувале 38,4% од вкупното население од 12.000 жители.<ref name="SD150900">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|15 September 2000}}</ref> == Ред на битка == Силите на ЈНА биле составени од 70 офицери и 200 војници<ref name="SD160201">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|16 February 2001}}</ref> распоредени во [[Касарната „Станко Опсеница“|касарната ''„Станко Опсеница“'']] и четири други помали објекти на ЈНА во Госпиќ.<ref name="HV389">{{Harvnb|Hrvatski Vojnik (b)|March 2012}}</ref> Гарнизонот бил поддржан од 128 паравоени единици на Српската гарда предводени од Ѓорѓе Божовиќ, кои се распоредиле во Госпиќ од Србија користејќи транспорт на ЈНА,<ref>{{Harvnb|Thomas|1999}}</ref> според интервју со командантот на јужната територијална одбрана на Лика во 1991 година.<ref>{{Harvnb|Svedok|2009}}</ref> По реорганизацијата во 1991 година, единиците на ЈНА со седиште во Госпиќ биле 236 моторизирана бригада и прва бригада на 35 партизанска дивизија, обете подредени на [[Риека|Риечкиот]] корпус, а пред ова, 10 пролетерски пешадиски полк, единица од класа Б потребна за одржување само 15% од нивоата на војници во време на војна, била стационирана во Госпиќ, но споена со 9 пролетерски пешадиски полк за да се формира 236 моторизирана бригада.<ref>{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> Гарнизонот на ЈНА во Госпиќ формално бил командуван од [[полковник]] Петар Ќавар, но ефективната команда ја презел неговиот началник на штабот, мајорот на Југословенската [[КОС|контраразузнавачка служба]] Реља Томиќ.<ref name="SD150900">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|15 September 2000}}</ref> На почетокот на септември, хрватските сили во Госпиќ се состоеле од 427 војници, главно составени од полициските сили со седиште во Госпиќ, Риека и Забок, волонтери од Госпиќ, [[Загреб]] и Сењ, како и од трупите [[Хрватски одбранбени сили|на Хрватските одбранбени сили]],<ref name="HV388">{{Harvnb|Hrvatski Vojnik (a)|March 2012}}</ref> а единствената единица на ЗНГ во Госпиќ била 118 пешадиска бригада, која започнала да се формира околу 58 независен баталјон на ЗНГ на 14 август, но целосно не бил составена сè до по месец октомври, а до средината на септември, бригадата се состоела само од два баталјона: првиот со четири чети, а вториот со три и била командувана од потполковникот Мирко Норац,<ref>{{Harvnb|VSRH|2 June 2004}}</ref> додека началник на хрватската полиција во Госпиќ бил Иван Дасовиќ.<ref name="HV388" /> == Временска линија == [[Податотека:Map_5_-_Croatia_-_Banija-Kordun-Lika_Operations_October_1991_-_January_1992.jpg|десно|мини|349x349пкс|Фронтови во Хрватска во октомври–декември 1991 година; Битката кај Госпиќ се одрази во формирањето на истакнат бек јужно од Госпиќ]] ЈНА и српските паравоени сили го бомбардирале Госпиќ со артилерија стационирана во селото [[Дивосело]] и [[касарната Јасиковац]] на 29 август 1991 година, а интензитетот на овие напади значително се зголемил кон средината на септември, предизвикувајќи значителна штета на Госпиќ. Во еден извештај на САО Краина за нападот било проценето дека повеќе од 50% од објектите во градот биле оштетени.<ref name="HV389">{{Harvnb|Hrvatski Vojnik (b)|March 2012}}</ref> На почетокот на битката, ЈНА и паравоените сили ги потиснале хрватските сили од источен Госпиќ,<ref name="HV388">{{Harvnb|Hrvatski Vojnik (a)|March 2012}}</ref>а веќе на 5 септември, хрватските сили успешно го заробиле генерал-мајорот на ЈНА, Трајче Крстевски, заедно со три оклопни транспортери (TPC) и 32 војници, кога тој се обидел да стигне до касарните на ЈНА кои биле изолирани во центарот на градот, но ги ослободиле следниот ден по успешните преговори за размена на затвореници (воени заробеници). Сепак, хрватските команданти во Госпиќ го одбиле барањето да бидат вратени и TPC, што било спротивно на упатствата на хрватските власти во Загреб. По заробувањето на Крстевски, артилериското бомбардирање на ЈНА се интензивирало со во просек 1.100 артилериски гранати дневно, но и покрај интензивното бомбардирање, втората недела од битката била во ќорсокак, без никакви промени во линиите на контрола.<ref name="SD150900">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|15 September 2000}}</ref> ЗНГ и хрватската полиција планирале да ја прекинат струјата, водата и комуникациите до сите објекти на ЈНА во делот од Хрватска контролиран од владата на 14 септември.<ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Во Госпиќ, оваа акција била поместена за 13 септември, истиот ден кога ЗНГ зазела магацин на ЈНА што им обезбедило на хрватските трупи 14.000 пушки и значителна количина противтенковско оружје,<ref name="SD150900">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|15 September 2000}}</ref> што било повеќе од доволно за хрватските сили да се натпреваруваат со ЈНА во градот.<ref name="Marijan229">{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> [[Касарните на ЈНА во Перушиќ]] и [[касарната Канижа]] во Госпиќ биле заземени следниот ден, а најголемиот дел од гарнизонот на ЈНА во Госпиќ се предал на 18 септември,<ref name="SD150900" /> по тридневни борби за [[касарната Станко Опсеница]], <ref name="SD160201">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|16 February 2001}}</ref> а два дена пред тоа, пешадискиот напад со цел поддршка на гарнизонот на ЈНА бил успешно одбиен од хрватските сили на 16 септември во областа Дивосело,<ref name="SD070500">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|7 May 2000}}</ref> каде што Божовиќ бил убиен.<ref name="SD150900" /> Откако центарот на градот станал релативно безбеден, хрватските сили ја прошириле својата офанзива, освојувајќи ја [[касарната Јасиковац]] и ослободувајќи два хрватски џеба во селата Рибник и Билај до 20 септември.<ref name="SD070500" /> Откако ЈНА конечно се предала, српските сили се повлекле од источните делови на Госпиќ до линија на само 8км пред Медак,<ref name="Marijan229" /> додека хрватските сили го завршиле чистењето во Госпиќ до 22 септември.<ref name="BBII227">{{Harvnb|CIA|2002b}}</ref> == Последици == [[Податотека:Spuren_von_Beschuss_in_Gospić.jpg|мини|Штетите сè уште може да се видат во 2021 година]] Хрватска заробила приближно 300 офицери и војници на ЈНА, кои по нивното заробување биле однесени во Риека,<ref name="SD150900">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|15 September 2000}}</ref>а подоцна биле разменети за хрватски воени заробеници заробени од ЈНА во [[Битката кај Вуковар]] и на други места во Хрватска.<ref name="SD160201">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|16 February 2001}}</ref> Воедно било запленето и големо количество лесно оружје и муниција, како и седум тенкови и дванаесет 120мм минофрлачи.<ref>{{Harvnb|Hrvatski vojnik|October 2010}}</ref> По битката, артилериското бомбардирање на Госпиќ продолжило од позициите околу Дивосело и Лички Читлук, приближно од 5км до 8км јужно од Госпиќ,<ref>{{Harvnb|Glas Istre|1 March 2012}}</ref>а престрелките во Лика продолжиле се до јануари 1992 година, бидејќи секоја страна се обидувала да ги подобри своите позиции на терен, особено околу Госпиќ и Оточац.<ref name="BBII227">{{Harvnb|CIA|2002b}}</ref> На 23 септември, хрватскиот напредок на југ бил запрен од силите на ЈНА и САО Краина, составени од пешадиски баталјон и оклопниот воз Краина Експрес, кои бранеле складиште на ЈНА во Свети Рок.<ref>{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> Веќе на 26 септември ЈНА го обезбедила депото и го освоила Ловинац, а веќе до крајот на месецот, хрватските одбранбени позиции околу Оточац биле доволно зајакнати за да можеле да извршат помали напади, првенствено во близина на селото Дренов Кланац.<ref>{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> Кон крајот на октомври и почетокот на декември, борбите се интензивирале околу Дивосело во близина на Госпиќ, но ниедна територија не се предала.<ref>{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> Интензитетот на артилериското бомбардирање на Госпиќ достигнал врв на 1 ноември 1991 година, кога 3.500 артилериски гранати го погодиле градот.<ref name="SD070500">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|7 May 2000}}</ref> Во декември, Книнскиот корпус на ЈНА му предложил на Генералштабот на ЈНА да напредува од Грачац во обид да ги освои Госпиќ и Оточац, но потпишувањето на Сараевскиот договор и прекинот на огнот од 2 јануари 1992 година во голема мера ги запрел понатамошните борби,<ref>{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> сè до почетокот на операцијата Медачки џеб во септември 1993 година.<ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Континуираната воена конфронтација во регионот била проследена со ескалација на етничкото насилство, што кулминирало со воени злосторства против цивили извршени од српските воени власти во Госпиќ и војската на САО Краина во областа околу Лички Осик во октомври 1991 година. Во Госпиќ, приближно 100 цивили биле одведени од градот и убиени во околните полиња, а дел од одговорните за настанот, подоцна познат како масакрот во Госпиќ, биле гонети од хрватското судство. Ова резултирало со осуда, во 2003 година, на Норац и уште двајца обвинети на 12 години затвор.<ref>{{Harvnb|BBC News|24 March 2003}}</ref> Убиствата во областа Лички Осик, познати и како масакрот во Широка Кула, резултирале со смрт на 40 цивили осомничени за поддршка на Хрватска.<ref>{{Harvnb|Nova TV|13 October 2011}}</ref> Во 2011 година, судот во [[Белград]], Србија, осудил четворица поранешни припадници на милицијата на САО Краина за убиство на четворица Срби и еден Хрват во Широка Кула.<ref>{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|14 March 2011}}</ref> Во 1993 година, хрватските власти ги обвиниле Марсел Дуспер, Томо Чачиќ, Јово Купрешанин, Богдан Одановиќ, Реља Томиќ, Душко Бајиќ, Дане Дракула, Миќо Васиќ, Гоце Конески, Слободан Дотлиќ, Драгољуб Лазаревиќ, Стејлавиќ, Драгољуб Лазаревиќ, Милошевиќ и Милош Богдановиќ, 15 поранешни офицери на ЈНА, поставени во гарнизонот Госпиќ во 1991 година со воени злосторства врз цивилно население. На сите обвинети, освен на Дракула, им се судело во отсуство. Дракула бил ослободен, додека Дуспер, Томиќ и Бајиќ биле осудени на по 20 години затвор, додека останатите обвинети на 15 години. Пресудите биле потврдени од Врховниот суд на Хрватска во 1994 година.{{Sfn|CPNVHR|28 November 2013}} Дотлиќ бил уапсен на 18 октомври 2013 година откако ги посетил своите родители кои живеат во Хрватска, а пред апсењето побарал ново судење,{{Sfn|Blic|22 October 2013}} но по апсењето обвиненијата против него биле променети во вооружен бунт, но подоцна отфрлени по донесувањето на Законот за општа амнестија.{{Sfn|CPNVHR|28 November 2013}} == Наводи == {{Наводи|20em}} ; {{Coord|44.5468|15.3721}} {{DEFAULTSORT:Битка кај Госпиќ}} [[Категорија:Југословенска народна армија]] [[Категорија:Судири во 1991 година]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] eawsw7yeog7g2jxm4qgj265drgvd7yj 0 1391156 5543346 5538880 2026-04-22T11:29:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 7 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543346 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Пристаниште|name=Сплитско пристаниште|image=Port of Split in Croatia (48608601531).jpg|image_size=250px|country=[[Хрватска]]|location=[[Сплит, Хрватска|Сплит]]|pushpin_map=Хрватска|coordinates={{coord|43.505079|N|16.442156|E}}|opened=|operated=Сплитска пристанишна управа<br />Пристаниште д.д. Сплит<br />Фериботско пристаниште Сплит д.д.|owner=|type=|sizewater=|sizeland=|size=|berths=|wharfs=|piers=|employees=|leadershiptitle=Директор на Пристанишната управа|leader=Јошко Беркет Бакота|blankdetailstitle1=Luka d.d. Split chairman|blankdetails1=Драган Занетиќ|blankdetailstitle2=Trajektna Luka Split d.d. chairman|blankdetails2=Тони Медвидовиќ|blankdetailstitle3=|blankdetails3=<!-- Statistics -->|arrivals=23,468 (2019)<ref name="DZS">[https://podaci.dzs.hr/media/jvqj0zui/transport-12-promet-u-morskim-lukama.xlsx "Transport - promet u morskim lukama"], DZS</ref>|cargotonnage={{increase}} 2,040,547&nbsp; тони (2020)<ref name="DZS"/>|containervolume={{increase}} 6,822&nbsp;[[Twenty-foot equivalent unit|TEUs]] (2019)<ref name="DZS"/>|cargovalue=|passengertraffic={{increase}} 5,8 милиони (2024)<ref name="DZS"/><ref>{{Cite web|url=http://portsplit.hr/luka-split/statistike/|title=Statistike|access-date=3 August 2020|archive-date=21 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321222759/https://portsplit.hr/luka-split/statistike/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://slobodnadalmacija.hr/split/splitska-gradska-luka-oborila-rekord-nikad-toliko-putnika-kao-prosle-godine-premasila-je-po-broju-cak-i-famoznu-2019-1363651|title=Slobodna Dalmacija}}</ref>|revenue=|profit=|blankstatstitle1=|blankstats1=|blankstatstitle2=|blankstats2=|blankstatstitle3=|blankstats3=|website=[http://www.portsplit.hr/ www.portsplit.hr]}}'''Сплитското пристаниште''' ({{Langx|hr|Luka Split}}) — [[пристаниште]] во централниот [[Далмација|далматински]] град [[Сплит]], [[Хрватска]]. Пристаништето првично било трговска станица основана од [[Стара Грција|грчки]] доселеници од островот [[Вис (остров)|Вис]], а потоа преземена од Римјаните. Пристаништето напредувало во текот на [[Среден век|средниот век]], но доживеало пад кон крајот на 18-ти и почетокот на 19-ти век, кога Риечкото пристаниште ја презело улогата на главен трговски и бродски центар во регионот. Падот се припишува и на падот на [[Отоманско Царство|Отоманската империја]], која вршела трговија преку Сплитското пристаниште и растечката доминација на [[Австриско Царство|Австриското Царство]]. Од 2017 година, пристаништето е рангирано како најголемо патничко пристаниште во Хрватска, најголемо патничко пристаниште во [[Јадранско Море|Јадранското Море]],<ref>Risposte Turismo: ''[http://www.adriaticseaforum.com/2017/Public/RisposteTurismo_AdriaticSeaTourismReport2017.pdf Adriatic Sea Tourism Report 2017] {{Семарх}}'', p. 24</ref> и 11-то најголемо пристаниште во Медитеранот,<ref>[[List of busiest ports in Europe#Busiest passenger ports]]</ref> со околу 5 милиони патници годишно. До 2010 година, Сплитското пристаниште регистрирало 18.000 пристигнувања на бродови секоја година. Пристаништето е управувано од страна на Сплитската управа на пристаништето (PSA). Кон крајот на 2000-тите, PSA и операторите на пристаништето, Траектна Лука Сплит и Лука дд Сплит, започнале да спроведуваат инвестициски план насочен кон зголемување на обемот на патнички и товарен сообраќај, кој треба да биде завршен до 2015 година, што би му овозможило на пристаништето да опслужи до 7 милиони патници годишно. == Деловно работење == [[Податотека:Jadrolinija_Petar_Hektorović,_Split.jpg|алт=Ferry underway|лево|мини|250x250пкс|Ферибродот ''Петар Хекторовиќ'' поаѓа од Сплитското пристаниште]] Сплитското пристаниште е најголемото патничко пристаниште во Хрватска и трето најголемо патничко морско пристаниште во Медитеранот.<ref name="SD-3-Med-Split">{{Наведени вести|url=http://web1.slobodnadalmacija.hr/Split/tabid/72/articleType/ArticleView/articleId/108223/Default.aspx|title=Premijerka Kosor otvorila produljeni Gat sv. Duje u Splitu|last=Petar Dorić|date=3 July 2010|work=[[Slobodna Dalmacija]]|access-date=3 October 2011|language=Croatian|trans-title=Prime Minister Kosor Opens extended St. Domnius Pier in Split}}</ref> Пристаништето е администрирано од страна на Сплитската управа, а примарните концесионери се Трајектна Лука Сплит и Лука д.д. Сплит, како и 11 секундарни концесионери на кои им се доделени концесии за користење на пристанишните објекти или обезбедување услуги во пристаништето. Примарните концесионери управуваат со Градското пристаниште Сплит и Врањиќ-Солинскиот слив, соодветно, при што секундарните концесионери се активни во Врањиќ-Солинскиот слив на пристаништето и терминалите со седиште во Каштела. Останати концесионери се компаниите Далмацијацемент, ПРОплин, Бродомеркур, Траст, Техноспој, Дујмовача, Житни терминал, ИНА, Профектус, Еко Каштелански Заљев и ОМВ.<ref name="PSA-Concessionaires">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=13&Itemid=35&lang=en|title=Concessionaries for Terminals|date=26 November 2009|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Транзитот на патници и возила го вршат Јадролинија, Шипинг Компани Крило, Крило - Капетан Лука и Сплит Експрес. Сепак, во 2009 година, уделот на Јадролинија во обемот на патнички сообраќај достигнал 85%. Во 2009 година, вкупниот обем на патнички сообраќај достигнал 3.995.846 патници, што претставува пад од 3,3% во споредба со претходната година.<ref name="PSA-Passengers2009">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=106&Itemid=96|title=Brodari 2009|publisher=Split Port Authority|language=Croatian|trans-title=Shipping companies 2009|accessdate=3 October 2011}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Пристаништето опслужува осум островски ферибродски линии и девет дополнителни линии за патнички превоз што ги поврзуваат блиските острови. Постојат такви транспортни врски до островите [[Брач]] и [[Хвар]] &#x2014; кои превезуваат до 2.000 и 1.000 возила дневно за време на туристичките сезони &#x2014; како и до островите [[Вис (остров)|Вис]], [[Ластово]], [[Корчула]], [[Шолта]], Дрвеник Велики, [[Дрвеник Мали|Дрвеник Мали,]] обезбедувајќи редовни транспортни врски за голема област.<ref name="Ferries">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.agencija-zolpp.hr/Brodskelinije/tabid/1267/Default.aspx|title=Plovidbeni red za 2011. godinu|publisher=Coastal Line Maritime Transport Agency|language=Croatian|trans-title=Sailing schedule for year 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902234646/http://www.agencija-zolpp.hr/Brodskelinije/tabid/1267/Default.aspx|archive-date=2 September 2011|accessdate=26 September 2011}}</ref> Во 2009 година, фериботските линии превезувале годишен просечен дневен сообраќај од 1.698 возила. За време на летната шпицна сезона, обемот се зголемил на вкупно 3.812 возила во просек.<ref name="Traffic-Count-2009">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hrvatske-ceste.hr/WEB%20-%20Legislativa/brojenje-prometa/CroDig2009.pdf|title=Traffic counting on the roadways of Croatia in 2009|date=May 2010|publisher=[[Hrvatske ceste]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721100545/http://www.hrvatske-ceste.hr/WEB%20-%20Legislativa/brojenje-prometa/CroDig2009.pdf|archive-date=21 July 2011|accessdate=26 September 2011}}</ref> [[Податотека:Dalmatia_(ship,_1977)_IMO_7516761;_At_the_port_of_Split,_2011-09-23.jpg|десно|мини|МВ Далмација во пристаништето Сплит]] Во 2008 година, пристаништето во Сплит регистрирало вкупно 16.527 пристигнувања на бродови и биле пренесени 2,7 милиони тони товар.<ref name="DZS-LukaSplit">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2009/PDF/21-bind.pdf|title=Statistical Yearbook - year 2008|year=2009|publisher=[[Croatian Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101114063139/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2009/PDF/21-bind.pdf|archive-date=14 November 2010|accessdate=3 October 2011}}</ref> Во 2008 година, Лука дд Сплит, главната компанија за концесионер на товар на Сплитското пристаниште, забележала значителен раст на обемот на претовар. Во првите девет месеци од годината, компанијата обработила 276.000 тони товар, што претставува стапка на раст од 20% постигната од таа компанија. Обемот на товар проектиран за целата година бил проценет на 345.000&nbsp;тони. Растот бил овозможен со инвестициите направени кон крајот на 2007 година, а зголемениот обем на работење донеел профит од приближно 2,4 милиони [[Хрватска куна|куни]] (325.000&nbsp;[[Евро|евра]]) во првите девет месеци од 2008 година.<ref name="Limun-LukaSplit">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.limun.hr/main.aspx?ID=356517|title=Luka Split nastavlja sa rastom prometa|date=17 October 2008|publisher=Limun.hr|language=Croatian|trans-title=Luka Split turnover continues to grow|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402021150/http://www.limun.hr/main.aspx?ID=356517|archive-date=2 April 2012|accessdate=3 October 2011}}</ref> Вкупните пристанишни операции продолжуваат да растат, бидејќи до 2010 година беа регистрирани 18.000 пристигнувања<ref name="SD-3-Med-Split"/> Директор на Сплитската пристанишна управа е Јошко Беркет Бакота.<ref name="MMPI-PortAuthorities">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mppi.hr/default.aspx?id=661|title=Lučke uprave|publisher=[[Ministry of the Sea, Transport and Infrastructure (Croatia)]]|language=Croatian|trans-title=Port Authorities|archive-url=https://web.archive.org/web/20121216061300/http://www.mppi.hr/default.aspx?id=661|archive-date=16 December 2012|accessdate=3 October 2011}}</ref> == Транспортни објекти == [[Податотека:Splitska_riva_2.JPG|алт=Moored fery|десно|мини|250x250пкс|Пристаниште за фериброд во Сплит]] Сплитското пристаниште се наоѓа на брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]] во залив заштитен од полуостровот [[Сплит]] и низа острови. Неговите објекти вклучуваат терминали и други објекти во Сплит, Солин и [[Каштела]], сите лоцирани на приближно 15 километри. Пристаништето е поврзано со меѓународната мрежа на Е-патни правци [[Европски пат Е65|E65]] и E71, кои ги спроведуваат хрватскиот автопат А1 и државниот пат D1.<ref name="Regulation on motorway markings">{{Наведена мрежна страница|url=http://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/305463.html|title=Pravilnik o označavanju autocesta, njihove stacionaže, brojeva izlaza i prometnih čvorišta te naziva izlaza, prometnih čvorišta i odmorišta|date=6 May 2003|publisher=[[Narodne novine]]|language=Croatian|trans-title=Regulation on motorway markings, chainage, interchange/exit/rest area numbers and names|accessdate=24 August 2011}}</ref><ref name="UNECE-384E">{{Наведена мрежна страница|url=http://live.unece.org/fileadmin/DAM/trans/conventn/ECE-TRANS-SC1-384e.pdf|title=European Agreement on Main International Traffic Arteries|date=28 March 2008|publisher=[[United Nations Economic Commission for Europe]]|accessdate=24 August 2011}}</ref> Пристаништето е поврзано и со Загреб со неелектрифицирана еднокосечна железница, која поминува низ Книн и Карловац.<ref name="PSA-History">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?Itemid=30&id=13&option=com_content&sectionid=4&task=category|title=Port History|publisher=Split Port Authority|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321222719/https://portsplit.hr/?Itemid=30&id=13&option=com_content&sectionid=4&task=category|archive-date=21 March 2021|accessdate=3 October 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mppi.hr/default.aspx?id=7115|title=Strateški plan Ministarstva mora, prometa in infrastrukture za razdoblje 2011.-2013.|date=6 August 2010|publisher=[[Ministry of the Sea, Transport and Infrastructure (Croatia)]]|language=Croatian|trans-title=Strategic plan of the Ministry of the Sea, Transport and Infrastructure for 2011-2013 period|accessdate=12 December 2011}}</ref> Пристаништето се состои од неколку терминали: * Сплитското пристаниште - кое опслужува јахти, [[Рибарски брод|рибарски бродови]], патнички бродови, пловила за безбедност на навигација, [[Едреник|едрилици]], [[Реморкер|реморкери]], [[Хидроавион|хидроплани]] и фериботи; содржи патнички терминал и железничка врска, 28 сидришта и сместува бродови долги до 250 метри со длабочина на водата до 7.9 метри<ref name="PSA-CPS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=14&Itemid=40&lang=en|title=The City Port of Split|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Патнички терминал Ресник-Дивуље - дизајниран да го олесни префрлањето на патниците од бродот до аеродромот Сплит, кој се наоѓа на само 950 метри оддалеченост. Терминалот се состои од едно легло кое може да смести пловила долги до 40 метри со длабочина на водата до 4.5 метри.<ref name="PSA-TFPTResnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=19&Itemid=45|title=Terminal for Passenger Traffic RESNIK-DIVULJE|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Врањиќ-Солински басен - се користи како терминал за контејнерски товар, кој се состои од 5 сидришта, рампа за пристанување/исклучување, 8 складишта, вклучувајќи ладилник и отворен простор за складирање; терминалот прима бродови долги до 198 метри со длабочина на водата до 10.2 метри. Објектот се наоѓа во областа Врањиќ северно од градот Сплит, поврзан со железница и сопствен терминал за камиони.<ref name="LS-Vranjic">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lukasplit.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=175&Itemid=44&lang=en|title=Berths|publisher=Luka d.d. Split|accessdate=3 October 2011}}</ref> Терминалот се состои од Слободна зона, која овозможува даночни олеснувања за претовар на товар и преработка на стоки.<ref name="LS-FreeZone">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lukasplit.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=179&Itemid=110&lang=en|title=Free Zone|publisher=Luka d.d. Split|accessdate=3 October 2011}}</ref> Терминалот опфаќа површина 19.8 хектари.<ref name="LS-Basic">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lukasplit.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=182&Itemid=33&lang=en|title=Basic information|publisher=Luka d.d. Split|accessdate=3 October 2011}}</ref> * Басен Каштела А - резервиран за прикотвување на бродови според упатствата на пристанишната управа.<ref name="PSA-KaštelaA">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=42|title=Kastela Basin - Basin A|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Басен Каштела Б - товарен терминал што го користат секундарните концесионери (освен Лука д.д. Сплит), генерално за сопствени транспортни потреби, сместувајќи бродови со длабочина до 8.2 метри.<ref name="PSA-KaštelaB">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=17&Itemid=43|title=Kastela Basin - Basin B|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Басен Каштела C - место за прицврстување на запуштени бродови, контрола на штетници, рибарски бродови итн.; терминалот прима бродови со длабочина на вода до 11.6 метри.<ref name="PSA-KaštelaC">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=44|title=Kastela Basin - Basin C|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Авиокомпании и дестинации == Од 13 август 2016 година, моментално нема закажани летови бидејќи единствената авиокомпанија тука, „Јуропиан Коустл ерлајнс“, ги прекинала операциите. == Историја == [[Податотека:Port_of_Split_from_the_USS_George_H.W._Bush.jpg|алт=View of coast and port from a ship at anchor|десно|мини|250x250пкс|Сплитското пристаниште гледано од палубата на бродот „УСС ''Џорџ Х.В. Буш“'']] Првата трговска станица на местото на пристаништето Сплит бил Аспалатас, основана од грчки доселеници од островот [[Вис (остров)|Вис]] во 4 век п.н.е. Позицијата на трговската станица била избрана поради нејзината локација во природно пристаниште и близината до бројни острови во Јадранското Море и обемна заднина населена со [[Илирија|Илири]], особено во [[Салона]]. Областа последователно станала дел од [[Римско Царство|Римското Царство]],<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bdKLyie1M50C|title=The Decline and Fall of the Roman Empire|last=Edward Gibbon|last2=John Bagnell Bury|last3=Daniel J. Boorstin|publisher=[[Modern Library]]|year=1995|isbn=978-0-679-60148-7|location=New York|page=335|author-link=Edward Gibbon|author-link2=John Bagnell Bury|author-link3=Daniel J. Boorstin|access-date=27 October 2011}}</ref> а по [[Распад на Римското Царство|распадот на Римското Царство]], брегот бил ставен под власт на [[Византија|Византиското Царство]], сè додека областа не била превземена од [[Кралство Хрватска (925–1102)|Кралството Хрватска]] на почетокот на 10 век.<ref name="Posavec">{{Наведено списание|last=Vladimir Posavec|date=March 1998|title=Povijesni zemljovidi i granice Hrvatske u Tomislavovo doba|trans-title=Historical maps and borders of Croatia in age of Tomislav|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=62779|journal=Radovi Zavoda Za Hrvatsku Povijest|language=Croatian|volume=30|issue=1|pages=281–290|issn=0353-295X|access-date=16 October 2011}}</ref> Во 1102 година, Хрватска и [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]] биле обединети во [[Кралство Хрватска и Далмација|личен сојуз]].<ref name="HR-HU-Heka">{{Наведено списание|last=Ladislav Heka|date=October 2008|title=Hrvatsko-ugarski odnosi od sredinjega vijeka do nagodbe iz 1868. s posebnim osvrtom na pitanja Slavonije|trans-title=Croatian-Hungarian relations from the Middle Ages to the Compromise of 1868, with a special survey of the Slavonian issue|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=68144|journal=Scrinia Slavonica|language=Croatian|publisher=Hrvatski institut za povijest – Podružnica za povijest Slavonije, Srijema i Baranje|volume=8|issue=1|pages=152–173|issn=1332-4853|access-date=16 October 2011}}</ref> До 12 век, Сплит развил трговски патишта со својата заднина и поморска трговија низ Јадранското Море и [[Средоземно Море|Медитеранот]].<ref name="PSA-History"/> [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] добила целосна контрола врз [[Далмација]] и градот Сплит до 1428 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C|title=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture|last=Richard C. Frucht|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=978-1-57607-800-6|pages=422–423|access-date=21 December 2011}}</ref> Во 16 век, Сплит бил централен поморски трговски центар на [[Балкански Полуостров|Балканот]], каде што стоките се транспортирале од [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]], [[Индија]] и [[Иран|Персија]] до Венецијанската Република и обратно. По падот на Венеција, Сплит накратко бил управуван од [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката монархија]] и [[Австриско Царство|Австриското царство]] помеѓу 1797 и 1806 година, и од [[Прво Француско Царство|Првото француско царство]] до 1813 година кога била обновена австриската власт.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ZTC3IWC_py8C|title=The Congress of Vienna: A Study in Allied Unity: 1812–1822|last=Harold Nicolson|publisher=[[Grove Press]]|year=2000|isbn=978-0-8021-3744-9|page=180|author-link=Harold Nicolson|access-date=17 October 2011}}</ref> Во тој период, трговските патишта се префрлиле во други јадрански пристаништа, особено пристаништето Риека, предизвикувајќи пад на економијата на градот.<ref name="PSA-History" /> Во втората половина на 19 век, економијата на градот Сплит и неговата околина почнала да се опоравува и Сплит наскоро станал центар на централна Далмација, поврзувајќи ја внатрешноста и соседните острови. Ова го поттикнало развојот на градското пристаниште и неговите транспортни врски, вклучително и изградбата на нов бранобран и железничката пруга Сплит-[[Книн]]. Во 1925 година, железницата била поврзана со железничката пруга [[Риека]]-[[Загреб]] преку Госпиќ, овозможувајќи развој на модерно пристаниште. Од 1957 година,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Split/tabid/72/articleType/ArticleView/articleId/93752/Default.aspx|title=Od Rodrige do Žuvića|last=Sandi Vidulić|date=2 March 2010|work=[[Slobodna Dalmacija]]|access-date=12 December 2011|language=Croatian|trans-title=From Rodriga to Žuvić}}</ref> товарните терминали на пристаништето Сплит биле преместени од центарот на градот во индустриските зони во областите Солин и [[Каштела]], додека патничкиот сообраќај сè уште го користи централно позиционираното пристаниште.<ref name="PSA-History"/> === Идно проширување === Од 2011 година, предвидено е објектите на Сплитското пристаниште да се модернизираат за да се специјализираат за домашен и меѓународен патнички сообраќај. Следствено, планирано е продолжување на пристаништето „Свети Никола“ и додавање на летни сезонски места за пристаништа до 2015 година. Планирано е проширување на патничкиот терминал Ресник-Дивуље во рамките на втората фаза на изградба, што подразбира уште две места за пристаништа до крајот на 2014 година. Проширувањата на двата патнички терминали имаат за цел да постигнат капацитет за превоз на патници од 7 милиони патници годишно. Две нови пристаништа со капацитет за закотвување на крстосувачки бродови со должина од 300 метри, кои се очекува да чинат 100&nbsp;милиони куни (13,3&nbsp;милиони евра) за изградба.<ref name="Vjesnik-Cruise-ship">{{Наведени вести|url=http://www.vjesnik.hr/Article.aspx?ID=DD03E0BB-7166-4A97-B470-B447CDA07D3E|title=Splitska luka za 100 milijuna kuna gradi dva veza za ploveće hotele|last=Dobrila Stella|date=7 February 2011|work=[[Vjesnik]]|access-date=4 October 2011|archive-url=https://archive.today/20120614104900/http://www.vjesnik.hr/Article.aspx?ID=DD03E0BB-7166-4A97-B470-B447CDA07D3E|archive-date=14 June 2012|language=Croatian|trans-title=The Port of Split to Build two Berths for Floating Hotels}}</ref><ref name="MMPI-Ports">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mppi.hr/default.aspx?id=480|title=Luke|publisher=Ministry of the Sea, Transport and Infrastructure (Croatia)|language=Croatian|trans-title=Ports|accessdate=3 October 2011}}</ref> Се очекува и модернизирање на контејнерскиот терминал во Врањиќ-Солинскиот басен, а планирано е и надградба на неговата инфраструктура. Планирано е и други сегменти од пристаништето да претрпат мали реновации.<ref name="Vjesnik-Upgrades">{{Наведени вести|url=http://www.vjesnik.com/Article.aspx?ID=888FF967-4096-4291-B726-4B862892063A|title=Hrvatske luke postaju vodeće u ovom dijelu Europe|last=Jadranka Klisović|date=3 October 2011|work=[[Vjesnik]]|access-date=3 October 2011|archive-url=https://archive.today/20120614105028/http://www.vjesnik.com/Article.aspx?ID=888FF967-4096-4291-B726-4B862892063A|archive-date=14 June 2012|language=Croatian|trans-title=Croatian Ports to Become Leading in this Part of Europe}}</ref> == Наводи == {{Наводи|2}} == Надворешни врски == * [http://portsplit.hr/luka-split/lucka-podrucja Официјална страница на пристаништето Сплит] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210321222801/https://portsplit.hr/luka-split/lucka-podrucja/|date=21 March 2021}} (хрватски) * [[Национална океанска и атмосферска управа|NOAA]] мапи :* Пристапи кон Сплит [https://web.archive.org/web/20111016233539/http://www.charts.noaa.gov/NGAViewer/54201.shtml #54201] :* [http://www.hak.hr/info/kamere/#TP Веб-камери на] Сплитското патничко пристаниште (пристаниште за фериботи) [[Категорија:Сплит]] t1lrdyjznb1wds3qkup6zvvh0t8rnpo 0 1391375 5543164 5538502 2026-04-21T22:54:25Z Dandarmkd 31127 5543164 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Честевски чинар | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Честево]] | nearest_city = [[Валандово]] | coordinates = {{coord|41|29|32.64|N|22|57|24.95|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] | authorized = | created = | designated = {{start date|5 мај 2023}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="41.4924" longitude="22.95693" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 22.95693, 41.4924 ] } } ] } </mapframe> }} '''Честевски чинар''' — [[платан]] во селото [[Честево]] прогласен за [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] под името „Платаново стебло – Платан, с. Честево, Општина Валандово“. Со природната реткост управува [[Општина Валандово]], а во име на општината, градоначалникот на [[Општина Валандово]].<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title= Р Е Ш Е Н И Е ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА ПЛАТАНОВО СТЕБЛО– ПЛАТАН ВО С. ЧЕСТЕВО, ОПШТИНА ВАЛАНДОВО ЗА ПРИРОДНА РЕТКОСТ |url=https://slvesnik.com.mk/Issues/9b3791e5c49546f0ac5661a5c9ac6158.pdf| date=5 мај 2023 | work= | publisher=[[Службен весник на Македонија]] | accessdate=13 април 2026}}</ref>. ==Местоположба== Чесневскиот чинар се наоѓа во селото [[Честево]], во зона на активно земјотделско земјиште. Во непосредна близина на чинарот се наоѓаат [[лозје|лозја]] и [[овоштарник|овоштарници]].<ref name=CC>{{нмс | last= | first= | author= | title= Елаборат за ревалоризација на Платановo стеблo (Platanus orientalis L.) во село Честево, општина Валандово| url= https://portal.mdt.gov.mk/post-body-files/sektor-za-priroda-file-8NKA.pdf| date=2021 | work= | publisher=[[Министерство за животна средина и просторно планирање]] | accessdate=13 април 2026}}</ref> ==Опис== [[Крошна]]та на платанот е силно разгранета скоро од основата на деблото. Самото дрво е високо 18,0 м, деблото е високо 1,8 м, а висината на крошната е 16,2 м. Обликот на крошната е полутопчест. Обемот на крошната е 95,7 м, а ширината мерена кон: <ref name=CC/> * Север 13,6 м * Исток 15 м * Југ 14,3 м * Запад 15,4 м Во основа кореновиот врат на деблото има обем од 9,0 м, пречник на кореновиот врат 2,86 м, обемот на градна височина е 8 м, пречник на градна височина 1,27 м. Кората по деблото е многуаглоно испукана со ситни сивокафеави точки. Гранките се сивопепелави, скоро мазни, со слабо лушпесто испукана кора.<ref name=CC/> ==Проценка на староста== Официјални податоци за староста на овој чинар не постојат. За утврдување на староста (возраста) на чинарот, при изработката на „Елаборатот за ревалоризација на Платаново стебло (Platanus orientalis L.) во Центар Валандово, Општина Валандово“, во 2021 година, се користела методата на вадење извртоци од стеблото со Преслеров [[сврдел (алатка)|сврдел]] и броење на [[год]]овите. Извртокот бил долг 5,7 см и на него биле изборојани 56 гододи, па староста на чинарот била проценета на приближно 710 години.<ref name= CC /> ==Состојба на чинарот== Нема оштетувања по деблотo, има една дебела гранка која при основата е сува и искршена, исечена за вадење на мед. Во основата на деблото има појава на две карпофори (габи) како резултат на деструкција на мртва кора по деблото. Забележена е појава на ларви и [[инсект]]и само по оштетените делови од стеблото. Нема други позначајни оштетувања од абиотски и биотски фактори.<ref name= CC /> ==Наводи== {{Наводи}} [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Чинари]] [[Категорија:Честево]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 14 век во Македонија]] epygiuwpwpg666g71vzvvdqebzi9wmp 0 1391490 5543232 5538850 2026-04-22T04:18:09Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543232 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Советска инвазија на Грузија|partof=[[Руска граѓанска војна]]|image=[[Податотека:Red Army in Tiflis Feb 25 1921.jpg|350px|мини]]|caption=Црвената армија во Тбилиси, 25 февруари 1921 година|date=12 февруари – 17 март 1921<br />({{Age in years, months, weeks and days |1921|02|12|1921|03|18}})|place=[[Грузија]]|result=Советска победа|combatant1={{flag|Country data РСФСР|name=Soviet Russia|1918}}<br/>{{flagicon image|Armenian SSR Flag (1921 - 1922).png}} [[Ерменска Советска Социјалистичка Република|Ерменска ССР]]<br/>{{flag|Country data Азербејџанска ССР|name=Soviet Azerbaijan|1920}}<hr>'''Co-belligerent:'''<br>{{flagdeco|Ottoman Empire|1823}} [[Влада на Големото национално собрание|Влада на Анкара]]|combatant2={{flagicon|Democratic Republic of Georgia}} [[Демократска Република Грузија|Грузија]]|commander1={{flagicon|Russian SFSR|1918}} [[Јосиф Сталин]]<br/>{{flagicon|Russian SFSR|1918}} [[Михаил Великанов]]<br/>{{flagicon|Russian SFSR|1918}} [[Анатолиј Гекер]]<br/>{{nowrap|{{flagicon|Russian SFSR|1918}} [[Серџо Орџоникиѕе ]]}}<br/>{{flagicon|Russian SFSR|1918}} [[Филип Махараѕе]]<hr>{{nowrap|{{flagdeco|Ottoman Empire|1823}} [[Ќазим Карабекир]]}}|commander2={{nowrap|{{flagicon|Democratic Republic of Georgia}} [[Пармен Чичинаѕе]]}}<br/>{{flagicon|Democratic Republic of Georgia}} [[Георгиј Квинитаѕе]]<br/>{{flagicon|Democratic Republic of Georgia}} [[Георгиј Мазнијашвили]]<br/>{{flagicon|Democratic Republic of Georgia}} [[Валико Џугели]]|units1=[[Црвена армија]] * [[11-та армија (РСФСР)|11-та армија]] * [[9-та армија (РСФСР)|9-та армија]] * 98-ма независна стрелачка бригада * Советска ерменска коњичка бригада * Црвена Бакушка бригада * [[Осети|Осетски]] бунтовнички сили{ <hr> [[Турски копнени сили|Армија на Големото национално собрание]] * [[XV корпус (Отоманско Царство)|XV корпус]]|units2=[[Редовна армија на Грузиската Демократска Република | Редовна армија]]<ref>{{Cite web |title=რეგულარული არმია საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში|url=https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/რეგულარული_არმია_საქართველოს_დემოკრატიულ_რესპუბლიკაში|access-date=12 May 2025 |website=The National Library of Georgia}}</ref> * 1-ва стрелачка дивизија * 2-ра стрелачка дивизија * Независна планинска артилериска дивизија * 1-ви Сухумски граничен полк * 2-ри граничен полк * [[Народна гарда на Грузија]]|strength1=40.000 пешадија<br/>4.300 коњаници<br/>196 артилериски парчиња<br/>1.065 митралези<br/>50 борбени авиони<br/>7 оклопни возови<br/>4 тенкови<<br/>24+ оклопни возила<ref>{{cite web|url=http://www.conflicts.rem33.com/images/Georgia/Soviet_Georgian_War21_E1.html|title=iveria|access-date=1 November 2014}}</ref><hr>20,000|strength2=11.000 пешадијци<br/>400 коњанички пешадијци<br/>стотици од [[Народната гарда на Грузија]]<br/>46 артилериски парчиња<br/>неколку стотици митралези<br/>56 борбени авиони<br/><small>(вклучувајќи 25 [[Ansaldo SVA|Ansaldo SVA-10s]] и еден [[Sopwith Camel]].)</small><br/>4 оклопни возови<br/>неколку оклопни возила<ref>{{cite web|url=http://www.conflicts.rem33.com/images/Georgia/Soviet_Georgian_War21_E1.html#_ftnref5|title=iveria|access-date=1 November 2014}}</ref>|casualties1=Совети: 5.500 убиени<br/>2.500 заробени<br/>Непознат број на ранети <ref name="gulag.ipvnews.org">According to a Russian statistician and Soviet-era [[dissident]], Professor I.A. Kurganov, the 1921-2 military operations against Georgia took lives of about 20,000 people. {{cite web |url=http://www.gulag.ipvnews.org/contacts.php |title=ГУЛАГ - с фотокамерой по лагерям. Пожертвования. |access-date=2006-11-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061105202445/http://www.gulag.ipvnews.org/contacts.php |archive-date=2006-11-05 }}</ref><hr>Турци: 30 убиени<br/>26 повредени<br/>46 исчезнати<ref>Ayfer Özçelik: ''Ali Fuat Cebesoy: 1882-10 Ocak 1968'', publisher Akçağ, 1993, [https://books.google.com/books?ei=eMTMUJfDIoPatAa7wYHADw&sqi=2&hl=de&id=ylRpAAAAMAAJ&dq=Ali+Fuat+Cebesoy%3A+1882-10+Ocak+1968&q=%22Bu+arada+Batum%27da+T%C3%BCrk+Ordusu+4+subay%2C+22+er+%C5%9Fehit%2C+26+yaral%C4%B1+ve+46+kay%C4%B1p+vermi%C5%9Ftir.%22 page 206]. {{in lang|tr}}</ref>|casualties2=3,200 убиени или заробени<br/>непознат број на повредени<br/>3,800–5,000 мртви цивили<ref name="gulag.ipvnews.org" />|campaignbox=|territory=Основање на [[Грузиска Советска Социјалистичка Република]], [[Артвин (покраина)|Артвин]] и [[Ардахан (покраина)|Ардахан]] отстапени на [[Турција]], [[Лори (покраина)|Лори]] отстапени на [[Ерменска Советска Социјалистичка Република]]}}{{Историја на Грузија}} '''Советска инвазија на Грузија''' ([[12 февруари]] - [[17 март]] [[1921]] година), позната и како '''Грузиско-советска војна''' или '''инвазија на Црвената армија на Грузија''' — воена кампања на [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Руската советска]] [[Црвена армија]] насочена кон соборување на [[Социјалдемократска партија на Грузија|социјалдемократската]] (меншевичка) влада на [[Демократска Република Грузија]] (ДРГ) и воспоставување [[Болшевици|болшевички]] режим ([[Комунистичка партија на Грузија]]) во земјата. Судирот бил резултат на експанзионистичката политика на болшевиците, кои имале за цел да контролираат што е можно повеќе од земјите што биле дел од поранешното [[Руска Империја|Руско Царство]] до турбулентните настани од [[Прва светска војна|Првата светска војна]], како и револуционерните напори на претежно грузиските болшевици со руско потекло, кои немале доволна поддршка во нивната родна земја за да ја преземат власта без надворешна интервенција. <ref>{{Harvnb|Suny|1994}}</ref> <ref name="Hrono">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hrono.ru/sobyt/1921gruz.html|title=Советско-грузинская война 1921 г. (Soviet-Georgian war of 1921)|work=Хронос ("Hronos")|language=ru|accessdate=2006-11-02}}</ref> Независноста на Грузија била признаена од Советска Русија со [[Московски договор (1920)|Московскиот договор]], потпишан на 7 мај 1920 година, а последователната инвазија на земјата не било универзално договорена во [[Москва]]. Таа во голема мера била испланирана од двајца влијателни советски функционери родени во Грузија, [[Јосиф Сталин]] и [[Серго Орџоникиѕе]], кои на 14 февруари 1921 година добиле согласност од рускиот лидер [[Владимир Илич Ленин|Владимир Ленин]] да напредуваат во Грузија, под изговор дека го поддржуваат наводниот „бунт на селаните и работниците“ во земјата. Руските сили го зазеле грузискиот главен град [[Тбилиси]] (тогаш познат како ''Тифлис'' за повеќето негрузиски говорници) по жестоки борби и ја прогласиле [[Грузиска Советска Социјалистичка Република|Грузиската Советска Социјалистичка Република]] на 25 февруари 1921 година. Остатокот од земјата бил освоен во рок од три недели, но дури во септември 1924 година советската власт била цврсто воспоставена. Речиси истовремената окупација на голем дел од југозападна Грузија од страна на [[Влада на Големото национално собрание|Турција]] (февруари-март 1921 година) се заканувала да се развие во криза меѓу Москва и [[Анкара]] и довела до значителни територијални отстапки од страна на Советите кон турската национална влада во [[Карски договор|Карскиот договор]]. == Позадина == По [[Февруарска револуција|Февруарската револуција]] што започнала во Русија во 1917 година, Грузија ефикасно станала независна. <ref>{{Harvnb|Suny|1994}}</ref> Во април 1918 година, таа се придружила на Ерменија и Азербејџан за да ја формира [[Закавкаска Демократска Федеративна Република|Закавкаската демократска федеративна република]], но се повлекла по еден месец и прогласила независност како [[Демократска Република Грузија]] на 26 мај, по што следниот ден прогласиле и [[Прва Ерменска Република|Ерменија]] и [[Азербејџанска Демократска Република|Азербејџан]]. <ref>{{Harvnb|Suny|1994}}</ref> <ref>{{Harvnb|Carr|1950}}</ref> Грузија се вклучила во мали воени судири со соседните држави додека се обидувала да ги воспостави своите граници, иако успеала да ја одржи независноста и де факто меѓународното признавање во текот на [[Руска граѓанска војна|Руската граѓанска војна]], вклучително и признавањето од [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Советска Русија]] во [[Московски договор (1920)|Московскиот договор]]. <ref>{{Harvnb|Gachechiladze|2012}}</ref> И покрај релативно широката јавна поддршка и некои успешни реформи, социјалдемократското раководство на Грузија не успеало да создаде стабилна економија или да изгради силна, дисциплинирана армија способна да се спротивстави на инвазијата. <ref>{{Harvnb|Suny|1994}}</ref> Иако имало значителен број висококвалификувани офицери кои служеле во царската руска војска, армијата како целина била недоволно нахранета и слабо опремена. Паралелна воена структура регрутирана од членови на Меншевичката партија, Народната гарда на Грузија, била подобро мотивирана и дисциплинирана, но како лесно вооружена, високо политизирана организација доминирана од партиски функционери, имала мала корисност како борбена сила. == Позадина == Од почетокот на 1920 година, локалните [[болшевици]] активно поттикнувале политички немири во Грузија, искористувајќи ги аграрните нарушувања во руралните области, а исто така и меѓуетничките тензии во земјата. Оперативниот центар на советските воено-политички сили на [[Кавказ]] бил ''Кавбиуро'' (или Кавкаска канцеларија) припоена кон Централниот комитет на Руската комунистичка партија. Основано во февруари 1920 година, ова тело го претседавал грузискиот болшевик [[Серго Орџоникиѕе]], а [[Сергеј Киров]] бил негов потпретседател. Советизацијата на Кавказ им се чинела на болшевичките лидери како задача што ќе биде полесна за постигнување додека [[Сојузници во Првата светска војна|сојузничките сили]] биле преокупирани со [[Турска војна за независност|Турската војна за независност]]; понатаму, турската национална влада на [[Мустафа Кемал Ататурк|Мустафа Кемал Ататурк,]] со седиште во [[Анкара]], ја изразила својата целосна посветеност на тесна соработка со Москва, ветувајќи дека ќе ги принуди „Грузија... и Азербејџан... да стапат во сојуз со Советска Русија... и... да преземат воени операции против експанзионистичката Ерменија“. Советското раководство успешно ја искористила оваа ситуација и ја испрати својата армија да го окупира [[Баку]], главниот град на [[Азербејџанска Демократска Република|Азербејџанската Демократска Република]]. По воспоставувањето на советската власт во [[Баку]] во април 1920 година, Орџоникиѕе, веројатно дејствувајќи по сопствена иницијатива, започнал со напредување кон Грузија во поддршка на планираниот болшевички [[Државен удар во Грузија (1920)|државен удар]] во Тбилиси. Кога државниот удар не успеал, грузиската влада успеала да ги концентрира сите свои сили на успешно блокирање на советското напредување преку грузиско-азербејџанската граница. Соочувајќи се со [[Полско-советска војна|тешка војна]] со [[Втора Полска Република|Полска]], советскиот лидер [[Владимир Илич Ленин|Владимир Ленин]] наредил почеток на преговори со Грузија. Во Московскиот договор потпишан на 7 мај 1920 година, Советска Русија ја признала независноста на Грузија и склучила пакт за ненапаѓање. Договорот ги воспоставил постојните граници меѓу двете нации ''[[де јуре]]'', а исто така ја обврзал Грузија да ги предаде сите елементи од трети страни што [[Москва]] ги сметала за непријателски. Во таен додаток, Грузија ветила дека ќе ја легализира локалната болшевичка партија. [[Податотека:Headquarter_of_Civil_Guard_1549.jpg|лево|мини|Грузиски офицери во седиштето на Народната гарда во Тбилиси]] И покрај мировниот договор, евентуалното соборување на владата на Грузија, соствена главно од меншевиците, и понатаму останало во план. <ref>"Russian Civil War" in [[Енциклопедија Британика|Encyclopædia Britannica]] (2006) Retrieved 27 October 2006, from Encyclopædia Britannica Online: {{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/eb/article-9064482|title=Russian Civil War -- Encyclopędia Britannica|archive-url=https://web.archive.org/web/20060526225630/http://www.britannica.com/eb/article-9064482|archive-date=2006-05-26|accessdate=2006-11-03}}</ref> Со своите добро воспоставени дипломатски врски со неколку [[Европа|европски]] нации и контролата врз стратешките ревозни патишта од [[Црното Море]] до [[Каспиското Море]], Грузија од страна на советското раководство се сметала за „напреден пункт на [[Сојузници во Првата светска војна|Антантата]]. Сталин ја нарекувал својата татковина „засолниште на западните сили“. Грузиската независност се сметала за пропагандна победа за протераните руски меншевици во Европа; болшевиците не можеле долго да толерираат одржлива меншевичка држава на сопствениот праг. Прекинот на операциите на [[Црвената армија]] против Полска, поразот на белата армија на чело со [[Пјотр Врангел|Врангел]] и падот на [[Прва Република Ерменија|Првата Република Ерменија]] обезбедиле поволна ситуација за потиснување на последната независна нација на [[Кавказ]] што се спротивставила на советската контрола. До тогаш, [[Обединето Кралство|британскиот]] експедициски корпус целосно го евакуирал Кавказ, а Западот не сакал да интервенира во поддршка на Грузија. [[Податотека:Democratic_Republic_of_Georgia_(en).svg|десно|мини|300x300пкс|Карта на границите на територијата, која била предложена од грузиската делегација на [[Париска мировна конференција (1919)|Париската мировна конференција]] од 1919 година за вклучување во [[Демократска Република Грузија]], како и териториите кои по 1921 година се дел од соседните држави.]] Советската воена интервенција не била универзално договорена во [[Москва]], а имало значително несогласување меѓу болшевичките лидери за тоа како да се справи со нивниот јужен сосед. Народниот комесар за прашања на националностите, [[Јосиф Сталин]], кој до крајот на Граѓанската војна добил извонредна бирократска моќ, зазел особено тврд став кон својата родна Грузија. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=I9LX_SISEpkC&pg=PA22|title=Stalin and Stalinism|last=Wood|first=Alan|date=1990|publisher=Routledge|isbn=0-415-03721-2|location=London|page=22}}</ref> Тој силно ја поддржувал воената превратност на грузиската влада и постојано го повикувал [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] да даде согласност за напредување во Грузија. Советското раководство воспоставило право на наследување, но предноста на каузата на социјализмот над националното самоопределување значело дека тоа е флексибилна политика и предмет на дебата. <ref>{{Наведена книга|title=The National Question in Marxist-Leninist Theory and Strategy|last=Connor|first=Walker|date=1984|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-07655-3|location=Princeton, New Jersey|page=46}}</ref> Народниот воен комесар, [[Лав Троцки|Лев Троцки]], силно не се согласувал со она што го опишал како „прерана интервенција“, објаснувајќи дека населението треба да може да ја спроведе револуцијата. Во согласност со неговата национална политика за правото на народите на [[самоопределување]], Ленин првично ја отфрлил употребата на сила, повикувајќи на екстремна претпазливост за да се осигури дека руската поддршка ќе помогне, но не и ќе доминира во грузиската револуција; <ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=2006-11-02}}</ref> сепак, како што победата во Граѓанската војна се приближувала сè повеќе, постапките на Москва станувале помалку воздржани. За голем број на болшевици, самоопределувањето сè повеќе се сметало за „дипломатска игра која мора да се игра во одредени случаи“. Според Москва, односите со Грузија се влошиле поради наводни прекршувања на мировниот договор, повторното апсење од страна на Грузија на грузиските болшевици, попречувањето на преминот на конвои кон Ерменија и сомнежот дека Грузија им помагала на вооружените бунтовници во [[Северен Кавказ]]. <ref name="Smith 1998">{{Harvnb|Smith|1998}}</ref> == Инвазија на Црвената армија == Тактиките што ги употребувале Советите за да ја преземат контролата врз Грузија биле слични на оние што ги применија во Азербејџан и Ерменија во 1920 година, т.е. да ја испратат [[Црвената армија]], а воедно да ги охрабрат локалните болшевици да организираат немири; сепак, оваа политика била потешко да се спроведе во Грузија, каде што болшевиците не уживале поголема поддршка од народот и останале изолирана политичка сила. Во ноќта помеѓу 11 и 12 февруари 1921 година, по иницијатива на Орџоникиѕе, болшевиците започнале со напад кон локалните грузиски воени позиции во претежно етнички [[Ерменци|ерменскиот]] округ [[Лори (покраина)|Лори]] и блиското село Шулавери, во близина на ерменската и азербејџанската граница. Грузија ја презела „неутралната зона“ Лори во спорната ерменско-грузиска погранична област под изговор дека го брани регионот и приодите кон [[Тбилиси|Тифлис]] во октомври 1920 година, за време на [[ерменскиот геноцид]], кој го извршила Турција. Ерменската влада протестирала, но не можела да се спротивстави. <ref>{{Harvnb|Hovannisian|1996}}</ref> Кратко по болшевичкиот бунт, единиците на Црвената армија со седиште во Ерменија брзо им дале помош на востаниците, иако без формално одобрение од Москва. Кога грузиската влада протестирала кај советскиот пратеник во Тбилиси, [[Арон Шејнман]], поради инцидентите, тој негирал било каква вмешаност и изјавил дека немирите морало да бидат спонтан бунт на ерменските комунисти. <ref name="Lang">{{Harvnb|Lang|1962}}</ref> Во меѓувреме, болшевиците веќе формирале Грузиски револуционерен комитет (Грузиски ''ревком'') во Шулавери, тело кое наскоро ги добило функциите на соперничка влада. Под претседателство на грузискиот болшевик [[Филип Махараѕе]], Ревкомот формално побарало помош од Москва. Немири избувнале и во градот [[Душети]] и меѓу [[Осети|Осетите]] во североисточна Грузија, кои биле негодувани поради одбивањето на грузиската влада да им даде автономија. Грузиските сили успеале да ги совладаат немирите во некои области, но подготовките за советска интервенција веќе биле започнати. Кога грузиската армија се преселила во Лори за да го задуши бунтот, Ленин конечно се согласил на повторените барања на Сталин и Орџоникиѕе да ѝ дозволи на Црвената армија да ја нападне Грузија, под изговор дека помага во востанието. Конечната одлука била донесена на состанокот на Централниот комитет на Комунистичката партија на 14 февруари:<blockquote>Централниот комитет е склонен да ѝ дозволи на 11-та армија активно да го поддржи востанието во Грузија и да го окупира Тифлис, под услов да се почитуваат меѓународните норми и под услов сите членови на Воениот револуционерен совет на Единаесеттата армија, по темелен преглед на сите информации, да гарантираат успех. Предупредуваме дека мора да останеме без леб поради недостаток на превоз и дека затоа нема да ви дадеме ниту една локомотива или железничка пруга. Приморани сме да не превезуваме ништо од Кавказ освен жито и нафта. Бараме итен одговор преку директна линија потпишана од сите членови на Воениот револуционерен совет на Единаесеттата армија.</blockquote>Одлуката за поддршка на инвазијата не била едногласна. На неа се спротивставил [[Карл Радек]] и била чувана во тајност од Троцки, кој во тоа време бил во Уралската област. Троцки бил толку вознемирен од веста за одлуката на Централниот комитет и улогата на Орџоникиѕе во нејзиното осмислување што по враќањето во Москва побарал, иако безуспешно, да се формира посебна партиска комисија за да ја истражи аферата. Подоцна Троцки се помирил со свршениот факт, па дури и започнал да ја брани инвазијата во посебен памфлет. Овој памфлет од Троцки е можеби најпознатата книга што ја оправдува инвазијата. Тоа бешеило побивање на делото на [[Карл Кауцки]], кое ја прогласило Грузија за демократска социјалистичка работничка и селанска република. <ref>[[Лав Троцки|Trotsky, Leon]] (1922), [https://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1922-rw/index.htm Between Red and White: a study of some fundamental questions of revolution, with particular reference to Georgia (Social democracy and the wars of intervention)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061216052906/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1922-rw/index.htm |date=2006-12-16 }}.</ref> [[Податотека:Orjonikidze_telegram_1921._National_Archives_of_Georgia.jpg|мини|Телеграмата на Орџоникиѕе до Ленин и Сталин: „Црвеното знаме на советската власт се вее над Тифлис...“ (Национален архив на Грузија)]] Во зори на 16 февруари, главниот дел од 11-та трупа на Црвената армија на чело со [[Анатолиј Гекер]] влегле во Грузија и ја започнале ''Тифлиската операција'' , чија цел била освојување на главниот град. Грузиските гранични сили под водство на генерал [[Стефан Ахметели]] биле поразени на реката Храми Повлекувајќи се кон запад, грузискиот командант генерал Цулукиѕе дигнал во воздух железнички мостови и срушил патишта во обид да го одложи напредувањето на непријателот. Истовремено, единиците на Црвената армија марширале во Грузија од север преку превоите Дарјал и Мамисони и по должината на брегот на [[Црно Море|Црното Море]] кон [[Сухуми]]. Додека овие настани се одвивале, советскиот комесар за надворешни работи издал серија изјави во кои се отфрлила вмешаноста на Црвената армија и пишувало за подготвеност да посредува во сите спорови што се појавиле во Грузија. До 17 февруари, советските пешадиски и коњанички дивизии поддржани од авиони биле на помалку од 15 километри североисточно од Тбилиси. Грузиската армија водела тврдоглава борба во одбрана на приодите кон главниот град, кои ги држела една недела наспроти огромната супериорност на Црвената армија. Од 18 до 20 февруари, стратешките височини Коџори и Табахмела преминувале „од рака на рака“ во жестоки борби. Грузиските сили под водство на генералот Мазнијашвили успеале да ги потиснат Советите, нанесувајќи им тешки загуби; тие брзо се прегрупирале и го стесниле кругот околу Тбилиси. До 23 февруари, железничките мостови биле обновени, а советските [[Тенк|тенкови]] и оклопни возови се придружиле во обновен напад врз главниот град. Додека оклопните возови лежеле задушувајќи го огнот, тенковите и пешадијата ги пробиле грузиските позиции на височините Коџори. На 24 февруари, грузискиот врховен командант, Ѓорѓи Квинитаѕе наредил повлекување за да ја спаси својата армија од целосно опкружување, а градот од уништување. Грузиската влада и Уставотворното собрание се евакуирале во [[Кутаиси]] во западна Грузија, што ѝ нанело значителен морален удар на грузиската армија. На 25 февруари, триумфалната Црвена армија влегла во [[Тбилиси]]. Болшевичките војници се вклучиле во широко распространети грабежи. Ревкомот, предводен од [[Мамија Орахелашвили]] и [[Шалва Елијава]], се осмелил да влезе во главниот град и прогласил соборување на меншевичката влада, распуштање на Грузиската национална армија и Народна гарда и формирање на [[Грузиска Советска Социјалистичка Република]]. Истиот ден, во Москва, Ленин ги примил честитките од своите комесари - „Советското црвено знаме се вее над Тбилиси. Да живее Советска Грузија!“ === Операција Кутаиси === [[Податотека:British_Mark_V-star_Tank.jpg|мини|Британските тенкови [[Марк V|„Марк V“]] запленети од Црвената армија во текот на Граѓанската војна и странската интервенција придонеле за победата на Советскиот Сојуз во битката за Тбилиси. <ref>Aksenov, A., Bullok, D (2006), ''Armored Units of the Russian Civil War: Red Army'', p. Osprey Publishing, {{ISBN|1-84176-545-7}}</ref>]] Грузиските команданти планирале да ги концентрираат своите сили во градот [[Мцхета]], северозападно од Тбилиси, и да продолжат да се борат на нови одбранбени линии; сепак, падот на главниот град силно ги деморализирал грузиските трупи, а Мцхета бил напуштен. Армијата постепено се распаѓала додека продолжувала со повлекувањето кон запад, нудејќи понекогаш жесток, но во голема мера неорганизиран отпор кон силите на Црвената армија кои постојано напредувале. Спорадични борби продолжиле неколку месеци додека Советите ги обезбедувале главните градови и места во источна Грузија. Меншевиците се надевале на помош од [[Француска морнарица|француска поморска ескадрила]] која крстарела во Црното Море покрај грузискиот брег. На 28 февруари, Французите отвориле оган врз 31-та стрелачка дивизија на 9-та Црвена армија под водство на В. Чернишев, но не вклучиле копнени трупи. Грузијците успеале да ја вратат контролата врз крајбрежниот град [[Гагра]], но нивниот успех останал привремен. Советските сили, заедно со абхаските селански милиции, ''Кјаразите'', успеале да ја освојат Гагра на 1 март, [[Нов Атос]] на 3 март и [[Сухуми]] на 4 март; потоа напредувале кон исток за да ги окупираат [[Зугдиди]] на 9 март и [[Поти]] на 14 март. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/%E1%83%90%E1%83%A4%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%96%E1%83%94%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A4%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%9C%E1%83%A2%E1%83%98_%E1%83%A0%E1%83%A3%E1%83%A1%E1%83%94%E1%83%97-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%A1_1921_%E1%83%AC%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%9D%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%93%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%A1|title=აფხაზეთის ფრონტი რუსეთ-საქართველოს 1921 წლის ომის დროს|work=The National Library of Georgia|accessdate=1 June 2025}}</ref> Обидот на Грузијците да се одржат во близина на [[Кутаиси]] бил попречен од ненадејното напредување на одред на Црвената армија од [[Северен Кавказ]], кој го поминал практично непробојниот превој Мамисони низ длабоки снежни наноси и напредувал по Рионската долина. По крвавиот судир кај [[Сурами]] на 5 март 1921 година, 11-та Црвена армија, исто така, го преминала Лихискиот планински венец во западниот дел на земјата. На 10 март советските сили влегле во Кутаиси, кој бил напуштен, а грузиското раководство, армијата и Народната гарда се евакуирале во клучниот пристанишен град на Црното Море, [[Батуми|Батуми,]] во југозападна Грузија. Некои грузиски сили се повлекле во планините и продолжиле да се борат. === Кризата со Турција === [[Податотека:1921_Turkish-Georgian_War.png|мини|Карта на турската инвазија на териториите под контрола на Грузија февруари–март 1921 година]] На 23 февруари, десет дена откако Црвената армија го започнала својот марш кон Тбилиси, Ќазим Карабекир, командантот на [[Источен фронт (Турција)|Источниот фронт]] на Турската армија на Големото национално собрание, издал ултиматум барајќи Грузија да ги евакуира [[Ардахан]] и [[Артвин]]. Меншевиците, под оган од двете страни, морале да се приклучат, а турските сили напредувале во Грузија, окупирајќи ги пограничните области. Не се случиле вооружени судири меѓу турските и грузиските сили. Ова ја донелотурската армија на кратко растојание од [[Батуми]], кој сè уште била под контрола на Грузија, создавајќи услови за можен вооружен судир додека 18-та коњаничка дивизија на Црвената армија под водство на Дмитриј Жљоба се приближувала кон градот. Надевајќи се дека ќе ги искористат овие околности во своја корист, Меншевиците постигнале усмен договор со Карабекир на 7 март, дозволувајќи ѝ на турската армија да влезе во градот, оставајќи ја владата на Грузија под контрола на нејзината цивилна администрација. На 8 март турските трупи под водство на полковникот Кизим-бег зазедоа одбранбени позиции околу градот, што довело до криза со Советска Русија. [[Георги Чичерин]], советскиот народен комесар за надворешни работи, му доставил протестна нота на Али Фуат Чебесој, турскиот претставник во Москва. Како одговор, Али Фуат ѝ предал две ноти на советската влада. Во турските ноти се тврдело дека турските армии само им обезбедуваат безбедност на локалните муслимански елементи кои биле загрозени од советските воени операции во регионот. [[Податотека:CRUSH_GEORGIA,_JOIN_WITH_TURKS;_Red_Army_Effects_Junction_With_Kemal's_Troops_After_Overrunning_the_Republic.png|мини|„Црвената армија се здружува со трупите на [[Мустафа Кемал Ататурк|Кемал]] по освојувањето на Републиката“ (''[[The New York Times|Њујорк Тајмс]]'', 20 февруари 1921 година)]] И покрај воените успеси на Москва, ситуацијата на кавкаскиот фронт останала несигурна. Ерменците, потпомогнати од вмешаноста на Црвената армија во Грузија, [[Февруарско востание|се игнале на востание]], враќајќи го [[Ереван]] на 18 февруари 1921 година. Во [[Северен Кавказ]], [[Дагестан|дагестанските]] бунтовници продолжиле да се борат против Советите. Турската окупација на териториите на Грузија подразбирала речиси извесна советско-турска конфронтација, а Грузијците постојано одбивале да капитулираат. На 2 март Ленин, кој се плашел од неповолен исход на грузиската кампања, ги испратил своите „топли поздрави до Советска Грузија“, јасно откривајќи ја својата желба што побрзо да ги прекине непријателствата. Тој ја нагласил „огромната важност на измислувањето прифатлив компромис за блок“ со меншевиците. На 8 март, грузискиот Ревком неволно предложил коалициска влада, што меншевиците го одбиле предлогот. [[Податотека:Red_Army_commander_in_Batum,_1921.jpg|мини|Команданти на Црвената армија во Батуми во март 1921 година]] Кога турските власти ја прогласиле анексијата на Батуми на 16 март, грузиската влада била принудена да направи избор. Нивните надежи за француска или британска интервенција веќе исчезнале. Франција никогаш не размислувала за испраќање експедициска сила, а Обединетото Кралство ѝ наредила на [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]] да не интервенира; потоа, на 16 март британската и советската влада потпишале трговски договор, во кој премиерот [[Дејвид Лојд Џорџ|Лојд Џорџ]] ветил дека ќе се воздржи од антисоветски активности на сите територии на поранешното [[Руско Царство]]. Истовремено, во Москва бил потпишан [[Договор од Москва (1921)|договор за пријателство]] помеѓу Советска Русија и [[Големо национално собрание на Турција|Големото национално собрание на Турција]], со кој Ардахан и Артвин ѝ биле доделени на Турција, која пак се откажала од своите претензии кон Батуми. Турците, и покрај условите на договорот, не сакале да го напуштат Батуми и продолжиле со неговата окупација. Плашејќи се од трајно губење на градот од страна на Турција, грузиските лидери се согласиле на разговори со Ревкомот. Во Кутаиси, грузискиот министер за одбрана Григол Лордкипаниѕе и советскиот ополномоштен пратеник Авел Енукиѕе договориле примирје на 17 март, а потоа, на 18 март, договор што ѝ дозволил на Црвената армија да напредува со сила кон Батуми. Среде тековните турско-советски разговори во Москва, примирјето со меншевиците им овозможило на болшевиците да дејствуваат индиректно од зад сцената, преку неколку илјади војници на Грузиската национална армија мобилизирани на периферијата на Батуми и склонети да се борат за градот. На 18 март, преостанатата грузиска армија под водство на генералот Мазнијашвили го нападнала Батуми и се вклучила во тешки улични борби со турската армија. Додека битката беснеела, меншевичката влада се качила на италијански брод и отпловила во егзил придружувана од француски воени бродови. Битката завршила на 19 март, со пристаништето и поголемиот дел од градот во грузиски раце. Истиот ден, Мазнијашвили го предал градот на Ревкомот, а коњаницата на Жљоба влегла во Батуми за да ја зајакне болшевичката власт таму. Крвавите настани во Батуми ги запреле руско-турските преговори, и дури на 26 септември разговорите меѓу Турција и Советите, во кои номинално биле вклучени и претставниците на [[Ерменска Советска Социјалистичка Република|Ерменската]], [[Азербејџанска Советска Социјалистичка Република|Азербејџанската]] и [[Грузиска Советска Социјалистичка Република|Грузиската ССР]], конечно биле повторно отворени во [[Карс]]. [[Договор од Карс|Договорот од Карс]], потпишан на 13 октомври, ги содржел одредбите договорени во март и некои други нови територијални спогодби штотуку биле постигнати. Во замена за Артвин, Ардахан и Карс, Турција се откажала од своите претензии кон Батуми, чие претежно [[Аџари|муслиманско грузиско]] население требало да [[Аџарска Автономна Советска Социјалистичка Република|добие автономија]] во рамките на Грузиската ССР. == Последици == [[Податотека:Jason_Kereselidze,_Georgian_anti-Soviet_fighter.jpg|десно|мини|Јасон Кереселиѕе бил погубен поради отпор кон советската окупација, но неговиот брат Лео Кереселиѕе ги продолжил грузиските националистички активности во егзил.]] И покрај емиграцијата на грузиската влада и демобилизацијата на Националната армија, во планините и во некои рурални области сè уште продолжил герилски отпор. Инвазијата на Грузија предизвикала сериозни спорови меѓу самите болшевици. Новоформираната комунистичка влада првично им понудила неочекувано благи услови на своите поранешни противници кои сè уште останале во земјата. Ленин, исто така, се залагал за политика на помирување во Грузија, каде што проболшевичкиот бунт не ја уживал популарната поддршка што ја барал за него, а населението било цврсто антиболшевичко. Во 1922 година, силното јавно негодување поради присилната советизација индиректно се одразило во спротивставувањето на советските грузиски власти на централизирачките политики на Москва промовирани од [[Феликс Ѕержински|Ѕержински]], Сталин и Орџоникиѕе. Проблемот, познат во современото пишување за историјата како „ [[Грузиска афера]]“, ќе стане една од главните точки на спор меѓу Сталин и Троцки во последните години од лидерството на Ленин и нашол свој одраз во „[[Тестамент на Ленин|Лениновиот политички тестамент]]“. <ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=2006-11-02}}</ref> Светот во голема мера го занемарил насилното советско преземање на Грузија. На 27 март 1921 година, протераното грузиско раководство издало апел од своите привремени канцеларии во [[Истанбул]] до „сите социјалистички партии и работнички организации“ од светот, протестирајќи против инвазијата на Грузија. Сепак, апелот не дал никакви резултати. Освен страсните уреднички статии во некои западни весници и повиците за акција од грузиски симпатизери како што е Сер Оливер Вордроп, меѓународниот одговор на настаните во Грузија бил изразен преку молчење. Во Грузија, интелектуалниот отпор кон болшевичкиот режим и повремените избувнувања на герилска војна прераснале во големо [[Грузиско востание (1924)|Августовско востание]], во 1924 година. Неговиот неуспех и последователниот бран на големи репресии оркестрирани од новонастанатиот советски безбедносен офицер, [[Лаврентиј Берија]], силно го деморализирале грузиското општество и го истребиле неговиот најактивен дел кој се залагал за независност. Во рок од една недела, од 29 август до 5 септември 1924 година, 12.578 луѓе, главно благородници и интелектуалци, биле погубени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://referendym.narod.ru/blackbook.htm|language=ru|script-title=ru:ШЕСТАЯ ГЛАВА ИЗ "ЧЕРНОЙ КНИГИ КОММУНИЗМА"|accessdate=2006-05-21}}</ref>, а над 20.000 биле протерани во [[Сибир]]. Оттогаш, не бил направен никаков поголем отворен обид за оспорување на советската власт во земјата сè додека не се појавила нова генерација [[Протести во Грузија (1956)|антисоветски движења]] во 1956 година. == Проценка == Советските историчари ја сметале инвазијата на Црвената армија врз Грузија за дел од поширокиот воен судир што го нарекувале „[[Руска граѓанска војна|Граѓанска војна]] и странска интервенција“. Во раното советско пишување за историјата, грузиската епизода се сметала за „револуционерна војна“ и е опишана токму со овој термин во првото издание на ''[[Голема советска енциклопедија]]''. Подоцна, терминот „револуционерна војна“ излегол од мода помеѓу советските писатели, делумно затоа што не било лесно да се разликува од „агресија“, според сопствената дефиниција на тој збор од страна на Советите. Оттука, подоцнежните советски историчари ги поставиле работите поинаку. Интервенцијата на Црвената армија, според официјалната советска верзија, била одговор на молбата за помош која следела по вооруженото востание на грузиските селани и работници. Оваа верзија ја ослободила Советска Русија од какво било обвинение за агресија против Грузија, истакнувајќи дека самите Грузијци побарале од Москва да ја испрати Црвената армија во нивната земја, со цел да ја отстранат постојната влада и да ја заменат со комунистичка. Употребувајќи ја својата контрола врз образованието и медиумите, Советскиот Сојуз успешно создал слика за популарна социјалистичка револуција во Грузија. На поголемиот дел од грузиските историчари не им било дозволено да се консултираат со ''Спецхран'', специјални збирки на библиотеки со ограничен пристап и архивски резерви кои исто така ги опфаќале „неприфатливите“ настани во советската историја, особено оние што можеле да се протолкуваат како империјалистички или да се спротивстават на концептот на народно востание против меншевичката влада. Бранот на политиката на [[гласност]] („отвореност“) на [[Михаил Горбачов]] во 1980-тите години ја пробила старата советска верзија на настаните од 1921-1924 година. Првиот советски историчар, кој направил обид, во 1988 година, да го ревидира дотогаш општоприфатеното толкување на советско-грузиската војна, бил истакнатиот грузиски научник, Акаки Сургулаѕе, иронично истиот историчар чија монографија од 1982 година го опишал наводниот бунт на грузиските работници како вистински историски настан. Под силен јавен притисок, Президиумот на Врховниот совет на Грузиската ССР, на 2 јуни 1989 година, формирал посебна комисија за истрага на правните аспекти на настаните од 1921 година. Комисијата дошла до заклучок дека „[Советско-руското] распоредување на трупи во Грузија и заземањето на нејзината територија, од правна гледна точка, претставува воено мешање, интервенција и окупација со цел соборување на постојниот политички поредок“. На вонредната седница на Врховниот совет на Грузиската ССР која била свикана на 9 март 1990 година, советската инвазија на Грузија ила официјално осудена како „окупација и ефективна анексија на Грузија од страна на Советска Русија“. Современите грузиски политичари и некои набљудувачи постојано повлекуваат паралели помеѓу настаните од 1921 година и политиката на Русија кон Грузија и неподготвеноста на Западна Европа да се соочи со Русија околу Грузија во 2000-тите, особено за време на [[Руско-грузиска војна (2008)|војната во август 2008 година]]. == Наследство == [[Податотека:Tbilisi_Defenders_Memorial_March_2021.jpg|мини|Марш во спомен на бранителите на Тбилиси во 2021 година – годишен марш долж фронтовската линија.]] Од 21 јули 2010 година, Грузија го одбележува 25 февруари како [[Ден на советската окупација на Грузија|Ден на советската окупација]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stratfor.com/sitrep/20100721_georgia_feb_25_declared_soviet_occupation_day|title=Georgia: 25 February Declared 'Soviet Occupation Day'|work=Stratfor|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307204303/http://www.stratfor.com/sitrep/20100721_georgia_feb_25_declared_soviet_occupation_day|archive-date=7 March 2012|accessdate=1 November 2014}}</ref> Грузискиот парламент гласал за иницијативата на владата. Одлуката, едногласно усвоена од [[Парламент на Грузија|Парламентот на Грузија,]] ѝ наложува на владата да организира разни комеморативни настани секој 25 февруари и да го спушти националното знаме на половина копје за да се одбележи, како што се наведува во одлуката, стотиците илјади жртви на политичките репресии на комунистичкиот окупациски режим. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=22536|title=25 February Declared Day of Soviet Occupation|last=Civil Georgia|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803102741/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=22536|archive-date=3 August 2012|accessdate=1 November 2014}}</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Извори== {{Refbegin|40em}} * {{cite journal |last=Allen|first=WED |author-link=WED Allen |title=New Political Boundaries in the Caucasus |journal=Geographical Journal |date=May 1927 |volume=69 |pages=430–441 |issue=5 |doi=10.2307/1782090 |jstor=1782090|bibcode=1927GeogJ..69..430A }} * {{in lang|fr}} Andrew Andersen et George Partskhaladze (1/2009), [http://rha.revues.org/index6463.html#abstract La guerre soviéto-géorgienne et la soviétisation de la Géorgie (février-mars 1921)]. ''Revue historique des Armées'', 254: 67–75 * {{Citation|last=Blank|first=Stephen|date=1993|title=The Soviet conquest of Georgia|journal=Central Asian Survey|volume=12|issue=1|pages=33–46|doi=10.1080/02634939308400798}} * {{cite journal |editor=Anita L. Burdett |title=Caucasian Boundaries. Documents and Maps. 1802–1946 |journal=Central Asian Survey |date=1 June 2001 |volume=20 |issue=2 |pages=229–249 |url=http://taylorandfrancis.metapress.com/openurl.asp?genre=article&eissn=1465-3354&volume=20&issue=2&spage=229 |archive-url=https://archive.today/20130103193557/http://taylorandfrancis.metapress.com/openurl.asp?genre=article&eissn=1465-3354&volume=20&issue=2&spage=229 |url-status=dead |archive-date=3 January 2013 |doi=10.1080/02634930120073523 |s2cid=153281877 |url-access=subscription }} * {{in lang|ru}} Борисова, И.Д. Российско-грузинские межреспубликанские связи 1917–1922 гг. / И.Д. Борисова // PANDECTAE: сб. ст. преподавателей, аспирантов и соискателей каф. гос.-правовых дисциплин юрид. фак. ВГПУ. – Владимир: Изд-во ВГПУ, 2004. * {{Citation|last=Carr|first=E.H.|author-link=E. H. Carr|title=The Bolshevik Revolution 1917–1923|volume=I|publisher=MacMillan & Co.|location=London|year=1950}} * {{Citation|last=Gachechiladze|first=Revaz|year=2012|editor-last=Jones|editor-first=Stephen F.|title=The Making of Modern Georgia, 1918–2012: The first Georgian Republic and its successors|publisher=Routledge|location=New York City|chapter=Geopolitics and foreign powers in the modern history of Georgia: Comparing 1918–21 and 1991–2010|pages=17–34|isbn=978-0-41-559238-3}} * {{Citation|last=Hovannisian|first=Richard G.|author-link=Richard G. Hovannisian|year=1996|title=The Republic of Armenia, Vol. IV: Between Crescent and Sickle|publisher=University of California Press|location=Berkeley, California|isbn=0-520-08804-2|url-access=registration|url=https://archive.org/details/republicofarmeni0000hova}} * {{Citation|author=Stephen F. Jones|author-link=Stephen F. Jones|title=The Establishment of Soviet Power in Transcaucasia: The Case of Georgia 1921–1928 |journal=[[Soviet Studies]] |date=October 1988 |volume=40 |pages=616–639 |issue=4 |doi=10.1080/09668138808411783 |jstor=151812}} * {{Citation|last=Kazemzadeh|first=Firuz|author-link=Firuz Kazemzadeh|year=1951|title=The Struggle for Transcaucasia (1917–1921)|publisher=Philosophical Library|location=New York City}} * Kautsky, Karl: ''[http://www.marxists.org/archive/kautsky/1921/georgia/ch08.htm Georgia: A Social-Democratic Peasant Republic - Impressions And Observations]''. International Bookshops Ltd., London [etc.] 1921. * Keun, Odette (1924). ''In the Land of the Golden Fleece: Through Independent Menchevist Georgia''. London: John Lane. * {{Citation|last=Lang|first=David Marshall|author-link=David Marshall Lang|year=1962|title=A Modern History of Soviet Georgia|publisher=Grove Press|location=New York City}} * {{Citation|last=Smith|first=Jeremy|date=May 1998|title=The Georgian Affair of 1922. Policy Failure, Personality Clash or Power Struggle?|journal=Europe-Asia Studies|volume=50|issue=3|pages=519–544|doi=10.1080/09668139808412550}} * {{Citation|last=Suny|first=Ronald Grigor|author-link=Ronald Grigor Suny|year=1994|title=The Making of the Georgian Nation |edition=Second |publisher=Indiana University Press|location=Bloomington, Indiana|isbn=978-0-253-20915-3}} * Trotsky, Leon: [http://www.marxists.org/archive/trotsky/1922/red-white/index.htm Between Red and White: A Study of Some Fundamental Questions of Revolution, with Particular Reference to Georgia]. Hyperion Press, Westport, Conn. 1975, {{ISBN|0-88355-189-6}} * ''Communist Takeover and Occupation of Georgia''. "Special Report No. 6 of the Select Committee on Communist Aggression", [[United States House of Representatives]], 83rd Congress, 2nd session. 31 December 1954. [[Washington, D.C.]]: [[U.S. Government Printing Office]]. 1955. * {{in lang|ru}} "Оккупация и фактическая аннексия Грузии". Документы и материалы. Сост. А. Ментешашвили, ред. А. Сургуладзе, Тбилиси, 1990. {{Refend}} [[Категорија:Советски окупации]] [[Категорија:Грузиска ССР]] [[Категорија:Демократска Република Грузија]] [[Категорија:Руска граѓанска војна]] [[Категорија:Инвазии на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Ерменија во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Азербејџан во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Грузија во Руската граѓанска војна]] luwnxcat4u5kuj466wry6fz5y6r6lcg 0 1391591 5543231 5539266 2026-04-22T04:11:42Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543231 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Советска економска блокада на Литванија|partof=[[Распеана револуција]] и [[Распад на Советскиот Сојуз]]|image= [[Податотека:1990 05 01Šiauliai4.jpg|300px|мини|центар]]|caption=Демонстрации во [[Шјауљај]] против економската блокада на 1 мај 1990 година|date=18 април – 2 јули 1990 (78 денови)|place=[[Литванија]]|result=Блокадата е укината * Преговорите за иднината на односите меѓу Литванија и СССР се започнати * Ефектите од [[Закон за повторно воспоставување на државата Литванија|Законот за повторно воспоставување на државата Литванија]] се суспендирани * Државноста е „де факто“ зачувана * Истекот на суспензијата води до [[Јануарски настани (Литванија)|Јануарските настани]] * [[Советски напади на ОМОН врз литванските гранични пунктови|Советска агресија на границите на Литванија]]|status=|combatants_header=|combatant1={{flag|Lithuania|1988}}<br/>Подржана од:<ref>{{cite book|first=Feliksas|last=Žigaras|title=Baltijos šalių institucinis bendradarbiavimas 1990–2010|date=2012|language=lt|publisher=[[General Jonas Žemaitis Military Academy of Lithuania]]|isbn=9786098074017|page=407|url=http://www.tb.lt/Leidiniai/Moksliniai/2012-baltijos%20saliu%20institucinis%20bendradarbiavimas.pdf|access-date=25 June 2021}}</ref><br/> {{flag|Latvia}}<br/>{{flag|Estonia|1990}}|combatant2={{flag|Soviet Union}}|commander1=|commander2=|units1=|units2=|strength1=|strength2=|casualties1=|casualties2=}}{{Историја на Литванија}}  [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] вовел [[економска блокада]] врз [[Литванија]] помеѓу 18 април до 2 јули 1990 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrt.lt/naujienos/verslas/4/1362637/pirmieji-atkurtos-lietuvos-zingsniai-ir-ekonomine-blokada-keliu-kilometru-eiles-degalinese-ir-kiausiniene-ant-amzinosios-ugnies|title=Pirmieji atkurtos Lietuvos žingsniai ir ekonominė blokada: kelių kilometrų eilės degalinėse ir kiaušinienė ant amžinosios ugnies|date=11 March 2021|work=[[Lithuanian National Radio and Television]]|language=lt}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-respublika-po-1990/|title=Lietuvos Respublika po 1990|last=Laurinavičius|first=Česlovas|work=Visuotinė lietuvių enciklopedija|language=lt}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tv3.lt/naujiena/lietuva/lietuvos-blokada-gudrus-kremliaus-planas-atsimuse-i-dar-gudresnius-lietuvius-n1138644|title=Lietuvos blokada: gudrus Kremliaus planas atsimušė į dar gudresnius lietuvius|work=[[TV3 (Lithuanian TV channel)|TV3.lt]]|language=lt}}</ref> До крајот на 1980-тите, [[Михаил Горбачов]], лидер на Советскиот Сојуз, започнал политика на либерализација на политичкиот систем на земјата, и како резултат на тоа, се појавиле движења кои се залагале за автономија или независност во рамките на Советскиот Сојуз. [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Литванија]] потоа го усвоил [[Закон за повторно воспоставување на Литванија|Законот за повторно воспоставување на државата Литванија]] (Закон) на 11 март 1990 година. Функционерите на [[Московски кремљ|Кремљ]] побарале Законот да биде поништен, толкувајќи го како сецесионистичка работа, но Литванија ги игнорирала, тврдејќи дека биле [[Советска окупација на балтичките земји (1940)|насилно припоени во СССР]] уште во 1940 година. Горбачов испратил ултиматум на 13 април, барајќи од Литванците да се повлечат под закана од економски санкции. Бидејќи советските функционери не биле задоволни од одговорот од Литванија, блокадата започнала на 18 април во 21:25 часот. Економската блокада го ограничило или откажало централизираното снабдување со енергетски ресурси, за кои Литванија била исклучително зависна од СССР, како и со прехранбени производи и фармацевтски производи. Во помала мера, ембаргото влијаело и врз [[Калининградска Област|Калининградската Област]]. Советскиот Сојуз ги затворил границите на републиката и ги блокирал банкарските сметки на Литванија. Бидејќи бунтовничката република чувствувала недостиг на основни производи, западните земји извршиле притисок врз Литванија и Советскиот Сојуз да постигнат компромис, што првично не можело да се постигне. Сепак, поради интензивирањето на [[Парада на суверенитетот|внатрешните движења за суверенитет]] во другите четиринаесет републики на Советскиот Сојуз, особено во рамките на [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Руската Советска Федеративна Социјалистичка Република]] (РСФСР), блокадата била ублажена кон средината на јуни, а санкциите биле укинати на 2 јули. Ова се случило откако литванскиот парламент се согласил да ги укине ефектите од Законот и да започне разговори со советската страна. Долгоочекуваните преговори, сепак, не дале никакви резултати. И покрај краткото траење, блокадата имала длабоки последици врз земјата. Вкупните загуби од блокадата на литванска страна надминале 500 милиони рубли, или 1,5% од бруто националниот производ (БНП). <ref name=":28">{{Наведена книга|title=Economic Sanctions Reconsidered|last=Hufbauer|first=Gary Clyde|last2=Schott|first2=Jeffrey J.|last3=Elliott|first3=Kimberly Ann|last4=Oegg|first4=Barbara|publisher=[[Peterson Institute for International Economics]]|year=2007|isbn=9780881324075|edition=3|location=[[Washington, D.C.]]|pages=118|display-authors=1}}</ref> <ref name=":19">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KNJMDwAAQBAJ&q=rifles&pg=PT196|title=Lithuania: The Rebel Nation|last=Vardys|first=V. Stanley|date=2018-02-19|publisher=[[Routledge]]|isbn=9780429978791|location=[[Abingdon-on-Thames]]/[[New York City]]|pages=166|language=en|chapter=(second link)|access-date=2021-07-29|chapter-url=https://books.google.com/books?id=OQDFDwAAQBAJ&pg=PA166}}</ref> Илјадници работници ги загубиле своите работни места или останале без работа во своите фабрики бидејќи недостасувале залихи. Ефектите врз преминувањето на пазарот биле мешани. Ембаргото ја принудило Литванија да го централизира своето управување и да го зацврсти регулирањето на користењето на ресурсите. Претпријатијата создале партнерства со други компании, а Литванија преговарала за трговски договори со други републики, означувајќи премин кон капиталистичка економија. Исто така, ја натерало земјата да бара други начини за увоз на нафта и да започне индустриска експлоатација на своите ресурси. Економската блокада, исто така, го забавила темпото на одвојување на другите две [[балтички држави]], [[Латвија]] и [[Естонија]], од Советскиот Сојуз. Улогата на малцинствата (особено Полјаците) во блокадата е нејасна, но некои шпекулираат дека полското малцинство, кое било доминирано од просоветски политичари, било третирано преференцијално за време на блокадата од страна на Советскиот Сојуз. == Позадина == [[File:1990_01_12_GorbačiovasŠiauliuose18plakatas1.jpg|alt=A meeting of protesters during Gorbachev's visit to Lithuania in January 1990. One of the pro-independence protesters carries a poster saying, in Russian, "{{sic|НЕМЕШАЙТЕ}} НАМ ИДТИ СВОИМ ПУТЕМ" ("Let us go our way")|мини| Собир на демонстранти во [[Bridai?action=edit&redlink=1|Бридаи]], [[Šiauliai District Municipality|округ Шјауљај]], за време на посетата на Горбачов на Литванија во јануари 1990 година. На постерот на руски јазик пишува „Да си одиме по својот пат!“]] Кратко откако Германија и Советскиот Сојуз го потпишале [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп]] во 1939 година, [[Балтички држави|балтичките држави]] биле [[Окупација на балтичките држави|окупирани и нелегално приклучени]] во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]], кое било прекинато со [[Германска окупацијана балтичките држави|тригодишна германска окупација]] пред [[Советска окупација на балтичките држави|да се вратат]] во СССР по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. И покрај тоа што биле дел од Советскиот Сојуз повеќе од 40 години, во 1980-тите, балтичките држави сè уште се сметале за малку поинакви од остатокот од СССР. <ref>{{Наведена книга|title=История России 1917-1995 в 4-х томах: Седьмой секретарь 1985—1990|last=Heller|first=Michel|last2=Nekrich|first2=Alexander|publisher=МИК/Агар|year=1996|isbn=5879020061|volume=3|location=[[Moscow]]|language=Russian|trans-title=History of Russia 1917-1995 in 4 volumes: Seventh Secretary 1985-1990|quote=Реакция Горбачева была вызвана опасением, что «неорганизованный», не «разрешенный» из центра выход из Союза может вызвать цепную реакцию. И привести к развалу империи. В принципе, однако, прибалтийский регион, включенный в СССР в 1940 г., всегда считался несколько чужеродным.|author-link=Michel Heller|author-link2=Alexander Nekrich}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=Распад СССР: этнополитический анализ|last=Cheshko|first=Sergei|publisher=Institute of Ethnology and Anthropology of the [[Russian Academy of Sciences]]|year=2000|edition=2|location=Moscow|pages=261|language=Russian|trans-title=The dissolution of USSR: an ethnopolitical analysis}}</ref> Откако [[Михаил Горбачов]] бил избран за лидер на [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката партија на Советскиот Сојуз]] (КПСС) во 1985 година, советската влада постепено вовела некои мерки за либерализација, вклучувајќи [[перестројка]] и [[гласност]]. Овие политики овозможиле масовни демонстрации во повеќето [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски републики]]. Во балтичките држави, собирите, на кои првично протестирале против еколошките проекти на централната влада, станувале сè повеќе политички. До крајот на летото 1988 година, „Сајудис“, движењето кое првично било во корист на перестројката, побарало легализација на [[Знаме на Литванија|литванското знаме меѓу двете војни]], оставка на владата на републиката и [[Сувереност|суверенитет]] за Литванија. До почетокот на 1989 година, движењето веќе се залагало за независност од СССР. <ref name="Beissinger">{{Наведена книга|title=Civil resistance and power politics: the experience of non-violent action from Gandhi to the present|last=Beissinger|first=Mark R.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2009|isbn=9780199552016|editor-last=[[Adam Roberts (scholar)|Adam Roberts]]|location=[[Oxford]]/New York City|pages=231–246|chapter=The Intersection of Ethnic Nationalism and People Power Tactics in the Baltic States, 1987-1991|author-link=Mark R. Beissinger|editor-last2=[[Timothy Garton Ash]]|chapter-url=https://books.google.com/books?id=BxOQKrCe7UUC&q=%22People+Power+Tactics+in+the+Baltic+States%22&pg=PR10}}</ref> <ref name=":22">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aeinstein.org/wp-content/uploads/2013/09/NonviolentResistanceInLithuania.pdf|title=Nonviolent Resistance In Lithuania: A Story of Peaceful Liberation|last=Miniotaite|first=Grazina|date=2002|publisher=[[Albert Einstein Institution]]|location=[[Boston]]|pages=16, 28–31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210810063649/http://www.aeinstein.org/wp-content/uploads/2013/09/NonviolentResistanceInLithuania.pdf|archive-date=10 August 2021|accessdate=21 June 2021}}</ref> Овие барања на крајот биле спроведени. Во ноември 1988 година, Врховниот совет на Литванската Советска Социјалистичка Република го воспоставил тробојното знаме како знаме на републиката. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=38111&p_k=2|title=History of the national flag of Lithuania|work=[[Seimas of Lithuania]]|accessdate=2021-07-25}}</ref> Во мај 1989 година, републиката издала декларација за суверенитет. Со неа се потврдил приматот на литванското право, иако сè уште во рамките на Советскиот Сојуз. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gorby.ru/userfiles/litva.pdf|title=Декларация Верховного Совета Литовской Советской Социалистической Республики "О государственном суверенитете Литвы"|date=1989-05-26|work=[[The Gorbachev Foundation]]|language=ru|trans-title=Declaration of the Supreme Soviet of the Lithuanian Soviet Socialist Republic "On the state sovereignty of Lithuania"|accessdate=2021-07-26}}</ref> <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lithuania in 1940-1991: the history of occupied Lithuania|last=Anušauskas|first=Arvydas|publisher=[[Genocide and Resistance Research Centre of Lithuania]]|year=2015|isbn=9786098037548|location=[[Vilnius]]|pages=550–567}}</ref> Иако декларацијата експлицитно го прекршил Член 74 од [[Уставот на Советскиот Сојуз (1977)|Уставот]] од 1977 година, во кој се вели дека советското право треба да преовладува во случај на конфликтно законодавство, службениците во [[Московски кремљ|Кремљ]] не презеле никакви дејствија <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=WftgAAAAQBAJ&dq=%D1%81%D1%83%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F+74+%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%B8+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80&pg=PT68|title=Как развалить Россию? Литовский вариант|last=Shved|first=Vladislav|publisher=Алгоритм|year=2012|isbn=9785457270657|location=Moscow|pages=74–75|language=ru|trans-title=How to destroy Russia? The Lithuanian option}}</ref> - напротив, во ноември 1989 година, Советскиот Сојуз направил некои отстапки со одобрување на план за финансиска и економска автономија за балтичките републики. <ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://hum.spbstu.ru/userfiles/files/pdf/MO-i-DIALOG-KULTUR-1.pdf#page=58|title=Международные отношения и диалог культур: сборник научных статей|last=Musayev|first=Vadim I.|publisher=Polytechnic University Publishing House - Saint Petersburg|year=2013|location=[[Saint Petersburg]]|pages=72–81|language=ru|trans-title=International Relations and Dialogue of Cultures: Scientific articles selection|chapter=Восстановление независимости Эстонии, Латвии и Литвы|trans-chapter=Restoration of Estonia's, Latvia's and Lithuania's independence}}</ref> Во исто време, откритијата во Литванија во врска со тајните протоколи од пактот Молотов-Рибентроп (чие постоење СССР го негирал) дополнително ја налутиле опозицијата, која побарала нивно откривање и осуда. <ref>{{Наведено списание|last=Senn|first=Alfred Erich|author-link=Alfred Erich Senn|date=1990|title=Perestroika in Lithuanian Historiography: The Molotov-Ribbentrop Pact|url=https://www.jstor.org/stable/130082|journal=[[The Russian Review]]|volume=49|issue=1|pages=43–56|doi=10.2307/130082|issn=0036-0341|jstor=130082|url-access=subscription}}</ref> Советскиот Сојуз формално го признал нивното постоење во декември 1989 година, по разгледувањето на избраниот комитет во Конгресот на народните пратеници, и ги прогласил за „''правно неодржливи и неважечки од моментот кога беа потпишани''“. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/12/25/world/upheaval-east-soviet-congress-condemns-39-pact-that-led-annexation-baltics.html|title=UPHEAVAL IN THE EAST; Soviet Congress Condemns '39 Pact That Led to Annexation of Baltics|last=Fein|first=Esther B.|date=1989-12-25|work=[[The New York Times]]|access-date=2021-07-26|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Така, Горбачов се соочил проблеми во својата партија. Во декември 1989 година, [[Алгирдас Бразаускас]], лидерот на [[Комунистичка партија на Литванија|Комунистичката партија на Литванија]] (КПЛ), објавил дека КПЛ е независна од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]], и покрај молбите на Горбачов да не го стори тоа. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/politics-obituaries/7857777/Algirdas-Brazauskas.html|title=Algirdas Brazauskas|date=2010-06-27|work=[[The Daily Telegraph]]|accessdate=2021-07-26}}</ref> Лут, [[Централен комитет на КПСС|Централниот комитет на КПСС]] го испратил Горбачов во [[Вилнус]] за да го смири партискиот бунт. Сепак, првиот секретар не успеал да ги потчини партиските бунтовници и неговото патување само ги натерало Литванците посилно да притискаат за независност. <ref>{{Наведена книга|title=Gorbachev's Gamble: Soviet Foreign Policy and the End of the Cold War|last=Grachev|first=Andrei|publisher=[[Polity Press]]|year=2008|isbn=9780745655321|location=[[Cambridge]]/[[Malden, Mass.]]|quote=In January 1990 Gorbachev was obliged to go to Vilnius, charged by the Central Committee to try to put down the revolt of the local communist party, which had proclaimed its independence from Moscow. His mission turned into a fiasco which encouraged the Lithuanians, followed by the other Baltic nations, radically to speed up their advance towards full sovereignty.}}</ref> [[Податотека:A_rally_in_Lithuania_commemorate_and_condemn_the_Molotov-Ribbentrop_Pact,_August_23,_1988,_Vilnius,_Vingis_Park.jpg|алт=A large meeting of people assembled in a park in front of an arch-like structure, on which the Columns of Gediminas, a XIV-century Lithuanian symbol, appear|мини|Митинг во август 1988 година во спомен и осуда на пактот Молотов-Рибентроп во паркот Вингис, Вилнус, организиран од Сајудис. Се проценува дека учествувале 150.000–200.000 луѓе. <ref>{{Наведено списание|last=Hackmann|first=Jörg|date=2020|title=Baltic national movements, 1986-1992. Origins, trajectories, agendas|url=https://snm.nise.eu/index.php/studies/article/view/66|journal=Studies on National Movements|volume=6|pages=18–42|doi=10.21825/snm.85334|doi-access=free}}</ref>]] == Обновување на независноста == [[File:1990_01_12_GorbačiovasŠiauliuose18plakatas1.jpg|alt=A meeting of protesters during Gorbachev's visit to Lithuania in January 1990. One of the pro-independence protesters carries a poster saying, in Russian, "{{sic|НЕМЕШАЙТЕ}} НАМ ИДТИ СВОИМ ПУТЕМ" ("Let us go our way")|мини| Собир на демонстранти во [[Bridai?action=edit&redlink=1|Бридаи]], [[Šiauliai District Municipality|округ Шјауљај]], за време на посетата на Горбачов на Литванија во јануари 1990 година. На постерот на руски јазик пишува „Да си одиме по својот пат!“]] На 7 февруари 1990 година, по наодите на советскиот парламент за пактот Молотов-Рибентроп, Литванија објавила дека декларацијата со која Литванија се приклучила кон [[Советски Сојуз|СССР]] не ја претставува волјата на Литванците и затоа е ништовна. Еден месец подоцна, на 11 март, Литванија станала првата република што ја [[Закон за повторно воспоставување на Литванија|прогласила својата независност]] од СССР. Временскиот период имал за цел да го спречи изборот на [[претседател на Советскиот Сојуз]], закажан за 15 март. <ref name=":2">{{Наведени вести|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/russian-federation/1990-06-01/lithuanian-crisis|title=The Lithuanian Crisis|last=Olcott|first=Martha Brill|date=2009-01-28|work=[[Foreign Affairs]]|access-date=2021-07-26|language=en-US|issn=0015-7120|author-link=Martha Brill Olcott}}</ref> Кога Вилнус испратил покана до Кремљ да започне преговори поврзани со враќањето на независноста следниот ден, советското раководство се разбеснило. <ref name=":8">{{Наведено списание|last=Vilpišauskas|first=Ramūnas|date=2014|title=Lithuania's double transition after the re-establishment of independence in 1990: coping with uncertainty domestically and externally|journal=[[Oxford Review of Economic Policy]]|volume=30|issue=2|pages=223–236|doi=10.1093/oxrep/gru021}}</ref> Побарало од [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Литванија]] да го укине Законот за повторно воспоставување на државата Литванија, но Литванија го отфрлила барањето, а нејзиниот лидер, Витаутас Ландсбергис, апелирал до „демократските нации“ да ја признаат независноста на земјата. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/1990/03/18/world/lithuania-rejects-moscow-s-demand.html|title=Lithuania Rejects Moscow's Demand|date=18 March 1990|work=The New York Times|accessdate=2021-07-27}}</ref> Горбачов подоцна предупредил, во обид да ја одврати Литванија од отцепување, дека доколку Литванија го стори тоа, Советскиот Сојуз ќе ги побара [[Вилнус]] и [[Клајпеда]], кои не биле дел од Литванија во времето кога бил потпишан пактот Молотов-Рибентроп. <ref name=":3">{{Наведена книга|url=https://csis-website-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/media/csis/pubs/2002_lithuaniasecurity.pdf|title=Lithuania's Security and Foreign Policy Strategy|publisher=[[Center for Strategic and International Studies]]|year=2002|location=[[Washington, D.C.]]|pages=10–11}}</ref> Темата ќе се повтори во подоцнежните говори на Горбачов <ref name=":16">{{Наведено списание|last=Gureckas|first=Algimantas P.|date=1991|title=Lithuania's boundaries and territorial claims between Lithuania and neighboring states|url=https://digitalcommons.nyls.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1324&context=journal_of_international_and_comparative_law|journal=New York Law School Journal of International and Comparative Law|volume=12|issue=1|pages=107–144}}</ref> <ref name=":6">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kommersant.ru/doc/266195|title=Хроника блокадной Литвы|date=1990-04-30|work=[[Коммерсантъ]]|language=ru|trans-title=Chronicles of Lithuania in blockade|accessdate=2021-07-27}}</ref> и на картите кои кружеле меѓу [[Белоруска Советска Социјалистичка Република|белоруските]] функционери. <ref name=":5">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/1164609/75-dienos-ekonomines-blokados-klastingas-sovietu-sajungos-planas-kirto-atgal-jai-paciai|title=75 dienos ekonominės blokados – klastingas Sovietų Sąjungos planas kirto atgal jai pačiai|date=2020-04-18|work=[[Lithuanian National Radio and Television|LRT]]|language=lt|trans-title=75 days of economic blockade - a treacherous Soviet plan that backfired|accessdate=2021-12-30}}</ref> Литванците тврделе дека бидејќи Литванија има континуитет на државата и бидејќи советската окупација била нелегална, преговорите можеле да се случат единствено врз основа на [[Меѓународно право|меѓународното право]], но Советите го сметале тоа за обид за отцепување, за што, според нив, било предмет само на прописите на Унијата. <ref>{{Наведена книга|url=https://istina.msu.ru/download/38207796/1dk2cZ:pNlmjMgxYHonu41f6K2m1Rbg3tY/|title=Распад СССР и правопреемство государств. Монография|last=Kremnyov|first=Pyotr P.|publisher=Юрлитинформ|year=2012|isbn=9785932959633|location=Moscow|pages=21–22|language=ru|trans-title=The fall of the Soviet Union and the successorship of states. A monograph}}</ref> Член 72 од Уставот од 1977 година предвидувал право на советската република да се отцепи, но советските власти немале намера да дозволат тоа да се случи толку лесно. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imrussia.org/en/analysis/3389-union-of-unfree-republics-from-dawn-to-dusk|title=Union of unfree republics: from dawn to dusk|last=Mishina|first=Ekaterina|date=2021-12-07|work=Institute of Modern Russia|language=en-us|accessdate=2025-07-10}}</ref> Третата седница на Конгресот на народните пратеници ја прогласил декларацијата за независност за неуставна и ги прогласил сите еднострани декларации за независност за ништовни сè додека не се донесе закон што ја регулира сецесијата. <ref>{{Наведена книга|title=Человек и общество в нестабильном мире|last=Potapov|first=А. К.|date=2017|publisher=Омская юридическая академия|location=[[Omsk]]|pages=78–83|language=ru|trans-title=Man and society in an unstable world|chapter=Роль народных фронтов и движений республик Прибалтики в распаде СССР|trans-chapter=The role of the national fronts and movements of the Baltic states in the fall of the USSR|chapter-url=https://elibrary.ru/item.asp?id=30109218}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=2951#yNO56tS94b0FoCb4|title=Постановление внеочередного третьего Съезда народных депутатов СССР от 15 марта 1990 г. № 1366-I "В связи с решениями Верховного Совета Литовской ССР от 10-12 марта 1990 года"|date=1990-03-15|work=ConsultantPlus|language=ru|trans-title=Resolution of the extraordinary 3rd Congress of the People's Deputies of the Soviet Union no. 1366-I "On the decisions of the Supreme Soviet of the Lithuanian SSR from 10–12 March 1990"|accessdate=2021-07-26}}</ref> Кога била усвоена на 3 април, условите наведени во документот се покажале практично невозможни за спроведување. <ref>{{Наведена книга|title=A Concise History of the Baltic States|last=Plakans|first=Andrejs|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2011|isbn=9780521541558|location=New York|pages=396}}</ref> {{Efn|Според [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_03.04.1990_%E2%84%96_1409-I законот (на руски)], [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|Сојуз]] или [[Автономни Советски Социјалистички Републики|автономна република]] може да се отцепи само ако (а) постигне двотретинско мнозинство на референдум шест до девет месеци откако биле собрани потписите, (б) добие согласност од Конгресот на народните пратеници на СССР за да започне транзицијата, (в) чека до пет години, во кој период го префрли имотот на Сојузот на Советскиот Сојуз, освен ако страните не се договорат поинаку, (г) преживее потврден референдум (потребно 2/3 мнозинство) ако е свикан во последната година од преминот и (д) Конгресот на народните пратеници гласа за да потврди дека интересите на сите страни се задоволени за време на периодот на премин и го ратификува отцепувањето. Ниту една република на крајот не поминала низ таква постапка пред да се отцепи од СССР.}} Владата на Ландсбергис веднаш одговорила со писмо во кое се тврдело дека резолуцијата на Конгресот на народните пратеници е нелегална и инсистирал на разговори на рамноправна основа меѓу СССР и Литванија. <ref name=":9">{{Наведено списание|last=Batorshina|first=Irina A.|last2=Mankevich|first2=Maria A.|date=2013-10-14|title=Сравнительный анализ переходных процессов в Литовской Республике в 1917-1922 г. и 1989-1991 г.|trans-title=Comparative Analysis of Transition Processes in the Republic of Lithuania in 1917-1922 and 1989-1991|url=https://evestnik-mgou.ru/ru/Articles/Doc/461|journal=Bulletin of the Moscow Region State University|language=ru|volume=4|pages=1–22}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Предлогот на [[Претседател на Соединетите Американски Држави|претседателот]] [[Џорџ Х. В. Буш|Џорџ Х.В. Буш]] за смирување на ситуацијата со организирање [[референдум]] за независност бил цврсто отфрлен од Советите. <ref name=":4">{{Наведено списание|last=Bergmane|first=Una|date=2012|title=L'Occident et la crise lituanienne du printemps 1990|trans-title=The West and the Lithuanian crisis of spring 1990|journal=Relations Internationales|volume=150|issue=2|pages=85–101|doi=10.3917/ri.150.0085|doi-access=free}}</ref> Кон крајот на март, советската влада наредила засилување на трупите во Литванија, внела околу 100 тенкови и 1.500 војници на улиците на Вилнус и зазела некои стратешки згради, вклучувајќи ја канцеларијата на обвинителот, [[Аеродром Вилнус|аеродромот во Вилнус]], Историскиот институт на партијата, седиштето на Комунистичката партија на Литванија и печатниците на главните весници и списанија во републиката. <ref>{{Наведено списание|last=Vebra|first=Rimantas|date=1994|title=Political rebirth in Lithuania, 1990–1991: Events and problems|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01629779400000091?journalCode=rbal20|journal=[[Journal of Baltic Studies]]|volume=25|issue=2|pages=183–188|doi=10.1080/01629779400000091|url-access=subscription}}</ref> <ref name=":27">{{Наведено списание|last=Kucinskas|first=Linas|date=Autumn 1991|title=Lithuania's Independence: a Litmus Test for Democracy in the USSR|url=http://www.lituanus.org/1991_3/91_3_01.htm|journal=Lithuanus - Lithuanian Quarterly Journal of Arts and Sciences|volume=37|issue=3|issn=0024-5089|access-date=2021-12-30}}</ref> Дополнително, Горбачов издал декрет со кој: * им наредил на офицерите на [[КГБ]] да го зацврстат надзорот на границите на Литванија (што исто така вклучувало затворање на единствениот граничен премин со [[Полска]] на 3 април), <ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/33c0c6e28bb35f67320d733d5c004b04|title=Lithuanians In Poland Worry and Hope For Families Across Border|last=Menaker|first=Drusilla|date=1990-04-18|work=Associated Press|access-date=2021-07-31}}</ref> * задолжително предавање на ловните пушки од страна на населението, * им наредил на сите странци (вклучувајќи дипломати и новинари) да го напуштат регионот. Горбачов сè уште правел обиди да постигне компромис со Литванците преку тајно преговарање со Алгирдас Бразаускас, кој дотогаш станал заменик-премиер на Литванија; сепак, советскиот лидер се повлекол откако Бразаускас побарал претерана сума како компензација. <ref name=":10">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazeta.ru/science/2015/04/18_a_6644025.shtml|title=Как Горбачев на Литву санкции наложил|last=Gelayev|first=Vladimir|date=2015-04-18|work=gazeta.ru|language=ru|trans-title=How Gorbachev imposed sanctions on Lithuania|accessdate=2021-07-26}}</ref> Во меѓувреме, Советите брзо ја губеле контролата бидејќи Литванците го саботирале регрутирањето во Советските вооружени сили, одбивале да ги признаат советските службеници испратени од Москва и почнале да издаваат свои лични документи. == Блокада == На 13 април, Горбачов и [[Николај Ришков]] ( премиерот на СССР) издале [[ултиматум]] до Литванија, барајќи земјата да ја поништи декларацијата за независност и да ја врати приврзаноста кон советските закони во рок од два дена, и заканувајќи се со ембарго на производи платени со слободно конвертибилна валута доколку одбие. <ref name="lrs">{{Наведена мрежна страница|url=http://valstybingumas.lt/EN/saltiniu-apzvalga/Nepriklausomybes-atkurimas-1990-1991/Pages/default.aspx|title=Restoration of Independence, 1990–1991|publisher=Office of the Seimas of the Republic of Lithuania|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126161213/http://valstybingumas.lt/EN/saltiniu-apzvalga/Nepriklausomybes-atkurimas-1990-1991/Pages/default.aspx|archive-date=26 January 2021}}</ref> Тврдокорните во рамките на КПСС се насочувале кон [[државен удар]]; првично, Горбачов бил отворен да разгледа такво сценарио, но подоцна ги отфрлил таквите повици. <ref>{{Наведена книга|title=The Soviet Experiment: Russia, the USSR, and the Successor States|last=Suny|first=Ronald Grigor|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2011|isbn=9780195340556|edition=2|location=[[Oxford]]/[[New York City|New York]]|pages=504|quote=Gorbachev sent KGB troops to Vilnius and imposed economic sanctions, cutting off oil and gas to the republic, but rejected calls from the old-style Communists to use force to overthrow the new government.|author-link=Ronald Grigor Suny}}</ref> Горбачов, наводно, размислувал и за целосна воена инвазија <ref name="exit-cold-war">{{Наведена книга|url=https://transatlanticrelations.org/wp-content/uploads/2019/10/Exit_Cold_War.pdf|title=Exiting the Cold War, Entering a New World|publisher=Brookings Institution Press|year=2019|isbn=9781733733953|editor-last=Hamilton|editor-first=Daniel|pages=46–48|language=en|quote=For that, Gorbachev had no stomach. Instead, he tried an economic blockade of Lithuania. He had expected a popular revolt against Lithuania's breakaway leaders|editor-last2=Spohr|editor-first2=Kristina}}</ref> или преземање на директна контрола врз Литванија од Москва, <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=OASaDwAAQBAJ&dq=lithuania+compensation+1990+blockade&pg=PT214|title=Democratization and Ethnic Peace: Patterns of Ethnopolitical Crisis Management in Post-Soviet Settings|last=Aklaev|first=Airat R.|publisher=[[Routledge]]|year=2018|isbn=9780429856518|location=[[Abingdon-on-Thames]]/[[New York City|New York]]|pages=214|language=en}}</ref> но на крајот ги отфрлил и овие идеи. Затоа, Горбачов одлучил да се обиде со економска блокада, надевајќи се дека ќе поттикне народен бунт против литванското раководство и ќе го принуди да ја повлече декларацијата за независност. Ова решение, како што е формализирано во наредба на [[Совет на министри на СССР|Советот на министри на СССР]] од 17 април, <ref name=":11">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazeta.ru/science/2020/04/17_a_13051711.shtml|title=«Не внемлет голосу разума»: как СССР наказал Литву в 1990 году|last=Okunev|first=Dmitriy|date=2020-04-17|work=gazeta.ru|language=ru|trans-title="[They] do not heed the voice of wisdom": how USSR punished Lithuania in 1990|accessdate=2021-07-27}}</ref> било избрано и покрај фактот што само претходниот месец, [[Јуриј Масљуков]] (директор на Госплан, советскиот централен комитет за планирање) ја уверил владата дека ембарго нема да се случи, бидејќи сметал дека тоа ќе биде премногу штетно за двете страни. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kommersant.ru/doc/266145|title=Экономическая блокада: победителей не будет|date=1990-04-23|work=Коммерсантъ|language=ru|trans-title=The economic blockade: there will be no winners|accessdate=2021-12-30}}</ref> [[Податотека:Vytautas_Landsbergis_speaks_at_Ribbentrop-Molotov_Pact_50th_Anniversary_Rally_in_Kalnų_park,_Vilnius,_Lithuania,_1989.jpg|алт=A middle-aged man speaking in front of a crowd|лево|мини|[[Витаутас Ландсбергис]], претседател на Врховниот совет на Литванија (Сејм) во 1990–1992 година и лидер на Литванија]] Литванија не одговорила во предвидениот рок; сепак, на 18 април, [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Литванија]] се обидел да го спречи ембаргото со декларација со која доброволно се воздржала од усвојување нови закони, во исчекување на она што литванските власти го нарекле „прелиминарни консултации“ меѓу Литванија и Советскиот Сојуз. Советите не биле импресионирани, и на 18 април, во 21:25 часот Кремљ ја започнал блокадата со запирање на испораките до рафинеријата за нафта Мажејкјај. Првично, снабдувањето со 40-60 видови суровини и други производи било прекинато. <ref name="vl">{{Наведена книга|title=Lūžis prie Baltijos|last=Landsbergis|first=Vytautas|publisher=Vaga|year=1997|isbn=9785415005338|pages=180–181|language=lt|author-link=Vytautas Landsbergis}}</ref> Имено, снабдувањето со нафта било прекинато, а испораките на гас се намалиле за 84%. СССР, исто така, го укинал движењето на стоки и ја ограничил продажбата на гориво. Блокадата се влошила неколку дена подоцна, кога СССР престанал да снабдува јаглен, електрична енергија, хартија, прехранбени производи и фармацевтски производи, вклучувајќи ги и најосновните лекови и вакцини за болниците. Дополнително, Советскиот Сојуз, исто така, го ограничил пристапот до пристаништето во Клајпеда и ги блокирал банкарските сметки на Литванија. <ref name=":17">{{Наведено списание|last=Nikiforov|first=Ilya|date=2017|title=Эстония между I и III Республикой (1988-1992): опыт инклюзивной реконструкции исторического нарратива|trans-title=Estonia between I and III Republic (1988-1992): an essay in inclusive reconstruction of a historical narrative|url=https://cyberleninka.ru/article/n/estoniya-mezhdu-i-i-iii-respublikoy-1988-1992-opyt-inklyuzivnoy-rekonstruktsii-istoricheskogo-narrativa|journal=Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований|volume=8|issue=1|pages=140, 142|via=[[Cyberleninka]]}}</ref> Границите биле затворени, а на странците им бил забранет влез. {{Sfn|Dobbs|1990}} Војската ја презела контролата врз некои од печатниците. Речиси веднаш, ембаргото влијаело врз секојдневниот живот на граѓаните. Цените во продавниците скокнале за околу три пати, под претпоставка дека воопшто има нешто за купување. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/russian/features-55639136|title=Голыми руками против танков: почему балтийские революционеры потеряли власть в 91-м|last=Antonenko|first=Oksana|date=2021-01-13|work=[[BBC News Russian]]|access-date=2021-07-27|language=ru|trans-title=Bare hands against tanks: why did the Baltic revolutionaries lose power in 1991}}</ref> Ова било влошено од доцнењата во исплатата на платите <ref name=":7">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.delfi.lt/a/84198239|title=Экономическая блокада Литвы глазами очевидцев: трехчасовые очереди за мясом и горючим, варенье без сахара|last=Grižibauskienė|first=Eugenija|date=2020-05-06|work=[[Delfi (web portal)|Delfi]]|language=ru|trans-title=Economic blockade of Lithuania as seen by witnesses: three-hour queues for meat and petrol, jam without sugar|accessdate=2021-07-27}}</ref> и рационализирањето на основните прехранбени производи. ''„Комерсант“'' објавил дека канистер [[бензин]], кој би чинел 8 рубли во нормални времиња, скокнал на 50 рубли за помалку од една недела, иако некои Литванци кажале дека цените на бензинот останале на вообичаената цена од 20-30 копејки за литар. <ref name="lrt-med">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrt.lt/naujienos/verslas/4/1362637/pirmieji-atkurtos-lietuvos-zingsniai-ir-ekonomine-blokada-keliu-kilometru-eiles-degalinese-ir-kiausiniene-ant-amzinosios-ugnies|title=Pirmieji atkurtos Lietuvos žingsniai ir ekonominė blokada: kelių kilometrų eilės degalinėse ir kiaušinienė ant amžinosios ugnies|last=Deveikis|first=Jonas|date=2021-03-11|work=LRT|language=lt|trans-title=The first steps of restored Lithuania and the economic blockade: kilometres-long queues for petrol and scrambled eggs fried on an [[eternal flame]]|accessdate=2021-07-27}}</ref> Како и да е, бензинот бил рационализиран на 20 литри по лице, а редиците до бензинските пумпи достигнале должина од неколку километри. Јавниот превоз бил принуден да ја намали фреквенцијата на услугата. Бидејќи недостасувало електрична енергија и хартија, радиодифузијата и печатењето весници биле исто така ограничени. <ref name=":24">{{Наведена книга|title=Odrodzenie narodowe Polaków w Republice Litewskiej 1987-1997|last=Bobryk|first=Adam|publisher=Dom Wydawniczy "Duet"|year=2005|isbn=8389706520|location=[[Toruń]]|pages=283, 291|language=pl|trans-title=National rebirth of Poles in the Republic of Lithuania 1987-1997}}</ref> Според М. Гашкиене, кој бил одговорен за координација на ланците за снабдување со храна во Литванија, единствените фабрики кои не биле погодени од ефектите на ембаргото биле оние кои сè уште биле под директна контрола на Советскиот Сојуз. Сепак, ембаргото им наштетило на Советите, бидејќи стотици претпријатија во советска сопственост имале тешкотии да работат во услови на блокада. Особено, дел од извозот што првенствено бил произведен во Литванија (како што се делови за правосмукалки, пневматски сопирачки, телвизискицевки и црни кутии) не можел да се врати во Советскиот Сојуз. <ref name=":12">{{Наведена книга|title=Lithuania: Stepping Westward|last=Lane|first=Thomas|publisher=[[Routledge]]|year=2001|isbn=9780203402740|location=Abingdon-on-Thames/New York|pages=113–115, 124–125}}</ref> Исто така, бидејќи рафинеријата за нафта Мажејкјај, која не примила никакви количини нафта, морала да престане со работа, Советскиот Сојуз не само што не можел да извлече профит од нафтените производи, туку и снабдувањето со нафта било прекинато за [[Калининградска Област|Калининградската Област]], која ефикасно станала енклава на СССР помеѓу Литванија и Полска. Снабдувањето со електрична енергија што нормално би течело низ Литванија, исто така, било прекинато. === Политички преговори === [[Податотека:The_First_Lithuanian_Prime_Minsiter_Kazimira_Prunskiene’s_visit_to_the_United_States._Meeting_with_the_U.S._President_George_Bush._Washington,_U.S.,_1990.jpg|алт=A man and a woman in official suits shaking hands|лево|мини|[[Казимира Прунскиене]], премиерка на Литванија (десно), на средба со претседателот Џорџ Буш (лево) во [[Белата куќа]] на 3 мај]] Советските напори да го изолираат проблемот на Литванија од светот и да ја поткопаат довербата во каузата за независност во голема мера имале спротивен ефект. Додека поддршката за Ландсбергис паднала од 45% на 28% во текот на месеците на блокадата, луѓето станале уште пообединети во спротивставувањето на Советскиот Сојуз. <ref name=":14">{{Наведена мрежна страница|url=https://inosmi.ru/world/20071112/237765.html|title=Литва и Россия: от проклятий к реализму?|last=Lukšas|first=Aras|date=2007-11-12|work=veidas.lt|language=ru|trans-title=Lithuania and Russia: from curses to realism?|accessdate=2021-07-28}}</ref> <ref name=":23">{{Наведено списание|last=Furman|first=Dmitri|author-link=Dmitri Furman|date=2004|title=Литовский путь к демократии|trans-title=The Lithuanian way to democracy|url=https://repozytorium.amu.edu.pl/handle/10593/23497|journal=Środkowoeuropejskie Studia Polityczne|issue=2|pages=89–109|doi=10.14746/ssp.2004.2.05|issn=1731-7517|doi-access=free}}</ref> Стасис Жемаитис, работник од [[Маријамполе]], се самозапалил во знак на протест против ембаргото. <ref name=":18">{{Наведена мрежна страница|url=https://ria.ru/20150418/1059133572.html|title=Экономическая блокада Литвы со стороны СССР (1990)|date=2015-04-18|work=[[RIA Novosti]]|language=ru|trans-title=Economic blockade of Lithuania imposed by USSR (1990)|accessdate=2021-07-28}}</ref> Сепак, реакцијата на западните земји била прилично ладна. На 20 април, [[Франсоа Митеран]], [[претседател на Франција]], и [[Хелмут Кол]], [[канцелар на Германија]], ја повикале Литванија привремено да го суспендира процесот на враќање на независноста и побарале да преговара со [[Москва]] <ref name="wp-bush2">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/05/04/lithuanian-asks-bush-for-recognition/c76db101-301a-4d13-a1e3-6dc90f0fccc6/|title=Lithuanian Asks Bush for Recognition|last=Oberdorfer|first=Don|date=1990-05-04|newspaper=The Washington Post|access-date=2021-07-27}}</ref> <ref name="nyt-thatcher">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/1990/05/10/world/evolution-in-europe-thatcher-urges-lithuanian-to-compromise-with-soviets.html|title=Evolution in Europe; Thatcher Urges Lithuanian To Compromise With Soviets|last=Whitney|first=Craig R.|date=1990-05-10|work=The New York Times}}</ref> Во меѓувреме, тогашната премиерка Казимира Прунскиен ги посетила [[Осло]], [[Копенхаген]], [[Стокхолм]] и [[Отава]], барајќи економска и политичка поддршка. <ref>{{Наведен нестручен часопис|location=Los Angeles, California|access-date=21 June 2021}}</ref> На 3 мај, таа се сретнала со [[Претседател на Соединетите Американски Држави|американскиот претседател]] [[Џорџ Х. В. Буш|Џорџ Х.В. Буш]], а потоа, од 9 до 11 мај, разговарал со [[Премиер на Обединетото Кралство|премиерката на Обединетото Кралство]] [[Маргарет Тачер]], Митеран и Кол. Американските и британските лидери изразиле ограничена поддршка за Литванците и ги повикале да бараат компромис со Советите. <ref name="wp-bush">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/05/04/lithuanian-asks-bush-for-recognition/c76db101-301a-4d13-a1e3-6dc90f0fccc6/|title=Lithuanian Asks Bush for Recognition|last=Oberdorfer|first=Don|date=1990-05-04|work=The Washington Post|access-date=2021-07-27}}</ref> Литванските претставници биле топло прифатени, но само како приватни гости. Таквата воздржаност за отворена поддршка на Литванија во нејзините движења за независност се објаснувала со неколку фактори. Западните лидери генерално се плашеле од дестабилизација на ситуацијата во Советскиот Сојуз и го сакале Горбачов на функција, бидејќи Западот го сметал за пријателски владетел и гарант за демократска транзиција во [[Источна Европа]]. Западот, исто така, сметал дека Горбачов е клучната личност во преговорите за договори за контрола на оружјето и трговските договори, на кои Горбачов ставил силен акцент. <ref name=":12"/> Покрај тоа, посебните интереси на европските владетели од западниот свет, исто така, го одвлекувале вниманието од литванскиот проблем. Канцеларот Кол сакал успешно [[повторно обединување на Германија]], на која ѝ биле потребни добри односи со Советскиот Сојуз, додека претседателот Митеран имал за цел да одржува пријателски односи со Германија за да ги олесни преговорите за реформирање на [[Европска економска заедница|Европската економска заедница]], која на крајот ќе стане [[Европска Унија]]. Тачер не изгледал особено заинтересирана за овој настан. На крајот, овие земји се дистанцирале од литванската криза. Што се однесува до [[Соединетите Американски Држави]], [[Претставнички дом на Соединетите Американски Држави|Претставничкиот дом на Соединетите Американски Држави]] го повикал Буш да ја признае независноста на Литванија, а група од девет [[Сенат на Соединетите Американски Држави|сенатори]] го обвиниле за примена на двојни стандарди при третирањето на литванското прашање, но претседателот Буш посочил дека нема конструктивна улога што Соединетите Американски Држави би можеле да ја имаат во процесот и одбил да посредува во судирот. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/05/04/world/evolution-in-europe-lithuania-premier-sees-bush-but-there-s-no-red-carpet.html|title=Evolution in Europe; Lithuania Premier Sees Bush, But There's No Red Carpet|last=Dowd|first=Maureen|date=1990-05-04|work=The New York Times|access-date=2021-07-28|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Сето тоа се случило и покрај долгогодишната политика на непризнавање на окупацијата на балтичките држави и поради неколку прекршувања на меѓународното и советското право. <ref>{{Наведено списание|last=Grazin|first=Igor|date=April 2014|title=International Recognition of National Rights: The Baltic States' Case|url=https://scholarship.law.nd.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2112&context=ndlr|journal=Notre Dame Law Review: The Rights of Ethnic Minorities|volume=66|issue=5|pages=1409–1411}}</ref> Сепак, внатрешно, администрацијата на Буш одлучила да ја одложи нормализацијата на трговијата со Советскиот Сојуз сè додека Горбачов не ја укине блокадата на Литванија. Во Полска биле покажани попријателски ставови, при што владини делегации биле прифатени според официјалниот протокол за странски достоинственици. Полска понудила посредување во судирот што започнал на 11 март, па дури и потпишала економски договор со Литванија на 30 мај, но таа земја сè уште не го признала враќањето на независноста на Литванија, плашејќи се од одмазда од СССР. <ref name="Burant">{{Наведено списание|last=Burant|first=Stephen R.|date=May 1991|title=Polish-Lithuanian Relations: Past, Present and Future|url=https://www.proquest.com/docview/222482526|journal=Problems of Communism|volume=40|issue=3|pages=67–84|id={{ProQuest|222482526}}}}</ref> Владата на Ландсбергис првично инсистирала дека Законот за враќање на независноста не може да биде предмет на преговори, додека советската страна барала тој да биде поништен пред да може да се започне каква било дискусија. Сепак, по совет на [[Западна Германија|Германија]] и [[Франција]], кога Прунскиен се сретнал со Горбачов на 17 мај, таа објавила дека процесот на враќање на независноста може да биде суспендиран, што ТАСС, советската државна новинска агенција, го посочило како минимален услов за започнување на преговорите. <ref name="wp-on-meeting">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/05/18/gorbachev-meets-with-lithuanian/f5247691-a9bb-4f6c-b0e7-9b05df0e8016/|title=Gorbachev meets with Lithuanian|last=Dobbs|first=Michael|date=1990-05-18|work=The Washington Post|access-date=21 June 2021|ref=none}}</ref> Шест дена подоцна, литванскиот парламент усвоил резолуција со која ги суспендирал сите закони усвоени по 11 март, кои биле поврзани со предметот на преговорите, но Советите не биле задоволни со отстапките и блокадата продолжила. <ref name=":15">{{Наведено списание|last=Vitkus|first=Gediminas|date=November 1996|title=Lithuanian-Russian Relations in 1990-1995: A Study of Lithuanian Foreign Policy|url=http://fkks.uni-mannheim.de/publikationen/fkks12.pdf|journal=Untersuchungen des Forschungsschwerpunkts Konflikt- und Kooperationsstrukturen|issue=12|pages=1–9}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Укинување на ембаргото === До јуни, ситуацијата фаворизирала постигнување на некаков компромис. Литванија била исцрпена од блокадата, која ги принудило фабриките да се затворат. Општото население морало да се справи со недостиг од храна и енергија. Покрај тоа, редовните посети на премиерот на Литванија постепено го навеле литванското раководство да верува дека привременото укинување на Законот за реставрација е неизбежно за да се намалат тензиите. Проблеми се појавиле и во Советскиот Сојуз. На 30 мај, Градскиот совет на Ленинград ја повикал централната влада да започне преговори со републиката под блокада, а [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Молдавска ССР]] гласала за признавање на независноста на Литванија следниот ден. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|title=Prime Minister thanks Moldova for recognizing Lithuania's independence in 1990|date=2010-01-29|work=Embassy of the Republic of Lithuania to the Republic of Moldova|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402133537/https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|archive-date=2 April 2015|accessdate=2021-07-29}}</ref> Сепак, [[Борис Елцин]] бил тој што имал најголемо влијание. Два дена по неговиот избор за претседател на [[Врховен совет на РСФСР|Врховниот совет на РСФСР]], главната составна република на Советскиот Сојуз и онаа што ја вклучувала Калининградската Област, Елцин се сретнал со претставници на балтичките републики, вклучувајќи го и Ландсбергис, ветувајќи поддршка за нивната кауза за независност. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/06/02/world/evolution-in-europe-2-baltic-republics-appeal-to-yeltsin-for-cooperation.html|title=Evolution in Europe; 2 Baltic Republics Appeal To Yeltsin for Cooperation|last=Bohlen|first=Celestine|date=1990-06-02|work=The New York Times|access-date=2021-07-28|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Потоа, на 12 јуни, РСФСР се прогласила за [[Декларација за државен суверенитет на Руската СФСР|суверена држава во рамките на СССР]] и, во својот деклариран капацитет како суверена република, објавила дека нема да ја спроведува блокадата. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RRIrhG1aq4kC&dq=yeltsin+gorbachev+lithuania+blockade+june+1990&pg=PT839|title=The New Russians|last=Smith|first=Hedrick|date=2012-12-05|publisher=[[Random House]]|isbn=9780307829382|pages=839|language=en}}</ref> Во меѓувреме, [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|Конгресот на Соединетите Американски Држави]] ја поврзал нормализацијата на трговијата со решавањето на блокадата во Литванија, што создало дополнителен притисок за решавање на проблемот. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/06/03/world/summit-washington-us-lawmakers-tie-soviet-trade-pact-kremlin-progress-lithuania.html|title=Summit in Washington; U.S. Lawmakers Tie Soviet Trade Pact to Kremlin Progress on Lithuania|last=Rasky|first=Susan F.|date=1990-06-03|work=The New York Times|access-date=2021-07-28|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> На 16 јуни, Советите го зголемиле протокот на гас од 15% на 30% од нивото пред блокадата и дозволиле некои испораки на суровини, што овозможило делумно повторно отворање на некои индустриски постројки, вклучувајќи го и постројката за [[Гноиво|ѓубрива]] на [[Јонава]]. <ref name=":20">{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/ed1d15918d181f7461ed247f7198cfa0|title=Lithuania Blockade Eased; Pro-Independence Groups Meet in Latvia|last=Iams|first=John|date=1990-06-16|work=[[Associated Press]]|accessdate=2021-07-28}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-06-14-mn-220-story.html|title=Moscow Easing Its Blockade, Premier of Lithuania Says : Secession: But ending of all sanctions apparently depends on the republic's suspending its independence declaration, at least during negotiations.|last=Parks|first=Michael|date=1990-06-14|work=[[Los Angeles Times]]|language=en-US|accessdate=2021-07-29}}</ref> Тие, исто така, ветиле дека ќе ѝ дадат државност на Литванија 2-3 години откако го замрзнале прогласувањето на независноста. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://scholar.lib.vt.edu/VA-news/ROA-Times/issues/1990/rt9006/900614/06140228.htm|title=Lithuanian Blockade Relaxed|date=1990-06-15|work=[[The Baltimore Sun]]|accessdate=2021-07-29}}</ref> Од литванска страна, Ландсбергис, кој инсистирал дека Законот за враќање на независноста не е предмет на преговори, препорачал предлог до Сејмот за укинување на ефектите од Законот. По две недели преговори, на 29 јуни, Врховниот совет на Литванија прогласила 100-дневен мораториум за „правните тужби кои произлегуваат“ ({{Langx|lt|iš jo kylančius teisinius veiksmus}} ) од декларацијата за обновување на Литванија од 11 март, која требало да стапи на сила штом ќе започнат преговорите со Советскиот Сојуз. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.117362|title=Declaration by the Supreme Council of the Republic of Lithuania, 29 June 1990|publisher=Office of the Seimas of the Republic of Lithuania|accessdate=21 March 2021}}</ref> Декларацијата не го претставувала самиот мораториум за независност, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.delfi.lt/news/ringas/lit/dzalimas-apie-kovo-11-osios-principus-saugotini-rubeziai.d?id=29873821|title=Apie Kovo 11-osios principus: saugotini "rubežiai"|last=Žalimas|first=Dainius|date=11 March 2010|work=Delfi|language=lt|trans-title=About the principles of 11 March: Protecting the "rubies"|accessdate=2021-07-27}}</ref> но овој пат, Кремљ одлучил да започне преговори со Литванија. Испораките на нафта биле обновени до вечерта на 30 јуни, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.upi.com/Archives/1990/06/30/Soviets-lifting-Lithuania-blockade/5555646718400/|title=Soviets lifting Lithuania blockade|date=1990-06-30|work=[[United Press International]]|language=en|accessdate=2021-07-29}}</ref> додека на 2 јули блокадата нила целосно укината, што Николај Ришков, претседател на Советот на министри на СССР, го потврдил следниот ден. <ref name=":21">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/07/03/world/soviets-say-blockade-of-lithuania-is-lifted.html|title=Soviets Say Blockade of Lithuania Is Lifted|last=|date=1990-07-03|work=The New York Times|access-date=2021-07-29|agency=[[Reuters]]|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Конечно, на 6 јули, советските дипломатски агенции можеле повторно да им издаваат визи на странците што патуваат во Литванија, а на 7 јули, железничките врски меѓу СССР и Литванија биле целосно обновени. == Влијанија == === Економски влијанија === Блокадата ги шокирало Литванците, кои не очекувале толку силна реакција од Советскиот Сојуз. Според Марта Олкот, која пишувала за „''Форин Аферс“'' на оваа тема, од сите сценарија што ги разгледувал Горбачов, токму економската блокада најмногу се плашел од [[Сајудис]]. Економијата на Литванија била цврсто интегрирана во економијата на СССР и, иако релативно развиена, сè уште била подредена на потребите на Советскиот Сојуз и како резултат на тоа користела мал локален увоз. <ref>{{Наведено списание|last=Lektzian|first=David|last2=Ragauskas|first2=Rimvydas|date=2016|title=The great blockade of Lithuania: Evaluating sanction theory with a case study of Soviet sanctions to prevent Lithuanian independence.|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/2233865916658851|journal=[[International Area Studies Review]]|volume=19|issue=4|pages=320–339|doi=10.1177/2233865916658851|url-access=subscription|via=Sagepub}}</ref> <ref name=":13">{{Наведено списание|last=Cichowlas|first=Scott|date=2020|title=Economic Populism in Post-Soviet Lithuania|url=https://commons.lib.jmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1211&context=mhr|journal=Madison Historical Review|volume=17|pages=40–64}}</ref> Другите 14 републики биле дестинација на најголемиот дел од извозот (94,3% во 1990 година) и потекло на најголемиот дел од увозот (87,7% во 1990 година). Литванија била уште позависна од енергетските ресурси, со целосна зависност од гас од Советскиот Сојуз и само мало внатрешно производство на нафта. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.un.org/esa/sustdev/publications/energy_indicators/chapter5.pdf|title=Energy Indicators for Sustainable Development: Country Studies on Brazil, Cuba, Lithuania, Mexico, Russian Federation, Slovakia and Thailand|last=Štreimikiene|first=Dalia|date=2007-04-18|publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]|location=New York City|pages=129–130|chapter=Lithuania|access-date=2021-07-27}}</ref> Според литванските проценки, до крајот на блокадата, биле изгубени 415,5 милиони рубљи од производството, а литванскиот буџет претрпел дефицит од 125 милиони рубљи. (За споредба, годишните буџетски расходи на Литванската ССР во 1989 година достигнале 4.626 милиони рубљи). <ref>{{Наведена книга|url=https://minfin.gov.ru/common/upload/library/2020/11/main/1990_152681.pdf|title=Государственный бюджет СССР 1990: Краткий статистический сборник|last=[[Ministry of Finance (Soviet Union)|Ministry of Finance of USSR]]|publisher=Финансы и статистика|year=1990|isbn=5279003751|location=Moscow|pages=22|language=ru|trans-title=State budget of USSR 1990: A brief statistical guide|chapter=Расходы союзного бюджета и государственных бюджетов союзных республик|trans-chapter=Expenditures of the Union budget and state budgets of union republics}}</ref> Хуфбауер и неговите соработници, кои напишале книга во која го оцениле успехот на економските блокади, процениле дека директните последици од блокадата ја чинеле Литванија 1,5% од БДП. Точниот број на отпуштени работници е непознат, но проценките варираат од 26.000 до 50.000 луѓе; Стенли Вардис, истражувач на Литванија од 20 век, вели дека 35.000 ги загубиле своите работни места, додека на неактивните работници им биле исплатени плати од литванската влада, што го проширило нејзиниот буџетски дефицит. Бидејќи блокадата значела недостиг на важни ресурси, Литванија, која преминувала кон пазарно ориентирана економија, била принудена да го централизира своето управување и силно да ја регулира својата економија со цел да избегне исцрпување на залихите и да ги заштити потрошувачите од зголемување на цените. Ова одложило некои реформи на слободниот пазар, особено во споредба со Латвија и Естонија. <ref>{{Наведено списание|last=Simonyan|first=Renald H.|last2=Kochegarova|first2=Tamara M.|date=2018|title=Экономические и демографические процессы в Литве|trans-title=Economic and demographic processes in Lithuania|url=https://elibrary.ru/item.asp?id=32739047|journal=Горизонты экономики|language=ru|issue=1|pages=79–86|via=elibrary.ru}}</ref> Сепак, на долг рок, ова ѝ помогнало на земјата да даде приоритет на трговските договори со други земји и ги натерало претпријатијата да бараат соработка од други субјекти освен владата, со што ја пренасочила економијата кон западниот модел. <ref name="Samonis">{{Наведено списание|last=Samonis|first=Val|date=1 May 1995|title=Transforming The Lithuanian Economy: from Moscow to Vilnius and from Plan to Market|url=https://www.files.ethz.ch/isn/140227/042.pdf|journal=CASE Network Studies and Analyses|pages=12–14|isbn=8386296380}}</ref> На пример, Јуозас Олекас, тогашен [[Министерство за здравство (Литванија)|министер за здравство]] на Литванија, забележал дека на земјата ѝ недостасуваат медицински материјали, но успеал да воспостави добри односи со [[Данска]], благодарение на што недостигот на вакцини за болниците во голема мера бил ублажен. Владата на Литванија и локалните индустрии почнале активно да бараат директни односи со претпријатијата (кои не биле предмет на ембарго), <ref name="Samonis" /> честопати впуштајќи се во размена на стоки со републики богати со нафта (на пр. масло за путер или месо), како што се РСФСР и [[Казашка Советска Социјалистичка Република|Казашката ССР]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.idelreal.org/a/31052993.html|title="За вашу и нашу свободу!" 30 лет митингу солидарности Уфы с Литвой|last=Afanasyev|first=Artur|date=2021-01-20|work=[[Radio Free Europe]]|language=ru|trans-title="[[For our freedom and yours]]!" 30 years of the [[Ufa]] demonstration in support of Lithuania|accessdate=2021-07-30}}</ref> Ефектите од блокадата биле донекаде ублажени и од шверцерите што дејствувале на границите на Литванија, како и од полковите на Советската армија стационирани во земјата, кои тајно ги продавале резервите на нафтени производи што ги имале во гарнизоните. <ref name=":26">{{Наведена книга|title=The Baltic Revolution: Estonia, Latvia, Lithuania and the Path to Independence|last=Lieven|first=Anatol|publisher=[[Yale University Press]]|year=1993|isbn=9780300060782|location=[[New Haven]]/[[London]]|pages=166–7, 240–5}}</ref> [[Податотека:Kvitas_blokados_fondui.jpg|алт=A receipt confirming that 100 Soviet roubles were donated to the Blockade Fund of Lithuania on 25 April 1990|лево|мини|Донација од 100 рубли за Фондот на Литванија, 25 април 1990 година]] Како одговор на блокадата, владата создала таканаречен Фонд, кој работел врз основа на доброволни донации на Литванците. До моментот кога завршила блокадата, владата собрала 7,6 милиони рубли, кои таа веднаш ги инвестирала во накит и злато за да избегне девалвација на рублите што ги добила. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/blokados-lobyno-auksas-lombarde-520062|title=Blokados lobyno auksas – lombarde|last=Stanišauskas|first=Gediminas|date=2008-01-04|work=diena.lt|language=lt|trans-title=The gold treasure of the blockade - in the pawnshop|accessdate=2021-07-30}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.delfi.lt/a/84236135|title=Kaip Blokados fondą nuo infliacijos gelbėjo: pinigų vertę saugojo įsigydami beveik 27 tūkst. aukso dirbinių, inkrustuotų 329 brangakmeniais|last=Grižibauskienė|first=Eugenija|work=Delfi|trans-title=How was the Blockade Fund saved from inflation: 27,000 gold items with 329 gems saved the value of the money|accessdate=2021-07-31}}</ref> Во војводството Сувалки, Литванците, кои се значително малцинство во пограничната област, исто така придонеле за напорите. <ref>{{Наведено списание|last=Severinas|first=Algimantas|date=2011|title=Lenkijos Lietuviai ir lietuvos Nepriklausomybė. 1989-1991 metai|trans-title=Polish Lithuanians and the Lithuanian Independence in 1989-1991|url=https://etalpykla.lituanistikadb.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2011~1477060648495/J.04~2011~1477060648495.pdf|journal=Terra Jatwezenorum|language=lt|via=Lituanistika}}</ref> Ембаргото имало длабоки последици врз енергетскиот сектор на Литванија. Во советско време, геолозите дупчеле терен за пребарување нафта во Латвија и Литванија, но економската блокада ја принудило Литванија да ја екстрахира за прв пат на индустриско ниво - во 1990 година, Литванците испумпале 12.000 тони фосилно гориво. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://expert.ru/northwest/2001/11/11no-skrip_53282/|title=Балтийская нефть: миф или реальность?|last=Skripov|first=Vladimir|date=2001-06-18|work=[[Expert (magazine)|Expert]] - North-West|language=ru|trans-title=Baltic Oil: Myth or Reality?|accessdate=2021-07-28}}</ref> Покрај тоа, балтичката земја не можела да увезува нафта по море не само поради поморската блокада, туку и затоа што нафтениот терминал во [[Клајпеда]] бил премногу мал за потребите на Литванија. Тоа ја поттикнало владата да изгради нов нафтен терминал во [[Бутинге]], кој бил пуштен во употреба во 1998 година, заедно со продолжување на нафтоводот до новото морско пристаниште. <ref>{{Наведено списание|last=Vitkus|first=Gediminas|date=2009|title=Russian Pipeline Diplomacy: A Lithuanian Response|url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/26/02Vitkus.pdf|journal=Acta Slavica Iaponica|volume=26|pages=25–46}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Janeliūnas|first=Tomas|last2=Arūnas|first2=Molis|date=2006|title=Energy security of Lithuania: challenges and perspectives|url=https://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2006~1367154624369/datastreams/DS.002.1.01.ARTIC/content|journal=Lithuanian Political Science Yearbook 2005|pages=200–223|via=Lituanistika}}</ref> === Латвија и Естонија === Советските репресии врз Литванија ја забрзале интеграцијата на трите балтички држави и создале еден вид солидарност меѓу партиите за независност во трите републики. Серија состаноци на висок профил се одржале меѓу лидерите на Литванија, Латвија и Естонија. Веќе во мај, трите држави потпишале договор со кој се обнови таканаречената [[Балтичка Антанта]], меѓувоен договор кој барал политичка координација и воспоставиле Совет на балтичките држави, во суштина со истата цел. <ref>{{Наведена книга|title=The Baltic Nations and Europe: Estonia, Latvia and Lithuania in the Twentieth Century|last=Hiden|first=John|last2=Salmon|first2=Patrick|publisher=[[Longman]]|year=1994|location=New York City|pages=165|author-link=John Hiden|author-link2=Patrick Salmon}}</ref> Од друга страна, економските санкции имале застрашувачки ефект врз каузата за независност на другите две балтички држави, кои, поради острата реакција на Кремљ и нивниот поголем дел од етничките малцинства, особено Русите, одлучиле да ги ублажат своите декларации за независност и генерално барале помалку конфронтациски ставови кон Москва. === Зголемени тензии со малцинствата === [[Податотека:Polski_Kraj_Narodowo-Terytorialny.png|мини|Карта на полскиот Национално-територијален регион, како што го прогласиле литванските Полјаци во октомври 1990 година. Ги вклучувал областите Вилнус, Шалчининај, како и делови од областите Тракај, Швенчионис и Ширвинтос. Главниот град бил основан во Наујој Вилња. Градот Вилнус не бил дел од регионот, со што станал енклава во рамките на предложената автономија.]] Во исто време како што се влошувале односите со [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]], се разгорувал судирот помеѓу литванското мнозинство и полското малцинство во југоисточниот дел на Литванија и Русите во [[Висагинас]], каде што се наоѓала јадрената централа Игналина. Неколку пати во 1990 и 1991 година, локалните самоуправи на овие области барале автономија и/или направиле обид да тврдат дека законите на Литванија не се однесуваат на нив. Тензиите биле особено силни кај полското малцинство, кое се чувствувало дискриминирано од Литванците, не само поради малкуте образовни и економски можности во областа и официјалната јазична политика на Литванија, која налагала употреба на [[Литвански јазик|литванскиот јазик]] во државните згради без исклучоци за малцинствата. <ref name=":25">{{Наведено списание|last=Burant|first=Stephen R.|date=1996|title=Overcoming the past: Polish-Lithuanian relations, 1990-1995|url=https://www.jstor.org/stable/43212678|journal=Journal of Baltic Studies|volume=27|issue=4|pages=309–329|doi=10.1080/01629779600000131|issn=0162-9778|jstor=43212678|url-access=subscription}}</ref> Додека првите обиди за воведување на полска самоуправа (или автономија) започнале кон крајот на 1988 година и почетокот на 1989 година, движењето добило значителен импулс по Законот од 11 март, а неговата ескалација се случила за време на блокадата. На 15 мај, окружниот совет на Шалчининкај гласал за непочитување на декларацијата за независност и признавање само на Советскиот Устав и советските закони; окружниот совет на Вилнус бил помалку радикален, но на 24 мај, сепак гласал за создавање полски национален округ и за осуда на Литванија за она што советот го сметал за кршење на човековите права и игнорирање на интересите на националните малцинства. Чеслав Висоцки, раководител на окружниот совет на Шалчининкај, објаснил дека КПСС, за разлика од Литванија, го поддржува создавањето на такви субјекти; тој продолжил тврдејќи дека единствениот начин за ублажување на тензиите е да се поништи декларацијата за независност. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kurierwilenski.lt/2019/05/18/autonomia-30-lat-pozniej/|title=Autonomia. 30 lat później|last=Radczenko|first=Aleksander|date=2019-05-18|work=[[Kurier Wileński]]|language=pl-PL|accessdate=2021-07-31}}</ref> Двете одлуки на крајот биле поништени од Врховниот совет на Литванија како неуставни. Сепак, на 1 јуни, делегатите од регионите со мнозинство полско население апелирале до литванската влада, а не до Советскиот Сојуз, да создаде самоуправен ентитет, што според нив е единствениот начин да се обезбеди почитување на правата на Полјаците. Понатамошните подготовки на крајот довеле до прогласување на Полскиот национално-територијален регион во октомври 1990 година, кој политичарите сакале да биде дел од Литванија. <ref>{{Наведено списание|last=Sirutavičius|first=Vladas|date=2017|title=O polskiej autonomii narodowo-terytorialnej na Litwie (wiosna – lato 1991 roku)|trans-title=On the Polish National-Territorial Region in Lithuania (spring-summer 1991)|url=https://sdr-ihpan.edu.pl/images/2017-tom-52-1/07_52_1_Sirutavicius.pdf|journal=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|language=pl|volume=LII|issue=1}}</ref> Мислењата се разликуваат за улогата на Полјаците во процесот на литванската борба за независност и во блокадата. Литванските, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rp.pl/wydarzenia/art15591131-kto-chcial-polskiej-autonomii|title=Kto chciał polskiej autonomii?|last=Meilūnas|first=Egidijus|date=2 June 2009|work=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]]|language=pl-PL|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122171413/https://www.rp.pl/wydarzenia/art15591131-kto-chcial-polskiej-autonomii|archive-date=22 January 2023|accessdate=27 September 2025}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Janušauskienė|first=Diana|date=July 2016|title=Ethnicity as political cleavage: The political agenda of the Polish national minority in Lithuania|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/ethnicity-as-political-cleavage-the-political-agenda-of-the-polish-national-minority-in-lithuania/50DC68BE51415A29EC69AE06742856EB|journal=Nationalities Papers|language=en|volume=44|issue=4|pages=578–590|doi=10.1080/00905992.2016.1156073|issn=0090-5992|url-access=subscription}}</ref> руските, и западните <ref>{{Наведена книга|title=Ethnic Politics after Communism|last=Moser|first=Robert G.|publisher=[[Cornell University Press]]|year=2005|isbn=9780801472763|location=[[Ithaca, N.Y.]]|pages=130}}</ref> научници наведуваат дека Полјаците биле премолчено или директно поддржани од [[Москва]] и биле доминирани од промосковски политичари, како што се Јан Чеханович и Висоцки. Сајудис тврдел дека Полјаците биле манипулирани од московските комунисти, што ја навело партијата да усвои антиполска реторика. <ref>{{Наведено списание|last=Popovski|first=Vesna|date=2006-12-31|title=Nationalism and Citizenship: The Lithuanian Case, 1988–1993.|url=https://hrcak.srce.hr/13209|journal=Revija za sociologiju|language=en|volume=37|issue=3–4|pages=117–130|issn=0350-154X}}</ref> Винстон А. Ван Хорн и Алфред Ерих Сен кажале дека Москва им помогнала на полските региони да ја издржат блокадата <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/globalconvulsion00vanh|title=Global Convulsions: Race, Ethnicity, and Nationalism at the End of the Twentieth Century|last=Van Horne|first=Winston A.|date=January 1997|publisher=[[State University of New York Press]]|isbn=9780791432358|location=[[Albany, N.Y.]]|page=[https://archive.org/details/globalconvulsion00vanh/page/253 253]|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=GsQiAQAAIAAJ&q=Polish+region+of+southeastern+Lithuania+did+not+suffer|title=A Research Seminar in Black and White|last=Senn|first=Alfred Erich|date=2004|publisher=Vytauto Didžiojo universiteto leidykla|isbn=9789955120032|location=[[Kaunas]]|pages=83|language=en}}</ref> (иако М. Гашкиене, висок владин службеник, му пишал на Алгимантас Гурецкас дека блокадата била применета рамномерно низ цела Литванија), додека Анатол Ливен подвлекува дека Здружението на Полјаци во Литванија всушност ја поддржувало независноста, но се соочило со жестока конкуренција од полските кандидати против независноста. Од друга страна, полските научници и членови на полската заедница велат дека полско-комунистичките врски се или претерување или литванска пропаганда. == Последици == Откако Литванија и Советскиот Сојуз нашле компромис врз кој би можеле да започнат преговорите, биле формирани комитети од двете страни за да се договорат за условите за понатамошен соживот. Ландсбергис, кој се сметал за помалку помирувачки од Прунскиен, бил шеф на литванската делегација, а Ришков ја предводел советската. Иако комитетите биле формирани во јули, преговорите не биле договорени сè до октомври. Кога групите требало да се состанат на 30 ноември 1990 година, советската делегација одбила да присуствува, наведувајќи ги подготовките за 4-тата седница на Конгресот на народните пратеници, и не бил одреден датум за нов состанок. Потоа Литванците го откажале мораториумот, враќајќи ги ефектите од Законот од 11 март, кој послужил како катализатор за јануарските настани од 1991 година. <ref name=":10"/> Советската агресија врз граничните пунктови на Литванија продолжила понатаму сè до [[Августовски државен удар|неуспешниот државен удар во август 1991 година]]. До тогаш, независноста на Литванија била меѓународно призната (вклучително и од Руска СФСР и самиот Советски Сојуз). <ref name="hrw529">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_-N55OzMGgakC|title=Human Rights Watch World Report|publisher=[[Human Rights Watch]]|year=1991|isbn=9781564320537|location=New York City|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_-N55OzMGgakC/page/n535 529]–530|author-link=}}</ref> ==Белешки== {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.youtube.com/watch?v=Fax_CtPO3XQ Interviews with politicians and passers-by in the days preceding the blockade, April 1990] (on [[YouTube]], in Russian) * [https://visualrian.ru/search/?query=%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B Photos of petrol queues, via RIA Novosti photo repository] * [https://www.delfi.lt/multimedija/blokada/penkiu-vyriausybiu-prekybos-ministras-sinevicius-koronaviruso-pandemija-primena-skaudzia-lietuvos-kasdienybe-blokados-metais.d?id=83885141 Interview with Albertas Sinevičius, minister of trade of Lithuania during the blockade (in Lithuanian)] * {{cite book|last1=Eidintas|first1=Alfonsas|url=https://urm.lt/uploads/default/documents/Travel_Residence/history_of_lithuania_new.pdf|title=The History of Lithuania|last2=Bumblauskas|first2=Alfredas|last3=Kulakauskas|first3=Antanas|last4=Tamošaitis|first4=Mindaugas|publisher=Eugrimas|year=2015|isbn=9786094371639|edition=2nd|pages=292|language=en|author-link1=Alfonsas Eidintas|author-link2=Alfredas Bumblauskas|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128190626/https://urm.lt/uploads/default/documents/Travel_Residence/history_of_lithuania_new.pdf|archive-date=28 January 2021}} [[Категорија:Распеана револуција]] [[Категорија:Судири во 1990 година]] [[Категорија:Статии со извори на полски (pl)]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] [[Категорија:Блокади]] [[Категорија:Економија на Литванија]] [[Категорија:Литванска ССР]] e7balkyxz39kyo1jvhesu2cf5tahsix 0 1391785 5543126 5541918 2026-04-21T22:24:49Z Dandarmkd 31127 5543126 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје | name = Охридски кочеџик<br/>Охридска копривка | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = Податотека:Дрвото Кочеџик.jpg | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Охрид]] | nearest_city = | coordinates = {{coord|41|6|50.62|N|20|47|39.79|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] | authorized = | created = | designated = {{start date|}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="41.1140606" longitude="20.7943868" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 20.7943868, 41.1140606 ] } } ] } </mapframe> }} '''Охридски кочеџик'''{{БелешкаОзнака|Зборот „кочеџик“ е [[турцизам]] кој вообичаено се однесува на видот дрво ''Celtis australis L.'', познато и под името [[копривка]].|а}} или '''Охридска копривка''' — [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] единично стебло од [[кочеџик]] или копривка (Celtis australis L.) кое се наоѓа во средишното градско подрачје на Општината Охрид, во дворот на црквата [[Црква „Пресвета Богородица Севидна“ - Охрид|„Пресвета Богородица Севидна“]]. Називот на природната реткост е '''Кочеџик во дворот на црквата „Св. Богородица Перивлепта“'''. Со ова дрво со статус на природна реткост. управува [[Општина Охрид]], а во име на општината, градоначалникот на Општина Охрид.<ref name=SV>{{нмс | last= | first= | author= | title= Р Е Ш Е Н И Е ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА ЕДИНЕЧНО СТЕБЛО КОЧЕЏИК ВО ДВОРОТ НА ЦРКВАТА СВ. БОГОРОДИЦА ПЕРИВЛЕПТА ЗА ПРИРОДНА РЕТКОСТ| url= https://slvesnik.com.mk/Issues/9b3791e5c49546f0ac5661a5c9ac6158.pdf| date=16 јуни 2021 | work= | publisher=[[Службен весник на Македонија]] | accessdate=17 април 2026}}</ref> ==Местоположба== Дрвото се наоѓа во дворот на црквата [[Црква „Св. Богородица Перивлепта“ - Охрид|„Св. Богородица Перивлепта“]].<ref name=SV/> Поради својата позиција на ридот Дебој, овој простор служи како природен [[видиковец]] од кој се пружа [[панорама|панорамски]] поглед кон [[Охридско Езеро|езерото]], [[Охридско пристаниште|пристаништето]] и својствентата [[охридска архитектура]]. ==Опис== [[Крошна]]та е широко распространета, густа и со топчест до чадорест облик. Самото дрво е високо 15,0 м, деблото е кратко пред да почне разгранувањето. Обемот на крошната е 10 до 12, а на деблото 3-4 метра. Кората на дрвото е мазна и сива, слична на онаа кај [[бука]]та, но избраздена со специфични „брадавичести“ испапчувања што е случај кај стари дрва. == Старост== Дрвото во 1886 година го засадил учителот Никола Чудо во чест на 1000-годишнината од упокојувањето на првоучителот [[Свети Методиј|Методиј]].<ref name=ON>{{нмс | author= | title=Вековниот кочеџик, заборавен свидетел на охридскиот непокор | url=https://www.ohridnews.com/vekovniot-kochedhik-zaboraven-svidetel-na-ohridskiot-nepokor/ | work= | publisher=Охридњуз | date=21.05.2013 | accessdate=17 април 2026}}</ref> Во 1986-та година, во чест на 1100-годишнината од смртта на првоучителот и 100-годишнината од засадувањето на кочеџикот била поставена мермерна плоча со песна на Никола Чудо:<ref name=ON/> „Цел ден те баравме тебе, одвај те најдовме, тука ќе те засадиме со вода ќе те полеваме, те засадивме со надеж чувствата да ни ги распламтиш, како очите ќе те чуваме, вечно ќе се сеќаваме за споменот илјдалетен на јубилејот од Методиј!“. Во 2021 година била возобновена спомен-плочата покрај дрвото, која го потврдува неговото садење од страна на Никола Чудо во 1886 година.<ref>[https://time.mk/c/b0141c77b4/vo-ohrid-postavena-spomen-plocata-posvetena-na-nikola-isaija-cudov.html Во Охрид поставена спомен-плочата посветена на Никола Исаија Чудов]</ref> ==Состојба на кочеџикот== Дрвото е витално и во добра состојба. ==Галерија== <gallery> Податотека:Кочеџик (6.4.1886).jpg|Дрвото во декември 2023 година Податотека:Ohrid plane tree, Church of the Theotokos Peribleptos 05.jpg|Дрвото во мај 2022 година Податотека:Ohrid plane tree, Church of the Theotokos Peribleptos 01.jpg|Дрвото во мај 2022 година Податотека:Охридски чинар (Црква „Пресвета Богородица Перивлепта“) 08.jpg|Дрвото во мај 2022 година Податотека:Охридски чинар (Црква „Пресвета Богородица Перивлепта“) (01).jpg|Дрвото во април 2022 година </gallery> ==Поврзано== *[[Црква „Пресвета Богородица Севидна“ - Охрид]] *[[Список на природни реткости во Македонија]] == Белешки == {{Белешки|group=а}} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Ohrid nettle tree, Church of the Theotokos Peribleptos|Охридски кочеџик}} {{КНМ-Охрид}} [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Охрид]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] [[Категорија:Културно наследство на Македонија во Општина Охрид]] [[Категорија:Појавено во 1886 година во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 1886 година во Отоманското Царство]] 2wo36xpxo64plq3mc2yir5akc51y1kj 5543261 5543126 2026-04-22T06:07:23Z P.Nedelkovski 47736 5543261 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје | name = Охридски кочеџик<br/>Охридска копривка | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = Податотека:Дрвото Кочеџик.jpg | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Охрид]] | nearest_city = | coordinates = {{coord|41|6|50.62|N|20|47|39.79|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] | authorized = | created = | designated = {{start date|}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="41.1140606" longitude="20.7943868" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 20.7943868, 41.1140606 ] } } ] } </mapframe> }} '''Охридски кочеџик'''{{БелешкаОзнака|Зборот „кочеџик“ е [[турцизам]] кој вообичаено се однесува на видот дрво ''Celtis australis L.'', познато и под името [[копривка]].|а}} или '''Охридска копривка''' — [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] единично стебло од [[кочеџик]] или копривка (Celtis australis L.) кое се наоѓа во средишното градско подрачје на Општината Охрид, во дворот на црквата [[Црква „Пресвета Богородица Севидна“ - Охрид|„Пресвета Богородица Севидна“]]. Називот на природната реткост е '''Кочеџик во дворот на црквата „Св. Богородица Перивлепта“'''. Со ова дрво со статус на природна реткост управува [[Општина Охрид]], а во име на општината, градоначалникот на Општина Охрид.<ref name=SV>{{нмс | last= | first= | author= | title= Р Е Ш Е Н И Е ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА ЕДИНЕЧНО СТЕБЛО КОЧЕЏИК ВО ДВОРОТ НА ЦРКВАТА СВ. БОГОРОДИЦА ПЕРИВЛЕПТА ЗА ПРИРОДНА РЕТКОСТ| url= https://slvesnik.com.mk/Issues/9b3791e5c49546f0ac5661a5c9ac6158.pdf| date=16 јуни 2021 | work= | publisher=[[Службен весник на Македонија]] | accessdate=17 април 2026}}</ref> ==Местоположба== Дрвото се наоѓа во дворот на црквата [[Црква „Св. Богородица Перивлепта“ - Охрид|„Св. Богородица Перивлепта“]].<ref name=SV/> Поради својата позиција на ридот Дебој, овој простор служи како природен [[видиковец]] од кој се пружа [[панорама|панорамски]] поглед кон [[Охридско Езеро|езерото]], [[Охридско пристаниште|пристаништето]] и својствентата [[охридска архитектура]]. ==Опис== [[Крошна]]та е широко распространета, густа и со топчест до чадорест облик. Самото дрво е високо 15,0 м, деблото е кратко пред да почне разгранувањето. Обемот на крошната е 10 до 12, а на деблото 3-4 метра. Кората на дрвото е мазна и сива, слична на онаа кај [[бука]]та, но избраздена со специфични „брадавичести“ испапчувања што е случај кај стари дрва. == Старост== Дрвото во 1886 година го засадил учителот Никола Чудо во чест на 1000-годишнината од упокојувањето на првоучителот [[Свети Методиј|Методиј]].<ref name=ON>{{нмс | author= | title=Вековниот кочеџик, заборавен свидетел на охридскиот непокор | url=https://www.ohridnews.com/vekovniot-kochedhik-zaboraven-svidetel-na-ohridskiot-nepokor/ | work= | publisher=Охридњуз | date=21.05.2013 | accessdate=17 април 2026}}</ref> Во 1986-та година, во чест на 1100-годишнината од смртта на првоучителот и 100-годишнината од засадувањето на кочеџикот била поставена мермерна плоча со песна на Никола Чудо:<ref name=ON/> „Цел ден те баравме тебе, одвај те најдовме, тука ќе те засадиме со вода ќе те полеваме, те засадивме со надеж чувствата да ни ги распламтиш, како очите ќе те чуваме, вечно ќе се сеќаваме за споменот илјдалетен на јубилејот од Методиј!“. Во 2021 година била возобновена спомен-плочата покрај дрвото, која го потврдува неговото садење од страна на Никола Чудо во 1886 година.<ref>[https://time.mk/c/b0141c77b4/vo-ohrid-postavena-spomen-plocata-posvetena-na-nikola-isaija-cudov.html Во Охрид поставена спомен-плочата посветена на Никола Исаија Чудов]</ref> ==Состојба на кочеџикот== Дрвото е витално и во добра состојба. ==Галерија== <gallery> Податотека:Кочеџик (6.4.1886).jpg|Дрвото во декември 2023 година Податотека:Ohrid plane tree, Church of the Theotokos Peribleptos 05.jpg|Дрвото во мај 2022 година Податотека:Ohrid plane tree, Church of the Theotokos Peribleptos 01.jpg|Дрвото во мај 2022 година Податотека:Охридски чинар (Црква „Пресвета Богородица Перивлепта“) 08.jpg|Дрвото во мај 2022 година Податотека:Охридски чинар (Црква „Пресвета Богородица Перивлепта“) (01).jpg|Дрвото во април 2022 година </gallery> ==Поврзано== *[[Црква „Пресвета Богородица Севидна“ - Охрид]] *[[Список на природни реткости во Македонија]] == Белешки == {{Белешки|group=а}} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Ohrid nettle tree, Church of the Theotokos Peribleptos|Охридски кочеџик}} {{КНМ-Охрид}} [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Охрид]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] [[Категорија:Културно наследство на Македонија во Општина Охрид]] [[Категорија:Појавено во 1886 година во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 1886 година во Отоманското Царство]] ki8tscxad8fs919p6qr8y1vy90wjmci 5543340 5543261 2026-04-22T11:11:30Z TommyG 17532 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Охридски чинар (Црква „Пресвета Богородица Перивлепта“) (01).jpg]] → [[File:Охридски кочеџик (01).jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · missidentified taxon 5543340 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје | name = Охридски кочеџик<br/>Охридска копривка | alt_name = | iucn_category = | iucn_ref = | photo = Податотека:Дрвото Кочеџик.jpg | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Охрид]] | nearest_city = | coordinates = {{coord|41|6|50.62|N|20|47|39.79|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] | authorized = | created = | designated = {{start date|}} | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="41.1140606" longitude="20.7943868" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 20.7943868, 41.1140606 ] } } ] } </mapframe> }} '''Охридски кочеџик'''{{БелешкаОзнака|Зборот „кочеџик“ е [[турцизам]] кој вообичаено се однесува на видот дрво ''Celtis australis L.'', познато и под името [[копривка]].|а}} или '''Охридска копривка''' — [[Список на природни реткости во Македонија|природна реткост]] единично стебло од [[кочеџик]] или копривка (Celtis australis L.) кое се наоѓа во средишното градско подрачје на Општината Охрид, во дворот на црквата [[Црква „Пресвета Богородица Севидна“ - Охрид|„Пресвета Богородица Севидна“]]. Називот на природната реткост е '''Кочеџик во дворот на црквата „Св. Богородица Перивлепта“'''. Со ова дрво со статус на природна реткост управува [[Општина Охрид]], а во име на општината, градоначалникот на Општина Охрид.<ref name=SV>{{нмс | last= | first= | author= | title= Р Е Ш Е Н И Е ЗА ПРОГЛАСУВАЊЕ НА ЕДИНЕЧНО СТЕБЛО КОЧЕЏИК ВО ДВОРОТ НА ЦРКВАТА СВ. БОГОРОДИЦА ПЕРИВЛЕПТА ЗА ПРИРОДНА РЕТКОСТ| url= https://slvesnik.com.mk/Issues/9b3791e5c49546f0ac5661a5c9ac6158.pdf| date=16 јуни 2021 | work= | publisher=[[Службен весник на Македонија]] | accessdate=17 април 2026}}</ref> ==Местоположба== Дрвото се наоѓа во дворот на црквата [[Црква „Св. Богородица Перивлепта“ - Охрид|„Св. Богородица Перивлепта“]].<ref name=SV/> Поради својата позиција на ридот Дебој, овој простор служи како природен [[видиковец]] од кој се пружа [[панорама|панорамски]] поглед кон [[Охридско Езеро|езерото]], [[Охридско пристаниште|пристаништето]] и својствентата [[охридска архитектура]]. ==Опис== [[Крошна]]та е широко распространета, густа и со топчест до чадорест облик. Самото дрво е високо 15,0 м, деблото е кратко пред да почне разгранувањето. Обемот на крошната е 10 до 12, а на деблото 3-4 метра. Кората на дрвото е мазна и сива, слична на онаа кај [[бука]]та, но избраздена со специфични „брадавичести“ испапчувања што е случај кај стари дрва. == Старост== Дрвото во 1886 година го засадил учителот Никола Чудо во чест на 1000-годишнината од упокојувањето на првоучителот [[Свети Методиј|Методиј]].<ref name=ON>{{нмс | author= | title=Вековниот кочеџик, заборавен свидетел на охридскиот непокор | url=https://www.ohridnews.com/vekovniot-kochedhik-zaboraven-svidetel-na-ohridskiot-nepokor/ | work= | publisher=Охридњуз | date=21.05.2013 | accessdate=17 април 2026}}</ref> Во 1986-та година, во чест на 1100-годишнината од смртта на првоучителот и 100-годишнината од засадувањето на кочеџикот била поставена мермерна плоча со песна на Никола Чудо:<ref name=ON/> „Цел ден те баравме тебе, одвај те најдовме, тука ќе те засадиме со вода ќе те полеваме, те засадивме со надеж чувствата да ни ги распламтиш, како очите ќе те чуваме, вечно ќе се сеќаваме за споменот илјдалетен на јубилејот од Методиј!“. Во 2021 година била возобновена спомен-плочата покрај дрвото, која го потврдува неговото садење од страна на Никола Чудо во 1886 година.<ref>[https://time.mk/c/b0141c77b4/vo-ohrid-postavena-spomen-plocata-posvetena-na-nikola-isaija-cudov.html Во Охрид поставена спомен-плочата посветена на Никола Исаија Чудов]</ref> ==Состојба на кочеџикот== Дрвото е витално и во добра состојба. ==Галерија== <gallery> Податотека:Кочеџик (6.4.1886).jpg|Дрвото во декември 2023 година Податотека:Ohrid plane tree, Church of the Theotokos Peribleptos 05.jpg|Дрвото во мај 2022 година Податотека:Ohrid plane tree, Church of the Theotokos Peribleptos 01.jpg|Дрвото во мај 2022 година Податотека:Охридски чинар (Црква „Пресвета Богородица Перивлепта“) 08.jpg|Дрвото во мај 2022 година Податотека:Охридски кочеџик (01).jpg|Дрвото во април 2022 година </gallery> ==Поврзано== *[[Црква „Пресвета Богородица Севидна“ - Охрид]] *[[Список на природни реткости во Македонија]] == Белешки == {{Белешки|group=а}} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Ohrid nettle tree, Church of the Theotokos Peribleptos|Охридски кочеџик}} {{КНМ-Охрид}} [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] [[Категорија:Охрид]] [[Категорија:Природни реткости во Македонија]] [[Категорија:Културно наследство на Македонија во Општина Охрид]] [[Категорија:Појавено во 1886 година во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 1886 година во Отоманското Царство]] npr2lkujazhysukj0ru44d6ihlx0axn 0 1391811 5543234 5542384 2026-04-22T04:33:00Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5543234 wikitext text/x-wiki [[Податотека:RIAN_archive_61150_Great_Patriotic_War.jpg|алт=|мини|Советски војници кај [[Сталинградска битка|Сталинград]] за време на краток одмор по борбата <ref>{{Наведена книга|title=German Soldier vs Soviet Soldier: Stalingrad 1942–43|last=McNab|first=Chris|publisher=Osprey PUBLISHING|year=2017|isbn=978-1472824561|pages=66}}</ref>]] [[Податотека:Teheran_conference-1943.jpg|десно|мини|од лево кон десно: [[Јосиф Сталин]], [[Франклин Д. Рузвелт]] и [[Винстон Черчил]] на средба на [[Техеранска конференција|Техеранската конференција]] во 1943 година]] По [[Минхенски договор|Минхенскиот договор]], [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] продолжил со зближување со [[Трет Рајх|нацистичка Германија]], а веќе на 23 август 1939 година потпишал [[Пакт Рибентроп-Молотов|пакт за ненапаѓање]] со Германија, кој вклучувал таен протокол со кој била поделена Источна Европа на германски и советски [[Сфера на влијание|сфери на влијание]], предвидувајќи потенцијални „територијални и политички преуредувања“ на овие земји. На 1 септември 1939 година Германија [[Инвазија на Полска (1939)|ја нападнала Полска]] со што официјално започнала [[Втора светска војна|Втората светска војна]], а веќе 16 дена подоцна, на 17 септември Советите ја нападнале источна Полска.{{Sfn|Goldman|2012}} По [[Зимска војна|Зимската војна]] со Финска која траела од [[30 ноември]] [[1939]] година до [[12 март]] [[1940]] година, на Советите им биле отстапени територии од Финска, а по ова веќе во јуни 1940 година следела анексија на балтичките држави и делови од Романија. На 22 јуни 1941 година, [[Адолф Хитлер]] ја започнал [[Операција Барбароса|операцијата Барбароса]], која била најголемата воена инвазија во историјата, насочена кон Советскиот Сојуз и која резултирала со низа жестоки и крвави битки, како и ужасни злосторства. Оваа офанзива се состоела од три армиски групи, односно Север, Центар и Југ на кои биле распоредени на стратешки правци: Армиската група Север чија цел била кон Балтикот и [[Ленинград]], Армиската група Центар се движела кон [[Москва]] како главна политичка и воена цел, а додека Армиската група Југ напредувала кон [[ССР Украина]], со цел освојување на економски значајните области како и подоцна нафтените ресурси во [[Кавказ]] и околината на [[Сталинград]]. Овие три правци биле дел од поширока стратегија за брзо уништување на Советскиот Сојуз преку координиран и масовен напад на повеќе фронтови. Градот [[Санкт Петербург|Ленинград]] бил под опсада, додека другите поголеми градови паднале во рацете на Германците, но и покрај почетните успеси, германската офанзива запрела во [[Битка за Москва|Битката кај Москва]] на само 20км до 30км одалеченост од градот, а Советите започнале контраофанзива, потиснувајќи ги Германците назад. Неуспехот на операцијата Барбароса ја сменила судбината на Германија, а Сталин бил уверен дека [[Сојузници во Втората светска војна|сојузничката]] воена машина на крајот ќе ја победи Германија.<ref name="History Review">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historytoday.com/clive-pearson/stalin-war-leader|title=Stalin as War Leader|last=Pearson, Clive|date=December 2008|work=History Review 62|publisher=[[History Today]]|accessdate=5 December 2017}}</ref> Советскиот Сојуз ги одбил нападите на Оската, како што се [[Сталинградска битка|Битката кај Сталинград]] и [[Битка за Курск|Битката кај Курск]], што означувало пресвртница во војната. Западните сојузници им обезбедиле поддршка на Советите во форма на заем-лизинг, како и воздушна и поморска поддршка. Сталин се сретнал со своите колеги [[Винстон Черчил]] и [[Франклин Д. Рузвелт]] на [[Техеранска конференција|Техеранската конференција]] и разговарал за војна на два фронта против Германија и иднината на Европа по војната. Советите започнале успешни офанзиви за да ги вратат територијалните загуби и започнале напад кон Берлин со што во мај 1945 година Германците безусловно се предале по [[Битка за Берлин|падот на Берлин]]. Најголемиот дел од советските борбите, а воедно и од цела Европа се воделе на Источниот фронт, како и Продолжената војна со Финска, но тие исто така го нападнале Иран во август 1941 година заедно со Британците. Веќе во август 1945 година советскиот сојуз влегол во војната [[Советско-јапонска војна|против Јапонија]], која започнала со [[Советска инвазија на Манџурија|инвазија на Манџурија]]. Тие имале гранични конфликти со Јапонија до 1939 година пред да потпишат пакт за ненапаѓање во 1941 година. Сталин се согласил со западните сојузници да влезат во војната против Јапонија на Техеранската конференција во 1943 година и на [[Кримска конференција|Кримаската конференција]] во февруари 1945 година, откако Германија била поразена. Влегувањето на Советскиот Сојуз во војната против Јапонија, заедно со [[Атомски бомбардирања на Хирошима и Нагасаки|атомските бомбардирања]] од страна на Соединетите Американски Држави, довело до капитулација на Јапонија, што го означило крајот на Втората светска војна. За време на војната, Советскиот Сојуз, заедно со Соединетите Американски Држави, Обединетото Кралство и Кина, се сметале за [[Четворица полицајци|Големата четворка сојузнички сили]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&pg=PA62|title=Debating Franklin D. Roosevelt's foreign policies, 1933–1945|last=Doenecke|first=Justus D.|last2=Stoler|first2=Mark A.|publisher=Rowman & Littlefield|year=2005|isbn=0-8476-9416-X}}</ref> Советскиот Сојуз претрпел најголем број жртви во војната, губејќи повеќе од 20 милиони граѓани, околу една третина од сите [[жртви во Втората светска војна]] и воедно е и најзаслужна за победата над фашизмот. Целосната демографска загуба за советскиот народ била уште поголема.<ref>Geoffrey A. Hosking (2006). ''[https://books.google.com/books?id=CDMVMqDvp4QC&pg=PA242 Rulers and victims: the Russians in the Soviet Union]''. Harvard University Press. p. 242. {{ISBN|0-674-02178-9}}</ref> Германскиот ''Генерален план Ост'' имал за цел да создаде повеќе ''Lebensraum'' ( {{Lit|living space}}) за Германија преку истребување. Се проценува дека 3,5 милиони советски воени заробеници загинале во германско заробеништво како резултат на намерно малтретирање и злосторства, а милиони цивили, биле убиени во [[Холокауст|Холокаустот]]. Сепак, по цена на голема жртва, Советскиот Сојуз се појавил како глобална суперсила.<ref name="superpower">{{Наведена книга|url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv2t4dn7.14|title=About Russia, Its Revolutions, Its Development and Its Present|last=Reiman|first=Michael|date=2016|publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]]|isbn=978-3-631-67136-8|pages=169–176|chapter=The USSR as the New World Superpower|jstor=j.ctv2t4dn7.14}}</ref> Советите воспоставиле зависни комунистички влади во Источна Европа, а тензиите со Соединетите Американски Држави и западните сојузници прераснале во она што станало познато како [[Студена војна]].<ref>{{Наведено списание|last=Bunce|first=Valerie|year=1985|title=The Empire Strikes Back: The Evolution of the Eastern Bloc from a Soviet Asset to a Soviet Liability|journal=[[International Organization]]|publisher=The [[MIT Press]]|volume=39|pages=1–46|doi=10.1017/S0020818300004859|jstor=2706633|doi-access=free}}</ref> [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-H27337,_Moskau,_Stalin_und_Ribbentrop_im_Kreml.jpg|мини|[[Јосиф Сталин|Сталин]] и [[Јоаким фон Рибентроп|Рибентроп]] при потпишувањето на [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп]] на 23 август 1939 година.]] Во текот на триесетите години од 20 век, советскиот министер за надворешни работи Максим Литвинов се појавил како водечки глас за официјалната советска политика на колективна безбедност со западните сили против [[Трет Рајх|нацистичка Германија]],<ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Maksim-Litvinov|title=Maksim Litvinov|publisher=Encyclopaedia Britannica}}</ref>а во 1935 година, Литвинов преговарал за договори за меѓусебна помош со Франција и со [[Чехословачка]] со цел да се спречи експанзијата на Хитлер.<ref name="britannica" /> По Минхенскиот договор, кој ѝ дал делови од Чехословачка на нацистичка Германија, политиката на смирување на западните демократии го навела Советскиот Сојуз да ја преориентира својата надворешна политика кон зближување со Германија.<ref name="britannica" /> На 3 мај 1939 година, Сталин го заменил Литвинов, кој бил тесно идентификуван со антигерманската позиција,<ref name="britannica" /> со [[Вјачеслав Молотов]]. Во август 1939 година, Сталин го прифатил предлогот на Хитлер за ненапаѓање со Германија, договорен од министрите за надворешни работи [[Вјачеслав Молотов]] и [[Јоаким фон Рибентроп]].<ref name="roberts">{{Harvnb|Roberts|1992}}</ref> Иако официјално бил само договор за ненапаѓање, додаден таен протокол, исто така постигнат на 23 август, ја поделил цела Источна Европа на германски и советски сфери на влијание. На СССР му бил ветен источниот дел од [[Полска]], во случај на негово распаѓање, а Германија ги признала [[Латвија]], [[Естонија]] и [[Финска]] како делови од советската сфера на влијание, а [[Литванија]] била додадена во втор таен протокол во септември 1939 година.<ref name="christie">Christie, Kenneth, ''Historical Injustice and Democratic Transition in Eastern Asia and Northern Europe: Ghosts at the Table of Democracy'', RoutledgeCurzon, 2002, {{ISBN|0-7007-1599-1}}</ref> Друга клаузула од договорот била дека [[Бесарабија]], тогаш дел од Романија, требало да се придружи на Молдавската ССР и да стане Молдавска ССР под контрола на Москва. Пактот бил постигнат два дена по прекинот на советските воени разговори со британските и француските претставници во август 1939 година за потенцијален француско-англо-советски сојуз,<ref name="roberts30">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> а политичките дискусии биле прекинати на 2 август, кога Молотов изјавил дека тие не можеле да се продолжат сè додека не се постигнел напредок во воените разговори кон крајот на август,<ref>{{Наведување|last=Shirer|first=William L.|title=The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany|publisher=Simon and Schuster|year=1990|isbn=0-671-72868-7|page=504}}</ref> откако разговорите застанале околу гаранциите за балтичките држави,<ref name="dwatson709">{{Harvnb|Watson|2000}}</ref><ref>Michael Jabara Carley (1993). End of the 'Low, Dishonest Decade': Failure of the Anglo-Franco-Soviet Alliance in 1939. ''[[Europe-Asia Studies]]'' 45 (2), 303–341. {{JSTOR|152863}}</ref> додека воените разговори на кои инсистирал Молотов<ref name="dwatson709" /> започнаа на 11 август.<ref name="roberts30" /><ref name="dwatson715">{{Harvnb|Watson|2000}}</ref> Во исто време, Германија, со која Советите започнале тајни преговори на 29 јули<ref name="roberts">{{Harvnb|Roberts|1992}}</ref><ref name="dwatson713">{{Harvnb|Watson|2000}}</ref><ref>Fest, Joachim C., ''Hitler'', Houghton Mifflin Harcourt, 2002, {{ISBN|0-15-602754-2}}, page 588</ref><ref name="ulam509">Ulam, Adam ,''Stalin: The Man and His Era'', Beacon Press, 1989, {{ISBN|0-8070-7005-X}}, page 509-10</ref><ref name="shirer503">Shirer, William L., ''The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany'', Simon and Schuster, 1990 {{ISBN|0-671-72868-7}}, page 503</ref> тврдела дека може да им понуди на Советите подобри услови од Велика Британија и Франција, при што Рибентроп инсистирал дека „нема проблем помеѓу [[Балтичко Море|Балтичкото Море]] и [[Црно Море|Црното Море]] што не може да се реши меѓу нас двајца“.<ref name="roberts30" /><ref name="fest589">Fest, Joachim C., ''Hitler'', Harcourt Brace Publishing, 2002 {{ISBN|0-15-602754-2}}, page 589-90</ref><ref>Vehviläinen, Olli, ''Finland in the Second World War: Between Germany and Russia'', Macmillan, 2002, {{ISBN|0-333-80149-0}}, page 30</ref> Германските службеници изјавиле дека, за разлика од Велика Британија, Германија може да им дозволи на Советите да продолжат со нивниот развој непречено и дека „постои еден заеднички елемент во идеологијата на Германија, Италија и Советскиот Сојуз, а тоа било спротивставување на капиталистичките демократии на Западот“.<ref name="fest589" /><ref>Bertriko, Jean-Jacques Subrenat, A. and David Cousins, ''Estonia: Identity and Independence'', Rodopi, 2004, {{ISBN|90-420-0890-3}} page 131</ref> До тогаш, Молотов добил информации во врска со англо-германските преговори и песимистички извештај од советскиот амбасадор во Франција.<ref name="dwatson713" /> [[Податотека:Lviv_1939_Sov_Cavalry.jpg|лево|мини|Советска коњаница на парада во [[Лавов]] (тогашен Лвов), по предавањето на градот за време на советската инвазија на Полска во 1939 година]] По несогласувањето со Сталин при неговото барање за преместување на трупите на [[Црвена армија|Црвената армија]] низ Полска и Романија (на што се спротивставиле Полска и Романија),<ref name="roberts30">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref><ref name="dwatson715">{{Harvnb|Watson|2000}}</ref> на 21 август, Советите предложиле прекин на воените разговори користејќи го изговорот дека отсуството на висок советски персонал на разговорите се меша во есенските маневри на советските сили, иако главната причина била напредокот што се постигнувал во советско-германските преговори.<ref name="dwatson715" /> Истиот ден, Сталин добил уверение дека Германија ќе одобри тајни протоколи кон предложениот пакт за неагресија, со кој на Советите им било понудено дел од Полска, балтичките држави, Финска и Романија,<ref name="murphy23">{{Harvnb|Murphy|2006}}</ref>а Сталин му испратил телеграма на Хитлер истата вечер дека Советите биле подготвени да го потпишат пактот и дека тој ќе го примел Рибентроп на 23 август.<ref name="shirer528">Shirer, William L., ''The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany'', Simon and Schuster, 1990 {{ISBN|0-671-72868-7}}, pages 528</ref> Во врска со поголемото прашање за колективната безбедност, некои историчари верувале дека една од причините зошто Сталин одлучил да ја напушти доктрината била обликувањето на неговите ставови за Франција и Велика Британија со нивното влегување во [[Минхенски договор|Минхенскиот договор]] и последователниот неуспех да се спречи германската окупација на Чехословачка, но Сталин можеби го гледал пактот и како начин за добивање време во евентуална војна со Хитлер, со цел зајакнување на советската војска и поместување на советските граници кон запад, што би било воено корисно во таква војна.<ref>Yuly Kvitsinsky. ''Russia-Germany: memoirs of the future'', Moscow, 2008 {{ISBN|5-89935-087-3}} p.95</ref><ref>{{Harvnb|Watson|2000}}</ref> Сталин и Рибентроп го поминале поголемиот дел од ноќта на потпишување на пактот разменувајќи пријателски приказни за светските работи и шегувајќи се за слабоста на Велика Британија. Двајцата дури се шегувале и за тоа како [[Антикоминтернски пакт|Антикоминтернскиот пакт]] првенствено ги исплашил „британските трговци.<ref name="shirer541">Shirer, William L., ''The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany'', Simon and Schuster, 1990 {{ISBN|0-671-72868-7}}, pages 541</ref> Тие понатаму размениле здравици, при што Сталин предложил здравица за здравјето на Хитлер, а Рибентроп предложил здравица за Сталин.<ref name="shirer541" /> == Поделбата на Источна Европа и други инвазии == [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_101I-121-0011-20,_Polen,_deutsch-sowjetische_Siegesparade.jpg|мини|Германски и советски војници на парадата во Брест пред фотографија од Сталин]] На 1 септември 1939 година, [[Инвазија на Полска (1939)|германската инвазија на договорениот дел од Полска]] ја започнала [[Втора светска војна|Втората светска војна]],<ref name="roberts">{{Harvnb|Roberts|1992}}</ref>а веќе на 17 септември [[Црвена армија|Црвената армија]] ја нападна источна Полска и ја окупирала полската територија доделена со [[пактот Молотов-Рибентроп]], по што следела координација со германските сили во Полска,<ref name="stalinswars43">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref><ref name="sanford">{{Наведена книга|title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory|last=Sanford|first=George|publisher=[[Routledge]]|year=2005|isbn=0-415-33873-5|location=London, New York|author-link=George Sanford (scholar)}}</ref> а 11 дена подоцна на 28 септември, тајниот протокол на пактот Молотов-Рибентроп бил изменет, со што на Германија ѝ била доделена поголем дел од Полска, додека поголемиот дел од [[Литванија]] му била отстапена на Советскиот Сојуз.<ref name="wettig20">{{Harvnb|Wettig|2008}}</ref> Советските делови се наоѓале источно од таканаречената [[Керзонова линија|линија Курзон]], етнографска граница меѓу Русија и Полска, нацртана од комисија на Париската мировна конференција во 1919 година.<ref name="stalinswars39">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> [[Податотека:Ribbentrop-Molotov.svg|лево|мини|Планирани и фактички територијални промени во Источна и Централна Европа 1939–1940 (кликнете за да зголемите)]] [[Податотека:Katyn_-_decision_of_massacre_p1.jpg|мини|Дел од меморандумот од 5 март 1940 година од [[Лаврентиј Берија]] до Сталин, во кој се предлага егзекуција на полски офицери]] Откако заробиле околу 300.000 полски затвореници во 1939 и почетокот на 1940 година,<ref name="Молотов">{{In lang|ru}} Молотов на V сессии Верховного Совета 31 октября цифра «примерно 250 тыс.» (Please provide translation of the reference title and publication data and means)</ref> службениците на НКВД спровеле долги испрашувања на затворениците во логорите, што всушност претставувало процес на селекција за да се утврди кој ќе биде убиен. На 5 март 1940 година, согласно со нота до Сталин од [[Лаврентиј Берија]], членовите на Советското [[Политбиро]] (вклучувајќи го и Сталин) потпишале и 22.000 војници биле убиени бидејќи биле етикетирани како „националисти и контрареволуционери“, држени во логори и затвори во окупирана западна Украина и Белорусија, а ова станало познато како [[Катински масакр|Катинскиот масакр]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613053716/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/pdf/v43i3a06p.pdf|archive-date=13 June 2007|accessdate=2008-07-19}}</ref> [[Генерал-мајор]] Василиј М. Блохин се претпоставува дека лично застрелал 6.000 од заробените полски офицери во 28 последователни ноќи, што останало едно од најорганизираните и најдолготрајните масовни убиства од страна на една личност до ден денес,<ref name="lessterr" /><ref name="court">{{Наведена книга|url=http://isbndb.com/d/book/stalin_the_court_of_the_red_tsar_a02.html|title=Stalin: The Court of the Red Tsar|last=Montefiore|first=Simon Sebag|date=2005-09-13|publisher=[[Vintage Books]]|isbn=978-1-4000-7678-9|location=[[New York City|New York]]|pages=197–8, 332–4|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604124035/http://isbndb.com/d/book/stalin_the_court_of_the_red_tsar_a02.html|archive-date=4 June 2011|df=dmy-all}}</ref> а за време на неговата 29-годишна кариера, Блохин застрелал околу 50.000 луѓе, што го прави наводно најплодниот официјален џелат во запишаната светска историја.<ref name="lessterr">{{Наведена книга|url=http://isbndb.com/d/book/the_lesser_terror.html|title=The Lesser Terror: Soviet state security, 1939–1953|last=Parrish|first=Michael|publisher=Praeger Press|year=1996|isbn=0-275-95113-8|location=[[Westport, CT]]|pages=324–325}}</ref> Во август 1939 година, Сталин изјавил дека ќе го реши „балтичкиот проблем“ така што Литванија, Латвија и Естонија потпишале договори за „заемна помош“.<ref name="wettig20">{{Harvnb|Wettig|2008}}</ref> Во ноември 1939 година, Советскиот Сојуз [[Зимска војна|ја нападнал Финска]], но финските одбранбени напори ги побиле советските очекувања и по големите загуби, како и неуспешниот обид да се воспостави [[Финска Демократска Република|марионетска влада]] во Хелсинки, Сталин се согласил на привремен мир со кој на Советскиот Сојуз му биле вратени делови од Карелија и Сала кои биле претходно одземени од нив.<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York : Manchester University Press, 1995, {{ISBN|0-7190-4201-1}}</ref> Бројот на жртви на Советскиот Сојуз во војната надминал 200.000,<ref name="stalinswars52">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> додека советскиот премиер [[Никита Хрушчов]] подоцна тврдел дека жртвите можеби биле многу повеќе.<ref>Mosier, John, ''The Blitzkrieg Myth: How Hitler and the Allies Misread the Strategic Realities of World War II'', HarperCollins, 2004, {{ISBN|0-06-000977-2}}, page 88</ref> По оваа кампања, Сталин презел мерки за модифицирање на обуката и подобрување на пропагандните напори во советската војска.<ref name="stalinswars53">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Кон средината на јуни 1940 година, кога меѓународното внимание било насочено кон [[Битка за Франција|германската инвазија на Франција]], советските трупи на НКВД извршиле напади врз граничните премини во балтичките земји,<ref name="wettig20">{{Harvnb|Wettig|2008}}</ref><ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 {{ISBN|978-90-420-2225-6}}</ref> а Сталин тврдел дека договорите за меѓусебна помош се прекршени и дал шестчасовни ултиматуми за формирање нови влади во секоја земја, вклучувајќи и списоци на лица за владини места обезбедени од Кремљ.<ref name="wettig20" /> Потоа, државните администрации биле ликвидирани и заменети со советски кадри, по што следела масовна репресија<ref name="wettig20" /> во која 34.250 Летонци, 75.000 Литванци и речиси 60.000 Естонци биле депортирани или убиени.<ref>{{Наведена книга|title=Stalin: The Court of the Red Tsar|last=Simon Sebag Montefiore|pages=334|author-link=Simon Sebag Montefiore}}</ref> Изборите за парламентот и други функции биле одржани со единствени кандидати, чии официјални резултати покажале дека просоветските кандидати добиле поддршка од 92,8 проценти од гласачите во Естонија, 97,6 проценти од гласачите во Латвија и 99,2 проценти од гласачите во Литванија.<ref name="wettig21">{{Harvnb|Wettig|2008}}</ref> Добиените народни собранија веднаш побарале прием во СССР, што било одобрено.<ref name="wettig21" /> Кон крајот на јуни 1940 година, Сталин ја наредил советската анексија на [[Бесарабија]] и [[северна Буковина]], прогласувајќи ја оваа поранешна романска територија за дел од [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Молдавската ССР]],<ref name="brackman341">{{Harvnb|Brackman|2001}}</ref> но со анексија на северна Буковина, Сталин ги надминал договорените граници.<ref name="brackman341" /> Инвазијата на Буковина го прекршила пактот, бидејќи излегла надвор од советската сфера на влијание договорена со Германија. [[Податотека:Matsuoka_signs_the_Soviet–Japanese_Neutrality_Pact-1.jpg|десно|мини|Сталин и Молотов за потпишувањето на советско-јапонскиот пакт за неутралност со [[Јапонска Империја|Јапонското Царство]], 1941 година]] Откако [[Троен пакт|Тројниот пакт]] бил потпишан од [[Сили на Оската|силите на Оската]]: Германија, Јапонија и Италија, во октомври 1940 година, Сталин лично му пишал на Рибентроп за склучување договор во врска со „трајна основа“ за нивните „заемни интереси“.<ref name="stalinswars58">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> со што Сталин го испратил Молотов во Берлин за да преговара за условите за Советскиот Сојуз да се приклучи на Оската и потенцијално да ужива во пленот од пактот.<ref name="brackman341">{{Harvnb|Brackman|2001}}</ref> По наредба на Сталин,<ref name="brackman343">{{Harvnb|Brackman|2001}}</ref> Молотов инсистирал на советскиот интерес во Турција, Бугарија, Романија, Унгарија, Југославија и Грција.<ref name="brackman343" /> Иако Сталин претходно неуспешно лично лобирал кај турските лидери да не потпишат пакт за заемна помош со Велика Британија и Франција.<ref name="stalinswars45">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Рибентроп го замолил Молотов да потпише уште еден таен протокол со изјава: „Фокалната точка на територијалните аспирации на Советскиот Сојуз веројатно би била центрирана јужно од територијата на Советскиот Сојуз во правец на Индискиот Океан“.<ref name="brackman343" /> Молотов зазел став дека не можел да заземе „дефинитивен став“ за ова без согласност на Сталин.<ref name="brackman343" /> Сталин не се согласил со предложениот протокол и преговорите пропаднале.<ref name="stalinswars58" /> Како одговор на подоцнежниот германски предлог, Сталин изјавил дека Советите би се приклучиле на Оската доколку Германија го спречела дејствувањето во сферата на влијание на Советскиот Сојуз.<ref name="stalinswars59">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Кратко потоа, Хитлер издал тајна внатрешна директива поврзана со неговиот план за инвазија на Советскиот Сојуз.<ref name="stalinswars59" /> [[Податотека:Katyn_massacre_5.jpg|лево|мини|Фотографија од ексхумација на масовна гробница на полски офицери убиени од НКВД во [[Катински масакр|Катинската шума]] во 1940 година, направена во 1943 година.]] На 13 април 1941 година како обид за демострација на мирни намери кон Германија, [[Јосиф Сталин|Сталин]] го надгледувал потпишувањето на пакт за неутралност со Јапонија<ref name="stalinswars63">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref>и со [[Договор од Портсмут|Договорот од Портсмут]], Русија се натпреварувала со Јапонија за сфери на влијание на [[Далечен Исток|Далечниот Исток]], каде што постоел вакуум во моќта со колапсот на Империјална Кина. Иако сличен на пактот Молотов-Рибентроп со [[Трет Рајх|Третиот Рајх]], Советски Сојуз потпишал пакт за неутралност на Советскиот Сојуз со Јапонија, за да го одржи националниот интерес на сферата на влијание на Советскиот Сојуз на европскиот континент, како и освојувањето на Далечниот Исток, додека бил меѓу ретките земји во светот што дипломатски го признале [[Манџукуо]], и дозволиле подем на германската инвазија во Европа и јапонската агресија во Азија, но поразот на Јапонија во [[Битка на Халкин Гол|битките кај Халхин Гол]] бил силен фактор за привременото решавање пред [[Советска инвазија на Манџурија|советската инвазија на Манџурија]] во 1945 година како резултат на [[Кримска конференција|Кримската конференција]]. Иако Сталин имал мала доверба во посветеноста на Јапонија на неутралност, тој сметал дека пактот е важен поради неговиот политички симболизам, за да се зајакне јавната наклонетост кон Германија, пред воената конфронтација кога [[Адолф Хитлер|Хитлер]] ја контролирал [[Западна Европа]] и за Советскиот Сојуз да ја преземе контролата врз [[Источна Европа]].<ref name="stalinswars66" /> Сталин сметал дека во германските кругови постоела растечка поделба околу тоа дали Германија треба да започне војна со Советскиот Сојуз, иако Сталин не бил свесен за понатамошните воени амбиции на Хитлер.<ref name="stalinswars66">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> == Раскинување на договорот == Во раните утрински часови на 22 јуни 1941 година, [[Адолф Хитлер|Хитлер]] го раскинал пактот со започнување на [[Операција Барбароса|операцијата Барбароса]], односно инвазијата од страна на силите на Оската врз Советскиот Сојуз и териториите што тој ги освоил во претходните години, со што официјално започнала војната на Источниот фронт. Пред инвазијата, Сталин сметал дека Германија нема да го нападне Советскиот Сојуз сè додека Германија не ја победи Британија, но во исто време, советските генерали го предупредувале Сталин дека Германија концентрирала сили на своите граници, а двајца високо рангирани советски шпиони во Германија, [[„Старшина“]] и [[„Корсиканец“]], испратиле десетици извештаи до Москва што содржеле докази за подготовка за германски напад, а дополнителни предупредувања дошле и од Рихард Зорге кој бил советски шпион во [[Токио]] и работел како германски новинар и длабоко навлегол во германската амбасада во Токио заведувајќи ја сопругата на генералот Еуген От, германскиот амбасадор во Јапонија.<ref name="stalinswars68">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_146-1989-030-27,_Russland,_Infanterie_vor_brennendem_Haus.jpg|мини|Германски војници маршираат покрај запален дом во Украина, октомври 1941 година.]] На 15 јуни, на само седум дена пред инвазијата, советски шпион во Берлин кој бил дел од шпионската мрежа Роте Капеле (Црвен оркестар), го предупредил Сталин дека движењето на германските дивизии кон границите било знак за започнување војна против Советскиот Сојуз,<ref name="stalinswars68">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> а на 17 јуни, пет дена пред нападот, Сталин добил извештај од шпион во германското Министерство за воздухопловство дека „сите подготовки на Германија за вооружен напад врз Советскиот Сојуз се завршени и ударот може да се очекува во секое време“.<ref name="murphyxv">{{Harvnb|Murphy|2006}}</ref> На маргината, Сталин му пишал на народниот комесар за државна безбедност: „Можете да го испратите вашиот „извор“ од седиштето на германската авијација до неговата мајка. Ова не е „извор“, туку ''дезинформатор“.''<ref name="murphyxv" /> Иако Сталин ги зголемил советските западни гранични сили на 2,7 милиони луѓе и им наредил да очекуваат можна германска инвазија, тој не наредил целосна мобилизација на силите за подготовка за напад.<ref name="stalinswars69">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Сталин сметал дека мобилизацијата може да го испровоцира Хитлер предвреме да започне војна против Советскиот Сојуз, што Сталин сакал да ја одложи до 1942 година со цел да ги зајакне советските сили.<ref name="stalinswars70">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Во првите часови од почетокот на германската инвазија, Сталин се двоумел, сакајќи да се осигура дека германскиот напад е одобрен од Хитлер, а не дека станува збор за неовластено дејство на некој одметнат генерал,<ref name="RedTsar">Simon Sebag Montefiore. ''Stalin: The Court of the Red Tsar'', Knopf, 2004 ({{ISBN|1-4000-4230-5}})</ref> а извештаите на [[Никита Хрушчов]] и Анастас Микојан тврделе дека, по инвазијата, Сталин се повлекол во својата [[дача]] во очај неколку дена и не учествувал во одлуките на раководството,<ref name="stalinswars89">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> но некои документарни докази за наредбите дадени од Сталин се спротивставувале на овие извештаи, што ги наведувале историчарите како Робертс да шпекулираат дека извештајот на Хрушчов е неточен.<ref name="stalinswars90">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Сталин набрзо се прогласил за Маршал на Советскиот Сојуз, тогаш највисок воен чин во земјата, како и врховен командант на советските вооружени сили, но и покрај тоа што бил премиер и генерален секретар на владејачката [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичка партија на Советскиот Сојуз,]] што го направила водач на нацијата, како и Народен комесар за одбрана, што е еквивалентно на воениот секретар на САД во тоа време и министерот за одбрана на Велика Британија, и го формирал Државниот комитет за одбрана за координирање на воените операции на која тој самиот бил и претседател. Тој воедно претседавал и со Ставката која била највисоката одбранбена организација во земјата. Во меѓувреме, легендарниот маршалот [[Георги Жуков]] бил именуван за заменик-врховен командант на советските вооружени сили. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_192-208,_KZ_Mauthausen,_Sowjetische_Kriegsgefangene.jpg|мини|Советски воени затвореници гладуваат во нацистичкиот [[Маутхаузен|концентрационен логор Маутхаузен]].]] Во првите три недели од инвазијата, додека Советскиот Сојуз се обидувал да се одбрани од големите германски напредувања од кои претрпел 750.000 жртви и загубил 10.000 тенкови и 4.000 авиони.<ref name="stalinswars85">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Во јули 1941 година, Сталин целосно ја реорганизирал советската војска, ставајќи се директно задолжен за неколку воени организации со што му дало целосна контрола врз целиот воен напор на неговата земја; поголема контрола од кој било друг лидер во Втората светска војна.<ref name="stalinswars97">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Наскоро се појавила шема каде што Сталин ја прифатил стратегијата на [[Црвена армија|Црвената армија]] за спроведување повеќекратни офанзиви, додека Германците ги зазеле сите мали, новоосвоени територии, нанесувајќи им на Советите тешки жртви,<ref name="stalinswars99">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> а најзначаен пример за ова била Битката кај Киев, каде што над 600.000 советски војници биле брзо убиени, заробени или исчезнати.<ref name="stalinswars99" /> До крајот на 1941 година, советската војска претрпела 4,3 милиони жртви<ref name="stalinswars116">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref>, а Германците заробиле 3 милиони советски затвореници, од кои 2 милиони починале во германско заробеништво до февруари 1942 година.<ref name="stalinswars85">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Германските сили напредувале околу 1.700 километри и одржувале линеарно измерен фронт од 3.000 километри. Иако [[Црвена армија|Црвената армија]] пружила жесток отпор во раните фази на војната, сепак, според Гланц, тие биле погодени од неефикасна одбранбена доктрина против добро обучените и искусни германски сили, и покрај тоа што поседувале одредена модерна советска опрема, како што се тенковите КВ-1 и [[Т-34]]. == Советите ги запираат Германците == Во 1941 година германците постигнале огромен напредок убивајќи милиони советски војници, а по наредба на Сталин, Црвената армија насочила значителни ресурси за да ги спречи Германците да постигнат една од нивните клучни стратешки цели, обидот за заземање на Ленинград кој го држеле градот по цена на повеќе од еден милион советски војници во регионот и повеќе од еден милион цивили, од кои многумина починале од глад.<ref name="stalinswars106">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Додека Германците напредувале, Сталин бил уверен во евентуална победа на сојузниците над Германија, па така во септември 1941 година, Сталин им кажал на британските дипломати дека сакал два договора од кои првиот бил пакт за заемна помош/помош, а вториот признание/ветување дека, по војната, Советскиот Сојуз ќе ги добиел териториите во земјите што ги зел согласно поделбата на Источна Европа со Хитлер во [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп]].<ref name="stalinswars114">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Британците се согласиле на помош, но одбиле да се согласат со територијалните придобивки, што Сталин го прифатил неколку месеци подоцна, бидејќи воената ситуација донекаде се влошила до средината на 1942 година.<ref name="stalinswars114" /> На 6 ноември 1941 година, Сталин ги собрал своите генерали во говор одржан подземно во Москва, велејќи им дека [[Германскиот блицкриг|германскиот ''блицкриг'']] ќе пропаднел поради слабостите во германската задна страна во Европа окупирана од нацистите и потценувањето на силата на Црвената армија, и дека германските воени напори ќе се распаднат против англо-,,американско"-советскиот „воен мотор“.<ref name="stalinswars110">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Така Сталин правилно пресметал дека Хитлер најверојатно ќе ги насочел напорите за освојување на Москва, со што ги концентрирал своите сили за да го одбрани градот, вклучувајќи бројни дивизии префрлени од советските источни сектори откако утврдил дека Јапонија нема да се обиде да нападне во тие области.<ref name="stalinswars108">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> До декември трупите на Хитлер напреднале до 25км од [[Московски кремљ|Кремљ]] во [[Москва]],<ref name="stalinswars88">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> а веќе на 5 декември, Советите започнале контраофанзива, потиснувајќи ги германските трупи назад дури 80км од Москва во она што бил првиот голем пораз на [[Вермахт|Вермахтот]] во војната.<ref name="stalinswars88" /> [[Податотека:RIAN_archive_543_A_battalion_commander.jpg|мини|Иконска фотографија од советски офицер како ги води своите војници во битка против напаѓачката германска армија, 12 јули 1942 година, во Советска Украина]] На почетокот на 1942 година, Советите започнале серија офанзиви наречени „Први стратешки офанзиви на Сталин“, но контраофанзивата заглавила, делумно поради калта од дождот во пролетта 1942 година.<ref name="stalinswars116">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Обидот на Сталин да го врати Харков во Украина завршил со катастрофално опкружување на советските сили, со над 200.000 советски жртви.<ref name="stalinswars122">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Сталин ја нападнал компетентноста на вклучените генерали,<ref name="stalinswars124">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> а Генералот [[Георги Жуков]] и други подоцна откриле дека некои од тие генерали сакале да останат во одбранбена положба во регионот, но Сталин и други инсистирале на офанзива, но некои историчари се сомневаат во исказот на Жуков.<ref name="stalinswars124" /> [[Податотека:Maximlitvinov.jpg|мини|Максим Литвинов, советски амбасадор во Соединетите Американски Држави]] Во исто време, Хитлер бил загрижен за американската популарна поддршка по влегувањето на САД во војната по [[Напад на Перл Харбор|нападот на Перл Харбор]] и потенцијалната англо-американска инвазија на [[Западен фронт|Западниот фронт]] во 1942 година која се случила тек во летото 1944 година со [[Битката за Нормандија]]. Тој ја променил својата примарна цел од непосредна победа на Истокот, на долгорочна цел да го обезбеди јужниот дел на Советскиот Сојуз за да ги заштити нафтените полиња кои биле од витално значење за долгорочните германски воени напори.<ref name="stalinswars117">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Додека генералите на Црвената армија правилно ги процениле доказите дека Хитлер ќе ги префрли своите напори на југ, Сталин сметал дека тоа е страничен потег во германскиот обид да ја освои Москва.<ref name="stalinswars124">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Германската јужна кампања започнала со напад за освојување на Крим, што завршила со катастрофа за Црвената армија, по што Сталин јавно го критикувал водството на своите генерали.<ref name="stalinswars122">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Во нивните јужни кампањи, Германците заробиле 625.000 затвореници на Црвената армија само во јули и август 1942 година,<ref name="stalinswars126">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> а во исто време, на состанок во Москва, Черчил приватно му кажал на Сталин дека Британците и Американците сè уште не се подготвени да извршат амфибиско слетување врз утврдениот француски брег, кој го држеле нацистите во 1942 година и дека ќе ги насочат своите напори кон инвазија на Северна Африка, која ја држеле Германија во познатата [[oперација „Факел“]], но ветил кампања на масовно стратешко бомбардирање, кое ги вклучило и германските цивилни цели.<ref name="stalinswars135">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Проценувајќи дека Русите се „завршени“, Германците започнале уште една јужна операција во есента 1942 година позната како [[Сталинградска битка|Битката кај Сталинград]].<ref name="stalinswars126">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> а Хитлер инсистирал на разделување на германските јужни сили во истовремена опсада на Сталинград и офанзива врз [[Баку]] на [[Касписко Езеро|Каспиското Море]].<ref name="stalinswars128">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Сталин им наложил на своите генерали да не штедат труд за да го одбранат Сталинград<ref name="stalinswars134">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> и иако Советите претрпеле повеќе од 2 милиони жртви кај Сталинград и целосно разрушување на градот, сепак нивната победа над германските сили, вклучително и опколувањето на 290.000 војници на Оската, означувала пресвртница во војната.<ref name="stalinswars154">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Во рок од една година по Барбароса, Сталин повторно ги отворил црквите во Советскиот Сојуз со што можеби сакал да го мотивира мнозинството од населението кое имало христијански верувања, така со промена на официјалната политика на партијата и државата кон религијата, тој можел да ја вклучи Црквата и нејзиното свештенство во мобилизирање на воените напори. На 4 септември 1943 година, Сталин ги поканил митрополитите Сергеј, [[Алексиј I|Алексеј]] и Николај во Кремљ и предложил повторно да се воспостави [[Патријарх Московски и на сите Руси|Московската патријаршија]], која била суспендирана од 1925 година и избор на [[Патријарх Московски и на сите Руси|патријарх]]. На 8 септември 1943 година, митрополитот Сергеј бил избран за патријарх, а еден извештај вели дека пресвртот на Сталин следел по знак што наводно го добил од небото. == ''Фронтовиките'' == Над 75% од дивизиите на Црвената армија биле наведени како „стрелни дивизии“.Во царската руска армија, ''стрелните'' (стрелни) дивизии биле сметани за попрестижни од ''пехотните'' (пешадиски) дивизии, но во Црвената армија, сите пешадиски дивизии биле означени како ''стрелни'' дивизии, а Советскиот стрелец бил познат како ''пешком'' („пеш“) или почесто како ''фронтовик'' ({{Langx|ru|фронтовик}} — преден борец). Терминот ''фронтовик'' не бил еквивалентен на германскиот термин ''Ландсер'', на американскиот ''Џи Ај Џо'', а ни на британскиот ''Томи Аткинс'', кои сите се однесувале на војниците воопшто, бидејќи терминот ''фронтовик'' се однесувал само на оние пешадијци кои се бореле на фронтот. Сите способни мажи во Советскиот Сојуз биле подобни за регрутација на 19 годишна возраст, а оние кои посетувале универзитет или техничко училиште можеле да избегнат регрутација, па дури и тогаш можеле да ја одложат воената служба за период од 3 месеци до една година,а одложувањата можеле да се понудат само три пати. Советскиот Сојуз се состоел од 20 воени окрузи, кои одговарале на границите на областите и биле понатаму поделени на ''реони'' (окрузи) ''кои'' имале доделено квоти со кои се специфицирале бројките на луѓе што морале да ги произведат за Црвената армија секоја година. Огромно мнозинство од ''фронтовиците'' биле родени во 1920-тите и пораснале не знаејќи ништо друго освен советскиот систем и секоја година, мажите добивале известувања за регрутација по пошта со кои биле информирани да се пријават на место за собирање, кое обично било локално училиште и вообичаено се пријавувале на должност со торба или куфер што носел резервна облека, долна облека и тутун, а потоа, регрутите се качувале на воз до воен приемен центар каде што им биле издадени униформи и подложени на физички тест, а воедно им биле избричени главите и дадено парна бања за да се ослободат од вошките. На еден типичен војник му биле давани кесички со муниција, наметка за засолниште, кеса за храна, тенџере за готвење, шише за вода и туба за идентификација што содржела документи со релевантни лични информации. За време на обуката, регрутите се буделе помеѓу 5 и 6 часот наутро, a обуката траела од 10 до 12 часа, шест дена во неделата. Голем дел од обуката се изведувала напамет и се состоела од инструкции. Пред 1941 година, обуката траела шест месеци, но по војната, обуката била скратена на неколку недели, а по завршувањето на обуката, сите мажи морале да ја положат Заклетвата на Црвената армија, која гласела:  {{Цитат|Јас______, граѓанин на Сојузот на Советските Социјалистички Републики, влегувајќи во редовите на Црвената Армија на Работниците и Селаните, давам заклетва и свечено ветувам дека ќе бидам чесен, храбар, дисциплиниран, буден борец, цврсто да ги заштитувам воените и државните тајни и безусловно да ги почитувам сите воени прописи и наредби на командантите и претпоставените. Ветувам совесно да ги изучувам воените работи, на секој начин да ги заштитувам државните тајни и државниот имот и до последен здив да бидам верен на народот, Советската Татковина и Работничко-селанската влада. Секогаш сум подготвен, по наредба на Работничко-селанската влада, да се кренам во одбрана на мојата Татковина, Сојузот на Советските Социјалистички Републики; и како борец на Црвената Армија на Работниците и Селаните, ветувам дека ќе ја бранам храбро, вешто, со достоинство и чест, не штедејќи ја ниту мојата крв ниту самиот свој живот за постигнување целосна победа над нашите непријатели. Ако со злобна намера ја прекршам оваа моја свечена заклетва, тогаш нека ме снајде строгата казна на советскиот закон и целосната омраза и презир кон работничката класа.<ref>Ротман, Гордон „Советски стрелец 1941-45“, Лондон: Osprey, 2007. стр. 11-12.</ref>}} Тактиките се базирале на прирачникот за обука од 1936 година и на ревидираното издание од 1942 година, а движењата на малите единици и начинот на градење одбранбени позиции биле поставени на начин што бил лесен за разбирање и меморирање. Прирачниците имаа сила на закон, а прекршувањата на прирачниците се сметал за законски прекршоци. Советските тактики секогаш ги наведувале војниците да напаѓаат на ист начин, при што водовите обично биле поделени во четири секции кои зафаќале околу 91м во просек, а единствената комплексна формација била [[дијамантската формација]] со еден дел што напредувал, два позади и еден во задниот дел. За разлика од Вермахтот, Црвената армија не се вклучила во скокови на деловите, при што еден дел обезбедувал огнена поддршка на деловите што напредувале: наместо тоа, сите делови и водови напаѓале ''масовно,'' а другата единствена варијација била деловите да „се пробијат“ во позиција преку инфилтрација. [[Податотека:INF3-327_Unity_of_Strength_British_and_Russian_servicemen_over_body_of_swastikaed_dragon.jpg|мини|271x271пкс|Британски и советски војници над тело на змеј [[Свастика|со свастика]]]] [[Податотека:Poster_russian.jpg|мини|263x263пкс|Постер од американската влада на кој е прикажан пријателски расположен војник на Црвената армија, 1942 година]] Кога ќе се дадела наредбата ''„На штурм, марш!“'' (Напад, марш!), советската пешадија ќе го нападнела непријателот извикувајќи го традиционалниот руски борбен извик ''„Ура!“'' ({{Langx|ru|ура !}}), звукот што многу германски ветерани го сметале за застрашувачки. За време на нападот, стрелците пукале со пушки и полумитралези додека фрлале гранати пред да се приближат кон тесна борба/борба од блиску (со пушки, бајонети, кундаци од пушки, ножеви, алатки за копање и тупаници), кој бил вид борба во која Црвената армија се истакнувала, а во одбрана, ''фронтовиките'' имале репутација за нивната вештина во камуфлирањето на своите позиции и за нивната дисциплина во задржувањето на оган сè додека силите на Оската не се доближеле до нив. Пред 1941 година, доктрината на Црвената армија барала отворање оган од максимален дострел, но искуството брзо ги научи предностите од поставувањето заседа на непријателот со изненадувачки оган од блиску од повеќе позиции. Типичниот ''фронтовик'' за време на војната бил на возраст од 19 до 24 години со просечна висина од 1.68м, а повеќето мажи биле избричени ќелави за да се спречат вошки, а малкуте што ја растеле косата ја држеле многу кратка. Американскиот историчар Гордон Ротман ги опишувал униформите како „едноставни и функционални“, а во борба, мажите носеле маслинесто-кафеави шлемови или ''пилотка'' (странична капа), додека офицерите носеле шлем или {{Langx|ru|фуражка}}, тркалезна службена капа со црн визир и црвена ѕвезда, а воедно советското оружје го опишал како „...познато по својата едноставност, робусност и општа сигурност“. Стандардната пушка, Мосин-Нагант 7.62mm M 1891/30, иако тежок, било ефикасно оружје кое најбитно од се не било засегнато од студот,а секој дел од пушката имал еден или два калибрати од 7,62лесни митралези „Дегтјарјов ДП“ од мм за обезбедување огнева поддршка. До 1944 година, еден од секои четири ''фронтовики'' бил вооружен со 7.62мм ППШ-41 (Пиштол Автоматски Шпагин), вид полумитралез познат како „робусно и сигурно оружје“, иако е донекаде слаб. ''Фронтовикот'' обично носел сè што имал во едноставна торба, а повеќето ''фронтовики'' имале ''перевјазочни пакет'' (пакет за преврски на рани), брич, лопата, како и во среќни околности, крпа и четка за заби. Пастата за заби, шампонот и сапунот биле исклучително ретки и Обично стапчиња со изџвакани краеви се користеле за миење заби. Се копале тоалети, бидејќи преносните тоалети биле ретки во Црвената армија, а војниците често спиеле на отворено, дури и во текот на зимата. Храната обично била лоша и честопати дефицитарна, особено во 1941 и 1942 година. ''Фронтовиките'' ги мразеле трупите од заднината кои не се соочувале со опасностите од борбата. ''Фронтовикот'' живеел на исхрана од црн 'ржан леб; конзервирано месо како риба и ''тушонка'' (варено свинско месо); ''[[шчи]]'' (супа од зелка) и ''каша'' (каша), ''Каша'' и ''шчи'' биле толку вообичаени што популарен слоган во Црвената армија бил „''шчи'' и ''каша'', тоа е нашата храна“. ''Чај'' ({{Langx|ru|чай}}) бил исклучително популарен пијалок, заедно со пиво и [[вотка]]. ''[[Селски тутун|Махорка]]'', вид евтин тутун завиткан во рачно изработени цигари, бил стандард за пушење. Ротман ја опишувал медицинската грижа како „маргинална“, а недостатокот на лекари, медицинска опрема и лекови значел дека ранетите често умирале, а морфинот бил непознат во Црвената армија. Повеќето војници на Црвената армија не примиле превентивни вакцини, а со тоа болестите станале голем проблем - маларијата, пневмонијата, дифтеријата, туберкулозата, тифус, дизентерија и менингитис, особено, редовно ги разболувале војниците од Црвената армија. Во зима, смрзнатини честопати ги испраќале војниците во медицинскиот систем, додека во пролетните и есенските дождови го правеле рововското стапало честа болест. ''Фронтовиките'' имале ден за исплата еднаш месечно, но честопати не ги добивале своите плати, но сите војници биле ослободени од даноци. Во 1943 година, еден војник добивал 600 рубли месечно, еден каплар 1.000 рубли, еден помлад водник 2.000 рубли и еден водник 3.000 рубли, а посебна плата им се доделувала на оние што служеле во гардиски единици, тенкови и противтенковски единици, на падобранци и на оние што се одликувале за храброст во борба. Оние единици што многу се истакнувале во борба го имале префиксот „Гардија“ ({{Langx|ru|Гвардии}}) префикс на нивната титула во единицата, титула на големо почитување и чест што носел подобри плати и оброци. Во Царската руска армија, елитата отсекогаш била Царските гардиски полкови, а титулата „Гардијанти“ кога се применува на воена единица во Русија сè уште има елитистички конотации. Дисциплината била сурова и за дезертерство и наредба за повлекување без наредби можеле да бидат погубени. За да се одржи моралот, мажите често се забавувале со филмови прикажани на надворешни екрани, заедно со музички трупи кои изведувале музика, пееја и танцуваа. ''[[Балалајката]]'' {{--}} која се сметала за руски „национален инструмент“ често се појавувала како дел од забавата. Откако Германците ја обесиле 18-годишната партизанска хероина [[Зоја Космодемјанскаја]] (29 ноември 1941 година), фотографијата од нејзиното тело предизвикала сензација кога била објавена на почетокот на 1942 година бидејќи била гола, што осигурало дека фотографијата привлекла голем похотен интерес. ''Фронтовиките'' морале да живеат, да се борат и да умираат во мали кружни дупки за лисици ископани во земјата, со доволно простор за еден или двајца мажи, а Вдлабнатите ровови ги поврзувале она што Германците го нарекувале „руски дупки“. [[Category:Articles containing Russian-language text]] На војниците обично не им биле давани ќебиња или вреќи за спиење, дури ни во зима, а наместо тоа, ''фронтовиките'' спиеле во своите палта и наметки за засолниште, обично на бор, зимзелени иглички, гранки од ела, натрупани лисја или слама. Во зима, температурата можела да падне и до -60 степени, правејќи го ''студот'' исто толку непријател колку и Германците. Пролетта започнала во април и со неа се појавиле дождови и топење на снегот, претворајќи ги бојните полиња во калливо мочуриште, а летата биле прашливи и жешки, додека со есента доаѓала ''распутица'' (време без патишта), бидејќи обилните есенски дождови повторно ги претвориле бојните полиња во калливи мочуришта што ги правеле пролетните дождови да изгледаат питоми во споредба со есенските. Советскиот Сојуз опфаќал над 150 различни јазици и дијалекти, но Русите го сочинувале мнозинството во Црвената армија, а рускиот бил јазик на команда и Црвената армија имала многу малку етнички единици, бидејќи политиката била политика на ''слојанство'' ({{Langx|ru|слияние}}) во која мажи од неруските групи биле распоредени во единици со руско мнозинство. Малкуте исклучоци од ова правило ги вклучувале козачките единици и трупите од балтичките држави Естонија, Латвија и Литванија, кои сепак биле малкубројни. Искуството од борбата имало тенденција да ги зближи мажите без оглед на нивниот јазик или етничка припадност, а еден советски ветеран се присетил: „Сите крваревме иста крв.“, а еврејските ветерани кои служеле во единиците ''на фронтовиците'' имале чувство на припадност. Во текот на првите шест месеци од операцијата Барбароса, [[Вермахт|Вермахтот]] и [[Шуцштафел|СС]] имале политика на стрелање на сите комесари, евреите кои служеа во Црвената армија, а биле заробени од германските сили, исто така биле поштедени.<ref>Compare: {{Наведена мрежна страница|url=http://www.historynet.com/soviet-prisoners-of-war-forgotten-nazi-victims-of-world-war-ii.htm|title=Soviet Prisoners of War: Forgotten Nazi Victims of World War II|last=North|first=Jonathan|date=12 June 2006|publisher=History.net|accessdate=1 February 2015|quote=As a reflection of the racial nature of the war, Jewish prisoners were often held for execution by mobile SD squads or by Wehrmacht commanders.}} </ref><ref> {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=cxYqYIn73SgC|title=Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews|last=Longerich|first=Peter|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=9780192804365|edition=reprint|location=Oxford|page=247|quote=From the very earliest stages, the policies for annihilating the Jewish population of the Soviet Union particularly affected the Jewish soldiers of the Red Army. They were amongst those groups of prisoners who were separated out in the camps and liquidated as a matter of course. [...] In Deployment Order no. 8 from 17 July 1941 Heydrich instructed the commanders of the Security police in the General Government and the Gestapo in East Prussia to comb the prisoner-of-war camps in those areas. [...] These commandos were to conduct a 'political monitoring of all inmates' and separate out certain groups of prisoners, including state and Party functionaries, Red Army commissars, leading economic figures, 'members of the intelligentsia', 'agitators', and, quite specifically, 'all Jews'.|author-link=Peter Longerich|access-date=2019-01-07}} </ref> За време на војната, советските власти ја ублажиле проатеистичката пропаганда, а [[Православна црква|православните]] свештеници ги благословувале единиците што оделе во битка, иако на капеланите не им било дозволено. На муслиманите од Централна Азија, Кавказ, Волга и Крим им било дозволено дискретно да ја практикуваат својата религија, иако како и кај источноправославните на капеланите не им било дозволено, а повеќето војници носеле талисмани за среќа, а покрај официјалниот советски атеизам, многу војници носеле крстови околу вратот и се прекрстувале на традиционалниот источноправославен начин пред да одат во битка, иако британската историчарка [[Кетрин Меридејл]] ги толкувала овие постапки како повеќе „тотемски“ гестови наменети да обезбедат среќа, а не изрази на „вистинска“ вера. Еден од најпопуларните талисмани била поемата „Чекај ме“ од Константин Симонов, која ја напишал во октомври 1941 година за неговата свршеница Валентина Серова. Популарноста на поемата била таква што речиси сите етнички Руси во Црвената армија ја знаеле песната напамет и носеле копија од песната како и фотографии од нивните девојки или сопруги дома за да ја одразат нивната желба да се вратат кај своите најблиски. „Политичката работа“ што ја извршувале ''политруците'' и комесарите им одземала голем дел од слободното време на војниците, бидејќи најмалку еден час секој ден бил посветен на политичка индоктринација во комунизмот за војниците кои не биле вклучени во борба, а терминот ''нацист'' никогаш не бил користен за да се опише непријателот, бидејќи терминот бил акроним за ''National-Sozialistische Deutsche Arbeiterpartei'' ([[Националсоцијалистичка германска работничка партија|Национал-Социјалистичка Германска Работничка Партија]]), а ''политруците'' и ''комесарите'' сметале дека објаснувањето зошто непријателот се нарекувал себеси „националсоцијалисти“ е премногу збунувачко за ''фронтовиците'' и со тоа преферираните термини за непријателот биле „фашисти“, ''Гитлерци'' (Хитлеристи), ''Германски'' и ''Немецкије'' ({{Langx|ru|немецкие}} кој бил руски термин за Германци). Комесарите имале должност да ги следат офицерите на Црвената армија за каков било знак на нелојалност и одржувале мрежа од информатори познати како ''сексоти'' ({{Langx|ru|сексоты}}, тајни соработници) во редовите. Во октомври 1942 година, системот на двојна команда, кој датирал од крвавата и грозоморна [[Руската граѓанска војна]] во која офицерите ја делеле власта со комесарите, била укинат и оттогаш само офицерите имале моќ на команда. Многу комесари по Сталиновиот декрет 307 од 9 октомври 1942 година биле шокирани кога откриле колку офицерите и војниците ги мразат. Комесарите сега станувале ''политруци'' или заменик-команданти за политички работи, ''а Политруците'' повеќе немале моќ на команда, но сè уште ги оценувале и офицерите и луѓето за нивната политичка лојалност, вршеле политичка индоктринација и имале моќ да наредуваат егзекуции по кратки рокови на секој што бил осомничен за кукавичлук или предавство, а ваквите егзекуции биле познати како ''девјат грам'' (девет грама - референца за тежината на куршум), ''пустит в раход'' (да се потроши некого) или ''вишка'' (скратена форма на ''вишаја мера наказанија'' - екстремна казна). И покрај овие застрашувачки моќи, многу од ''фронтовиците'' честопати отворено ги презирале ''политруците'' доколку биле подложени на претерано долги здодевни предавања за пофините точки на марксизмот-ленинизмот, а офицерите имале тенденција да победуваат во конфликтите со ''полтитруците'' бидејќи воената заслуга почнала да има поголема важност во Големата патриотска војна отколку политичката ревност. Односите меѓу офицерите и војниците обично биле добри, при што помладите офицери биле сметани за ''соратници'' (другари по оружје) бидејќи живееле под исти услови и се соочувале со истите опасности како и ''фронтовиците''. Офицерите обично имале само средно образование, малкумина оделе на универзитет, а доаѓањето од истата социјална средина како и нивните луѓе осигурувало дека можат да се поврзат со нив. ''Фронтовиките'' обично им се обраќале на командантите на своите чети со ''Батја'' (татко). == Советскиот притисок врз Германија == [[Податотека:RIAN_archive_602161_Center_of_Stalingrad_after_liberation.jpg|мини|Центарот на [[Волгоград|Сталинград]] по ослободувањето во 1943 година]] Советите ја одбиле важната германска стратешка јужна кампања и иако во тој напор претрпеле 2,5 милиони советски жртви, тоа им овозможило да ја преземат офанзивата во поголемиот дел од остатокот од војната на Источниот фронт,<ref name="stalinswars155">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> а Сталин лично му кажал на еден полски генерал кој барал информации за исчезнатите полски офицери дека сите Полјаци се ослободени и дека не можат да се сметаат за сите бидејќи Советите „изгубиле трага“ од нив во [[Манџурија]].<ref name="Biuletyn">{{In lang|pl}} Various authors. [http://www.udskior.gov.pl/kombatant/200306_spec.pdf Biuletyn „Kombatant" nr specjalny (148) czerwiec 2003] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110717081820/http://www.udskior.gov.pl/kombatant/200306_spec.pdf}} Special Edition of Kombatant Bulletin No.148 6/2003 on the occasion of the Year of General Sikorski. Official publication of the Polish government Agency of Combatants and Repressed</ref><ref name="VIZH">Ромуальд Святек, "Катынский лес", Военно-исторический журнал, 1991, №9, {{ISSN|0042-9058}}</ref><ref>{{Harvnb|Brackman|2001}}</ref> Откако полските железнички работници ја пронашле масовната гробница,<ref name="BIPN1">{{Наведено списание|last=Barbara Polak|author-link=Barbara Polak|year=2005|title=Zbrodnia katynska|url=http://www.ceeol.com/aspx/getdocument.aspx?logid=5&id=f4349d43-b13d-4c2c-a70d-056e8801493d|format=pdf|journal=Biuletyn IPN|language=pl|pages=4–21|access-date=2007-09-22}}</ref> нацистите го искористиле масакрот за да се обидат да внесат раздор меѓу Сталин и другите сојузници, вклучително и со повикување на европска комисија од истражители од дванаесет земји за да ги испитаат гробовите. Во 1943 година, додека Советите се подготвувале да ја вратат Полска, нацистичкиот министер за пропаганда [[Јозеф Гебелс]] претпоставил дека Сталин ќе се обидел да тврди дека Германците ги масакрирале жртвите што делумно и било така. Како што предвидел Гебелс, Советите имале „комисија“ која го истражила случајот, заклучувајќи дека Германците ги убиле воените заробеници и не ја признале одговорноста сè до 1990 година. Во 1943 година, Сталин се согласил со повикот на своите генерали да заземе одбранбен став поради разочарувачките загуби по Сталинград, недостатокот на резерви за офанзивни мерки како и предвидувањето дека Германците веројатно следниот пат ќе ја нападнеле испакнатина на советскиот фронт кај [[Курск|Курск,]] така што одбранбените подготовки таму поефикасно ќе ги користеле ресурсите.<ref name="stalinswars156">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Германците се [[Битка за Курск|обиделе да извршат напад со опкружување кај Курск]], кој бил успешно одбиен од Советите<ref name="stalinswars156" /> откако Хитлер ја откажал офанзивата, делумно поради инвазијата на сојузниците на Сицилија,<ref>McCarthy, Peter, ''Panzerkrieg: The Rise and Fall of Hitler's Tank Divisions'', Carroll & Graf Publishers, 2003, {{ISBN|0-7867-1264-3}}, page 196</ref> но иако Советите претрпеле над 800.000 жртви,<ref>Russian Central Military Archive TsAMO, f. (16 VA), f.320, op. 4196, d.27, f.370, op. 6476, d.102, ll.6, 41, docs from the Russian Military Archive in Podolsk. Loss records for 17 VA are incomplete. It records 201 losses for 5–8 July. From 1–31 July it reported the loss of 244 (64 in air-to-air combat, 68 to AAA fire. It reports a further 108 missing on operations and four lost on the ground). 2 VA lost 515 aircraft missing or due to unknown/unrecorded reasons, a further 41 in aerial combat and a further 31 to AAA fire, between 5–18 July 1943. Furthermore, another 1,104 Soviet aircraft were lost between 12 July and 18 August. Bergström, Christer (2007). Kursk — The Air Battle: July 1943. Chevron/Ian Allan. {{ISBN|978-1-903223-88-8}}, page 221.</ref>сепак Курск го означил почетокот на период кога Сталин станал поподготвен да ги слуша советите на своите генерали.<ref name="stalinswars159">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> До крајот на 1943 година, Советите окупирале половина од територијата што ја зазеле Германците во периодот од 1941 до 1942 година,<ref name="stalinswars159">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> а советското воено индустриско производство значително се зголемило од крајот на 1941 до почетокот на 1943 година, откако Сталин ги преселил фабриките источно од фронтот, безбедни од германската инвазија и воздушните напади.<ref name="stalinswars163">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Оваа стратегијата се исплатела бидејќи таквите индустриски зголемувања можеле да се случат дури и додека Германците кон крајот на 1942 година окупирале повеќе од половина од европска Русија, вклучувајќи 40 проценти (80 милиони) од нејзиното население и приближно 2,500,000км'''²''' од советската територија.<ref name="stalinswars163" /> Водено советскиот сојуз исто така се подготвувал за војна повеќе од една деценија, вклучително и подготовка на 14 милиони цивили со одредена воена обука<ref name="stalinswars163" /> и според тоа, додека речиси сите од првичните 5 милиони луѓе на советската армија биле збришани до крајот на 1941 година, советската војска се зголемила на 8 милиони членови до крајот на истата година,<ref name="stalinswars163" /> и покрај значителните загуби во 1942 година, далеку поголеми од германските загуби, големината на Црвената армија пораснала уште повеќе, на 11 милиони.<ref name="stalinswars163" /> Иако постои значителна дебата дали Сталин им помогнал или ги попречил овие индустриски и човечки напори, Сталин ги оставил повеќето одлуки за економско воено управување во рацете на своите економски експерти.<ref name="stalinswars164">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Додека некои научници тврдат дека доказите сугерираат дека Сталин размислувал, па дури и се обидел, да преговара за мир со Германија во 1941 и 1942 година, други сметаат дека овие докази се неубедливи, па дури и измислени.<ref name="stalinswars165">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> [[Податотека:Eastern_Front_1943-08_to_1944-12.png|мини|Советскиот напредок од 1 август 1943 до 31 декември 1944 година:]] Во ноември 1943 година, Сталин се сретнал со Черчил и Рузвелт во [[Техеранска конференција|Техеран]]<ref name="stalinswars180">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> каде Рузвелт му рекол на Сталин дека се надевал со отварање на втор фронт против Германија од страна на Британија и Америка, првично би можеле да извлечат 30-40 германски дивизии од Источниот фронт.<ref name="stalinswars181">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Сталин и Рузвелт, всушност, се здружиле со Черчил нагласувајќи ја важноста на [[Ламанш|прекуканалната]] инвазија на северна Франција, која била под германска контрола, додека Черчил отсекогаш сметал дека Германија е поранлива во „мекиот стомак“ на Италија (која Сојузниците веќе ја нападнале) и Балканот.<ref name="stalinswars181" /> Страните подоцна се согласиле дека Британија и Америка ќе започнат прекуканална инвазија на Франција во мај 1944 година, заедно со посебна инвазија на [[јужна Франција]],<ref name="stalinswars185">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> а Сталин инсистирал дека, по војната, Советскиот Сојуз треба да ги инкорпорира деловите од Полска што ги окупирале согласно [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп]] со Германија, кој го предложил Черчил.<ref name="stalinswars186">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Во 1944 година, Советскиот Сојуз оствари значаен напредок низ Источна Европа кон Германија,<ref name="stalinswars194">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> вклучувајќи ја и операцијата Баграција, која била масовна офанзива во Белорусија против германската [[армиска група Центар]],<ref name="stalinswars199">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> а во самата операција Сталин, Рузвелт и Черчил биле тесно координирани, така што Баграцијата се случила приближно во исто време кога американските и британските сили ја започнале [[Операција Оверлорд|инвазијата на Западна Европа, која била под германска контрола,]] на [[Операција Оверлорд|северниот брег на Франција]].<ref name="stalinswars199" /> Операцијата резултирала со враќање на Советите во Белорусија и западна Украина, заедно со успешното ефикасно уништување на германската [[армиска група Центар]] и 300.000 германски жртви, иако по цена од повеќе од 750.000 советски жртви. <ref name="stalinswars199" /> [[Податотека:Red_Army_greeted_in_Bucharest.jpg|лево|мини|Романците ја поздравуваат советската армија при влегувањето во градот [[Букурешт]] на 31 август 1944 година.]] Успесите во операцијата „Баграција“ и во годината што следела, во голема мера, се должела на оперативното подобрување на Црвената армија, која научила болни лекции од претходните години во борбата против моќниот Вермахт со што почнале подобро планирање на офанзивите, ефикасна употреба на артилеријата, подобро управување со времето како и со просторот за време на нападите во спротивност со Сталиновата наредба „ни чекор назад“. Во помала мера, успехот на „Баграција“ се должела на ослабениот [[Вермахт]] на кој му недостасувал гориво и вооружување што му било потребно за ефикасно работење,<ref name="williams213">Williams, Andrew, ''D-Day to Berlin. Hodder'', 2005, {{ISBN|0-340-83397-1}}, page 213</ref> растечките советски предности во човечка сила и материјали и нападите на сојузниците на Западниот фронт.<ref name="stalinswars199">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Во својот говор за Први мај во 1944 година, Сталин ги пофалил западните сојузници за пренасочување на германските ресурси во италијанската кампања, а Тас објавил детални списоци на големиот број залихи што доаѓале од западните сојузници, а Сталин одржа говор во ноември 1944 година во кој навел дека сојузничките напори на Западот веќе брзо привлекле 75 германски дивизии за да го бранат тој регион, без кои Црвената армија сè уште не можеше да го избрка Вермахтот од советските територии.<ref name="stalinswars202-203">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Ослабениот Вермахт, исто така, им помогнал на советските офанзиви бидејќи не можело да се започне ефикасна германска контраофанзива.<ref name="stalinswars199" /> [[Податотека:Jalta_1945.jpg|мини|Британскиот премиер [[Винстон Черчил]], американскиот претседател [[Франклин Д. Рузвелт]] и советскиот лидер [[Јосиф Сталин]] во [[Кримска конференција|Јалта]], Советски Сојуз во февруари 1945 година]] Почнувајќи од летото 1944 година, зајакната Централна група на германската армија ги спречила Советите да напредуваат околу Варшава речиси половина година,<ref name="stalinswars205" /> а некои историчари тврдат дека неуспехот на Советите да напредуваат бил намерен советски застој за да му дозволат на Вермахтот да ги убие членовите на [[Варшавско востание|Варшавското востание]] од страна на [[Армија Крајова|полската домашна армија]] во август 1944 година, што се случило додека се приближувала Црвената армија, иако други се по веродостојни и го оспоруваат тврдењето и наведуваат значителни неуспешни обиди на Црвената армија да се обиде да го порази Вермахтот во тој регион.<ref name="stalinswars205">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Порано во 1944 година, Сталин инсистирал Советите да ги анектираат деловите од Полска што ги поделиле со Германија во [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп]], додека полската влада во егзил, за која Британците инсистирале дека мора да биде вклучена во повоена Полска, барала полската граница да се врати на предвоените локации.<ref name="stalinswars208">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Раздорот дополнително го истакнал очигледниот непријателство на Сталин кон антикомунистичката полска влада во егзил и нивната полска домашна армија, за која Сталин сметал дека ги загрозува неговите планови за создавање повоена Полска пријателска кон Советскиот Сојуз.<ref name="stalinswars205" /> Дополнително го влошила раздорот со одбивањето на Сталин да ја снабдува полската домашна армија и неговото одбивање да им дозволи на американските авиони за снабдување да ги користат потребните советски воздухопловни бази за да доставуваат залихи до полската домашна армија, што Сталин во писмо до Рузвелт и Черчил го нарече „криминалци кои се борат за власт“.<ref name="stalinswars214">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Загрижен за можните последици од тие дејствија, Сталин подоцна започна со советско испорачување залихи од воздух до полските бунтовници, иако поголемиот дел од залихите завршија во рацете на Германците.<ref name="stalinswars216">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Востанието завршило со катастрофа со 20.000 полски бунтовници и до 200.000 цивили убиени од германските сили, при што советските сили влегле во градот во јануари 1945 година.<ref name="stalinswars216" /> [[Податотека:19440816_soviet_soldiers_attack_jelgava.jpg|лево|мини|Советски војници од Првиот Балтички фронт за време на нападот во латвискиот град Јелгава, 16 август 1944 година]] Други важни напредоци се случиле кон крајот на 1944 година, како што се инвазијата на Романија во август и [[Бугарија]] која со светлосна брзина сменила страни на крајот.<ref name="stalinswars216">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Советскиот Сојуз објавил војна на Бугарија во септември 1944 година и ја нападнал земјата, инсталирајќи комунистичка влада,<ref name="wettig49">{{Harvnb|Wettig|2008}}</ref> а по инвазијата на овие балкански земји, Сталин и Черчил се сретнале на есен 1944 година, каде што се согласиле за различни проценти за „сфери на влијание“ во неколку балкански држави, иако дипломатите на ниту еден лидер не знаеле што всушност значи терминот.<ref name="stalinswars218">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Исто така Црвената армија ги протерала германските сили од Литванија и Естонија кон крајот на 1944 година, по цена од 260.000 советски жртви. Офанзивата Виборг-Петрозаводск успешно ги протерала досадните фински сили од територијата што ја окупирале во 1941 година, но советскиот напредок бил запрен во битката кај Тали-Ихантала, а посеверно, финските победи во битките кај Вуосалми и Иломанци ги запрела дополнителните советски обиди да ги пробијат финските линии и така на 19 септември 1944 година Финците и Советите го потпишале Московското примирје со што завршила [[Продолжена војна|Продолжената војна]]. Кон крајот на 1944 година, советските сили се бореле за да ја освојат Унгарија во Будимпештанската офанзива, но не можеле да ја освојат.<ref name="erickson445">Erickson, John, ''The Road to Berlin'', Yale University Press, 1999 {{ISBN|0-300-07813-7}}, page 396-7.</ref> Германците издржале во последователната Битка кај Будимпешта до февруари 1945 година, кога преостанатите Унгарци потпишале примирје со Советскиот Сојуз,<ref name="erickson445" /> а победата кај Будимпешта ѝ овозможила на Црвената армија да ја започне Виенската офанзива во април 1945 година. На североисток, освојувањето на [[Белоруска Советска Социјалистичка Република|Белорусија]] и западна [[Украинска Советска Социјалистичка Република|Украина]] им овозможила на Советите да ја започнат масовната [[Висланско-одранска операција|Висла-Одерска офанзива]], каде што германската разузнавачка служба погрешно претпостави дека Советите имале предност во бројчена супериорност од 3 спрема 1, што всушност била 5 спрема 1 (над 2 милиони војници на Црвената армија напаѓале 450.000 германски бранители), чија успешна кулминација резултирала со напредување на Црвената армија од реката [[Висла]] во Полска до германската река [[Одра]] во Источна Германија.<ref>Duffy, C., ''Red Storm on the Reich: The Soviet March on Germany 1945'', Routledge, 1991, {{ISBN|0-415-22829-8}}</ref> Недостатоците на Сталин како стратег често се забележувале во врска со масовните загуби на животи од страна на Советскиот Сојуз и раните порази на Советскиот Сојуз, а пример за тоа е летната офанзива од 1942 година, што довела до уште поголеми загуби од страна на Црвената армија и повторно преземање на иницијативата од страна на Германците. Сталин на крајот го препознал својот недостаток на знаење и се потпрел на своите професионални генерали за водење на војната. Дополнително, Сталин бил добро свесен дека другите европски армии целосно се распаднале кога се соочиле со ефикасноста на нацистичката војска и ефикасно реагирал со тоа што ја подложил својата армија на поттикнување на терор и националистички апели за патриотизам. Тој, исто така, се обратил до [[Руска православна црква|Руската православна црква]]. == Конечна победа == {{Повеќе|Battle of Berlin|East Prussian Offensive|Battle of the Oder-Neisse}} [[Податотека:AmericanAndSovietAtElbe.jpg|мини|Американските и советските трупи се среќаваат источно од [[Елба|реката Елба]], април 1945 година]] Веќе во април 1945 година, нацистичка Германија се соочила со своите последни денови, со само 1,9 милиони германски војници на Исток кои се бореле против 6,4 милиони војници на Црвената армија, а само 1 милион германски војници на Запад се бореле против 4 милиони војници на западните сојузници.<ref name="glantz.sgw">Glantz, David, ''The Soviet-German War 1941–45: Myths and Realities: A Survey Essay'', 11 October 2001 {{Наведена мрежна страница|url=http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617094931/http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf|archive-date=17 June 2011|accessdate=2011-06-17}}</ref> Иако првичните разговори претпоставувале трка кон Берлин од страна на сојузниците, откако Сталин успешно лобираше Источна Германија да падне во рамките на советската „сфера на влијание“ на [[Кримска конференција|Јалта]] во февруари 1945 година, [[Сојузници во Втората светска војна|западните сојузници]] не направиле планови да го освојат градот со копнена операција.<ref name="Beevor194">Beevor, Antony, ''Berlin: The Downfall 1945'', Viking, Penguin Books, 2005, {{ISBN|0-670-88695-5}}, page 194</ref><ref>Williams, Andrew (2005). D-Day to Berlin. Hodder. {{ISBN|0-340-83397-1}}., page 310-1</ref> Сталин останал сомничав дека западните сојузнички сили што се држат кај [[Елба|реката Елба]] би можеле да се движат кон германската престолнина и дури и во последните денови, дека Американците би можеле да ги употребат своите две воздушно-десантни дивизии за да го освојат градот.<ref name="erickson554">Erickson, John, ''The Road to Berlin'', Yale University Press, 1999 {{ISBN|0-300-07813-7}}, page 554</ref> Сталин ѝ наложил на Црвената армија брзо да се движи на широк фронт во Германија бидејќи не верувал дека западните сојузници ќе ја предадат територијата што ја окупирале, додека освојувањето на Берлин го поставил како главна цел.<ref name="Beevor219">Beevor, Antony, ''Berlin: The Downfall 1945'', Viking, Penguin Books, 2005, {{ISBN|0-670-88695-5}}, page 219</ref> По [[Источнопруска операција|успешното освојување на Источна Прусија]], три фронта на Црвената армија се собрале во срцето на источна Германија, а Битката кај Одра-Ниса ги ставила Советите практично пред портите на Берлин. До 24 април, елементи од два советски фронта го [[Битка за Берлин|опколиле Берлин]],а на 20 април, Првиот белоруски фронт на Жуков започнал масовно гранатирање на Берлин кое немало да заврши сè до предавањето на градот. На 30 април 1945 година, Хитлер и [[Ева Браун]] извршиле самоубиство, по што советските сили ги пронашле нивните останки, кои биле запалени по наредба на Хитлер, а преостанатите германски сили официјално се предале безусловно на 7 мај 1945 година. Некои историчари тврделе дека Сталин го одложил последниот напад врз Берлин за два месеци со цел да ги освои другите области од политички причини, за кои, според нив, му дал време на Вермахтот да се подготви и ги зголемил советските жртви (кои надминале 400.000), а нормално како и секогаш мора да има други историчари кои го оспорувале ова тврдење. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_146-1970-043-52,_Russland,_bei_Minsk,_tote_Zivilisten.jpg|лево|мини|Масовно убиство на советски цивили во близина на [[Минск]]. Нацистите убиле цивили на 5.295 различни локации во [[Германска окупација на Белорусија (1941-1944)|окупираната Советска Белорусија]].]] И покрај тоа што Советите ги поседувале останките на Хитлер, Сталин не верувал дека неговиот стар непријател е всушност мртов, верување кое опстојувало со години по војната.<ref name="kershaw">Kershaw, Ian, ''Hitler, 1936–1945: Nemesis'', W. W. Norton & Company, 2001, {{ISBN|0-393-32252-1}}, pages 1038–39</ref><ref>Dolezal, Robert, ''Truth about History: How New Evidence Is Transforming the Story of the Past'', Reader's Digest, 2004, {{ISBN|0-7621-0523-2}}, page 185-6</ref> [[Податотека:Встреча_демобилизованных_на_минском_вокзале.jpg|мини|Средба со демобилизирани војници на железничката станица во Минск, јули 1945 година]] Одбивањето на германската инвазија и притискањето кон победа над нацистичка Германија во Втората светска војна барало огромна жртва од страна на Советскиот Сојуз (повеќе отколку од која било друга земја во човечката историја) и со право можело да се каже дека СССР бил најзаслужен за крајот на втората светска војна за разлика од неговиот сојузник Америка која своите врвни достигнувања ги имала само во пацификот против Јапонија. Советските жртви изнесуваа вкупно околу 30 милиони. Иако бројките варираат, бројот на советски цивилни жртви веројатно достигнал 18 милиони, а од нив милиони советски војници и цивили исчезнале во германските логори за притвор и фабрики за робови, додека милиони други претрпеле трајни физички и ментални оштетувања. Советските економски загуби, вклучително и загубите на ресурси и производствен капацитет во западна Русија и Украина, биле исто така катастрофални. Војната резултирала со уништување на приближно 70.000 советски градови, места и села од кои најпогоден и најразорен бил Сталинград.<ref name="roberts4">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Вкупно 6 милиони куќи, 98.000 фарми, 32.000 фабрики, 82.000 училишта, 43.000 библиотеки, 6.000 болници и илјадници километри патишта и железничка пруга била уништена,<ref name="roberts4" /> а интересен факт е што библиотеки и архиви биле намерно таргетирани од германците со што довело до големо оштетување во историската, литературна, книжевна и културна свера. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз го нападнал [[Манџукуо]], кој бил марионета контролирана од Јапонија, објавувајќи и [[Советско-јапонска војна|војна на Јапонија]]. Сега Советските трупи, искусни во битки, брзо ги освоиле териториите што ги држеле Јапонците во [[Советска инвазија на Манџурија|Манџурија]], јужен Сахалин (11-25 август 1945 година), Курилските Острови (18 август до 1 септември 1945 година) и делови од Кореја (14 август 1945 година до 24 август 1945 година). Империјалната јапонска влада, колебајќи се по грозоморното [[Атомски бомбардирања на Хирошима и Нагасаки|бомбардирањето на Хирошима (6 август 1945 година) и Нагасаки (9 август 1945 година)]], но соочена со советските сили што брзо се приближувале кон јадрото на Јапонија, објавила свое ефективно предавање на Сојузниците на 15 август 1945 година и формално капитулираше на 2 септември 1945 година. Во јуни 1945 година, [[Политбиро на Централниот комитет на Комунистичката партија на СССР|Политбирото на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз]] му го доделил на Сталин, за неговата улога во победата на Советскиот Сојуз, новоизмислениот чин Генералисимус на Советскиот Сојуз, кој стана највисок воен чин во земјата (супериорен од Маршалот ). Сталиновиот „култ на личноста“ го нагласувал неговото лично воено водство по набројувањето на „ десетте победи на Сталин “ - извадок од говорот на Сталин од 6 ноември 1944 година „27-годишнина од Големата октомвриска социјалистичка револуција“ ( {{Langx|ru|«27-я годовщина Великой Октябрьской социалистической революции»}} ) за време на состанокот на Московскиот совет на народни пратеници во 1944 година. == Репресии == На 16 август 1941 година, во обидите да го оживее неорганизираниот советски одбранбен систем, Сталин издал Наредба бр. 270, барајќи од сите команданти или комесари кои „ги кинат своите ознаки и дезертираат или се предаваат“ да се сметаат за злонамерни дезертери. Наредбата барала од претпоставените да ги застрелаат овие дезертери на лице место. Членовите на нивните семејства биле подложени на апсење. <ref name="stalinswars98" /> Втората одредба од наредбата им наложила на сите единици што се борат во опкружувања да ја искористат секоја можност за борба. <ref name="stalinswars98">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Наредбата, исто така, барала од командантите на дивизиите да ги деградираат, а доколку е потребно, дури и да ги застрелаат на лице место оние команданти кои не успеале директно да ја командуваат битката на бојното поле. <ref name="stalinswars98" /> Потоа, Сталин, исто така, спроведе чистка на неколку воени команданти кои биле застрелани за „кукавичлук“ без судење. <ref name="stalinswars98" /> Во јуни 1941 година, неколку недели по [[Операција Барбароса|почетокот на германската инвазија]], Сталин наредил Црвената армија во повлекување да се обиде да ги лиши ресурсите на непријателот преку политика на изгорена земја со уништување на инфраструктурата и залихите со храна во областите пред Германците да можат да ги заземат, а партизаните да бидат распоредени во евакуираните области. <ref name="stalinswars90">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Ова, заедно со злоупотребата од страна на германските трупи, предизвикало глад и страдање кај цивилното население што останало. Сталин се плашел дека Хитлер ќе ги искористи незадоволните советски граѓани за борба против неговиот режим, особено луѓето затворени во [[Гулаг|Гулазите]]. Затоа му наредил на НКВД да се справи со ситуацијата. Тие одговориле со убивање на приближно 100.000 политички затвореници низ западните делови на Советскиот Сојуз, со методи што вклучувале бајонетирање на луѓе до смрт и фрлање гранати во преполни ќелии. Многу други едноставно биле депортирани на исток. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/mastersofdeathss00rhod/page/46|title=Masters of Death: The SS-Einsatzgruppen and the Invention of the Holocaust|last=Richard Rhodes|publisher=Alfred A. Knopf|year=2002|isbn=0-375-40900-9|location=New York|pages=[https://archive.org/details/mastersofdeathss00rhod/page/46 46–47]|author-link=Richard Rhodes}} See also: Allen Paul. ''Katyn: Stalin's Massacre and the Seeds of Polish Resurrection'', Naval Institute Press, 1996, ({{ISBN|1-55750-670-1}}), p. 155</ref> [[Податотека:Red_Army_purge_1941.jpg|мини|Предлогот на [[Лаврентиј Берија|Берија]] од 29 јануари 1942 година, за егзекуција на 46 советски генерали. Резолуцијата на Сталин: „Стрелајте ги сите наведени на списокот. – Ј. Ст.“]] Во јули 1942 година, Сталин издал Наредба бр. 227, со која се наведува дека секој командант или комесар на полк, баталјон или армија, кој дозволува повлекување без дозвола од своите претпоставени, подлежи на воен трибунал. <ref name="stalinswars132">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Наредбата предвидувала војниците прогласени за виновни за дисциплински прекршоци да бидат принудени да бидат сместени во „ казнени баталјони “, кои биле испраќани во најопасните делови од фронтовските линии. <ref name="stalinswars132" /> Од 1942 до 1945 година, 427.910 војници биле распоредени во казнени баталјони. <ref name="Krivosheev">G. I. Krivosheev. Soviet Casualties and Combat Losses. Greenhill 1997 {{ISBN|1-85367-280-7}}</ref> Наредбата, исто така, им наложила на „блокирачките одреди“ да пукаат во панични војници што бегаат во задниот дел. <ref name="stalinswars132" /> Во првите три месеци по наредбата, 1.000 казнени војници беа застрелани од „блокирачки одреди“, а 24.933 војници беа испратени во казнени баталјони. <ref name="stalinswars132" /> И покрај тоа што првично имаше одреден ефект, оваа мерка се покажа како влошувачки ефект врз моралот на војниците, па до октомври 1942 година идејата за редовни блокирачки одреди беше тивко отфрлена. До 29 ''октомври'' 1944 година, блокирачките одреди беа официјално распуштени. <ref name="Krivosheev" /> <ref>{{Наведена книга|title=Why Stalin's Soldiers Fought: The Red Army's Military Effectiveness in World War II|last=Reese|first=Roger|publisher=University Press of Kansas|year=2011|isbn=9780700617760|pages=164}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://bdsa.ru/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%BD%D0%BA%D0%BE-%D0%B7%D0%B0-1944-%D0%B3%D0%BE%D0%B4/784-636|title=ПРИКАЗ О РАСФОРМИРОВАНИИ ОТДЕЛЬНЫХ ЗАГРАДИТЕЛЬНЫХ ОТРЯДОВ|work=bdsa.ru|accessdate=2019-03-08|archive-date=2018-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220095346/http://bdsa.ru/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%BD%D0%BA%D0%BE-%D0%B7%D0%B0-1944-%D0%B3%D0%BE%D0%B4/784-636|url-status=dead}}</ref> Советските воени заробеници и принудните работници кои преживеале германско заробеништво биле испратени во специјални „транзитни“ или „филтрациски“ логори со цел да се утврди кои се потенцијални предавници. <ref name="stalinswars202" /> Од приближно 4 милиони што требало да се репатрираат, 2.660.013 биле цивили, а 1.539.475 биле поранешни воени заробеници. <ref name="stalinswars202">{{Harvnb|Roberts|2006}}</ref> Од вкупниот број, 2.427.906 биле испратени дома, 801.152 биле регрутирани во вооружените сили, <ref name="stalinswars202" /> 608.095 биле запишани во работните баталјони на Министерството за одбрана, <ref name="stalinswars202" /> 226.127 биле префрлени во надлежност на НКВД за казнување, што значело префрлање во системот Гулаг <ref name="stalinswars202" /> и 89.468 останале во транзитните логори како приемен персонал сè додека процесот на репатријација конечно не бил завршен во раните 1950-ти. <ref name="stalinswars202" /> == Воени злосторства од страна на нацистичка Германија == [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_101I-031-2436-01A,_Russland,_Hinrichtung_von_Partisanen.jpg|мини|Мажи обесени како осомничени партизани некаде во Советскиот Сојуз]] [[Податотека:Einsatzgruppen_murder_Jews_in_Ivanhorod,_Ukraine,_1942.jpg|алт=|мини|Германски ''Ајнсатцгрупен'' убива Евреи во Иванхород, Украина, 1942 година]] Нацистичката пропаганда им кажувала на војниците на Вермахт дека инвазијата на Советскиот Сојуз била војна на истребување на словените и православните христијани, геноцид по масовен и од еврејскиот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-german-military-and-the-holocaust|title=The German Military and the Holocaust|work=encyclopedia.ushmm.org|language=en|accessdate=2019-03-07}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/invasion-of-the-soviet-union-june-1941|title=Invasion of the Soviet Union, June 1941|work=encyclopedia.ushmm.org|language=en|accessdate=2019-03-07}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/nazi-persecution-of-soviet-prisoners-of-war|title=Nazi Persecution of Soviet Prisoners of War|work=encyclopedia.ushmm.org|language=en|accessdate=2019-03-07}}</ref> Британскиот историчар Иан Кершо заклучува дека должноста на Вермахтот била да обезбеди луѓето кои ги исполнувале барањата на Хитлер да бидат дел од [[Ариевска раса|ариевската]] ''Херенволк'' („ариевска господна раса“) да имаат простор за живеење. Тој напишал дека: Нацистичката револуција била поширока од само Холокаустот. Нејзината втора цел била да ги елиминира Словените од централна и источна Европа и да создаде ''Lebensraum'' за Ариевците.... Како што покажува Бартов (''Источниот фронт; Хитлерова армија''), таа ги варваризираше германските армии на источниот фронт. Повеќето од нивните три милиони луѓе, од генерали до обични војници, помогнаа во истребувањето на заробените словенски војници и цивили. Ова понекогаш било ладно и намерно убиство на поединци (како кај Евреите), понекогаш генерализирана бруталност и занемарување.... Писмата и мемоарите на германските војници го откриваат нивното ужасно расудување: Словените беа „азијатско-болшевичката“ орда, инфериорна, но заканувачка раса.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=_tmGaItZ0tsC|title=Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison|last=Kershaw|first=Professor of Modern History Ian|last2=Kershaw|first2=Ian|last3=Lewin|first3=Moshe|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521565219|pages=150|language=en}}</ref> За време на брзиот германски напредок во првите месеци од војната, речиси достигнувајќи ги градовите [[Москва]] и [[Санкт Петербург|Ленинград]], најголемиот дел од советската индустрија што не можел да се евакуира била или уништена или изгубена поради германската окупација. Земјоделското производство било прекинато, а жетвите на жито останале на полињата, што подоцна ќе предизвика глад што потсетувало на [[Гладомор|почетокот на 1930-тите]]. Во еден од најголемите подвизи на воената логистика, фабриките биле евакуирани во огромни размери, при што 1523 фабрики биле демонтирани и испратени кон исток по четири главни рути до регионите на [[Кавказ]], [[Средна Азија|Централна Азија]], Урал и Сибир. Општо земено, алатите, калапите и производствената технологија биле преместени, заедно со плановите и нивното управување, инженерскиот персонал и квалификуваната работна сила. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=dcAgT_2uiYgC&pg=PA34|title=The Soviet Economy and the Red Army, 1930–1945|last=Walter Scott Dunn|publisher=Greenwood|year=1995|isbn=9780275948931|page=34}}</ref> Целиот Советски Сојуз се посвети на воените напори. Населението на Советскиот Сојуз веројатно било подобро подготвено од која било друга нација вклучена во борбите во Втората светска војна да ги издржи материјалните тешкотии на војната. Ова е првенствено затоа што Советите биле толку навикнати на недостиг и справување со економска криза во минатото, особено за време на војна - Првата светска војна донела слични ограничувања за храната. Сепак, условите биле тешки. Втората светска војна била особено катастрофална за советските граѓани бидејќи се водела на нивна територија и предизвика огромно уништување. Во Ленинград, под германска опсада, над еден милион луѓе починале од глад и болести. Многу фабрички работници биле тинејџери, жени и постари лица. Владата спровела рационирање во 1941 година и прво го применила на леб, брашно, житарки, тестенини, путер, маргарин, растително масло, месо, риба, шеќер и слатки низ целата земја. Ординации останале во голема мера стабилни на други места за време на војната. Дополнителните ординации честопати биле толку скапи што не можеле значително да го зголемат снабдувањето со храна на граѓанинот, освен ако тоа лице не било особено добро платено. Селаните не добивале ординации и морале да се справат со локалните ресурси што ги одгледувале сами. Повеќето рурални селани се бореле и живееле во неподнослива сиромаштија, но други го продавале вишокот што го имале по висока цена, а неколкумина станале милионери во рубљата, сè додека валутата не го уништила нивното богатство две години по завршувањето на војната. И покрај суровите услови, војната довела до пораст на советскиот национализам и единство. Советската пропаганда ја ублажила екстремната комунистичка реторика од минатото, бидејќи луѓето сега се обединиле со верувањето дека ја штитат својата татковина од злото на германските освојувачи. Етничките малцинства за кои се сметало дека се колаборационисти биле принудени на егзил. Религијата, која претходно била избегнувана, станала дел од пропагандната кампања на Комунистичката партија во советското општество со цел да се мобилизираат религиозните елементи. Социјалниот состав на советското општество драстично се променил за време на војната. Во јуни и јули 1941 година имало наплив на бракови меѓу луѓе кои војната требало да ги раздели, а во следните неколку години стапката на бракови нагло опаднал, а наталитетот кратко потоа паднал само на околу половина од она што би било во мирно време. Поради оваа причина, мајките со неколку деца за време на војната добивале значителни почести и парични бенефиции ако имал доволен број деца - мајките можеле да заработат околу 1.300 рубли за четврто дете и до 5.000 рубли за десеттото. Германските војници ги жигосувале телата на заробените партизанки - како и на други жени - со зборовите „Курва за Хитлеровите трупи“ и ги силувале. По нивното заробување, некои германски војници живописно се фалеле дека извршиле силување и убиство од силување. Сузан Браунмилер тврди дека силувањето играло клучна улога во нацистичката цел да ги освојат и уништат луѓето што ги сметале за инфериорни, како што се Евреите, Русите и Полјаците. Обемна листа на силувања извршени од германски војници е составена во таканаречената „Молотова нота“ во 1942 година. Браунмилер истакнува дека нацистите го користеле силувањето како оружје на терор. <ref>{{Наведена книга|title=War and Rape: Law, Memory and Justice|last=Henry|first=Nicola|date=20 January 2011|publisher=Routledge|isbn=978-0415564731|pages=30–32}}</ref> == Преживување во Ленинград == [[Податотека:RIAN_archive_58228_Leningrad_Front_Soldiers_Before_Offensive.jpg|мини|Советски војници на фронтот во Ленинград]] Градот Ленинград претрпел повеќе страдања и тешкотии од кој било друг град во Советскиот Сојуз за време на војната, бидејќи бил под опсада 872 дена, од 8 септември 1941 година до 27 јануари 1944 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=7AaaVUGaOVcC|title=Leningrad 1941–44: The epic siege|last=Robert Forczyk|publisher=Osprey|year=2009|isbn=9781846034411}}</ref> Глад, неухранетост, болести, изгладнетост, па дури и канибализам станале вообичаени за време на опсадата на Ленинград; цивилите ослабеле, ослабеле и станале поранливи на болести. Граѓаните на Ленинград успеале да преживеат преку голем број методи со различен степен на успех. Бидејќи само 400.000 луѓе биле евакуирани пред да започне опсадата, ова оставило 2,5 милиони во Ленинград, вклучувајќи 400.000 деца. Повеќе успеале да избегаат од градот; ова било најуспешно кога [[Ладога (езеро)|езерото Ладога]] замрзнало и луѓето можеле да одат по ледениот пат - или „Патот на животот“ - на безбедно.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-g2b__W4cQAC&pg=PA406|title=The Leningrad Blockade, 1941–1944: A New Documentary History from the Soviet Archives|last=Richard Bidlack|last2=Nikita Lomagin|date=26 June 2012|publisher=Yale U.P.|isbn=978-0300110296|page=406}}</ref> [[Податотека:Дистрофия_алиментарная.jpg|лево|мини|Жртва на глад во опсадениот Ленинград во 1941 година]] Сепак, повеќето стратегии за преживување за време на опсадата вклучувале останување во градот и справување со проблемите преку снаодливост или среќа. Еден начин да се направи ова било преку обезбедување вработување во фабриките, бидејќи многу фабрики станале автономни и поседувале повеќе алатки за преживување во текот на зимата, како што се храна и греење. Работниците добивале поголеми оброци од обичните цивили, а фабриките веројатно имале електрична енергија ако произведувале клучни стоки. Фабриките служеле и како центри за меѓусебна поддршка и имале клиники и други услуги како што се екипи за чистење и тимови од жени кои шиеле и поправале облека. Вработените во фабриките сè уште повремено биле доведени до очај, а луѓето прибегнувале кон јадење лепак или коњи во фабриките каде што храната била оскудна, но вработувањето во фабриките било најпостојано успешен метод за преживување, а во некои погони за производство на храна не починло ниту едно лице. Можностите за преживување што ѝ биле отворени на пошироката советска заедница вклучувале размена на стоки и земјоделство на приватно земјиште. Црните пазари напредувале како што приватната размена на стоки и трговијата станале почести, особено меѓу војниците и цивилите. Војниците, кои имале повеќе храна за резерва, биле желни да тргуваат со советските граѓани кои имале дополнителна топла облека за размена. Садењето зеленчукови градини напролет станало популарно, првенствено затоа што граѓаните можеле да чуваат сè што расте на своите парцели. Кампањата, исто така, имала моќен психолошки ефект и го подигнала моралот, компонента за преживување речиси исто толку важна како лебот. Некои од најочајните советски граѓани се свртиле кон криминалот како начин да се издржуваат во тешки времиња. Најчеста била кражбата на храна и на картички за рационалност, што можело да биде фатално за неухрането лице ако неговата картичка била украдена повеќе од еден или два дена пред да се издаде нова картичка. Поради овие причини, кражбата на храна била строго казнета и едно лице можело да биде застрелано дури и за кражба на векна леб. Се случувале и посериозни кривични дела, како што се убиство и канибализам, а биле формирани специјални полициски одреди за борба против овие злосторства, иако до крајот на опсадата, околу 1.500 биле уапсени за канибализам. == Последици и штети == [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_101I-004-3633-30A,_Russland,_Cholm,_gefallene_Rotarmisten.jpg|мини|Советски војници убиени за време на офанзивата Торопец-Холм, јануари 1942 година]] Иако победиле во конфликтот, војната имала длабок и разорен долгорочен ефект врз Советскиот Сојуз. Финансискиот товар беше катастрофален: според една проценка, Советскиот Сојуз потроши 192 милијарди долари. САД испратиле околу 11 милијарди долари во залихи преку заем-лизинг на Советскиот Сојуз за време на војната.{{Sfn|Wells|Wells|2011}} Американските експерти проценуваат дека Советскиот Сојуз го изгубил речиси целото богатство што го стекнал од напорите за индустријализација во текот на 1930-тите. Неговата економија, исто така, се намалила за 20% помеѓу 1941 и 1945 година и не ги вратила своите нивоа од пред војната сè до 1960-тите. Британскиот историчар Клајв Понтинг проценува дека воените штети изнесувале 25 години од советскиот бруто национален производ.{{Sfn|Pauwels|2015}} Четириесет проценти од советските станови биле оштетени или уништени.{{Sfn|U.S. Government Printing Office|1971}} Од 2,5 милиони станбени објекти на териториите окупирани од Германија, над еден милион биле уништени. Ова оставило околу 25 милиони советски граѓани без дом.{{Sfn|Varga-Harris|2015}} Германската окупација опфатила околу 85 милиони советски граѓани, или речиси 45% од целото советско население. Најмалку 12 милиони Совети избегале кон исток, подалеку од напаѓачката германска армија. Советските извори тврдат дека силите на Оската уништиле 1.710 градови и 70.000 села, како и 65.000&nbsp;км железнички пруги.{{Sfn|Lee|2016}} Советската територија окупирана од Германија опфаќала 2,201,489 км.{{Sfn|Roy|2022}} Постсоветската влада на Русија ги проценува советските воени „загуби“ на 26,6 милиони, врз основа на студијата од 1993 година на [[Руска академија на науките|Руската академија на науките]], вклучувајќи ги и луѓето што загинале како резултат на битка и изложеност поврзана со војната. Ова вклучува 8.668.400 воени смртни случаи, пресметани од руското Министерство за одбрана.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11359251@cmsArticle|title=war dead|work=encyclopedia.mil.ru|accessdate=2019-02-25}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://documents.theblackvault.com/documents/SovietLosses.pdf|title=soviet war losses}}</ref> Бројките објавени од руското Министерство за одбрана се прифатени од мнозинството историчари и академици, некои историчари и академици даваат различни проценки. Брус Робелет Кунихолм, професор по јавна политика и историја, проценува дека советската страна претрпела 11.000.000 воени жртви и дополнителни 7.000.000 цивилни жртви, со што вкупно загинале 18 милиони луѓе.{{Sfn|Kuniholm|2014}}{{Sfn|Poetschke|2008}} Американскиот воен историчар Ерл Ф. Зимке дава бројка од 12 милиони загинати советски војници и дополнителни седум милиони загинати цивили - вкупно 19 милиони загинати. Тој исто така забележува дека од есента 1941 година до есента 1943 година фронтот никогаш не бил помал од 3862 км.{{Sfn|Ziemke|1971}} Германската професорка Беате Физелер проценува дека 2,6 милиони луѓе, или 7,46 проценти од Советската армија, останале [[Попреченост|инвалиди]] по војната.{{Sfn|Phillips|2009}} == Анкета на јавното мислење == Анкета спроведена од YouGov во 2015 година покажала дека само 11% од Американците, 15% од Французите, 15% од Британците и 27% од Германците веруваат дека Советскиот Сојуз најмногу придонел за поразот на нацистичка Германија во Втората светска војна. Спротивно на тоа, анкетата спроведена во мај 1945 година покажала дека 57% од француската јавност верува дека Советскиот Сојуз најмногу придонел, а тоа е факт дека се најзаслужни.<ref>{{Наведени вести|url=https://yougov.co.uk/topics/politics/articles-reports/2015/05/01/Britain-America-disagree-who-did-more-beat-nazis|title=People in Britain and the U.S. disagree on who did more to beat the Nazis|date=1 May 2015|work=YouGov}}</ref> == Цитати == {{Наводи|2}} == Литература == * {{Наведување|last=Brackman|first=Roman|title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life|publisher=Frank Cass Publishers|year=2001|isbn=0-7146-5050-1}} * {{Наведување|last=Brent|first=Jonathan|last2=Naumov|first2=Vladimir|title=Stalin's Last Crime: The Plot Against the Jewish Doctors, 1948–1953|publisher=HarperCollins|year=2004|isbn=0-06-093310-0}} * {{Наведување|last=Dowling|first=Timothy C.|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2014|isbn=9781598849486|url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA172}} * {{Наведена книга|title=Nomonhan, 1939; The Red Army's Victory That Shaped World War II|last=Goldman|first=Stuart D.|publisher=Naval Institute Press|year=2012|isbn=978-1-61251-098-9}} * {{Наведување|last=Henig|first=Ruth Beatrice|title=The Origins of the Second World War, 1933–41|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-33262-1}} * {{Наведување|last=Kuniholm|first=Bruce Robellet|title=The Origins of the Cold War in the Near East: Great Power Conflict and Diplomacy in Iran, Turkey, and Greece|edition=revised|publisher=Princeton University Press|year=2014|isbn=9781400855759|url=https://books.google.com/books?id=QMz_AwAAQBAJ&pg=PA206}} * {{Наведување|last=Lee|year=2016|url=https://books.google.com/books?id=vssYDQAAQBAJ&pg=PT307|title=World War Two: Crucible of the Contemporary World - Commentary and Readings|first=Lily Xiao Hong|publisher=Routledge|isbn=9781315489551}} * Lewkowicz Nicolas, ''The German Question and the Origins of the Cold War'' (IPOC, Milan) (2008) {{ISBN|8895145275}} * {{Наведена книга|title=Ivan's War: Life and Death in the Red Army, 1939–1945|last=Merridale, Catherine|publisher=New York : Metropolitan Books|year=2006|isbn=978-0-312-42652-1|oclc=60671899|author-link=Catherine Merridale}} * {{Наведување|last=Murphy|first=David E.|title=What Stalin Knew: The Enigma of Barbarossa|publisher=Yale University Press|year=2006|isbn=0-300-11981-X}} * {{Наведување|last=Nekrich|first=Aleksandr Moiseevich|last2=Ulam|first2=Adam Bruno|last3=Freeze|first3=Gregory L.|title=Pariahs, Partners, Predators: German-Soviet Relations, 1922–1941|publisher=Columbia University Press|year=1997|isbn=0-231-10676-9}} * {{Наведување|last=Pauwels|first=Jacques|url=https://books.google.com/books?id=n9hjCAAAQBAJ&pg=PT377|title=The Myth of the Good War: America in the Second World War|edition=second|publisher=James Lorimer & Company|year=2015|isbn=9781459408739}} * {{Наведено списание|last=Phillips|first=Sarah D.|year=2009|title="There Are No Invalids in the USSR!": A Missing Soviet Chapter in the New Disability History|url=http://www.dsq-sds.org/article/view/936/1111|journal=Disability Studies Quarterly|publisher=Indiana University|volume=29|issue=3|doi=10.18061/dsq.v29i3.936|doi-access=free|access-date=2026-04-17|archive-date=2021-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424065809/https://dsq-sds.org/article/view/936/1111|url-status=dead}} * {{Наведување|last=Poetschke|title=Memoirs from the Turbulent Years and Beyond: Analysis and Consequences of the World War II|first=Hubert|publisher=[[Xlibris Corporation]]|year=2008|isbn=9781453583401|url=https://books.google.com/books?id=rT5MSrisNTIC&pg=PA78}} * {{Наведување|last=Roberts|first=Geoffrey|title=Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953|publisher=Yale University Press|year=2006|isbn=0-300-11204-1}} * {{Наведување|last=Roberts|first=Geoffrey|title=Stalin, the Pact with Nazi Germany, and the Origins of Postwar Soviet Diplomatic Historiography|year=2002|volume=4|number=4}} * {{Наведување|last=Roberts|first=Geoffrey|title=The Soviet Decision for a Pact with Nazi Germany|journal=Soviet Studies|year=1992|volume=55|number=2|pages=57–78|jstor=152247|doi=10.1080/09668139208411994}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=CHh3EAAAQBAJ&pg=PT74|title=Modern Insurgencies and Counterinsurgencies: A Global History|last=Roy|first=Kaushik|publisher=Taylor & Francis|year=2022|isbn=9781000628753}} * {{Наведување|last=Soviet Information Bureau|title=Falsifiers of History (Historical Survey)|publisher=Foreign Languages Publishing House|place=Moscow|year=1948|id=272848}} * {{Наведување|last=Department of State|title=Nazi-Soviet Relations, 1939–1941: Documents from the Archives of The German Foreign Office|publisher=Department of State|year=1948|url=http://www.ibiblio.org/pha/nsr/nsr-preface.html}} * {{Наведување|last=[[U.S. Government Printing Office]]|url=https://books.google.com/books?id=_jCydcbqf5kC&pg=PA9|year=1971|title=Industrialized Building in the Soviet Union: a Report of the U.S. Delegation to the U.S.S.R.|volume=13}} * {{Наведување|last=Taubert|first=Fritz|title=The Myth of Munich|publisher=Oldenbourg Wissenschaftsverlag|year=2003|isbn=3-486-56673-3}} * {{Наведување|last=Varga-Harris|url=https://books.google.com/books?id=H7hIDwAAQBAJ&pg=PA4|title=Stories of House and Home: Soviet Apartment Life During the Khrushchev Years|first=Christine|publisher=Cornell University Press|year=2015|isbn=9781501701849}} * {{Наведување|last=Watson|first=Derek|title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939|journal=Europe-Asia Studies|year=2000|volume=52|number=4|pages=695–722|jstor=153322|doi=10.1080/713663077}} * {{Наведување|last=Wells|last2=Wells|first=Michael|first2=Mike|title=History for the IB Diploma: Causes, Practices and Effects of Wars|url=https://books.google.com/books?id=85i2HAy5bZEC&pg=PT122|publisher=Cambridge University Press|year=2011|isbn=9780521189316}} * {{Наведување|last=Wettig|first=Gerhard|title=Stalin and the Cold War in Europe|publisher=Rowman & Littlefield|year=2008|isbn=978-0-7425-5542-6}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Pr6HhrecbZ8C&pg=PA500|title=Stalingrad to Berlin: The German Defeat in the East|last=Ziemke|first=Earl F.|publisher=Government Printing Office|year=1971|isbn=9780160882746|author-link=Earl F. Ziemke}} === Домашен фронт === * Абрамов, Владимир К. „Мордовија за време на Втората светска војна“, ''Весник за словенски воени студии'' (2008) 21#2 стр. 291–363. * Анаоразов, Џумадурди. „Туркменистан за време на Втората светска војна“, ''Весник за словенски воени студии'' (2012) 25#1 стр. 53–64. * Барбер, Џон и Марк Харисон. ''Советскиот домашен фронт: Социјална и економска историја на СССР во Втората светска војна,'' Лонгман, 1991. * Беркхоф, Карел Ц. ''Жетва на очајот: Живот и смрт во Украина под нацистичка власт.'' Харвард У. Прес, 2004. 448 стр. * Брејтвејт, Родриќ. ''Москва 1941: Градот и неговите луѓе во војна'' (2006) * Кармак, Роберто Ј. ''Казахстан во Втората светска војна: Мобилизација и етничка припадност во Советската империја'' (Универзитетски печат на Канзас, 2019) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=55099 онлајн преглед] * Далин, Александар. ''Одеса, 1941–1944: Студија на случај на советска територија под странска власт.'' Портланд: Меѓународна специјализирана книжевна служба, 1998. 296 стр. * Елмана, Мајкл и С. Максудовб. „Советски жртви во Големата патриотска војна: Белешка“, ''Европско-азиски студии'' (1994) 46#4 стр. 671–680 * Голдман, Венди З. и Доналд Филцер. ''Тврдина Темна и Стерн: Советскиот домашен фронт за време на Втората светска војна'' (Oxford University Press, 2021). [https://muse.jhu.edu/article/856671 онлајн преглед] * Голдман, Венди З. и Доналд Филцер. ''Глад и војна: Обезбедување храна во Советскиот Сојуз за време на Втората светска војна'' (Универзитет на Индијана, 2015) * Хил, Александар. „Британска помош преку заем-лизинг и советските воени напори, јуни 1941 – јуни 1942“, ''Весник за воена историја'' (2007) 71#3 стр. 773–808. * Овери, Ричард. ''Руската војна: Историја на советските напори: 1941–1945'' (1998) 432 стр. [https://www.amazon.com/gp/reader/0140271694/ извадок и пребарување во текст] * Рис, Роџер Р. „Мотивации за служење: Советскиот војник во Втората светска војна“, ''Весник за словенски воени студии'' (2007) 10#2 стр. 263–282. * Валин, Жак; Месле, Франција; Адамец, Сергеј; и Пирожков, Сергеј. „Нова проценка на загубите на населението на Украина за време на кризите од 1930-тите и 1940-тите.“ ''Студии за популацијата'' (2002) 56(3): 249–264. {{JSTOR|3092980}} Според извештаите, очекуваниот животен век при раѓање паднал на ниво од само десет години за жените и седум за мажите во 1933 година и се задржал на околу 25 години за жените и 15 за мажите во периодот 1941–44 година. ==== Примарни извори ==== * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-g2b__W4cQAC|title=The Leningrad Blockade, 1941–1944: A New Documentary History from the Soviet Archives|date=26 June 2012|publisher=Yale U.P.|isbn=978-0300110296|editor-last=Bidlack|editor-first=Richard|editor-last2=Nikita Lomagin}} * Hill, Alexander, ed. ''The Great Patriotic War of the Soviet Union, 1941–45: A Documentary Reader'' (2011) 368pp === Историографија === * Едел, Марк. „Водењето на руските историски војни: Владимир Путин и кодификацијата на Втората светска војна“. ''Историја и меморија'' (2017) 29#2:90-124 * Хавлат, Денис. „Западна помош за Советскиот Сојуз за време на Втората светска војна: Дел I“. ''Весник за словенски воени студии'' 30.2 (2017): 290–320. ** Хавлат, Денис. „Западна помош за Советскиот Сојуз за време на Втората светска војна: Втор дел“. ''Весник за словенски воени студии'' 30.4 (2017): 561–601. Тврди дека залихите дале одлучувачки придонес за советската победа, и покрај негирањата од страна на сталинистичките историчари. * Улдрикс, Теди Џ. „Војна, политика и сеќавање: Руските историчари го преиспитуваат потеклото на Втората светска војна“. ''Историја и сеќавање'' 21#2 (2009), стр.&nbsp;60–82. {{JSTOR|10.2979/his.2009.21.2.60}}. Историографија. * Вајнер, Амир. „Создавањето на доминантен мит: Втората светска војна и конструирањето на политички идентитети во рамките на советскиот политички систем.“ ''Russian Review'' 55.4 (1996): 638–660. {{JSTOR|131868}}. {{Втора светска војна}} [[Категорија:Воена историја на Советскиот Сојуз во Втората светска војна]] [[Категорија:Јосиф Сталин]] [[Категорија:Источен фронт (Втора светска војна)]] [[Категорија:Советскиот Сојуз во Втората светска војна]] cordwynvku3r35eru6pnmwsk164j3l0 0 1391914 5543210 5542354 2026-04-22T03:03:14Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: [[Олимпија]] → [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] 5543210 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир | conflict = Балкански поход на Александар Македонски | partof = [[Војни на Александар Македонски|Војните на Александар Македонски]] | image = [[Податотека:Map Macedonia 336 BC-mk.svg|250п]] | image_size = 300px | caption = Македонското Кралство во 336 г. п.н.е. | date = 335 п.н.е. | result = македонска победа | place = [[Илирија]], [[Тракија]], [[Дакија]], [[Стара Грција|Грција]] | casus = | combatant1 = [[Античка Македонија|Македонија]]<br/>[[Агријани]] | combatant2 = [[Траки]]<br/>[[Трибали]]<br/>[[Илири]]<br/>[[Гети]]<br/>[[Теба (Грција)|Теба]] | commander1 = [[Александар Македонски]]<br>[[Лангар]] | commander2 = [[Клит (син на Бардил)|Клит]]<br/>[[Главкиј]]<br/>[[Сирм]] | strength1 = 12.000 тешка пешадија<br>8.000 лесна пешадија<br>3.000 коњица<br> '''Против Гетите:'''<br>4.000 пашадија, 1.500 коњица | strength2 = 14.000 мажи (Гети) }} {{Походи на Александар Македонски}} '''Балкански поход''' на '''Александар Македонски''' — низа воени дејствија на [[Александар Македонски]] во 335 г. п.н.е. против разни побунети [[вазал]]и на [[Античка Македонија|Македонија]]. Александар успешно воспоставил мир во секоја држава, што му овозможило да го отпочне долго планираниот поход на [[Ахеменидско Царство|Персија]]. На 336 г. [[Филип II Македонски|Филип II]] бил убиен од [[Павзаниј од Орестида|Павзаниј]], старешина на неговата телесна стража, додека присуствувал на венчавката на ќерка си [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]] со [[Александар I Епирски]] (брат на [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]]) во [[Ајга]]. Благородништвото и војската го прогласил за крал неговиот син, престолонаследникот [[Александар Македонски|Александар]].<ref name="N30-31-M">McCarty, ''Alexander the Great'', стр. 30-31.<br/>* Plutarch, ''The Age of Alexander'', стр. 262-263<br/>* Renault, ''The Nature of Alexander the Great'', стр. 61-62<br/>* Fox, ''The Search For Alexander'', стр. 72</ref> Кога се разбрало за смртта на Филип, многу држави се кренале на бунт, меѓу кои [[Теба (Грција)|Теба]], [[Атина (полис)|Атина]], [[Тесалија]] и [[Тракијци|тракиските]] племиња на север од Македонија. Штом чул за ова, Александар реагирал решително. Иако советниците го посоветувале да постапи со [[дипломатија]], Александар ја собрал 3.000 коњаници и се упатил кон јужниот сосед Тесалија. Таму увидел дека тесалиската војска зазела превој помеѓу планините [[Олимп]] и [[Кишава|Оса]] (Кишава), па наредил да се прејде Оса и се распоредил зад непријателскиот логор. Кога дознале за овој маневар, Тесалијците се предале, и нивната коњица се придружила на Александровата кон Пелопонез.<ref name="N31-M">McCarty, ''Alexander the Great'', стр. 31.<br/>* Plutarch, ''The Age of Alexander'', стр. 263<br/>* Renault, ''The Nature of Alexander the Great'', стр. 72<br/>* Fox, ''The Search For Alexander'', стр. 104<br/>* Bose, ''Alexander the Great's Art of Strategy'', стр. 95</ref> Александар запрел во преминот [[Термопили]], каде бил признаен за водач на [[Амфиктонија|Светиот сојуз]] (Амфиктонија), па се упатил на југ кон Коринт. Атина побарала мир, Александар прифатил и ги помилувал сите учесници во бунтот. Во Коринт ја добил титулата „[[хегемонија|хегемон]]“ на грчките сили против Персија. Додека бил во Коринт разбрал за востанието на Тракијците на север.<ref name="P96-Bose">Bose, ''Alexander the Great's Art of Strategy'', стр. 96.<br/>* Renault, ''The Nature of Alexander the Great'', стр. 72</ref> ==Тракија== [[Податотека:The Macedonian phalanx counter-attacks during the battle of the carts.jpg|мини|250п|[[Македонска фаланга|Македонската фаланга]] во Битката на колите против Тракијците во 335 г. п.н.е.]] Пред да прејде во Азија, Александар сакал да ја обезбеди северната граница и, во пролетта 335 г. п.н.е. навлегол во Тракија за да се справи со буната предводена од [[Илири]]те и [[Трибали]]те. По пат му се придружиле [[Агријани]]те, тракиско/пајонско племе под водство на неговиот пријател [[Лангар]]. Македонската војска стасала до [[Стара Планина|Хајмос]] (Стара Планина), каде ги пречекал тракиски гарнизон кој ги запоседнал високите делови. Тракијците направиле [[палисада]] од [[запрежна кола|запрежни коли]], кои сакале да ги стркалаат врз македонската војска. Александар ѝ наредил на тешката пешадија да маршира во лабав строј и, кога ќе јурнат колите, да ги отворат редовите или да легнат на земја со штитовите врз себе. Штом влегле во домет, македонските стрелци почнале да стрелаат врз Тракијците, пореметувајќи им ја борбената линија, а во меѓувреме македонската тешка пешадија продолжила да напредува. Кога се искачиле на сртот, тие ги истиснале и разбиле Тракијците.<ref name="A44-Arrian">Arrian, ''The Campaigns of Alexander'', стр. 44.<br/>* Renault, ''The Nature of Alexander the Great'', стр. 73</ref> Спуштајќи се во крајот на Трибалите, Александар дознале дека нивниот крал [[Сирм]] го собрал народот близу реката [[Брегалница|Лигин]] (Брегалница). Кога ја дознал бројноста е македонската војска, Сирм се повлекол на островот [[Певки]] во реката [[Дунав]]. Македонската војска се упатила кон Сирм, но се соочил со втора трибалска војска која настапила одзади. Александар ја свртел војската и се соочил со неа. Трибалите се повлекле во клисура, но македонската лесна пешадија успеала да ги извлече. На отворен терен биле разбиени од Александровата пешадија и коњица, настрајувајќи со 3.000 жртви. Александар по Дунав донел бродови од [[Византион]] за да го нападне островот. Овој обид бил неуспешен поради брзата струја, стрмните брегови и жестокиот отпор. На крај Македонците се откажале од нападите на Певки и наместо тоа навлегле во територијата на [[Гети]]те.<ref>f 1.3</ref> Македонците се упатиле кон [[Дунав]] каде преку реката ги пресретнало племето Гети. Бидејќи бродовите не успеале да влезат во реката, македонската војска направила сплавови од своите кожни шатори. Реката ја преминале 4.000 пешадијци и 1.500 коњаници, на големо чудење на 14-илјадната војска на Гетите. По првите судири со коњицата Гетите се повлекле, оставајќи го нивниот град во рецете на македонската војска.<ref name="A45-48-Arrian">Arrian, ''The Campaigns of Alexander'', стр. 45-48.<br/>* Renault, ''The Nature of Alexander the Great'', стр. 73-74</ref> ==Илирија== {{Главна|Опсада на Пелион}} За да ги совлада илирските племиња во денешна Албанија, Александар морал го опсади утврдениот град Пелион.<ref name=Hammond-Walbank>Hammond-Walbank, ''A History of Macedonia'', [https://books.google.com/books?id=qpb3JdwuDQIC&pg=PA39 стр. 39-48]</ref><ref name=Ashley>Ashley, ''The Macedonian Empire'', [https://books.google.com/books?id=nTmXOFX-wioC&pg=PA171 стр. 171-175]</ref> За Александар било клучно да го заземе овој превој бидејќи тој овозможувал лесен пристап до Илирија и Македонија, кој бил итно потребен за да се задушат немирите во Атина и Теба во Грција. Ова била важна точка на почетокот на Александровото владеење, со тоа давајќи им на знаење на дунавските племиња на север дека имаат работа со озбилен владетел, што подоцна послужило како преседан за грчките [[полис]]и под негова хегемонија. Заземајќи го ова место, Александар можел бргу да се упати кон јужна Грција, што на крај довело до целосно уништување на Теба. ==Теба== {{Главна|Битка кај Теба}} Битката кај Теба се одиграла помеѓу Александар и полисот Теба во 335 г. п.н.е. непосредно до градот, како и во самиот град. Откако станал хегемон на [[Коринтски сојуз|Коринтскиот сојуз]], Александар се упатил на север за да се справи со бунтовите во Илирија и Тракија. Гарнизонот во Македонија бил ослабнат и Тебанците прогласиле независност. Тебанците одбиле да прифатат милосливи услови за предавање, поради што Александар го нападнал градот, го срамнил земја, а преживеаните ги продал во ропство. Со уништуваето на теба, копнена Грција повторно му се потчинила на Александар, и тој конечно можел да го започне [[Персиски поход на Александар Македонски|Персискиот поход]] долго го планиран од татко му Филип. == Поврзано == * [[Античка македонска војска]] * [[Војни на Александар Македонски]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Библиографија== * {{наведена книга|authorlink=Аријан|last=Arrian|title=The Campaigns of Alexander|translator-last=de Sélincourt|translator-first=Aubrey|year=1976|publisher=Penguin Books|isbn=0-14-044253-7}} * {{наведена книга|last=Ashley|first=James R. |title=The Macedonian Empire: The Era of Warfare Under Philip II and Alexander the Great, 359-323 B.C.| publisher=McFarland and Company Inc.|place= Jefferson, North Carolina, London|year= 1998|isbn= 0-7864-1918-0}} * {{наведена книга|last=Bose |first=Partha |year=2003 |title=Alexander the Great's Art of Strategy |publisher=Allen & Unwin |isbn=1-74114-113-3}} * {{наведена книга|last1=Hammond |first1=N. G. L. |last2=Walbank |first2=Frank William |title=A History of Macedonia: 336-167 B.C.|volume=III |publisher=Clarendon Press |place=Oxford |year=2001 |isbn=0-19-814815-1}} * {{наведена книга|last=Lane Fox |first=Robin |title=Alexander the Great |publisher=Allen Lane |year=1973 |isbn=0-86007-707-1}} * {{наведена книга|last=Lane Fox |first=Robin |title=The Search for Alexander |publisher=Little Brown & Co. |location=Boston |year=1980 |isbn=0-316-29108-0 |url=https://archive.org/details/searchforalexand00lane}} * {{наведена книга|author=Plutarch |author-link=Плутарх|translator-last=Scott-Kilvert|translator-first=Ian|year=1988|title=The Age of Alexander|publisher=Penguin Classics|isbn=0-14-044286-3}} * {{наведена книга|last=Renault |first=Mary |year=2001|title=The Nature of Alexander the Great|publisher=Penguin |isbn=0-14-139076-X}} [[Категорија:Војни на Античка Македонија]] [[Категорија:Војни на Илирија]] [[Категорија:Војни на Стара Грција]] [[Категорија:Битки на Александар Македонски]] [[Категорија:Воени походи]] [[Категорија:335 п.н.е.]] ka61lobeq4jcr0fben9e44wq4yqoi4y 0 1392054 5543107 5542351 2026-04-21T22:07:15Z Bjankuloski06 332 5543107 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Pausanius assassinates Philip during the procession into the theatre by Andre Castaigne (1898-1899).jpg|мини|Убиството на Филип II од Андре Кастењ (ок. 1898)]] '''Павзаниј од Орестида''' — [[Античка Македонија|древномакедонски]] аристократ и телохранител на [[Филип II Македонски]], негов [[атентат|убиец]] во 336&nbsp;г.&nbsp;п.н.е. Самиот Павзаниј бил убиен при бегство по стореното дело. ==Смеејно потекло== Павзаниј бил син на Кераст, по потекло од горномакедонската област [[Орестида]].<ref>[[Хосиф Флавиј]], ''[[Еврејски старини]]'', Гл. VIII</ref> ==Повод за убиството == Првиот историски запис за убиството го дава [[Аристотел]], современик на Филип. Тој само накратко го споменува настанот, не навлегувајќи во причината за постапката на Павзаниј. По педесет години [[Клитарх]] ја проширил и украсил приказната, а три века подоцна [[Диодор Сицилиски]] го прераскажува истото во неговото дело „Историска библиотека“. Според Диодор, Павзаниј од Ористида бил поранешен миленик на Филип, и се налутил кога кралот го свртел вниманието на помлад човек, исто така наречен Павзаниј. Чувствувајќи се отфрлен, тој јавно го навредил помладиот Павзаниј, а овој решил да си ја одбрани честа ризикувајќи си го животот во битка за да го заштити кралот, по што умрел. Војсководецот [[Атал (војсководец)|Атал]], пријател на убиениот Павзаниј, кому веќе му било кажано за намерата, решил да се одмазди за неговата смрт. Наводно го поканил Павзаниј од Орестида на ручек, и откако овој се испијанил до бесвест, им наредил на неговите слуги да го силуваат.<ref>[[Диодор Сицилиски]] 16.91.4–95.4.</ref> Според Диодор, Филип II не го казнил Атал за ова, можеби од политички причини. Меѓутоа, како надомест, Павзаниј од Орестида бил унапреден во [[стоматофилакс]] (кралски телохранител).<ref>[[Диодор Сицилиски]] 16.93.4–94.4; [[Аристотел]], ''[[Политика (Аристотел)|Политика]]'' 5.10, 1311b.</ref> Диодор вели дека тој збеснал бидејќи Атал останал неказнет и решил да го убие Филип. ==Смрт при бегство и судење на соучесниците== Павзаниј го убил Филип на венчавката на неговата ќерка [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]] со [[Александар I Епирски]]. По убиството Павзаниј Орестидски веднаш се упатил кон градската порта за да избега, но се сопнал на лозов корен и со копја бил прободен до смрт од неколку кралски телохрани, вклучувајќи [[Атал (син на Андромен)|Атал]], син на Андромен Стимфалецот, [[Леонат]] и [[Пердика (намесник)|Пердика]], кои исто така му биле телохранители и пријатели на Александар.<ref>Диодор Сицилиски 16.94.3-4</ref> За тоа дека убиството било со предумисла посведочиле коњите најдени околу местото кајшто Павзаниј бегал.<ref>[[Јустин (историчар)|Јустин]] 9.7.9-11</ref> На судењето биле обвинети и погубени Херомен и Арабеј како созаговорници на Павзаниј. [[Леонат]], кој го фрлил копјето што го убило Павзаниј добил понизок чин, можеби заради сомнението дека сакал го спречи Павзаниј да падне жив во рацете на гонителите и да биде сослушуван. == Поврзано == * [[Аминта (син на Антиох)]] == Наводи == {{наводи}} ==Извори == ===Антички=== * [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Alexander*/3.html Плутарх: Животот на Александар] ** [http://www.1stmuse.com/frames/assasination.html „Убиството на Филип“, Плутарх] * [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Diod.+16.94.1 Диодор Сицилиски, 16.94] ===Современи=== * ''Alexander The Great'', J. R. Hamilton * ''Alexander Of Macedon 356-323 B.C.'', Peter Green [[Категорија:Родени во 4 век п.н.е.]] [[Категорија:Починати во 336 година п.н.е.]] [[Категорија:Војсководци на Филип II Македонски]] [[Категорија:Соматофилакси]] [[Категорија:Луѓе поврзани со Александар Македонски]] [[Категорија:Древномакедонски војсководци]] [[Категорија:Кралоубијци]] [[Категорија:Луѓе погубени од Александар Македонски]] [[Категорија:Родени во непозната година]] thlww5b7fwrlr280fzpcpurh36xut1k 5543109 5543107 2026-04-21T22:07:44Z Bjankuloski06 332 5543109 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Pausanius assassinates Philip during the procession into the theatre by Andre Castaigne (1898-1899).jpg|мини|Убиството на Филип II од Андре Кастењ (ок. 1898)]] '''Павзаниј од Орестида''' — [[Античка Македонија|древномакедонски]] аристократ и телохранител на [[Филип II Македонски]], негов [[атентат|убиец]] во 336&nbsp;г.&nbsp;п.н.е. Самиот Павзаниј бил убиен при бегство по стореното дело. ==Смеејно потекло== Павзаниј бил син на Кераст, по потекло од горномакедонската област [[Орестида]].<ref>[[Јосиф Флавиј]], ''[[Еврејски старини]]'', Гл. VIII</ref> ==Повод за убиството == Првиот историски запис за убиството го дава [[Аристотел]], современик на Филип. Тој само накратко го споменува настанот, не навлегувајќи во причината за постапката на Павзаниј. По педесет години [[Клитарх]] ја проширил и украсил приказната, а три века подоцна [[Диодор Сицилиски]] го прераскажува истото во неговото дело „Историска библиотека“. Според Диодор, Павзаниј од Ористида бил поранешен миленик на Филип, и се налутил кога кралот го свртел вниманието на помлад човек, исто така наречен Павзаниј. Чувствувајќи се отфрлен, тој јавно го навредил помладиот Павзаниј, а овој решил да си ја одбрани честа ризикувајќи си го животот во битка за да го заштити кралот, по што умрел. Војсководецот [[Атал (војсководец)|Атал]], пријател на убиениот Павзаниј, кому веќе му било кажано за намерата, решил да се одмазди за неговата смрт. Наводно го поканил Павзаниј од Орестида на ручек, и откако овој се испијанил до бесвест, им наредил на неговите слуги да го силуваат.<ref>[[Диодор Сицилиски]] 16.91.4–95.4.</ref> Според Диодор, Филип II не го казнил Атал за ова, можеби од политички причини. Меѓутоа, како надомест, Павзаниј од Орестида бил унапреден во [[стоматофилакс]] (кралски телохранител).<ref>[[Диодор Сицилиски]] 16.93.4–94.4; [[Аристотел]], ''[[Политика (Аристотел)|Политика]]'' 5.10, 1311b.</ref> Диодор вели дека тој збеснал бидејќи Атал останал неказнет и решил да го убие Филип. ==Смрт при бегство и судење на соучесниците== Павзаниј го убил Филип на венчавката на неговата ќерка [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]] со [[Александар I Епирски]]. По убиството Павзаниј Орестидски веднаш се упатил кон градската порта за да избега, но се сопнал на лозов корен и со копја бил прободен до смрт од неколку кралски телохрани, вклучувајќи [[Атал (син на Андромен)|Атал]], син на Андромен Стимфалецот, [[Леонат]] и [[Пердика (намесник)|Пердика]], кои исто така му биле телохранители и пријатели на Александар.<ref>Диодор Сицилиски 16.94.3-4</ref> За тоа дека убиството било со предумисла посведочиле коњите најдени околу местото кајшто Павзаниј бегал.<ref>[[Јустин (историчар)|Јустин]] 9.7.9-11</ref> На судењето биле обвинети и погубени Херомен и Арабеј како созаговорници на Павзаниј. [[Леонат]], кој го фрлил копјето што го убило Павзаниј добил понизок чин, можеби заради сомнението дека сакал го спречи Павзаниј да падне жив во рацете на гонителите и да биде сослушуван. == Поврзано == * [[Аминта (син на Антиох)]] == Наводи == {{наводи}} ==Извори == ===Антички=== * [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Alexander*/3.html Плутарх: Животот на Александар] ** [http://www.1stmuse.com/frames/assasination.html „Убиството на Филип“, Плутарх] * [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Diod.+16.94.1 Диодор Сицилиски, 16.94] ===Современи=== * ''Alexander The Great'', J. R. Hamilton * ''Alexander Of Macedon 356-323 B.C.'', Peter Green [[Категорија:Родени во 4 век п.н.е.]] [[Категорија:Починати во 336 година п.н.е.]] [[Категорија:Војсководци на Филип II Македонски]] [[Категорија:Соматофилакси]] [[Категорија:Луѓе поврзани со Александар Македонски]] [[Категорија:Древномакедонски војсководци]] [[Категорија:Кралоубијци]] [[Категорија:Луѓе погубени од Александар Македонски]] [[Категорија:Родени во непозната година]] itcuvr687tgdkfjgs1i90v5b9j1plb6 5543110 5543109 2026-04-21T22:08:13Z Bjankuloski06 332 5543110 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Pausanius assassinates Philip during the procession into the theatre by Andre Castaigne (1898-1899).jpg|мини|Убиството на Филип II од Андре Кастењ (ок. 1898)]] '''Павзаниј од Орестида''' — [[Античка Македонија|древномакедонски]] аристократ и телохранител на [[Филип II Македонски]], негов [[атентат|убиец]] во 336&nbsp;г.&nbsp;п.н.е. Самиот Павзаниј бил убиен при бегство по стореното дело. ==Смеејно потекло== Павзаниј бил син на Кераст, по потекло од горномакедонската област [[Орестида]].<ref>[[Јосиф Флавиј]], ''[[Еврејски старини]]'', Гл. VIII</ref> ==Повод за убиството == Првиот историски запис за убиството го дава [[Аристотел]], современик на Филип. Тој само накратко го споменува настанот, не навлегувајќи во причината за постапката на Павзаниј. По педесет години [[Клитарх]] ја проширил и накитил приказната, а три века подоцна [[Диодор Сицилиски]] го прераскажува истото во неговото дело „Историска библиотека“. Според Диодор, Павзаниј од Ористида бил поранешен миленик на Филип, и се налутил кога кралот го свртел вниманието на помлад човек, исто така наречен Павзаниј. Чувствувајќи се отфрлен, тој јавно го навредил помладиот Павзаниј, а овој решил да си ја одбрани честа ризикувајќи си го животот во битка за да го заштити кралот, по што умрел. Војсководецот [[Атал (војсководец)|Атал]], пријател на убиениот Павзаниј, кому веќе му било кажано за намерата, решил да се одмазди за неговата смрт. Наводно го поканил Павзаниј од Орестида на ручек, и откако овој се испијанил до бесвест, им наредил на неговите слуги да го силуваат.<ref>[[Диодор Сицилиски]] 16.91.4–95.4.</ref> Според Диодор, Филип II не го казнил Атал за ова, можеби од политички причини. Меѓутоа, како надомест, Павзаниј од Орестида бил унапреден во [[стоматофилакс]] (кралски телохранител).<ref>[[Диодор Сицилиски]] 16.93.4–94.4; [[Аристотел]], ''[[Политика (Аристотел)|Политика]]'' 5.10, 1311b.</ref> Диодор вели дека тој збеснал бидејќи Атал останал неказнет и решил да го убие Филип. ==Смрт при бегство и судење на соучесниците== Павзаниј го убил Филип на венчавката на неговата ќерка [[Клеопатра Македонска|Клеопатра]] со [[Александар I Епирски]]. По убиството Павзаниј Орестидски веднаш се упатил кон градската порта за да избега, но се сопнал на лозов корен и со копја бил прободен до смрт од неколку кралски телохрани, вклучувајќи [[Атал (син на Андромен)|Атал]], син на Андромен Стимфалецот, [[Леонат]] и [[Пердика (намесник)|Пердика]], кои исто така му биле телохранители и пријатели на Александар.<ref>Диодор Сицилиски 16.94.3-4</ref> За тоа дека убиството било со предумисла посведочиле коњите најдени околу местото кајшто Павзаниј бегал.<ref>[[Јустин (историчар)|Јустин]] 9.7.9-11</ref> На судењето биле обвинети и погубени Херомен и Арабеј како созаговорници на Павзаниј. [[Леонат]], кој го фрлил копјето што го убило Павзаниј добил понизок чин, можеби заради сомнението дека сакал го спречи Павзаниј да падне жив во рацете на гонителите и да биде сослушуван. == Поврзано == * [[Аминта (син на Антиох)]] == Наводи == {{наводи}} ==Извори == ===Антички=== * [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Alexander*/3.html Плутарх: Животот на Александар] ** [http://www.1stmuse.com/frames/assasination.html „Убиството на Филип“, Плутарх] * [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Diod.+16.94.1 Диодор Сицилиски, 16.94] ===Современи=== * ''Alexander The Great'', J. R. Hamilton * ''Alexander Of Macedon 356-323 B.C.'', Peter Green [[Категорија:Родени во 4 век п.н.е.]] [[Категорија:Починати во 336 година п.н.е.]] [[Категорија:Војсководци на Филип II Македонски]] [[Категорија:Соматофилакси]] [[Категорија:Луѓе поврзани со Александар Македонски]] [[Категорија:Древномакедонски војсководци]] [[Категорија:Кралоубијци]] [[Категорија:Луѓе погубени од Александар Македонски]] [[Категорија:Родени во непозната година]] d9l6w6w2itoitne6p6alxdivwe3rw1s 0 1392100 5542978 5542417 2026-04-21T18:15:05Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Грцизми]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5542978 wikitext text/x-wiki '''Синаксар''' е литургиски текст во православната црковна традиција кој се чита на Утрената, обично по шестата песна од канонот. Тој содржи кратки [[Житие|житија]] на светците што се чествуваат на тој ден, како и објаснувања за празниците и нивното духовно значење. Со својата содржина, синаксарот не е само историски запис, туку и духовна поука. Во него се опишуваат подвизите и страдањата на светците, се објаснуваат настани од историјата на спасението, и се нагласува врската меѓу празникот и животот на верниците. Зборот „синаксар“ доаѓа од грчкиот „συναξάριον“, што значи „собир“ или „собрание“. Името укажува на тоа дека текстот е дел од собирот на верниците во богослужбата, каде преку читањето се потсетуваат на духовните примери и значењето на денот. [[Категорија:Православни литургиски денови]] [[Категорија:Христијански поими]] [[Категорија:Грцизми]] fdlhtoh8cj6luvxdeh8caozj6pyhy65 5542979 5542978 2026-04-21T18:15:15Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5542979 wikitext text/x-wiki '''Синаксар''' е литургиски текст во православната црковна традиција кој се чита на Утрената, обично по шестата песна од канонот. Тој содржи кратки [[Житие|житија]] на светците што се чествуваат на тој ден, како и објаснувања за празниците и нивното духовно значење. Со својата содржина, синаксарот не е само историски запис, туку и духовна поука. Во него се опишуваат подвизите и страдањата на светците, се објаснуваат настани од историјата на спасението, и се нагласува врската меѓу празникот и животот на верниците. Зборот „синаксар“ доаѓа од грчкиот „συναξάριον“, што значи „собир“ или „собрание“. Името укажува на тоа дека текстот е дел од собирот на верниците во богослужбата, каде преку читањето се потсетуваат на духовните примери и значењето на денот. [[Категорија:Православни литургиски денови]] [[Категорија:Христијански поими]] [[Категорија:Грцизми]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] ht79qjlzgs3r510hqs8yoy4r1zd7qjj 5542980 5542979 2026-04-21T18:32:30Z P.Nedelkovski 47736 навод 5542980 wikitext text/x-wiki '''Синаксар''' — литургиски текст во православната црковна традиција кој се чита на [[утрена]]та. Текстот се состои од историски податоци за некој празник или светител. Збирката од такви синаксари ја сочинува книгата наречена Пролог. Во посен посниот и цветниот [[триод]], почнувајќи од Неделата на митарот и фарисејот до Неделата на сите свети, синаксарите се поместени по шестата песна од канонот.<ref>{{ТерминТеологија|страница=89}}</ref> Со својата содржина, синаксарот не е само историски запис, туку и духовна поука. Во него се опишуваат подвизите и страдањата на светците, се објаснуваат настани од историјата на спасението, и се нагласува врската меѓу празникот и животот на верниците. ==Етимологија== Зборот „синаксар“ доаѓа од грчкиот „συναξάριον“, што значи „собир“ или „собрание“. Името укажува на тоа дека текстот е дел од собирот на верниците во богослужбата, каде преку читањето се потсетуваат на духовните примери и значењето на денот. ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Православни литургиски денови]] [[Категорија:Христијански поими]] [[Категорија:Грцизми]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] g7dyz11ufyh82lyv4b12jzyk16p1cen 0 1392101 5542869 5542426 2026-04-21T12:06:37Z Marco Mitrovich 114460 5542869 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Ризо Шурла | портрет = Rizo Šurla crop.jpg | px = | опис = Мурал во Улцињ со ликот на Ризо Шурла | родено-име = Ризо Харапи | роден-дата = {{Birth date and age|1922|1|12}} | роден-место = [[Улцињ]], [[Кралство Југославија|Кралство на СХС]] | починал-дата = {{Death date and age|2003|2|11|1922|1|12}} | починал-место = Улцињ, [[Србија и Црна Гора]] | занимање = фотограф | сопружник = Нада | татко = Саиди | мајка = Фатима | деца = 2 }} '''Ризо Шурла''' ([[Улцињ]], 12. јануари 1922 — Улцињ, 11. февруари 2003), исто така познат како '''Ризо Харапи''', бил [[Црна Гора|црногорски]] фотограф, актер и учесник во Народноослободителна борба за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Биографија == Ризо Шурла е роден на 12 јануари 1922 година во Улцињ, тогашен дел од [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]]. Неговото семејство припаѓало на афроалбанската заедница во Улцињ.<ref>{{Cite news|url=http://www.criticatac.ro/lefteast/only-memories-and-emptiness-remain-the-history-of-ulcinjs-afro-albanian-community-in-montenegro/|title=Only Memories and Emptiness Remain: The History of Ulcinj’s Afro-Albanian Community in Montenegro|date=2013-09-30|work=Lefteast|access-date=2025-07-26|language=en-US|archive-date=24. 03. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324030645/http://www.criticatac.ro/lefteast/only-memories-and-emptiness-remain-the-history-of-ulcinjs-afro-albanian-community-in-montenegro/|url-status=}}</ref> [[Африка]]нските [[Робовладетелство|робови]] биле донесени од улцињските морнари во текот на 18 век.<ref name="Именован-20251117131843">{{Cite news|url=https://www.novosti.rs/vesti/naslovna/aktuelno.69.html:144527-Riza-otisao-u-legendu|title=Riza otišao u legendu|work=NOVOSTI|access-date=2025-07-26|language=sr}}</ref> Во 19 век, тие ја добиле својата слобода и почнале да се интегрираат во локалната заедница. Неговиот татко, Саиди, бил директен потомок на првите Африканци што се населиле во Улцињ, а неговата мајка, Фатима, била локален жител на Улцињ.<ref name="Именован_2-20251117131843">{{Cite web|url=http://www.yugopapir.com/2014/08/rizo-surla-crnac-iz-crne-gore-ucesnik.html|title=Rizo Šurla, crnac iz Crne Gore: Uvek sаm se osećаo Jugoslovenom, nаšа zemljа je jedinstvenа u svetu|access-date=2025-07-26}}</ref> Во младоста, се занимавал со бокс и работел како келнер во [[Дубровник]].<ref>{{Cite web|url=https://ul-info.com/dubrovnik-1933-rizo-shurdha-para-kafenese-se-qytetit-foto/|title=Dubrovnik 1933: RIZO SHURDHA PARA KAFENESË SË QYTETIT (foto)|last=milana|date=2016-12-05|website=Ulcinj info|language=en-US|access-date=2025-07-26}}</ref> Потоа отишол во [[Белград]], каде што се занимавал со фотографија.<ref name="Именован-20251117131843"/> За време на Втората светска војна, се борел во редовите на [[Југословенски партизани|Југословенската народноослободителна армија]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visit-ulcinj.com/blog/2013/02/24/potomci-africkih-robova-trajno-obiljezili-istoriju-ulcinja/|title=Potomci afričkih robova trajno obilježili istoriju Ulcinja + Foto|date=2013-02-24|website=Lajme nga Ulqini|language=sq|access-date=2025-07-26}}</ref> По војната, се вратил во Улцињ, каде што го отворил првото фотографско студио во градот, кое долго време било единствено. Во 1976 година, глумел во филмот „Јагош и Угљеша“.<ref name="Именован_2-20251117131843"/> Се оженил со Црногорка од Улцињ, Нада Рачиќ, со која имал две деца. Починал во својот роден град на 11 февруари 2003 година. Тој бил последниот претставник на [[Црнци|црната]] заедница во градот.<ref name="Именован-20251117131843"/> == Поврзано == [[Афроулцињани]] == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шурла, Ризо}} [[Категорија:Родени во 1922 година]] [[Категорија:Починати во 2003 година]] [[Категорија:Луѓе од Улцињ]] [[Категорија:Југословенски партизани]] [[Категорија:Фотографи]] 4y40nk19b7sb2tl1y2jcspvamyw02dj 0 1392130 5542924 5542551 2026-04-21T16:29:07Z Andrew012p 85224 5542924 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = Host 2006 poster.jpg | alt = | caption = Плакатот на филмот | native_name = 괴물 | director = [[Понг Џун Хо]] | screenplay = {{Plain list| * Понг Џун Хо * Ха Џун Вон * Пек Чул Хјун }} | story = Понг Џун Хо | producer = Чои Јонг Бе | starring = {{Plain list| * [[Сонг Канг Хо]] * [[Пјун Хи Понг]] * [[Парк Хе Ил]] * [[Пе Дуна]] * [[Ко А Сунг]] }} | cinematography = Ким Хјонг Гу | editing = Ким Сун Мин | music = [[Ли Пјунг Ву]] | studio = Chungeorahm Film | distributor = {{Plain list| * [[Showbox]] (Јужна Кореја) * Kadokawa Herald (Јапонија) }} | released = {{Film date|2006|5|21|[[Кански филмски фестивал|Кан]]|2006|7|27|Јужна Кореја|2006|9|2|Јапонија}} | runtime = 119 минути | country = {{Plain list| * {{знамеикона|Јужна Кореја}} [[Јужна Кореја]] * {{знамеикона|Јапонија}} [[Јапонија]]<ref name="Variety">[[Variety (magazine)|Variety]]: The Host Review.</ref><ref name="Film Comment">Film Comment: Korea's Monster Movie.</ref> }} | language = {{Plainlist| * корејски * англиски }} | budget = 11 милијарди [[Јужнокорејски вон|вони]]<br>(11 милиони долари) | gross = 89 — 97 милиони долари }} '''''Домаќин''''' ({{Langx|ko|괴물}}, {{Langx|en|The Host}}) — [[Јужна Кореја|јужнокорејски]] филм од [[2006]] г. за едно [[чудовиште]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ozon.ru/context/detail/id/3545910/?item=3966642 |title=Вторжение динозавра |access-date=2014-09-04 |archive-date=2014-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904143737/http://www.ozon.ru/context/detail/id/3545910/?item=3966642 |url-status=live }}</ref> Содржи елементи на [[Хорор (филм)|ужаси]] и [[Драма (филмски жанр)|драма]]. Режисер и еден од сценаристите на филмот е [[Понг Џун Хо]]. Филмот претставува [[блокбастер]] што содржи политички поттекст поврзан со присуството на американските воени сили во Кореја.<ref>{{cite web|author=|datepublished=|url=http://medlibrary.org/medwiki/The_Host_(film)|title=The Host (film)|lang=en|publisher=medlibrary.org|access-date=2010-01-02|archive-url=https://www.webcitation.org/66oZKnX8t?url=http://medlibrary.org/medwiki/The_Host_(film)|archive-date=2012-04-10}}</ref> По успехот на претходниот филм на режисерот, ''Спомени од убиство'' (88 % на [[Rotten Tomatoes]],<ref>{{cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/memories-of-murder/|title=Memories of Murder (Salinui chueok) (2003)|author=|date=|work=|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=2012-09-28|lang=en|archive-date=2012-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005000024/http://www.rottentomatoes.com/m/memories-of-murder/|url-status=live}}</ref> со оценка 8,1 на 193-то место на 250 најдобри филма според IMDb), ''Домаќин'' бил очекуван со огромен интерес. Филмот бил прикажан на рекорден број екрани во Јужна Кореја на 27 јули 2006 г., а до крајот на прикажувањето го погледнале 13 милиони гледачи, станувајќи најкасовиот јужнокорејски филм до тој миг.<ref name="kassa 1">[[The Chosun Ilbo]]: 'The Host' Stomps to All-Time Box Office Record.</ref> == Содржина == Американска воена база во Јонгсан испушта токсични хемикалии во одводот на реката Хан под непосредна наредба на надмен патолог на американската војска. Шест години подоцна, мутирано [[чудовиште]] во облик на [[Лигни|лигна]] излегува од водата и ги напаѓа луѓето покрај брегот на реката. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Сонг Канг Хо]] || Парк Ганг Ту |- | [[Ко А Сунг]] || Парк Хјун Со |- | [[Пјун Хи Понг]] || Парк Хи Понг |- | [[Парк Хе Ил]] || Парк Нам Ил |- | [[Пе Дуна]] || Парк Нам Џу |- | Ли Донг Хо || Се Џу |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.magnetreleasing.com/thehost/ Матична страница] {{IMDb title|0468492}} [[Категорија:Јужнокорејски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2006 година]] [[Категорија:Филмови на корејски јазик]] 2915zw8bw4bj3vdjr6lni0yf34v3joi 0 1392139 5542959 5542603 2026-04-21T17:37:07Z 19user99 72391 5542959 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Latinka Perović|image=Latinka_Perović,_young.jpg|image_size=|office=[[Secretary of the Presidency of the League of Communists of Serbia|Secretary of the Executive Bureau]] of the [[League of Communists of Serbia]]|term_start=23 November 1968|term_end=25 October 1972|predecessor=[[Stevan Doronjski]]|successor=[[Nikola Petronić]]|president=[[Marko Nikezić]]|caption=|birth_date={{Birth date|1933|10|4|df=yes}}<ref name="HE">''Hrvatska enciklopedija'', vol. 8, Zagreb: Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2006, p. 400</ref><ref name="Činjenice i tumačenja">{{cite book |last=Milosavljević |first=Olivera |date=2010 |title=Činjenice i tumačenja. Dva razgovora sa Latinkom Perović |trans-title=Facts and Interpretations. Two Conversations with Latinka Perovic |url=https://www.ceeol.com/search/book-detail?id=748913 |language=sr |location=Belgrade, Serbia |publisher=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji |isbn=978-86-7208-169-5}}</ref>|birth_place=[[Kragujevac|Beloševac]], [[Kingdom of Yugoslavia]]<br>(now [[Kragujevac]], Serbia)<ref name="Činjenice i tumačenja"/>|death_date={{Death date and age|2022|12|12|1933|10|4|df=yes}}|death_place=[[Belgrade]], Serbia|occupation=Politician, Historian|alma_mater=[[University of Belgrade Faculty of Philosophy|Faculty of Philosophy]] (undergraduate and master) and [[University of Belgrade Faculty of Political Sciences|Faculty of Political Sciences]] (doctoral) ([[University of Belgrade]])<ref name="Činjenice i tumačenja"/>|party=[[Civic Democratic Forum]] (2021–2022)<br>[[League of Communists of Yugoslavia|League of Communists]] (until 1972)|awards=}} '''Латинка Перовиќ''' ( Serbian Cyrillic ; 4 октомври 1933 – 12 декември 2022) — југословенски комунистички лидер, историчар и политичар. За време на постоењето на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]], Перовиќ била генерален секретар на Сојузот на комунисти на Србија (СКС) во периодот помеѓу 1968 и 1972 година.<ref>[https://www.beta.rs/vesti/vesti-drustvo/172836-preminula-latinka-perovic "Preminula Latinka Perović"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221215151257/https://beta.rs/vesti/vesti-drustvo/172836-preminula-latinka-perovic|date=15 December 2022}}. </ref> На 21 октомври 1972 година, Перовиќ поднесе оставка од сите нејзини политички позиции, заедно со Марко Никезиќ, под обвинение дека биле претерано [[Либерализам|либерални]]. Оставките биле прифатени од [[Central Committee of the League of Communists of Serbia|Централниот комитет на СКС]] на 25 октомври. На разрешувањето на српските комунистички реформатори во 1972 година му претходело отстранувањето на хрватските националисти за време на [[Хрватска пролет|Хрватската пролет]]. По нејзиното отстранување од активната политика, Перовиќ се фокусирала на научна работа во Институтот за историја на работничкото движење на Србија (денешен Институт за понова историја на Србија). За време на [[Распад на СФРЈ|распадот на Југославија]] во 1990-тите години и [[Војни во Југославија|југословенските војни]], Перовиќ била еден од најострите критичари на српскиот национализам, особено на [[Слободан Милошевиќ]] и неговиот режим. == Биографија == Перовиќ била родена во Белошевац, Крагуевац, Кралство Југославија (денешна Србија) на 4 октомври 1933 година. Перовиќ завршила локална женска гимназија во Крагуевац во 1952 година. Дипломирала историја на Универзитетот во Белград и докторирала по политички науки во 1975 година на истиот универзитет. Претходно, магистрирала и на Факултетот за политички науки во Белград во 1965 година.<ref name="Svjedok histerije">{{cite book |author= Ninoslav Kopač |author-link= Ninoslav Kopač |date=2012|title=Svjedok histerije |publisher=[[Serb Democratic Forum]] |page=19 |isbn=978-953-57313-2-0}}</ref><ref name="Jugoslavija u istorijskoj perspektivi-Makuljević">{{cite book |editor1=Latinka Perović |editor2=[[Drago Roksandić]] |editor3=[[Mitja Velikonja]] |editor4=[[Wolfgang Hoepken]] |editor5=[[Florian Bieber]] |date=2017 |title=Jugoslavija u istorijskoj perspektivi |trans-title=Yugoslavia in Historical Perspective |pages=540–541 |publisher=[[International Helsinki Federation for Human Rights|Helsinki Federation for Human Rights Serbia]] |isbn=978-86-7208-207-4 }}</ref> На 27-годишна возраст, таа веќе била претседател на Конференцијата за општествена активност на жените на Југославија (1960–1964). Перовиќ била секретарка на Централниот комитет на Сојузот на комунисти на Србија од 1968 до 1972 година.<ref name="HE"/> Во 1972 година, Марко Никезиќ (претседател на ЦК на ЛХС) и Перовиќ биле отстранети од своите позиции бидејќи Јосип Броз Тито ги сметаше нивните ставови за премногу либерални. Таа никогаш не се врати во политиката после тоа. Перовиќ се посвети на историски истражувања и стана позната како еден од најистакнатите експерти за српската историја од 19 век па наваму.<ref name="HE"/> Од 1976 до 1998 година, Перовиќ работеше во Институтот за понова историја на Србија. Во своите дела и студии за модерна Србија, таа често нагласува дека на Србија ѝ е потребен политичар кој јавно ќе ја преземе одговорноста за уништувањето извршено во поранешна Југославија за да помогне во помирувањето со соседните држави и да спречи повторување на ваков вид трагедија. Таа била против режимот на Слободан Милошевиќ, нарекувајќи го неговиот политички систем „култура на убиства“.<ref name="HE"/> По војната, таа била првата личност во Србија што го нарече масакрот во Сребреница геноцид и повика на одговорност од страна на Србија.<ref name="Latinka Perović Gariwo">{{cite web | title=Latinka Perović | website=Gariwo, Svetlana Broz | url=https://en.gariwo.net/righteous/righteous-for-remembrance/latinka-perovi-23989.html | access-date=3 November 2022}}</ref> Од 1993 година, Перовиќ била главен уредник на списанието „Текови на историјата“. Перовиќ починала во Белград на 12 декември 2022 година, на 89-годишна возраст. Таа била кремирана на гробиштата Ново Гробље во Белград на 21 декември 2022 година, во присуство на нејзиното семејство и пријатели.<ref>{{Cite web |date=12 December 2022 |title=Preminula Latinka Perović |url=https://rs.n1info.com/vesti/preminula-latinka-perovic/ |access-date=12 December 2022 |website=N1 |language=sr-RS}}</ref><ref>[https://www.portalforum.rs/blog/2022/12/21/ispracena-latinka-perovic-kako-bi-i-ona-htela-pred-uzom-i-sirom-familijom/ "Ispracena Latinka Perović"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221224013409/https://portalforum.rs/blog/2022/12/21/ispracena-latinka-perovic-kako-bi-i-ona-htela-pred-uzom-i-sirom-familijom/ |date=24 December 2022 }}.Portalforum.rs, 21.12.2022.</ref> ==Избрани дела== Книгата од 2010 година „Факти и толкувања. Два разговора со Латинка Перовиќ“ вклучуваше детална библиографија на Латинка Перовиќ со список од 8 монографии, 10 книги со историски извори со воведни студии за 19 век, девет книги со историски извори со воведни студии за 20 и 21 век, 18 предговори и постскриптуми, 78 студии, дискусии и статии и 13 забележани рецензии. Библиографијата не вклучуваше статии, интервјуа и говори за промоции на книги, кои биле објавени во разни весници и списанија, како и некролози. Перовиќ продолжила да пишува и во следните години. Нејзината книга од 2015 година „Dominantna i neželjena elita“ (Доминантна и непосакувана елита) предизвикала критички одговор од хрватската социолог Мира Богдановиќ, која во својата книга од 2016 година „Elitistički pasijans: Povijesni revizionizam Latinke Perović“ (Елитистички пасии: Историски ревизионизам на Латина Перовиќ) ја критикувала Перовиќ за измислување концепти за доминантни и непосакувани елити кои не постојат во социолошката наука.<ref name="Masina">{{cite web |url=https://www.masina.rs/?p=4252 |title=Liberali su proganjali slobodu, a komunisti su joj bezuspješno krčili put |last=Čović |first=Bartul |date=21 March 2017 |publisher=Mašina – proizvodnja društvene kritike |access-date= 13 February 2020}}</ref> ===Монографии=== Извор:<ref name="Činjenice i tumačenja"/> *''Pera Todorović ({{langx|mk|[[:sr:Пера Тодоровић|Пера Тодоровиќ]]}})''. Rad. [[Belgrade]] (1983) *''Od centralizma do federalizma: KPJ o nacionalnom pitanju ({{langx|mk|Од централизам до федерализам: Комунистичката партија на Југославија и националното прашање). Глобус. Загреб (1984)}})''. Глобус. [[Загреб]] (1984) *''Srpski socijalisti 19. veka: Prilog istoriji socijalističke misli: ({{langx|mk|Српските социјалисти во деветнаесеттиот век: Придонес кон историјата на социјалистичката мисла}})'' (1985-1995) **''Knj. 1: Prvi poznavaoci i pristalice socijalističkih učenja u Srbiji ({{langx|mk|Прва книга: Првите познавачи и поддржувачи на социјалистичките идеи во Србија}})''. Рад. Белград (1985) **''Knj. 2: Ideje i pokret Svetozara Markovića ({{langx|mk|Втора книга: Идеите и движењето на Светозар Марковиќ}})''. Рад. Белград (1985) **''Knj. 3. Doktrina narodnjaštva teorijski okvir srpskog socijalizma ({{langx|mk|Трета книга: Доктрината на народниците е теоретска рамка на српскиот социјализам}})''. Службен лист на СРЈ. Белград (1995) *''Planirana revolucija. Ruski blankizam i jakobinizam ({{langx|mk|Планираната револуција. Руски бланкизам}})''. БИГЗ-Глобус. Белград-Загреб. (1988) *''Zatvaranje kruga. Ishod rascepa 1971-1972 ({{langx|mk|Затворањето на кругот. Последици од расколот од 1971-1972 година}})''. Светлост. [[Сараево]] (1991) *''Srpsko-ruske revolucionarne veze. Prilozi za istoriju narodnjaštva u Srbiji ({{langx|mk|Српско-руски револуционерни врски. Прилози за историјата на народничките идеи во Србија}}) (1994) *''Ljudi, događaji, knjige, Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji ({{langx|mk|People, Events Books, Helsinki Committee for Human Rights in Serbia}})''. Белград. (две изданија). (2000) *''Između anarhije i autokratije. Srpsko društvo na prelazima vekova (XIX-XXI) ({{langx|mk|Помеѓу анархијата и автократијата. Српското општество на преминот од вековите (XIX-XXI)}})''. Хелсиншки комитет за човекови права во Србија. Белград (2006) == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.rferl.org/a/1345010.html Интервју со RFE/RL] *[https://web.archive.org/web/20090727214847/http://www.pescanik.net/content/view/3347/158/ Транскрипт од радио емисијата „Пешчаник“] *[http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2517 Босанскиот институт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042215/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2517 |date=4 March 2016 }}, Латинка Перовиќ почестена на нејзиниот 75-ти роденден [[Категорија:Либерално-демократска партија на Србија]] [[Категорија:Починати во 2022 година]] [[Категорија:Родени во 1933 година]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] rn6860z3qsoe62cd2cpq99h7znu9x4a 5542963 5542959 2026-04-21T17:47:08Z 19user99 72391 5542963 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Латинка Перовиќ|image=Latinka_Perović,_young.jpg|image_size=|office=[[Секретар на Претседателството на Сојузот на комунисти на Србија|Секретар на Извршното биро]] на [[Сојузот на комунисти на Србија]]|term_start=23 ноември 1968|term_end=25 октомври 1972|predecessor=[[Стеван Дороњски]]|successor=[[Никола Петрониќ]]|president=[[Марко Никезиќ]]|caption=|birth_date={{Birth date|1933|10|4|df=yes}}<ref name="HE">''Hrvatska enciklopedija'', vol. 8, Zagreb: Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2006, p. 400</ref><ref name="Činjenice i tumačenja">{{cite book |last=Milosavljević |first=Olivera |date=2010 |title=Činjenice i tumačenja. Dva razgovora sa Latinkom Perović |trans-title=Facts and Interpretations. Two Conversations with Latinka Perovic |url=https://www.ceeol.com/search/book-detail?id=748913 |language=sr |location=Belgrade, Serbia |publisher=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji |isbn=978-86-7208-169-5}}</ref>|birth_place=[[Крагуевац|Белошевац]], [[Кралство Југославија]]<br>(сега [[Крагуевац]], Србија)<ref name="Činjenice i tumačenja"/>|death_date={{Death date and age|2022|12|12|1933|10|4|df=yes}}|death_place=[[Белград]], Србија|occupation=Политичар, историчар|alma_mater=[[Филозофски факултет на Универзитетот во Белград|Филозофски факултет]] (додипломски и магистерски студии) и [[Фалкултет за политички науки на Универзитетот во Белград|Факултет за политички науки]] (докторски студии) ([[Универзитет во Белград]])<ref name="Činjenice i tumačenja"/>|party=[[Граѓански демократски форум]] (2021–2022)<br>[[Лига на комунисти на Југославија|Лига на комунисти]] (до 1972 година)|awards=}} '''Латинка Перовиќ''' (4 октомври 1933 – 12 декември 2022) — југословенски комунистички лидер, историчар и политичар. За време на постоењето на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]], Перовиќ била генерален секретар на [[Сојуз на комунисти на Србија|Сојузот на комунисти на Србија]] (СКС) во периодот помеѓу 1968 и 1972 година.<ref>[https://www.beta.rs/vesti/vesti-drustvo/172836-preminula-latinka-perovic "Preminula Latinka Perović"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221215151257/https://beta.rs/vesti/vesti-drustvo/172836-preminula-latinka-perovic|date=15 December 2022}}. </ref> На 21 октомври 1972 година, Перовиќ поднела оставка од сите нејзини политички позиции, заедно со Марко Никезиќ, под обвинение дека биле претерано [[Либерализам|либерални]]. Оставките биле прифатени од Централниот комитет на СКС на 25 октомври. На разрешувањето на српските комунистички реформатори во 1972 година му претходело отстранувањето на хрватските националисти за време на [[Хрватска пролет|Хрватската пролет]]. По нејзиното отстранување од активната политика, Перовиќ се фокусирала на научна работа во Институтот за историја на работничкото движење на Србија (денешен Институт за понова историја на Србија). За време на [[Распад на СФРЈ|распадот на Југославија]] во 1990-тите години и за време на [[Војни во Југославија|југословенските војни]], Перовиќ била еден од најострите критичари на српскиот национализам, особено на [[Слободан Милошевиќ]] и неговиот режим. == Биографија == Перовиќ била родена во Белошевац, Крагуевац, Кралство Југославија (денешна Србија) на 4 октомври 1933 година. Перовиќ завршила локална женска гимназија во Крагуевац во 1952 година. Дипломирала историја на Универзитетот во Белград и докторирала по политички науки во 1975 година на истиот универзитет. Претходно, магистрирала и на Факултетот за политички науки во Белград во 1965 година.<ref name="Svjedok histerije">{{cite book |author= Ninoslav Kopač |author-link= Ninoslav Kopač |date=2012|title=Svjedok histerije |publisher=[[Serb Democratic Forum]] |page=19 |isbn=978-953-57313-2-0}}</ref><ref name="Jugoslavija u istorijskoj perspektivi-Makuljević">{{cite book |editor1=Latinka Perović |editor2=[[Drago Roksandić]] |editor3=[[Mitja Velikonja]] |editor4=[[Wolfgang Hoepken]] |editor5=[[Florian Bieber]] |date=2017 |title=Jugoslavija u istorijskoj perspektivi |trans-title=Yugoslavia in Historical Perspective |pages=540–541 |publisher=[[International Helsinki Federation for Human Rights|Helsinki Federation for Human Rights Serbia]] |isbn=978-86-7208-207-4 }}</ref> На 27-годишна возраст, таа веќе била претседател на Конференцијата за општествена активност на жените на Југославија (1960–1964). Перовиќ била секретарка на Централниот комитет на Сојузот на комунисти на Србија од 1968 до 1972 година.<ref name="HE"/> Во 1972 година, [[Марко Никезиќ]] (претседател на ЦК на ЛХС) и Перовиќ биле отстранети од своите позиции бидејќи [[Јосип Броз-Тито|Јосип Броз Тито]] ги сметал нивните ставови за премногу [[Либерализам|либерални]]. Таа никогаш не се вратила во политиката после тоа. Перовиќ се посветила на историски истражувања и станала позната како еден од најистакнатите експерти за српската историја од 19 век па наваму.<ref name="HE"/> Од 1976 до 1998 година, Перовиќ работела во Институтот за понова историја на Србија. Во своите дела и студии за модерна Србија, таа често нагласувала дека на Србија ѝ е потребен политичар кој јавно ќе ја преземе одговорноста за уништувањето извршено во поранешна Југославија за да помогне во помирувањето со соседните држави и да спречи повторување на ваков вид трагедија. Таа била против режимот на Слободан Милошевиќ, нарекувајќи го неговиот политички систем „култура на убиства“.<ref name="HE"/> По војната, таа била првата личност во Србија што го нарекла масакрот во Сребреница [[геноцид]] и повикала на одговорност од страна на Србија.<ref name="Latinka Perović Gariwo">{{cite web | title=Latinka Perović | website=Gariwo, Svetlana Broz | url=https://en.gariwo.net/righteous/righteous-for-remembrance/latinka-perovi-23989.html | access-date=3 November 2022}}</ref> Од 1993 година, Перовиќ била главен уредник на списанието „Текови на историјата“. Перовиќ починала во Белград на 12 декември 2022 година, на 89-годишна возраст. Таа била кремирана на гробиштата Ново Гробље во Белград на 21 декември 2022 година, во присуство на нејзиното семејство и пријатели.<ref>{{Cite web |date=12 December 2022 |title=Preminula Latinka Perović |url=https://rs.n1info.com/vesti/preminula-latinka-perovic/ |access-date=12 December 2022 |website=N1 |language=sr-RS}}</ref><ref>[https://www.portalforum.rs/blog/2022/12/21/ispracena-latinka-perovic-kako-bi-i-ona-htela-pred-uzom-i-sirom-familijom/ "Ispracena Latinka Perović"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221224013409/https://portalforum.rs/blog/2022/12/21/ispracena-latinka-perovic-kako-bi-i-ona-htela-pred-uzom-i-sirom-familijom/ |date=24 December 2022 }}.Portalforum.rs, 21.12.2022.</ref> ==Избрани дела== Книгата од 2010 година „Факти и толкувања. Два разговора со Латинка Перовиќ“ вклучувала детална библиографија на Латинка Перовиќ со список од 8 монографии, 10 книги со историски извори со воведни студии за 19 век, девет книги со историски извори со воведни студии за 20 и 21 век, 18 предговори и постскриптуми, 78 студии, дискусии и статии и 13 забележани рецензии. Библиографијата не вклучувала статии, интервјуа и говори за промоции на книги, кои биле објавени во разни весници и списанија, како и некролози. Перовиќ продолжила да пишува и во следните години. Нејзината книга од 2015 година „Dominantna i neželjena elita“ (Доминантна и непосакувана елита) предизвикала критички одговор од хрватскиот социолог Мира Богдановиќ, која во својата книга од 2016 година „Elitistički pasijans: Povijesni revizionizam Latinke Perović“ (Елитистички пасии: Историски ревизионизам на Латина Перовиќ) ја критикувала Перовиќ за измислување концепти за доминантни и непосакувани елити кои не постојат во социолошката наука.<ref name="Masina">{{cite web |url=https://www.masina.rs/?p=4252 |title=Liberali su proganjali slobodu, a komunisti su joj bezuspješno krčili put |last=Čović |first=Bartul |date=21 March 2017 |publisher=Mašina – proizvodnja društvene kritike |access-date= 13 February 2020}}</ref> ===Монографии=== Извор:<ref name="Činjenice i tumačenja"/> *''Pera Todorović ({{langx|mk|[[:sr:Пера Тодоровић|Пера Тодоровиќ]]}})''. Рад. Белград *''Od centralizma do federalizma: KPJ o nacionalnom pitanju ({{langx|mk|Од централизам до федерализам: Комунистичката партија на Југославија и националното прашање). Глобус. Загреб (1984)}}''. Глобус. [[Загреб]] (1984) *''Srpski socijalisti 19. veka: Prilog istoriji socijalističke misli: ({{langx|mk|Српските социјалисти во деветнаесеттиот век: Придонес кон историјата на социјалистичката мисла}})'' (1985-1995) **''Knj. 1: Prvi poznavaoci i pristalice socijalističkih učenja u Srbiji ({{langx|mk|Прва книга: Првите познавачи и поддржувачи на социјалистичките идеи во Србија}})''. Рад. Белград (1985) **''Knj. 2: Ideje i pokret Svetozara Markovića ({{langx|mk|Втора книга: Идеите и движењето на Светозар Марковиќ}})''. Рад. Белград (1985) **''Knj. 3. Doktrina narodnjaštva teorijski okvir srpskog socijalizma ({{langx|mk|Трета книга: Доктрината на народниците е теоретска рамка на српскиот социјализам}})''. Службен лист на СРЈ. Белград (1995) *''Planirana revolucija. Ruski blankizam i jakobinizam ({{langx|mk|Планираната револуција. Руски бланкизам}})''. БИГЗ-Глобус. Белград-Загреб. (1988) *''Zatvaranje kruga. Ishod rascepa 1971-1972 ({{langx|mk|Затворањето на кругот. Последици од расколот од 1971-1972 година}})''. Светлост. [[Сараево]] (1991) *''Srpsko-ruske revolucionarne veze. Prilozi za istoriju narodnjaštva u Srbiji ({{langx|mk|Српско-руски револуционерни врски. Прилози за историјата на народничките идеи во Србија}}) (1994) *''Ljudi, događaji, knjige, Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji ({{langx|mk|People, Events Books, Helsinki Committee for Human Rights in Serbia}})''. Белград. (две изданија). (2000) *''Između anarhije i autokratije. Srpsko društvo na prelazima vekova (XIX-XXI) ({{langx|mk|Помеѓу анархијата и автократијата. Српското општество на преминот од вековите (XIX-XXI)}})''. Хелсиншки комитет за човекови права во Србија. Белград (2006) == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.rferl.org/a/1345010.html Интервју со RFE/RL] *[https://web.archive.org/web/20090727214847/http://www.pescanik.net/content/view/3347/158/ Транскрипт од радио емисијата „Пешчаник“] *[http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2517 Босанскиот институт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042215/http://www.bosnia.org.uk/news/news_body.cfm?newsid=2517 |date=4 March 2016 }}, Латинка Перовиќ почестена на нејзиниот 75-ти роденден [[Категорија:Либерално-демократска партија на Србија]] [[Категорија:Починати во 2022 година]] [[Категорија:Родени во 1933 година]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] sng407ir53xtp1ul73wp4kkzubiv2xi 0 1392140 5542918 5542606 2026-04-21T16:04:18Z Carshalton 30527 5542918 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Алекс Манингер | image = [[Податотека:Juventus - 2010 - Alexander Manninger (cropped).jpg|200px]] | fullname = Александер Манингер<ref>{{cite web |title=Squads for 2016/17 Premier League confirmed |url=https://www.premierleague.com/news/84136 |publisher=Premier League |date=1 September 2016 |access-date=11 September 2016}}</ref> | height = {{height|m=1.89}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1977|6|4}} | cityofbirth = [[Салцбург]] | countryofbirth = [[Австрија]] | nationality = {{flagsport|AUT}} [[Австрија]] | death_date = {{Death date and age 2|2026|4|16|1977|6|4|df=y}} | death_place = [[Нусдорф на Хаунсберг]], [[Австрија]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | retired = 2017 <small>(40 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Salzburg}} | years1 = 1995-1996 | caps1 = 1 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Salzburg}} | years2 = 1995 | caps2 = 5 | goals2 = 0 | clubs2 = →{{Fb team Vorwarts Steyr}} | years3 = 1996-1997 | caps3 = 23 | goals3 = 0 | clubs3 = {{Fb team GAK}} | years4 = 1997-2002 | caps4 = 39 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Arsenal}} | years5 = 2001-2002 | caps5 = 24 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Fiorentina}} | years6 = 2002-2003 | caps6 = 0 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Espanyol}} | years7 = 2003 | caps7 = 3 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Torino}} | years8 = 2003-2005 | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = {{Fb team Bologna}} | years9 = 2004-2005 | caps9 = 19 | goals9 = 0 | clubs9 = →{{Fb team Siena}} | years10 = 2005-2008 | caps10 = 16 | goals10 = 0 | clubs10 = {{Fb team Salzburg}} | years11 = 2006-2008 | caps11 = 64 | goals11 = 0 | clubs11 = →{{Fb team Siena}} | years12 = 2008-2012 | caps12 = 27 | goals12 = 0 | clubs12 = {{Fb team Juventus}} | years13 = 2012-2016 | caps13 = 36 | goals13 = 0 | clubs13 = {{Fb team Augsburg}} | years14 = 2016-2017 | caps14 = 0 | goals14 = 0 | clubs14 = {{Fb team Liverpool}} | nationalyears1 = 1999-2009 |nationalcaps1 = 33 |nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|AUT}} [[Фудбалска репрезентација на Австрија|Австрија]] }} '''Александер Манингер''' (роден на [[4 јуни]] [[1977]] година во [[Салцбург]] - починал на [[16 април]] [[2026]] во [[Нусдорф на Хаунсберг]]) — [[Австрија|австријски]] поранешен [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]]. ==Биографија== Пред да игра фудбал, Манингер бил столар. Откако се пензионирал од професионалниот фудбал, тој се фокусирал на работата во мебелот и недвижностите. Манингер бил оженет со Емили со која имал два сина Александер и Николас. Тој починал прерано во 2026 година, на 48-годишна возраст, во [[сообраќајна несреќа]] во [[Нусдорф на Хаунсберг]], во близина на Салцбург, откако неговиот автомобил бил удрен од [[воз]] додека преминувал преку необележан [[Железнички премин|рамен патно-железнички премин]].<ref>{{cite web|url=https://off.net.mk/offside/fudbal/vo-soobrakjajka-i-sudar-so-voz-zagina-poznatiot-golman-aleks-maninger|title=Во сообраќајка и судар со воз, загина познатиот голман Алекс Манингер|publisher=off.net.mk|date=17 април 2026|access-date=20 април 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/c4g84l14e5eo|work=[[BBC Sport]]|title=Alex Manninger: Ex-Arsenal goalkeeper dies after car hit by train|date=16 April 2026|access-date=16 April 2026|last=Jackson|first=Bobbie}}</ref> Тој го преживеал ударот, но починал од повредите набргу откако пристигнале болничарите.<ref>[https://www.salzburg24.at/news/salzburg/flachgau/schwerer-lokalbahn-unfall-in-nussdorf-auto-mehrere-meter-mitgeschleift-ex-oefb-goalie-manninger-tot-art-322928 Schwerer Lokalbahn-Unfall in Nußdorf: Auto mehrere Meter mitgeschleift – Ex-ÖFB-Goalie Manninger tot] {{in lang|de}}</ref> ==Технички карактеристики== Манингер бил познат по неговата способност за бранење удари, конзистентност, сигурно фаќање на топката и позиционирање како голман, но бил помалку ефективен при излегувањето од петерецот и фаќање на центаршутеви.<ref name=tuttojuve>{{cite web|url=http://www.tuttomercatoweb.com/juventus/?action=read&idnet=dHV0dG9qdXZlLmNvbS0zMDI4NzA|title=Gli eroi in bianconero: Alex MANNINGER|publisher=Tutto Juve|language=it|author=Stefano Bedeschi|date=4 June 2016|access-date=21 October 2016}}</ref> На почетокот на неговата кариера, тој се сметал за добар резервен голман, но повремено бил обвинуван од страна на стручњаците дека нема способност да се справи со притисокот, што му било потребно за да успее да ја преземе стартерската улога.<ref>{{cite web |url=http://www.espnfc.com.ng/england/news/2000/1130/20001130afcmanninger.html |title=Manninger: I'll prove I can cope |publisher=ESPN FC |last1=Ladyman |first1=Ian |date=30 November 2000 |access-date=1 June 2020 }}</ref> Покрај набројаното, тој се издвојувал и по својата професионалност.<ref name="Manninger making up for lost time">{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/0000240212.jsp |title=Manninger making up for lost time |publisher=Bundesliga |access-date=4 June 2020 }}</ref> ==Титули== ====Арсенал==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 1997-1998|1997-1998]] *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА куп]]''' : 1 : 1997-1998 *'''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Черити Шилд]]''' : 2 : 2018, 2019 =====Јувентус===== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 2011-2012 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Австрија |image3= Flag of Austria.svg }} *[https://uk.soccerway.com/player/manninger-alex/EX7H9QdN/ Алекс Манингер на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/alexander-manninger/profil/spieler/5278 Алекс Манингер на transfermakt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/11901/alexander-manninger Алекс Манингер на espn] *[https://www.whoscored.com/players/2856/show/alexander-manninger Алекс Манингер на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Манингер, Алекс}} [[Категорија:Родени во 1977 година]] [[Категорија:Починати во 2026 година]] [[Категорија:Австриски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Салцбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Еспањол]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Торино]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болоња]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиена]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аугсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] 20u0i0fyghlzjai6vr8qfzgfs2fmvyk 5542956 5542918 2026-04-21T17:22:29Z Carshalton 30527 5542956 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Алекс Манингер | image = [[Податотека:Juventus - 2010 - Alexander Manninger (cropped).jpg|200px]] | fullname = Александер Манингер<ref>{{cite web |title=Squads for 2016/17 Premier League confirmed |url=https://www.premierleague.com/news/84136 |publisher=Premier League |date=1 September 2016 |access-date=11 September 2016}}</ref> | height = {{height|m=1.89}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1977|6|4}} | cityofbirth = [[Салцбург]] | countryofbirth = [[Австрија]] | nationality = {{flagsport|AUT}} [[Австрија]] | death_date = {{Death date and age 2|2026|4|16|1977|6|4|df=y}} | death_place = [[Нусдорф на Хаунсберг]], [[Австрија]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | retired = 2017 <small>(40 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Salzburg}} | years1 = 1995-1996 | caps1 = 1 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Salzburg}} | years2 = 1995 | caps2 = 5 | goals2 = 0 | clubs2 = →{{Fb team Vorwarts Steyr}} | years3 = 1996-1997 | caps3 = 23 | goals3 = 0 | clubs3 = {{Fb team GAK}} | years4 = 1997-2002 | caps4 = 39 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Arsenal}} | years5 = 2001-2002 | caps5 = 24 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Fiorentina}} | years6 = 2002-2003 | caps6 = 0 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Espanyol}} | years7 = 2003 | caps7 = 3 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Torino}} | years8 = 2003-2005 | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = {{Fb team Bologna}} | years9 = 2004-2005 | caps9 = 19 | goals9 = 0 | clubs9 = →{{Fb team Siena}} | years10 = 2005-2008 | caps10 = 16 | goals10 = 0 | clubs10 = {{Fb team Salzburg}} | years11 = 2006-2008 | caps11 = 64 | goals11 = 0 | clubs11 = →{{Fb team Siena}} | years12 = 2008-2012 | caps12 = 27 | goals12 = 0 | clubs12 = {{Fb team Juventus}} | years13 = 2012-2016 | caps13 = 36 | goals13 = 0 | clubs13 = {{Fb team Augsburg}} | years14 = 2016-2017 | caps14 = 0 | goals14 = 0 | clubs14 = {{Fb team Liverpool}} | nationalyears1 = 1999-2009 |nationalcaps1 = 33 |nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|AUT}} [[Фудбалска репрезентација на Австрија|Австрија]] }} '''Александер Манингер''' (роден на [[4 јуни]] [[1977]] година во [[Салцбург]] - починал на [[16 април]] [[2026]] во [[Нусдорф на Хаунсберг]]) — [[Австрија|австријски]] поранешен [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]]. ==Биографија== Пред да игра фудбал, Манингер бил столар. Откако се пензионирал од професионалниот фудбал, тој се фокусирал на работата во мебелот и недвижностите. Манингер бил оженет со Емили со која имал два сина Александер и Николас. Тој починал прерано во 2026 година, на 48-годишна возраст, во [[сообраќајна несреќа]] во [[Нусдорф на Хаунсберг]], во близина на Салцбург, откако неговиот автомобил бил удрен од [[воз]] додека преминувал преку необележан [[Железнички премин|рамен патно-железнички премин]].<ref>{{cite web|url=https://off.net.mk/offside/fudbal/vo-soobrakjajka-i-sudar-so-voz-zagina-poznatiot-golman-aleks-maninger|title=Во сообраќајка и судар со воз, загина познатиот голман Алекс Манингер|publisher=off.net.mk|date=17 април 2026|access-date=20 април 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/c4g84l14e5eo|work=[[BBC Sport]]|title=Alex Manninger: Ex-Arsenal goalkeeper dies after car hit by train|date=16 April 2026|access-date=16 April 2026|last=Jackson|first=Bobbie}}</ref> Тој го преживеал ударот, но починал од повредите набргу откако пристигнале болничарите.<ref>[https://www.salzburg24.at/news/salzburg/flachgau/schwerer-lokalbahn-unfall-in-nussdorf-auto-mehrere-meter-mitgeschleift-ex-oefb-goalie-manninger-tot-art-322928 Schwerer Lokalbahn-Unfall in Nußdorf: Auto mehrere Meter mitgeschleift – Ex-ÖFB-Goalie Manninger tot] {{in lang|de}}</ref> ==Технички карактеристики== Манингер бил познат по неговата способност за бранење удари, конзистентност, сигурно фаќање на топката и позиционирање како голман, но бил помалку ефективен при излегувањето од петерецот и фаќање на центаршутеви.<ref name=tuttojuve>{{cite web|url=http://www.tuttomercatoweb.com/juventus/?action=read&idnet=dHV0dG9qdXZlLmNvbS0zMDI4NzA|title=Gli eroi in bianconero: Alex MANNINGER|publisher=Tutto Juve|language=it|author=Stefano Bedeschi|date=4 June 2016|access-date=21 October 2016}}</ref> На почетокот на неговата кариера, тој се сметал за добар резервен голман, но повремено бил обвинуван од страна на стручњаците дека нема способност да се справи со притисокот, што му било потребно за да успее да ја преземе стартерската улога.<ref>{{cite web |url=http://www.espnfc.com.ng/england/news/2000/1130/20001130afcmanninger.html |title=Manninger: I'll prove I can cope |publisher=ESPN FC |last1=Ladyman |first1=Ian |date=30 November 2000 |access-date=1 June 2020 }}</ref> Покрај набројаното, тој се издвојувал и по својата професионалност.<ref name="Manninger making up for lost time">{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/0000240212.jsp |title=Manninger making up for lost time |publisher=Bundesliga |access-date=4 June 2020 }}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци и годините во Австрија=== Манингер израснал во младинските редови на [[Ред Бул Салцбург|Салцбург]], од каде во 1995 година се преселил на позајмица во [[ФК Форвертс Штајр|Форвертс Штајр]], каде што го направил своето деби во професионалниот фудбал. Следната година, тој првично се вратил во Салцбург, каде што бил трет голман во тимот воден од [[Ото Бариќ]], зад [[Ото Конрад]] и [[Херберт Илсанкер]], пред да го помине остатокот од сезоната во [[ФК ГАК|ГАК]] каде што одиграл 23 натпревари, а исто така, го направил и своето деби на европската сцена, дебитирајќи во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] на [[Сан Сиро]] против {{Fb team (N) Inter}}.<ref name="Inter">{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/11/21-10090/Manninger,+l%27Inter+nel+destino|title=Manninger, l'Inter nel destino|date=21 ноември 2008|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421064130/http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/11/21-10090/Manninger,+l%27Inter+nel+destino|archivedate=21 април 2014}}</ref> ===Арсенал и Фјорентина=== После добрата сезона во ГАК, на само дваесетгодишна возраст, тој добил шанса да се пресели во {{Fb team (N) Arsenal}} во летото 1997 година, каде што бил втор голман зад искусниот [[Дејвид Симан]]. За време на сезоната 1997–1998, Симан се повредил, а Манингер успешно го заменил, уживајќи во шест последователни натпревари без примен гол во првенството, што е изедначен клупски рекорд. Последниот од тие натпревар бил дербито против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] на [[Олд Трафорд]], кое Арсенал го добил со 1–0. Во март 1998 година, тој бил прогласен за Играч на месецот во Премиер лигата.<ref name=Arsekeepers>{{cite web|title=A complete history of goalkeeping at Arsene Wenger's Arsenal|url=http://www.sport.co.uk/features/Football/974/A_complete_history_of_goalkeeping_at_Arsene_Wengers_Arsenal.aspx|work=sport.co.uk|access-date=24 February 2012|archive-date=21 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100421113240/http://www.sport.co.uk/features/Football/974/A_complete_history_of_goalkeeping_at_Arsene_Wengers_Arsenal.aspx|url-status=dead}}</ref> Сепак, Манингер морал да му отстапи место на Симан откако ветеранот се вратил од повредата. И покрај тоа што одиграл само седум натпревари во [[Премиер лига на Англија 1997–1998|Премиер лигата]] (тогаш биле потребни десет за автоматски да се квалификува за победнички медал), на Манингер му било дадено посебно ослободување за добивање медал, бидејќи неговиот придонес во освојувањето на титулата на Арсенал се сметал за доволно значаен. Тој, исто така, имал и пет настапи на патот на ''„топџиите“'' до титулата во [[ФА куп 1997-1998|ФА купот]]. Неговиот момент на славата во ова натпреварување се случил во преигрувањето на четвртфиналниот натпревар против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]]; натпреварот бил одлучен дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]], каде Манингер го одбранил ударот на [[Ејал Берковиќ]] и го однел Арсенал во полуфиналето.<ref>{{cite news|title=West Ham 1 Arsenal 1 (aet, 3-4 on penalties)|url=http://www.sportinglife.com/football/news/article/165/7770613/west-ham-1-arsenal-1-aet-3-4-on-penalties|publisher=Sporting Life|access-date=12 November 2013|archive-date=12 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112165355/http://www.sportinglife.com/football/news/article/165/7770613/west-ham-1-arsenal-1-aet-3-4-on-penalties|url-status=dead}}</ref> Манингер продолжил да биде замена за Симан и во следните три сезони, играјќи 64 натпревари за Арсенал четирите поминати сезони во клубот. Во 2001 година, тој го напуштил Арсенал и се преселил на позајмица во Италија, во {{Fb team (N) Fiorentina}}.<ref name="Calciomercato">{{cite web|url=https://www.calciomercato.com/liste/il-calcio-piange-alex-manninger-il-siena-la-ricostruzione-della-juventus-e-il-ritorno-alla-falegnameria-dopo-l-addio-al-calcio/blt138f007e7a5ae0aa#csdab45f8fc2dfff7c|title=Il calcio piange Alex Manninger: il Siena, la ricostruzione della Juventus e il ritorno alla falegnameria dopo l'addio al calcio|language=it|date=16 април 2026|access-date=21 април 2026}}</ref> Сезоната ја започнал како втор голман зад [[Џузепе Таљалатела]], а своето деби во [[Серија А]] го направил на 14 октомври 2001, во поразот од {{Fb team (N) Lecce}} со 4-1. Од тој момент Манингер станал прв голман на Фјорентина и бранел во следните 24 првенствени натпревари, пред повторно Таљалатела да се врати меѓу стативите за последните неколку првенствени натпревари. ===Еспањол, Торино, Болоња и Сиена=== Во 2002 година Манингер се преселил во Шпанија, купен од {{Fb team (N) Espanyol}},<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/2043343.stm|title=Manninger joins Espanyol|work=BBC Sport|date=4 July 2002|access-date=16 June 2008}}</ref> но со дресот на Каталонците никогаш не излегол на терен,<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/2211811.stm|title=Espanyol release Manninger|work=BBC Sport|date=23 August 2002|access-date=16 June 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11670_2258217,00.html|title=Alex breaks silence on Espanyol fiasco|work=Sky Sports | first = Mark | last = Kendall | access-date = 20 January 2013}}</ref> па во текот на истата сезона се вратил во Серија А, овојпат во {{Fb team (N) Torino}}, каде што одиграл 3 натпревари. Во летото 2003 година, тој потпишал за {{Fb team (N) Bologna}}, но ниту во [[Емилија-Ромања]] немал среќа да биде стартер, преседувајќи ја целата сезона на клупата како резерва за ветеранот [[Џанлука Паљука]]. Следната година, тој бил купен од {{Fb team (N) Brescia}}; сепак, тој бил одбиен од тренерот на тимот, [[Џани Де Бјази]], веднаш по неговото пристигнување,<ref name=":0">{{Cite web|author=Lorenzo Cascini|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/05-04-2026/alex-manninger-intervista-dall-arsenal-di-wenger-alla-juve-con-del-piero-buffon-e-conte.shtml|title=Manninger, l'ultima intervista: "Un onore fare il secondo di Buffon. Conte mi apprezzava. Il calcio oggi è solo business"|date=5 април 2026}}</ref> па од таму се преселил во {{Fb team (N) Siena}}, каде за разлика од претходните искуства, успеал пронајде простор за игра. Интересно е тоа што, токму во натпреварот против Бреша (загубен со 2-3), Манингер се истакнал забележувајќи асистенција за голот на [[Енрико Кјеза]] и тоа проигрувајќи го напаѓачот од својата половина. ==Титули== ====Арсенал==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 1997-1998|1997-1998]] *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА куп]]''' : 1 : 1997-1998 *'''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Черити Шилд]]''' : 2 : 2018, 2019 =====Јувентус===== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 2011-2012 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Австрија |image3= Flag of Austria.svg }} *[https://uk.soccerway.com/player/manninger-alex/EX7H9QdN/ Алекс Манингер на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/alexander-manninger/profil/spieler/5278 Алекс Манингер на transfermakt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/11901/alexander-manninger Алекс Манингер на espn] *[https://www.whoscored.com/players/2856/show/alexander-manninger Алекс Манингер на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Манингер, Алекс}} [[Категорија:Родени во 1977 година]] [[Категорија:Починати во 2026 година]] [[Категорија:Австриски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Салцбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Еспањол]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Торино]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болоња]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиена]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аугсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] 7enfenkpropo4hh8tcps8xh54yvwch0 5543101 5542956 2026-04-21T21:47:31Z Carshalton 30527 5543101 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Алекс Манингер | image = [[Податотека:Juventus - 2010 - Alexander Manninger (cropped).jpg|200px]] | fullname = Александер Манингер<ref>{{cite web |title=Squads for 2016/17 Premier League confirmed |url=https://www.premierleague.com/news/84136 |publisher=Premier League |date=1 September 2016 |access-date=11 September 2016}}</ref> | height = {{height|m=1.89}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1977|6|4}} | cityofbirth = [[Салцбург]] | countryofbirth = [[Австрија]] | nationality = {{flagsport|AUT}} [[Австрија]] | death_date = {{Death date and age 2|2026|4|16|1977|6|4|df=y}} | death_place = [[Нусдорф на Хаунсберг]], [[Австрија]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | retired = 2017 <small>(40 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Salzburg}} | years1 = 1995-1996 | caps1 = 1 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Salzburg}} | years2 = 1995 | caps2 = 5 | goals2 = 0 | clubs2 = →{{Fb team Vorwarts Steyr}} | years3 = 1996-1997 | caps3 = 23 | goals3 = 0 | clubs3 = {{Fb team GAK}} | years4 = 1997-2002 | caps4 = 39 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Arsenal}} | years5 = 2001-2002 | caps5 = 24 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Fiorentina}} | years6 = 2002-2003 | caps6 = 0 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Espanyol}} | years7 = 2003 | caps7 = 3 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Torino}} | years8 = 2003-2005 | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = {{Fb team Bologna}} | years9 = 2004-2005 | caps9 = 19 | goals9 = 0 | clubs9 = →{{Fb team Siena}} | years10 = 2005-2008 | caps10 = 16 | goals10 = 0 | clubs10 = {{Fb team Salzburg}} | years11 = 2006-2008 | caps11 = 64 | goals11 = 0 | clubs11 = →{{Fb team Siena}} | years12 = 2008-2012 | caps12 = 27 | goals12 = 0 | clubs12 = {{Fb team Juventus}} | years13 = 2012-2016 | caps13 = 36 | goals13 = 0 | clubs13 = {{Fb team Augsburg}} | years14 = 2016-2017 | caps14 = 0 | goals14 = 0 | clubs14 = {{Fb team Liverpool}} | nationalyears1 = 1999-2009 |nationalcaps1 = 33 |nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|AUT}} [[Фудбалска репрезентација на Австрија|Австрија]] }} '''Александер Манингер''' (роден на [[4 јуни]] [[1977]] година во [[Салцбург]] - починал на [[16 април]] [[2026]] во [[Нусдорф на Хаунсберг]]) — [[Австрија|австријски]] поранешен [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]]. ==Биографија== Пред да игра фудбал, Манингер бил столар. Откако се пензионирал од професионалниот фудбал, тој се фокусирал на работата во мебелот и недвижностите. Манингер бил оженет со Емили со која имал два сина Александер и Николас. Тој починал прерано во 2026 година, на 48-годишна возраст, во [[сообраќајна несреќа]] во [[Нусдорф на Хаунсберг]], во близина на Салцбург, откако неговиот автомобил бил удрен од [[воз]] додека преминувал преку необележан [[Железнички премин|рамен патно-железнички премин]].<ref>{{cite web|url=https://off.net.mk/offside/fudbal/vo-soobrakjajka-i-sudar-so-voz-zagina-poznatiot-golman-aleks-maninger|title=Во сообраќајка и судар со воз, загина познатиот голман Алекс Манингер|publisher=off.net.mk|date=17 април 2026|access-date=20 април 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/c4g84l14e5eo|work=[[BBC Sport]]|title=Alex Manninger: Ex-Arsenal goalkeeper dies after car hit by train|date=16 April 2026|access-date=16 April 2026|last=Jackson|first=Bobbie}}</ref> Тој го преживеал ударот, но починал од повредите набргу откако пристигнале болничарите.<ref>[https://www.salzburg24.at/news/salzburg/flachgau/schwerer-lokalbahn-unfall-in-nussdorf-auto-mehrere-meter-mitgeschleift-ex-oefb-goalie-manninger-tot-art-322928 Schwerer Lokalbahn-Unfall in Nußdorf: Auto mehrere Meter mitgeschleift – Ex-ÖFB-Goalie Manninger tot] {{in lang|de}}</ref> ==Технички карактеристики== Манингер бил познат по неговата способност за бранење удари, конзистентност, сигурно фаќање на топката и позиционирање како голман, но бил помалку ефективен при излегувањето од петерецот и фаќање на центаршутеви.<ref name=tuttojuve>{{cite web|url=http://www.tuttomercatoweb.com/juventus/?action=read&idnet=dHV0dG9qdXZlLmNvbS0zMDI4NzA|title=Gli eroi in bianconero: Alex MANNINGER|publisher=Tutto Juve|language=it|author=Stefano Bedeschi|date=4 June 2016|access-date=21 October 2016}}</ref> На почетокот на неговата кариера, тој се сметал за добар резервен голман, но повремено бил обвинуван од страна на стручњаците дека нема способност да се справи со притисокот, што му било потребно за да успее да ја преземе стартерската улога.<ref>{{cite web |url=http://www.espnfc.com.ng/england/news/2000/1130/20001130afcmanninger.html |title=Manninger: I'll prove I can cope |publisher=ESPN FC |last1=Ladyman |first1=Ian |date=30 November 2000 |access-date=1 June 2020 }}</ref> Покрај набројаното, тој се издвојувал и по својата професионалност.<ref name="Manninger making up for lost time">{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/0000240212.jsp |title=Manninger making up for lost time |publisher=Bundesliga |access-date=4 June 2020 }}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци и годините во Австрија=== Манингер израснал во младинските редови на [[Ред Бул Салцбург|Салцбург]], од каде во 1995 година се преселил на позајмица во [[ФК Форвертс Штајр|Форвертс Штајр]], каде што го направил своето деби во професионалниот фудбал. Следната година, тој првично се вратил во Салцбург, каде што бил трет голман во тимот воден од [[Ото Бариќ]], зад [[Ото Конрад]] и [[Херберт Илсанкер]], пред да го помине остатокот од сезоната во [[ФК ГАК|ГАК]] каде што одиграл 23 натпревари, а исто така, го направил и своето деби на европската сцена, дебитирајќи во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] на [[Сан Сиро]] против {{Fb team (N) Inter}}.<ref name="Inter">{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/11/21-10090/Manninger,+l%27Inter+nel+destino|title=Manninger, l'Inter nel destino|date=21 ноември 2008|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421064130/http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/11/21-10090/Manninger,+l%27Inter+nel+destino|archivedate=21 април 2014}}</ref> ===Арсенал и Фјорентина=== После добрата сезона во ГАК, на само дваесетгодишна возраст, тој добил шанса да се пресели во {{Fb team (N) Arsenal}} во летото 1997 година, каде што бил втор голман зад искусниот [[Дејвид Симан]]. За време на сезоната 1997–1998, Симан се повредил, а Манингер успешно го заменил, уживајќи во шест последователни натпревари без примен гол во првенството, што е изедначен клупски рекорд. Последниот од тие натпревар бил дербито против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] на [[Олд Трафорд]], кое Арсенал го добил со 1–0. Во март 1998 година, тој бил прогласен за Играч на месецот во Премиер лигата.<ref name=Arsekeepers>{{cite web|title=A complete history of goalkeeping at Arsene Wenger's Arsenal|url=http://www.sport.co.uk/features/Football/974/A_complete_history_of_goalkeeping_at_Arsene_Wengers_Arsenal.aspx|work=sport.co.uk|access-date=24 February 2012|archive-date=21 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100421113240/http://www.sport.co.uk/features/Football/974/A_complete_history_of_goalkeeping_at_Arsene_Wengers_Arsenal.aspx|url-status=dead}}</ref> Сепак, Манингер морал да му отстапи место на Симан откако ветеранот се вратил од повредата. И покрај тоа што одиграл само седум натпревари во [[Премиер лига на Англија 1997–1998|Премиер лигата]] (тогаш биле потребни десет за автоматски да се квалификува за победнички медал), на Манингер му било дадено посебно ослободување за добивање медал, бидејќи неговиот придонес во освојувањето на титулата на Арсенал се сметал за доволно значаен. Тој, исто така, имал и пет настапи на патот на ''„топџиите“'' до титулата во [[ФА куп 1997-1998|ФА купот]]. Неговиот момент на славата во ова натпреварување се случил во преигрувањето на четвртфиналниот натпревар против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]]; натпреварот бил одлучен дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]], каде Манингер го одбранил ударот на [[Ејал Берковиќ]] и го однел Арсенал во полуфиналето.<ref>{{cite news|title=West Ham 1 Arsenal 1 (aet, 3-4 on penalties)|url=http://www.sportinglife.com/football/news/article/165/7770613/west-ham-1-arsenal-1-aet-3-4-on-penalties|publisher=Sporting Life|access-date=12 November 2013|archive-date=12 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112165355/http://www.sportinglife.com/football/news/article/165/7770613/west-ham-1-arsenal-1-aet-3-4-on-penalties|url-status=dead}}</ref> Манингер продолжил да биде замена за Симан и во следните три сезони, играјќи 64 натпревари за Арсенал четирите поминати сезони во клубот. Во 2001 година, тој го напуштил Арсенал и се преселил на позајмица во Италија, во {{Fb team (N) Fiorentina}}.<ref name="Calciomercato">{{cite web|url=https://www.calciomercato.com/liste/il-calcio-piange-alex-manninger-il-siena-la-ricostruzione-della-juventus-e-il-ritorno-alla-falegnameria-dopo-l-addio-al-calcio/blt138f007e7a5ae0aa#csdab45f8fc2dfff7c|title=Il calcio piange Alex Manninger: il Siena, la ricostruzione della Juventus e il ritorno alla falegnameria dopo l'addio al calcio|language=it|date=16 април 2026|access-date=21 април 2026}}</ref> Сезоната ја започнал како втор голман зад [[Џузепе Таљалатела]], а своето деби во [[Серија А]] го направил на 14 октомври 2001, во поразот од {{Fb team (N) Lecce}} со 4-1. Од тој момент Манингер станал прв голман на Фјорентина и бранел во следните 24 првенствени натпревари, пред повторно Таљалатела да се врати меѓу стативите за последните неколку првенствени натпревари. ===Еспањол, Торино, Болоња и Сиена=== Во 2002 година Манингер се преселил во Шпанија, купен од {{Fb team (N) Espanyol}},<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/2043343.stm|title=Manninger joins Espanyol|work=BBC Sport|date=4 July 2002|access-date=16 June 2008}}</ref> но со дресот на Каталонците никогаш не излегол на терен,<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/2211811.stm|title=Espanyol release Manninger|work=BBC Sport|date=23 August 2002|access-date=16 June 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11670_2258217,00.html|title=Alex breaks silence on Espanyol fiasco|work=Sky Sports | first = Mark | last = Kendall | access-date = 20 January 2013}}</ref> па во текот на истата сезона се вратил во Серија А, овојпат во {{Fb team (N) Torino}}, каде што одиграл 3 натпревари. Во летото 2003 година, тој потпишал за {{Fb team (N) Bologna}}, но ниту во [[Емилија-Ромања]] немал среќа да биде стартер, преседувајќи ја целата сезона на клупата како резерва за ветеранот [[Џанлука Паљука]]. Следната година, тој бил купен од {{Fb team (N) Brescia}}; сепак, тој бил одбиен од тренерот на тимот, [[Џани Де Бјази]], веднаш по неговото пристигнување,<ref name=":0">{{Cite web|author=Lorenzo Cascini|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/05-04-2026/alex-manninger-intervista-dall-arsenal-di-wenger-alla-juve-con-del-piero-buffon-e-conte.shtml|title=Manninger, l'ultima intervista: "Un onore fare il secondo di Buffon. Conte mi apprezzava. Il calcio oggi è solo business"|date=5 април 2026}}</ref> па од таму се преселил во {{Fb team (N) Siena}}, каде за разлика од претходните искуства, успеал пронајде простор за игра. Интересно е тоа што, токму во натпреварот против Бреша (загубен со 2-3), Манингер се истакнал забележувајќи асистенција за голот на [[Енрико Кјеза]] и тоа проигрувајќи го напаѓачот од својата половина. ===Салцбург и враќање во Сиена=== Во сезоната 2005-2006, тој се вратил во својата татковина, во Салцбург, но новите тренери [[Џовани Трапатони]] и [[Лотар Матеус]] го засениле него, како и некој други играчи во тимот. Во летото 2006 година, тој повторно дошол на позајмица во Сиена, каде што играл две сезони како прв избор на голман, и имал неколку впечатливи моменти, како што била одбраната на пеналот на [[Марко Матераци]] на 11 мај 2008 година, што спречила Интер предвреме да го освои [[Скудето|скудетото]].<ref name="Inter" /><ref name=":0" /> ===Јувентус=== [[File:Juventus - 2010 - Giorgio Chiellini, Alex Manninger and Alex Del Piero.jpg|thumb|left|Da sinistra, in primo piano: gli juventini [[Giorgio Chiellini|Chiellini]], Manninger e [[Alessandro Del Piero|Del Piero]] salutano gli avversari del {{Calcio Lech Poznan|N}} prima della gara di Europa League del 1º dicembre 2010]] На 16 јули 2008, тој се преселил од Салцбург во {{Fb team (N) Udinese}},<ref>{{cite web|url=http://www.realsports.it/Calcio/NotiziaInterna.php?recid=14546&table=RS_MARKETNEWS|title=Ufficiale: Manninger all'Udinese|date=16 јули 2008|dead-link=yes}}</ref> за сума од приближно 500.000 [[евра]]; сепак, тој немал шанса да дебитира во дресот на фриулијанците бидејќи во истиот преоден рок, за 680.000 евра,<ref>{{cite publisher|url=http://www.juventus.com/site/filesite/finance/bilanci_relazioni/Resoconto_al_30_giugno_2008_borsa.pdf|title=Resoconto Juventus Football Club S.p.A. al 30 giugno 2008|publisher=Juventus Football Club|page=15|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421050516/http://www.juventus.com/site/filesite/finance/bilanci_relazioni/Resoconto_al_30_giugno_2008_borsa.pdf|archive-date=21 април 2014}}</ref> пристигнува во {{Fb team (N) Juventus}},<ref>{{cite web|authore=Graziano Maggiore|url=http://www.tuttomercatoweb.com/index.php?action=read&id=116699|title=Manninger alla Juventus|date=5 август 2008}}</ref> каде што играл четири сезони. Тој го имал своето деби за клубот од [[Торино]] на 21 септември, влегувајќи во игра на почетокот од второто полувреме од првенствениот натпревар против {{Fb team (N) Cagliari}}, заменувајќи го повредениот [[Џанлујџи Буфон]]; поради отсуството на стартниот голман, Манингер одиграл добар дел од првата половина од сезоната [[Серија А 2008-2009|2008-2009]], забележувајќи вкупно 23 настапи помеѓу Серија А, [[Фудбалски куп на Италија|Купот Италија]] и [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]]. Дури и во [[Серија А 2009-2010|следната сезона]], тој често го заменувал Буфон и бил повикан во акција во 14 наврати помеѓу првенството и куповите. Во сезоната [[Серија А 2010-2011|2010-2011]], со оглед на доаѓањето на [[Марко Сторари]] како прва резерва на Буфон,<ref name=":0" /> австриецот бранел само во натпревари од [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]], каде што имал 6 настапи. Во [[Серија А 2011-2012|последната сезона]] во Торино, кога ''„бјанконерите“'' останале без учество во европските натпреварувања, Манингер бил префрлен во улогата на трет голман и немал никакви настапи, и покрај тоа што бил ценет од тренерот [[Антонио Конте]] за неговиот професионализам.<ref name=":0" /><ref name="Manninger making up for lost time"/> На 6 мај 2012 година, тој го освоил своето прво скудето во кариерата со Јувентус,<ref name=":0" /> по што го напуштил клубот по истокот на неговиот договор на 30 јуни 2012.<ref name="Manninger making up for lost time"/> ===Последните години од кариерата=== ==Титули== ====Арсенал==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 1997-1998|1997-1998]] *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА куп]]''' : 1 : 1997-1998 *'''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Черити Шилд]]''' : 2 : 2018, 2019 =====Јувентус===== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 2011-2012 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Австрија |image3= Flag of Austria.svg }} *[https://uk.soccerway.com/player/manninger-alex/EX7H9QdN/ Алекс Манингер на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/alexander-manninger/profil/spieler/5278 Алекс Манингер на transfermakt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/11901/alexander-manninger Алекс Манингер на espn] *[https://www.whoscored.com/players/2856/show/alexander-manninger Алекс Манингер на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Манингер, Алекс}} [[Категорија:Родени во 1977 година]] [[Категорија:Починати во 2026 година]] [[Категорија:Австриски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Салцбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Еспањол]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Торино]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болоња]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиена]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аугсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] qiymg070hltstxrmga6fuqzofaimrjt 5543113 5543101 2026-04-21T22:11:54Z Carshalton 30527 5543113 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Алекс Манингер | image = [[Податотека:Juventus - 2010 - Alexander Manninger (cropped).jpg|200px]] | fullname = Александер Манингер<ref>{{cite web |title=Squads for 2016/17 Premier League confirmed |url=https://www.premierleague.com/news/84136 |publisher=Premier League |date=1 September 2016 |access-date=11 September 2016}}</ref> | height = {{height|m=1.89}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1977|6|4}} | cityofbirth = [[Салцбург]] | countryofbirth = [[Австрија]] | nationality = {{flagsport|AUT}} [[Австрија]] | death_date = {{Death date and age 2|2026|4|16|1977|6|4|df=y}} | death_place = [[Нусдорф на Хаунсберг]], [[Австрија]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | retired = 2017 <small>(40 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Salzburg}} | years1 = 1995-1996 | caps1 = 1 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Salzburg}} | years2 = 1995 | caps2 = 5 | goals2 = 0 | clubs2 = →{{Fb team Vorwarts Steyr}} | years3 = 1996-1997 | caps3 = 23 | goals3 = 0 | clubs3 = {{Fb team GAK}} | years4 = 1997-2002 | caps4 = 39 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Arsenal}} | years5 = 2001-2002 | caps5 = 24 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Fiorentina}} | years6 = 2002-2003 | caps6 = 0 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Espanyol}} | years7 = 2003 | caps7 = 3 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Torino}} | years8 = 2003-2005 | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = {{Fb team Bologna}} | years9 = 2004-2005 | caps9 = 19 | goals9 = 0 | clubs9 = →{{Fb team Siena}} | years10 = 2005-2008 | caps10 = 16 | goals10 = 0 | clubs10 = {{Fb team Salzburg}} | years11 = 2006-2008 | caps11 = 64 | goals11 = 0 | clubs11 = →{{Fb team Siena}} | years12 = 2008-2012 | caps12 = 27 | goals12 = 0 | clubs12 = {{Fb team Juventus}} | years13 = 2012-2016 | caps13 = 36 | goals13 = 0 | clubs13 = {{Fb team Augsburg}} | years14 = 2016-2017 | caps14 = 0 | goals14 = 0 | clubs14 = {{Fb team Liverpool}} | nationalyears1 = 1999-2009 |nationalcaps1 = 33 |nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|AUT}} [[Фудбалска репрезентација на Австрија|Австрија]] }} '''Александер Манингер''' (роден на [[4 јуни]] [[1977]] година во [[Салцбург]] - починал на [[16 април]] [[2026]] во [[Нусдорф на Хаунсберг]]) — [[Австрија|австријски]] поранешен [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]]. ==Биографија== Пред да игра фудбал, Манингер бил столар. Откако се пензионирал од професионалниот фудбал, тој се фокусирал на работата во мебелот и недвижностите. Манингер бил оженет со Емили со која имал два сина Александер и Николас. Тој починал прерано во 2026 година, на 48-годишна возраст, во [[сообраќајна несреќа]] во [[Нусдорф на Хаунсберг]], во близина на Салцбург, откако неговиот автомобил бил удрен од [[воз]] додека преминувал преку необележан [[Железнички премин|рамен патно-железнички премин]].<ref>{{cite web|url=https://off.net.mk/offside/fudbal/vo-soobrakjajka-i-sudar-so-voz-zagina-poznatiot-golman-aleks-maninger|title=Во сообраќајка и судар со воз, загина познатиот голман Алекс Манингер|publisher=off.net.mk|date=17 април 2026|access-date=20 април 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/c4g84l14e5eo|work=[[BBC Sport]]|title=Alex Manninger: Ex-Arsenal goalkeeper dies after car hit by train|date=16 April 2026|access-date=16 April 2026|last=Jackson|first=Bobbie}}</ref> Тој го преживеал ударот, но починал од повредите набргу откако пристигнале болничарите.<ref>[https://www.salzburg24.at/news/salzburg/flachgau/schwerer-lokalbahn-unfall-in-nussdorf-auto-mehrere-meter-mitgeschleift-ex-oefb-goalie-manninger-tot-art-322928 Schwerer Lokalbahn-Unfall in Nußdorf: Auto mehrere Meter mitgeschleift – Ex-ÖFB-Goalie Manninger tot] {{in lang|de}}</ref> ==Технички карактеристики== Манингер бил познат по неговата способност за бранење удари, конзистентност, сигурно фаќање на топката и позиционирање како голман, но бил помалку ефективен при излегувањето од петерецот и фаќање на центаршутеви.<ref name=tuttojuve>{{cite web|url=http://www.tuttomercatoweb.com/juventus/?action=read&idnet=dHV0dG9qdXZlLmNvbS0zMDI4NzA|title=Gli eroi in bianconero: Alex MANNINGER|publisher=Tutto Juve|language=it|author=Stefano Bedeschi|date=4 June 2016|access-date=21 October 2016}}</ref> На почетокот на неговата кариера, тој се сметал за добар резервен голман, но повремено бил обвинуван од страна на стручњаците дека нема способност да се справи со притисокот, што му било потребно за да успее да ја преземе стартерската улога.<ref>{{cite web |url=http://www.espnfc.com.ng/england/news/2000/1130/20001130afcmanninger.html |title=Manninger: I'll prove I can cope |publisher=ESPN FC |last1=Ladyman |first1=Ian |date=30 November 2000 |access-date=1 June 2020 }}</ref> Покрај набројаното, тој се издвојувал и по својата професионалност.<ref name="Manninger making up for lost time">{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/0000240212.jsp |title=Manninger making up for lost time |publisher=Bundesliga |access-date=4 June 2020 }}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци и годините во Австрија=== Манингер израснал во младинските редови на [[Ред Бул Салцбург|Салцбург]], од каде во 1995 година се преселил на позајмица во [[ФК Форвертс Штајр|Форвертс Штајр]], каде што го направил своето деби во професионалниот фудбал. Следната година, тој првично се вратил во Салцбург, каде што бил трет голман во тимот воден од [[Ото Бариќ]], зад [[Ото Конрад]] и [[Херберт Илсанкер]], пред да го помине остатокот од сезоната во [[ФК ГАК|ГАК]] каде што одиграл 23 натпревари, а исто така, го направил и своето деби на европската сцена, дебитирајќи во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] на [[Сан Сиро]] против {{Fb team (N) Inter}}.<ref name="Inter">{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/11/21-10090/Manninger,+l%27Inter+nel+destino|title=Manninger, l'Inter nel destino|date=21 ноември 2008|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421064130/http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/11/21-10090/Manninger,+l%27Inter+nel+destino|archivedate=21 април 2014}}</ref> ===Арсенал и Фјорентина=== После добрата сезона во ГАК, на само дваесетгодишна возраст, тој добил шанса да се пресели во {{Fb team (N) Arsenal}} во летото 1997 година, каде што бил втор голман зад искусниот [[Дејвид Симан]]. За време на сезоната 1997–1998, Симан се повредил, а Манингер успешно го заменил, уживајќи во шест последователни натпревари без примен гол во првенството, што е изедначен клупски рекорд. Последниот од тие натпревар бил дербито против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] на [[Олд Трафорд]], кое Арсенал го добил со 1–0. Во март 1998 година, тој бил прогласен за Играч на месецот во Премиер лигата.<ref name=Arsekeepers>{{cite web|title=A complete history of goalkeeping at Arsene Wenger's Arsenal|url=http://www.sport.co.uk/features/Football/974/A_complete_history_of_goalkeeping_at_Arsene_Wengers_Arsenal.aspx|work=sport.co.uk|access-date=24 February 2012|archive-date=21 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100421113240/http://www.sport.co.uk/features/Football/974/A_complete_history_of_goalkeeping_at_Arsene_Wengers_Arsenal.aspx|url-status=dead}}</ref> Сепак, Манингер морал да му отстапи место на Симан откако ветеранот се вратил од повредата. И покрај тоа што одиграл само седум натпревари во [[Премиер лига на Англија 1997–1998|Премиер лигата]] (тогаш биле потребни десет за автоматски да се квалификува за победнички медал), на Манингер му било дадено посебно ослободување за добивање медал, бидејќи неговиот придонес во освојувањето на титулата на Арсенал се сметал за доволно значаен. Тој, исто така, имал и пет настапи на патот на ''„топџиите“'' до титулата во [[ФА куп 1997-1998|ФА купот]]. Неговиот момент на славата во ова натпреварување се случил во преигрувањето на четвртфиналниот натпревар против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]]; натпреварот бил одлучен дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]], каде Манингер го одбранил ударот на [[Ејал Берковиќ]] и го однел Арсенал во полуфиналето.<ref>{{cite news|title=West Ham 1 Arsenal 1 (aet, 3-4 on penalties)|url=http://www.sportinglife.com/football/news/article/165/7770613/west-ham-1-arsenal-1-aet-3-4-on-penalties|publisher=Sporting Life|access-date=12 November 2013|archive-date=12 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112165355/http://www.sportinglife.com/football/news/article/165/7770613/west-ham-1-arsenal-1-aet-3-4-on-penalties|url-status=dead}}</ref> Манингер продолжил да биде замена за Симан и во следните три сезони, играјќи 64 натпревари за Арсенал четирите поминати сезони во клубот. Во 2001 година, тој го напуштил Арсенал и се преселил на позајмица во Италија, во {{Fb team (N) Fiorentina}}.<ref name="Calciomercato">{{cite web|url=https://www.calciomercato.com/liste/il-calcio-piange-alex-manninger-il-siena-la-ricostruzione-della-juventus-e-il-ritorno-alla-falegnameria-dopo-l-addio-al-calcio/blt138f007e7a5ae0aa#csdab45f8fc2dfff7c|title=Il calcio piange Alex Manninger: il Siena, la ricostruzione della Juventus e il ritorno alla falegnameria dopo l'addio al calcio|language=it|date=16 април 2026|access-date=21 април 2026}}</ref> Сезоната ја започнал како втор голман зад [[Џузепе Таљалатела]], а своето деби во [[Серија А]] го направил на 14 октомври 2001, во поразот од {{Fb team (N) Lecce}} со 4-1. Од тој момент Манингер станал прв голман на Фјорентина и бранел во следните 24 првенствени натпревари, пред повторно Таљалатела да се врати меѓу стативите за последните неколку првенствени натпревари. ===Еспањол, Торино, Болоња и Сиена=== Во 2002 година Манингер се преселил во Шпанија, купен од {{Fb team (N) Espanyol}},<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/2043343.stm|title=Manninger joins Espanyol|work=BBC Sport|date=4 July 2002|access-date=16 June 2008}}</ref> но со дресот на Каталонците никогаш не излегол на терен,<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/2211811.stm|title=Espanyol release Manninger|work=BBC Sport|date=23 August 2002|access-date=16 June 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11670_2258217,00.html|title=Alex breaks silence on Espanyol fiasco|work=Sky Sports | first = Mark | last = Kendall | access-date = 20 January 2013}}</ref> па во текот на истата сезона се вратил во Серија А, овојпат во {{Fb team (N) Torino}}, каде што одиграл 3 натпревари. Во летото 2003 година, тој потпишал за {{Fb team (N) Bologna}}, но ниту во [[Емилија-Ромања]] немал среќа да биде стартер, преседувајќи ја целата сезона на клупата како резерва за ветеранот [[Џанлука Паљука]]. Следната година, тој бил купен од {{Fb team (N) Brescia}}; сепак, тој бил одбиен од тренерот на тимот, [[Џани Де Бјази]], веднаш по неговото пристигнување,<ref name=":0">{{Cite web|author=Lorenzo Cascini|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/05-04-2026/alex-manninger-intervista-dall-arsenal-di-wenger-alla-juve-con-del-piero-buffon-e-conte.shtml|title=Manninger, l'ultima intervista: "Un onore fare il secondo di Buffon. Conte mi apprezzava. Il calcio oggi è solo business"|date=5 април 2026}}</ref> па од таму се преселил во {{Fb team (N) Siena}}, каде за разлика од претходните искуства, успеал пронајде простор за игра. Интересно е тоа што, токму во натпреварот против Бреша (загубен со 2-3), Манингер се истакнал забележувајќи асистенција за голот на [[Енрико Кјеза]] и тоа проигрувајќи го напаѓачот од својата половина. ===Салцбург и враќање во Сиена=== Во сезоната 2005-2006, тој се вратил во својата татковина, во Салцбург, но новите тренери [[Џовани Трапатони]] и [[Лотар Матеус]] го засениле него, како и некој други играчи во тимот. Во летото 2006 година, тој повторно дошол на позајмица во Сиена, каде што играл две сезони како прв избор на голман, и имал неколку впечатливи моменти, како што била одбраната на пеналот на [[Марко Матераци]] на 11 мај 2008 година, што спречила Интер предвреме да го освои [[Скудето|скудетото]].<ref name="Inter" /><ref name=":0" /> ===Јувентус=== [[File:Juventus - 2010 - Giorgio Chiellini, Alex Manninger and Alex Del Piero.jpg|thumb|left|Од лево, во близок кадар: играчите на Јувентус, [[Џорџо Кјелини|Кјелини]], Манингер и [[Алесандро Дел Пјеро|Дел Пјеро]] ги поздравуват противниците од [[ФК Лех Познањ|Лех Познањ]] пред почетокот на натпреварот од [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]] одигран на 1 декември 2010]] На 16 јули 2008, тој се преселил од Салцбург во {{Fb team (N) Udinese}},<ref>{{cite web|url=http://www.realsports.it/Calcio/NotiziaInterna.php?recid=14546&table=RS_MARKETNEWS|title=Ufficiale: Manninger all'Udinese|date=16 јули 2008|dead-link=yes}}</ref> за сума од приближно 500.000 [[евра]]; сепак, тој немал шанса да дебитира во дресот на фриулијанците бидејќи во истиот преоден рок, за 680.000 евра,<ref>{{cite publisher|url=http://www.juventus.com/site/filesite/finance/bilanci_relazioni/Resoconto_al_30_giugno_2008_borsa.pdf|title=Resoconto Juventus Football Club S.p.A. al 30 giugno 2008|publisher=Juventus Football Club|page=15|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421050516/http://www.juventus.com/site/filesite/finance/bilanci_relazioni/Resoconto_al_30_giugno_2008_borsa.pdf|archive-date=21 април 2014}}</ref> пристигнува во {{Fb team (N) Juventus}},<ref>{{cite web|authore=Graziano Maggiore|url=http://www.tuttomercatoweb.com/index.php?action=read&id=116699|title=Manninger alla Juventus|date=5 август 2008}}</ref> каде што играл четири сезони. Тој го имал своето деби за клубот од [[Торино]] на 21 септември, влегувајќи во игра на почетокот од второто полувреме од првенствениот натпревар против {{Fb team (N) Cagliari}}, заменувајќи го повредениот [[Џанлујџи Буфон]]; поради отсуството на стартниот голман, Манингер одиграл добар дел од првата половина од сезоната [[Серија А 2008-2009|2008-2009]], забележувајќи вкупно 23 настапи помеѓу Серија А, [[Фудбалски куп на Италија|Купот Италија]] и [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]]. Дури и во [[Серија А 2009-2010|следната сезона]], тој често го заменувал Буфон и бил повикан во акција во 14 наврати помеѓу првенството и куповите. Во сезоната [[Серија А 2010-2011|2010-2011]], со оглед на доаѓањето на [[Марко Сторари]] како прва резерва на Буфон,<ref name=":0" /> австриецот бранел само во натпревари од [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]], каде што имал 6 настапи. Во [[Серија А 2011-2012|последната сезона]] во Торино, кога ''„бјанконерите“'' останале без учество во европските натпреварувања, Манингер бил префрлен во улогата на трет голман и немал никакви настапи, и покрај тоа што бил ценет од тренерот [[Антонио Конте]] за неговиот професионализам.<ref name=":0" /><ref name="Manninger making up for lost time"/> На 6 мај 2012 година, тој го освоил своето прво скудето во кариерата со Јувентус,<ref name=":0" /> по што го напуштил клубот по истокот на неговиот договор на 30 јуни 2012.<ref name="Manninger making up for lost time"/> ===Аугсбург и Ливерпул=== По четири месеци без клуб, Манингер потпишал за клубот од [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата]], [[ФК Аугсбург|Аугсбург]], за да го замени повредениот прв голман на клубот [[Симон Јенч]].<ref name="Manninger making up for lost time"/> Своето деби за баварскиот клуб го направил во [[Фудбалски куп на Германија|Купот на Германија]], во домашниот натпревар против [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]] одигран на 18 декември 2012 година. За Аугсбург играл до 2016 година, забележувајќи 38 настапи во сите натпреварувања.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/soccer-transfers/story/2911449/liverpool-considering-signing-ex-arsenal-goalkeeper-alex-manninger-source |title=Liverpool consider signing Manninger, Danny Ward joins Huddersfield on loan |publisher=ESPN FC |last1=Price |first1=Glenn |date=11 July 2016 |access-date=4 June 2020 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/weinzierl-exit-heralds-new-era-for-augsburg/a-19474291 |title=Weinzierl exit heralds new era for Augsburg |publisher=DW |last1=Chaffer |first1=Alex |date=17 August 2016 |access-date=4 June 2020 }}</ref> Во текот на јули 2016 година, Манингер тренирал со [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за да ја одржи својата физичка подготвеност, по што на 22 јули 2016 година, тој потпишал краткорочен договор со клубот од Мерсисајд и имал два настапи во предсезонските [[Пријателски натпревар|пријателски натпревари]].<ref>{{cite web|title=Liverpool complete deal for Alex Manninger|url=http://www.liverpoolfc.com/news/first-team/228619-liverpool-complete-deal-for-alex-manninger|website=liverpoolfc.com|publisher=Liverpool F.C.|access-date=22 July 2016|date=22 July 2016}}</ref> По една сезона без настапи во официјални натпреварувања, на крајот од истата, на 25 мај тој го објавил своето пензионирање од фудбалот на возраст од 37 години.<ref>{{cite web|title=Manninger set to retire: 'Keeper on career, LFC experience and future|url=http://www.liverpoolfc.com/news/first-team/263769-manninger-set-to-retire-keeper-on-career-lfc-experience-and-future|website=liverpoolfc.com|publisher=Liverpool F.C.|access-date=25 May 2017|date=25 May 2017}}</ref> ==Титули== ====Арсенал==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 1997-1998|1997-1998]] *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА куп]]''' : 1 : 1997-1998 *'''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Черити Шилд]]''' : 2 : 2018, 2019 =====Јувентус===== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 2011-2012 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Австрија |image3= Flag of Austria.svg }} *[https://uk.soccerway.com/player/manninger-alex/EX7H9QdN/ Алекс Манингер на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/alexander-manninger/profil/spieler/5278 Алекс Манингер на transfermakt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/11901/alexander-manninger Алекс Манингер на espn] *[https://www.whoscored.com/players/2856/show/alexander-manninger Алекс Манингер на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Манингер, Алекс}} [[Категорија:Родени во 1977 година]] [[Категорија:Починати во 2026 година]] [[Категорија:Австриски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Салцбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Еспањол]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Торино]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болоња]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиена]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аугсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] q4jwba7s1pjr4jfawmc5th0qk3tl1ca 5543114 5543113 2026-04-21T22:12:24Z Carshalton 30527 5543114 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Алекс Манингер | image = [[Податотека:Juventus - 2010 - Alexander Manninger (cropped).jpg|200px]] | fullname = Александер Манингер<ref>{{cite web |title=Squads for 2016/17 Premier League confirmed |url=https://www.premierleague.com/news/84136 |publisher=Premier League |date=1 September 2016 |access-date=11 September 2016}}</ref> | height = {{height|m=1.89}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1977|6|4}} | cityofbirth = [[Салцбург]] | countryofbirth = [[Австрија]] | nationality = {{flagsport|AUT}} [[Австрија]] | death_date = {{Death date and age 2|2026|4|16|1977|6|4|df=y}} | death_place = [[Нусдорф на Хаунсберг]], [[Австрија]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | retired = 2017 <small>(40 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Salzburg}} | years1 = 1995-1996 | caps1 = 1 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Salzburg}} | years2 = 1995 | caps2 = 5 | goals2 = 0 | clubs2 = →{{Fb team Vorwarts Steyr}} | years3 = 1996-1997 | caps3 = 23 | goals3 = 0 | clubs3 = {{Fb team GAK}} | years4 = 1997-2002 | caps4 = 39 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Arsenal}} | years5 = 2001-2002 | caps5 = 24 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Fiorentina}} | years6 = 2002-2003 | caps6 = 0 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Espanyol}} | years7 = 2003 | caps7 = 3 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Torino}} | years8 = 2003-2005 | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = {{Fb team Bologna}} | years9 = 2004-2005 | caps9 = 19 | goals9 = 0 | clubs9 = →{{Fb team Siena}} | years10 = 2005-2008 | caps10 = 16 | goals10 = 0 | clubs10 = {{Fb team Salzburg}} | years11 = 2006-2008 | caps11 = 64 | goals11 = 0 | clubs11 = →{{Fb team Siena}} | years12 = 2008-2012 | caps12 = 27 | goals12 = 0 | clubs12 = {{Fb team Juventus}} | years13 = 2012-2016 | caps13 = 36 | goals13 = 0 | clubs13 = {{Fb team Augsburg}} | years14 = 2016-2017 | caps14 = 0 | goals14 = 0 | clubs14 = {{Fb team Liverpool}} | nationalyears1 = 1999-2009 |nationalcaps1 = 33 |nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|AUT}} [[Фудбалска репрезентација на Австрија|Австрија]] }} '''Александер Манингер''' (роден на [[4 јуни]] [[1977]] година во [[Салцбург]] - починал на [[16 април]] [[2026]] во [[Нусдорф на Хаунсберг]]) — [[Австрија|австриски]] поранешен [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]]. ==Биографија== Пред да игра фудбал, Манингер бил столар. Откако се пензионирал од професионалниот фудбал, тој се фокусирал на работата во мебелот и недвижностите. Манингер бил оженет со Емили со која имал два сина Александер и Николас. Тој починал прерано во 2026 година, на 48-годишна возраст, во [[сообраќајна несреќа]] во [[Нусдорф на Хаунсберг]], во близина на Салцбург, откако неговиот автомобил бил удрен од [[воз]] додека преминувал преку необележан [[Железнички премин|рамен патно-железнички премин]].<ref>{{cite web|url=https://off.net.mk/offside/fudbal/vo-soobrakjajka-i-sudar-so-voz-zagina-poznatiot-golman-aleks-maninger|title=Во сообраќајка и судар со воз, загина познатиот голман Алекс Манингер|publisher=off.net.mk|date=17 април 2026|access-date=20 април 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/c4g84l14e5eo|work=[[BBC Sport]]|title=Alex Manninger: Ex-Arsenal goalkeeper dies after car hit by train|date=16 April 2026|access-date=16 April 2026|last=Jackson|first=Bobbie}}</ref> Тој го преживеал ударот, но починал од повредите набргу откако пристигнале болничарите.<ref>[https://www.salzburg24.at/news/salzburg/flachgau/schwerer-lokalbahn-unfall-in-nussdorf-auto-mehrere-meter-mitgeschleift-ex-oefb-goalie-manninger-tot-art-322928 Schwerer Lokalbahn-Unfall in Nußdorf: Auto mehrere Meter mitgeschleift – Ex-ÖFB-Goalie Manninger tot] {{in lang|de}}</ref> ==Технички карактеристики== Манингер бил познат по неговата способност за бранење удари, конзистентност, сигурно фаќање на топката и позиционирање како голман, но бил помалку ефективен при излегувањето од петерецот и фаќање на центаршутеви.<ref name=tuttojuve>{{cite web|url=http://www.tuttomercatoweb.com/juventus/?action=read&idnet=dHV0dG9qdXZlLmNvbS0zMDI4NzA|title=Gli eroi in bianconero: Alex MANNINGER|publisher=Tutto Juve|language=it|author=Stefano Bedeschi|date=4 June 2016|access-date=21 October 2016}}</ref> На почетокот на неговата кариера, тој се сметал за добар резервен голман, но повремено бил обвинуван од страна на стручњаците дека нема способност да се справи со притисокот, што му било потребно за да успее да ја преземе стартерската улога.<ref>{{cite web |url=http://www.espnfc.com.ng/england/news/2000/1130/20001130afcmanninger.html |title=Manninger: I'll prove I can cope |publisher=ESPN FC |last1=Ladyman |first1=Ian |date=30 November 2000 |access-date=1 June 2020 }}</ref> Покрај набројаното, тој се издвојувал и по својата професионалност.<ref name="Manninger making up for lost time">{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/0000240212.jsp |title=Manninger making up for lost time |publisher=Bundesliga |access-date=4 June 2020 }}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци и годините во Австрија=== Манингер израснал во младинските редови на [[Ред Бул Салцбург|Салцбург]], од каде во 1995 година се преселил на позајмица во [[ФК Форвертс Штајр|Форвертс Штајр]], каде што го направил своето деби во професионалниот фудбал. Следната година, тој првично се вратил во Салцбург, каде што бил трет голман во тимот воден од [[Ото Бариќ]], зад [[Ото Конрад]] и [[Херберт Илсанкер]], пред да го помине остатокот од сезоната во [[ФК ГАК|ГАК]] каде што одиграл 23 натпревари, а исто така, го направил и своето деби на европската сцена, дебитирајќи во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] на [[Сан Сиро]] против {{Fb team (N) Inter}}.<ref name="Inter">{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/11/21-10090/Manninger,+l%27Inter+nel+destino|title=Manninger, l'Inter nel destino|date=21 ноември 2008|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421064130/http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/11/21-10090/Manninger,+l%27Inter+nel+destino|archivedate=21 април 2014}}</ref> ===Арсенал и Фјорентина=== После добрата сезона во ГАК, на само дваесетгодишна возраст, тој добил шанса да се пресели во {{Fb team (N) Arsenal}} во летото 1997 година, каде што бил втор голман зад искусниот [[Дејвид Симан]]. За време на сезоната 1997–1998, Симан се повредил, а Манингер успешно го заменил, уживајќи во шест последователни натпревари без примен гол во првенството, што е изедначен клупски рекорд. Последниот од тие натпревар бил дербито против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] на [[Олд Трафорд]], кое Арсенал го добил со 1–0. Во март 1998 година, тој бил прогласен за Играч на месецот во Премиер лигата.<ref name=Arsekeepers>{{cite web|title=A complete history of goalkeeping at Arsene Wenger's Arsenal|url=http://www.sport.co.uk/features/Football/974/A_complete_history_of_goalkeeping_at_Arsene_Wengers_Arsenal.aspx|work=sport.co.uk|access-date=24 February 2012|archive-date=21 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100421113240/http://www.sport.co.uk/features/Football/974/A_complete_history_of_goalkeeping_at_Arsene_Wengers_Arsenal.aspx|url-status=dead}}</ref> Сепак, Манингер морал да му отстапи место на Симан откако ветеранот се вратил од повредата. И покрај тоа што одиграл само седум натпревари во [[Премиер лига на Англија 1997–1998|Премиер лигата]] (тогаш биле потребни десет за автоматски да се квалификува за победнички медал), на Манингер му било дадено посебно ослободување за добивање медал, бидејќи неговиот придонес во освојувањето на титулата на Арсенал се сметал за доволно значаен. Тој, исто така, имал и пет настапи на патот на ''„топџиите“'' до титулата во [[ФА куп 1997-1998|ФА купот]]. Неговиот момент на славата во ова натпреварување се случил во преигрувањето на четвртфиналниот натпревар против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]]; натпреварот бил одлучен дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]], каде Манингер го одбранил ударот на [[Ејал Берковиќ]] и го однел Арсенал во полуфиналето.<ref>{{cite news|title=West Ham 1 Arsenal 1 (aet, 3-4 on penalties)|url=http://www.sportinglife.com/football/news/article/165/7770613/west-ham-1-arsenal-1-aet-3-4-on-penalties|publisher=Sporting Life|access-date=12 November 2013|archive-date=12 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112165355/http://www.sportinglife.com/football/news/article/165/7770613/west-ham-1-arsenal-1-aet-3-4-on-penalties|url-status=dead}}</ref> Манингер продолжил да биде замена за Симан и во следните три сезони, играјќи 64 натпревари за Арсенал четирите поминати сезони во клубот. Во 2001 година, тој го напуштил Арсенал и се преселил на позајмица во Италија, во {{Fb team (N) Fiorentina}}.<ref name="Calciomercato">{{cite web|url=https://www.calciomercato.com/liste/il-calcio-piange-alex-manninger-il-siena-la-ricostruzione-della-juventus-e-il-ritorno-alla-falegnameria-dopo-l-addio-al-calcio/blt138f007e7a5ae0aa#csdab45f8fc2dfff7c|title=Il calcio piange Alex Manninger: il Siena, la ricostruzione della Juventus e il ritorno alla falegnameria dopo l'addio al calcio|language=it|date=16 април 2026|access-date=21 април 2026}}</ref> Сезоната ја започнал како втор голман зад [[Џузепе Таљалатела]], а своето деби во [[Серија А]] го направил на 14 октомври 2001, во поразот од {{Fb team (N) Lecce}} со 4-1. Од тој момент Манингер станал прв голман на Фјорентина и бранел во следните 24 првенствени натпревари, пред повторно Таљалатела да се врати меѓу стативите за последните неколку првенствени натпревари. ===Еспањол, Торино, Болоња и Сиена=== Во 2002 година Манингер се преселил во Шпанија, купен од {{Fb team (N) Espanyol}},<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/2043343.stm|title=Manninger joins Espanyol|work=BBC Sport|date=4 July 2002|access-date=16 June 2008}}</ref> но со дресот на Каталонците никогаш не излегол на терен,<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/2211811.stm|title=Espanyol release Manninger|work=BBC Sport|date=23 August 2002|access-date=16 June 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11670_2258217,00.html|title=Alex breaks silence on Espanyol fiasco|work=Sky Sports | first = Mark | last = Kendall | access-date = 20 January 2013}}</ref> па во текот на истата сезона се вратил во Серија А, овојпат во {{Fb team (N) Torino}}, каде што одиграл 3 натпревари. Во летото 2003 година, тој потпишал за {{Fb team (N) Bologna}}, но ниту во [[Емилија-Ромања]] немал среќа да биде стартер, преседувајќи ја целата сезона на клупата како резерва за ветеранот [[Џанлука Паљука]]. Следната година, тој бил купен од {{Fb team (N) Brescia}}; сепак, тој бил одбиен од тренерот на тимот, [[Џани Де Бјази]], веднаш по неговото пристигнување,<ref name=":0">{{Cite web|author=Lorenzo Cascini|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/05-04-2026/alex-manninger-intervista-dall-arsenal-di-wenger-alla-juve-con-del-piero-buffon-e-conte.shtml|title=Manninger, l'ultima intervista: "Un onore fare il secondo di Buffon. Conte mi apprezzava. Il calcio oggi è solo business"|date=5 април 2026}}</ref> па од таму се преселил во {{Fb team (N) Siena}}, каде за разлика од претходните искуства, успеал пронајде простор за игра. Интересно е тоа што, токму во натпреварот против Бреша (загубен со 2-3), Манингер се истакнал забележувајќи асистенција за голот на [[Енрико Кјеза]] и тоа проигрувајќи го напаѓачот од својата половина. ===Салцбург и враќање во Сиена=== Во сезоната 2005-2006, тој се вратил во својата татковина, во Салцбург, но новите тренери [[Џовани Трапатони]] и [[Лотар Матеус]] го засениле него, како и некој други играчи во тимот. Во летото 2006 година, тој повторно дошол на позајмица во Сиена, каде што играл две сезони како прв избор на голман, и имал неколку впечатливи моменти, како што била одбраната на пеналот на [[Марко Матераци]] на 11 мај 2008 година, што спречила Интер предвреме да го освои [[Скудето|скудетото]].<ref name="Inter" /><ref name=":0" /> ===Јувентус=== [[File:Juventus - 2010 - Giorgio Chiellini, Alex Manninger and Alex Del Piero.jpg|thumb|left|Од лево, во близок кадар: играчите на Јувентус, [[Џорџо Кјелини|Кјелини]], Манингер и [[Алесандро Дел Пјеро|Дел Пјеро]] ги поздравуват противниците од [[ФК Лех Познањ|Лех Познањ]] пред почетокот на натпреварот од [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]] одигран на 1 декември 2010]] На 16 јули 2008, тој се преселил од Салцбург во {{Fb team (N) Udinese}},<ref>{{cite web|url=http://www.realsports.it/Calcio/NotiziaInterna.php?recid=14546&table=RS_MARKETNEWS|title=Ufficiale: Manninger all'Udinese|date=16 јули 2008|dead-link=yes}}</ref> за сума од приближно 500.000 [[евра]]; сепак, тој немал шанса да дебитира во дресот на фриулијанците бидејќи во истиот преоден рок, за 680.000 евра,<ref>{{cite publisher|url=http://www.juventus.com/site/filesite/finance/bilanci_relazioni/Resoconto_al_30_giugno_2008_borsa.pdf|title=Resoconto Juventus Football Club S.p.A. al 30 giugno 2008|publisher=Juventus Football Club|page=15|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421050516/http://www.juventus.com/site/filesite/finance/bilanci_relazioni/Resoconto_al_30_giugno_2008_borsa.pdf|archive-date=21 април 2014}}</ref> пристигнува во {{Fb team (N) Juventus}},<ref>{{cite web|authore=Graziano Maggiore|url=http://www.tuttomercatoweb.com/index.php?action=read&id=116699|title=Manninger alla Juventus|date=5 август 2008}}</ref> каде што играл четири сезони. Тој го имал своето деби за клубот од [[Торино]] на 21 септември, влегувајќи во игра на почетокот од второто полувреме од првенствениот натпревар против {{Fb team (N) Cagliari}}, заменувајќи го повредениот [[Џанлујџи Буфон]]; поради отсуството на стартниот голман, Манингер одиграл добар дел од првата половина од сезоната [[Серија А 2008-2009|2008-2009]], забележувајќи вкупно 23 настапи помеѓу Серија А, [[Фудбалски куп на Италија|Купот Италија]] и [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]]. Дури и во [[Серија А 2009-2010|следната сезона]], тој често го заменувал Буфон и бил повикан во акција во 14 наврати помеѓу првенството и куповите. Во сезоната [[Серија А 2010-2011|2010-2011]], со оглед на доаѓањето на [[Марко Сторари]] како прва резерва на Буфон,<ref name=":0" /> австриецот бранел само во натпревари од [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]], каде што имал 6 настапи. Во [[Серија А 2011-2012|последната сезона]] во Торино, кога ''„бјанконерите“'' останале без учество во европските натпреварувања, Манингер бил префрлен во улогата на трет голман и немал никакви настапи, и покрај тоа што бил ценет од тренерот [[Антонио Конте]] за неговиот професионализам.<ref name=":0" /><ref name="Manninger making up for lost time"/> На 6 мај 2012 година, тој го освоил своето прво скудето во кариерата со Јувентус,<ref name=":0" /> по што го напуштил клубот по истокот на неговиот договор на 30 јуни 2012.<ref name="Manninger making up for lost time"/> ===Аугсбург и Ливерпул=== По четири месеци без клуб, Манингер потпишал за клубот од [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата]], [[ФК Аугсбург|Аугсбург]], за да го замени повредениот прв голман на клубот [[Симон Јенч]].<ref name="Manninger making up for lost time"/> Своето деби за баварскиот клуб го направил во [[Фудбалски куп на Германија|Купот на Германија]], во домашниот натпревар против [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]] одигран на 18 декември 2012 година. За Аугсбург играл до 2016 година, забележувајќи 38 настапи во сите натпреварувања.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/soccer-transfers/story/2911449/liverpool-considering-signing-ex-arsenal-goalkeeper-alex-manninger-source |title=Liverpool consider signing Manninger, Danny Ward joins Huddersfield on loan |publisher=ESPN FC |last1=Price |first1=Glenn |date=11 July 2016 |access-date=4 June 2020 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/weinzierl-exit-heralds-new-era-for-augsburg/a-19474291 |title=Weinzierl exit heralds new era for Augsburg |publisher=DW |last1=Chaffer |first1=Alex |date=17 August 2016 |access-date=4 June 2020 }}</ref> Во текот на јули 2016 година, Манингер тренирал со [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за да ја одржи својата физичка подготвеност, по што на 22 јули 2016 година, тој потпишал краткорочен договор со клубот од Мерсисајд и имал два настапи во предсезонските [[Пријателски натпревар|пријателски натпревари]].<ref>{{cite web|title=Liverpool complete deal for Alex Manninger|url=http://www.liverpoolfc.com/news/first-team/228619-liverpool-complete-deal-for-alex-manninger|website=liverpoolfc.com|publisher=Liverpool F.C.|access-date=22 July 2016|date=22 July 2016}}</ref> По една сезона без настапи во официјални натпреварувања, на крајот од истата, на 25 мај тој го објавил своето пензионирање од фудбалот на возраст од 37 години.<ref>{{cite web|title=Manninger set to retire: 'Keeper on career, LFC experience and future|url=http://www.liverpoolfc.com/news/first-team/263769-manninger-set-to-retire-keeper-on-career-lfc-experience-and-future|website=liverpoolfc.com|publisher=Liverpool F.C.|access-date=25 May 2017|date=25 May 2017}}</ref> ==Титули== ====Арсенал==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 1997-1998|1997-1998]] *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА куп]]''' : 1 : 1997-1998 *'''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Черити Шилд]]''' : 2 : 2018, 2019 =====Јувентус===== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 2011-2012 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Австрија |image3= Flag of Austria.svg }} *[https://uk.soccerway.com/player/manninger-alex/EX7H9QdN/ Алекс Манингер на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/alexander-manninger/profil/spieler/5278 Алекс Манингер на transfermakt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/11901/alexander-manninger Алекс Манингер на espn] *[https://www.whoscored.com/players/2856/show/alexander-manninger Алекс Манингер на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Манингер, Алекс}} [[Категорија:Родени во 1977 година]] [[Категорија:Починати во 2026 година]] [[Категорија:Австриски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Салцбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Еспањол]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Торино]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болоња]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиена]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аугсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] dn0evrupb33tlh0tig2mtb09elmi2wl 5543116 5543114 2026-04-21T22:13:07Z Carshalton 30527 /* Јувентус */ 5543116 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Алекс Манингер | image = [[Податотека:Juventus - 2010 - Alexander Manninger (cropped).jpg|200px]] | fullname = Александер Манингер<ref>{{cite web |title=Squads for 2016/17 Premier League confirmed |url=https://www.premierleague.com/news/84136 |publisher=Premier League |date=1 September 2016 |access-date=11 September 2016}}</ref> | height = {{height|m=1.89}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1977|6|4}} | cityofbirth = [[Салцбург]] | countryofbirth = [[Австрија]] | nationality = {{flagsport|AUT}} [[Австрија]] | death_date = {{Death date and age 2|2026|4|16|1977|6|4|df=y}} | death_place = [[Нусдорф на Хаунсберг]], [[Австрија]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | retired = 2017 <small>(40 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Salzburg}} | years1 = 1995-1996 | caps1 = 1 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Salzburg}} | years2 = 1995 | caps2 = 5 | goals2 = 0 | clubs2 = →{{Fb team Vorwarts Steyr}} | years3 = 1996-1997 | caps3 = 23 | goals3 = 0 | clubs3 = {{Fb team GAK}} | years4 = 1997-2002 | caps4 = 39 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Arsenal}} | years5 = 2001-2002 | caps5 = 24 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Fiorentina}} | years6 = 2002-2003 | caps6 = 0 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Espanyol}} | years7 = 2003 | caps7 = 3 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Torino}} | years8 = 2003-2005 | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = {{Fb team Bologna}} | years9 = 2004-2005 | caps9 = 19 | goals9 = 0 | clubs9 = →{{Fb team Siena}} | years10 = 2005-2008 | caps10 = 16 | goals10 = 0 | clubs10 = {{Fb team Salzburg}} | years11 = 2006-2008 | caps11 = 64 | goals11 = 0 | clubs11 = →{{Fb team Siena}} | years12 = 2008-2012 | caps12 = 27 | goals12 = 0 | clubs12 = {{Fb team Juventus}} | years13 = 2012-2016 | caps13 = 36 | goals13 = 0 | clubs13 = {{Fb team Augsburg}} | years14 = 2016-2017 | caps14 = 0 | goals14 = 0 | clubs14 = {{Fb team Liverpool}} | nationalyears1 = 1999-2009 |nationalcaps1 = 33 |nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|AUT}} [[Фудбалска репрезентација на Австрија|Австрија]] }} '''Александер Манингер''' (роден на [[4 јуни]] [[1977]] година во [[Салцбург]] - починал на [[16 април]] [[2026]] во [[Нусдорф на Хаунсберг]]) — [[Австрија|австриски]] поранешен [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]]. ==Биографија== Пред да игра фудбал, Манингер бил столар. Откако се пензионирал од професионалниот фудбал, тој се фокусирал на работата во мебелот и недвижностите. Манингер бил оженет со Емили со која имал два сина Александер и Николас. Тој починал прерано во 2026 година, на 48-годишна возраст, во [[сообраќајна несреќа]] во [[Нусдорф на Хаунсберг]], во близина на Салцбург, откако неговиот автомобил бил удрен од [[воз]] додека преминувал преку необележан [[Железнички премин|рамен патно-железнички премин]].<ref>{{cite web|url=https://off.net.mk/offside/fudbal/vo-soobrakjajka-i-sudar-so-voz-zagina-poznatiot-golman-aleks-maninger|title=Во сообраќајка и судар со воз, загина познатиот голман Алекс Манингер|publisher=off.net.mk|date=17 април 2026|access-date=20 април 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/c4g84l14e5eo|work=[[BBC Sport]]|title=Alex Manninger: Ex-Arsenal goalkeeper dies after car hit by train|date=16 April 2026|access-date=16 April 2026|last=Jackson|first=Bobbie}}</ref> Тој го преживеал ударот, но починал од повредите набргу откако пристигнале болничарите.<ref>[https://www.salzburg24.at/news/salzburg/flachgau/schwerer-lokalbahn-unfall-in-nussdorf-auto-mehrere-meter-mitgeschleift-ex-oefb-goalie-manninger-tot-art-322928 Schwerer Lokalbahn-Unfall in Nußdorf: Auto mehrere Meter mitgeschleift – Ex-ÖFB-Goalie Manninger tot] {{in lang|de}}</ref> ==Технички карактеристики== Манингер бил познат по неговата способност за бранење удари, конзистентност, сигурно фаќање на топката и позиционирање како голман, но бил помалку ефективен при излегувањето од петерецот и фаќање на центаршутеви.<ref name=tuttojuve>{{cite web|url=http://www.tuttomercatoweb.com/juventus/?action=read&idnet=dHV0dG9qdXZlLmNvbS0zMDI4NzA|title=Gli eroi in bianconero: Alex MANNINGER|publisher=Tutto Juve|language=it|author=Stefano Bedeschi|date=4 June 2016|access-date=21 October 2016}}</ref> На почетокот на неговата кариера, тој се сметал за добар резервен голман, но повремено бил обвинуван од страна на стручњаците дека нема способност да се справи со притисокот, што му било потребно за да успее да ја преземе стартерската улога.<ref>{{cite web |url=http://www.espnfc.com.ng/england/news/2000/1130/20001130afcmanninger.html |title=Manninger: I'll prove I can cope |publisher=ESPN FC |last1=Ladyman |first1=Ian |date=30 November 2000 |access-date=1 June 2020 }}</ref> Покрај набројаното, тој се издвојувал и по својата професионалност.<ref name="Manninger making up for lost time">{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/0000240212.jsp |title=Manninger making up for lost time |publisher=Bundesliga |access-date=4 June 2020 }}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци и годините во Австрија=== Манингер израснал во младинските редови на [[Ред Бул Салцбург|Салцбург]], од каде во 1995 година се преселил на позајмица во [[ФК Форвертс Штајр|Форвертс Штајр]], каде што го направил своето деби во професионалниот фудбал. Следната година, тој првично се вратил во Салцбург, каде што бил трет голман во тимот воден од [[Ото Бариќ]], зад [[Ото Конрад]] и [[Херберт Илсанкер]], пред да го помине остатокот од сезоната во [[ФК ГАК|ГАК]] каде што одиграл 23 натпревари, а исто така, го направил и своето деби на европската сцена, дебитирајќи во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] на [[Сан Сиро]] против {{Fb team (N) Inter}}.<ref name="Inter">{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/11/21-10090/Manninger,+l%27Inter+nel+destino|title=Manninger, l'Inter nel destino|date=21 ноември 2008|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421064130/http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/11/21-10090/Manninger,+l%27Inter+nel+destino|archivedate=21 април 2014}}</ref> ===Арсенал и Фјорентина=== После добрата сезона во ГАК, на само дваесетгодишна возраст, тој добил шанса да се пресели во {{Fb team (N) Arsenal}} во летото 1997 година, каде што бил втор голман зад искусниот [[Дејвид Симан]]. За време на сезоната 1997–1998, Симан се повредил, а Манингер успешно го заменил, уживајќи во шест последователни натпревари без примен гол во првенството, што е изедначен клупски рекорд. Последниот од тие натпревар бил дербито против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] на [[Олд Трафорд]], кое Арсенал го добил со 1–0. Во март 1998 година, тој бил прогласен за Играч на месецот во Премиер лигата.<ref name=Arsekeepers>{{cite web|title=A complete history of goalkeeping at Arsene Wenger's Arsenal|url=http://www.sport.co.uk/features/Football/974/A_complete_history_of_goalkeeping_at_Arsene_Wengers_Arsenal.aspx|work=sport.co.uk|access-date=24 February 2012|archive-date=21 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100421113240/http://www.sport.co.uk/features/Football/974/A_complete_history_of_goalkeeping_at_Arsene_Wengers_Arsenal.aspx|url-status=dead}}</ref> Сепак, Манингер морал да му отстапи место на Симан откако ветеранот се вратил од повредата. И покрај тоа што одиграл само седум натпревари во [[Премиер лига на Англија 1997–1998|Премиер лигата]] (тогаш биле потребни десет за автоматски да се квалификува за победнички медал), на Манингер му било дадено посебно ослободување за добивање медал, бидејќи неговиот придонес во освојувањето на титулата на Арсенал се сметал за доволно значаен. Тој, исто така, имал и пет настапи на патот на ''„топџиите“'' до титулата во [[ФА куп 1997-1998|ФА купот]]. Неговиот момент на славата во ова натпреварување се случил во преигрувањето на четвртфиналниот натпревар против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]]; натпреварот бил одлучен дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]], каде Манингер го одбранил ударот на [[Ејал Берковиќ]] и го однел Арсенал во полуфиналето.<ref>{{cite news|title=West Ham 1 Arsenal 1 (aet, 3-4 on penalties)|url=http://www.sportinglife.com/football/news/article/165/7770613/west-ham-1-arsenal-1-aet-3-4-on-penalties|publisher=Sporting Life|access-date=12 November 2013|archive-date=12 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112165355/http://www.sportinglife.com/football/news/article/165/7770613/west-ham-1-arsenal-1-aet-3-4-on-penalties|url-status=dead}}</ref> Манингер продолжил да биде замена за Симан и во следните три сезони, играјќи 64 натпревари за Арсенал четирите поминати сезони во клубот. Во 2001 година, тој го напуштил Арсенал и се преселил на позајмица во Италија, во {{Fb team (N) Fiorentina}}.<ref name="Calciomercato">{{cite web|url=https://www.calciomercato.com/liste/il-calcio-piange-alex-manninger-il-siena-la-ricostruzione-della-juventus-e-il-ritorno-alla-falegnameria-dopo-l-addio-al-calcio/blt138f007e7a5ae0aa#csdab45f8fc2dfff7c|title=Il calcio piange Alex Manninger: il Siena, la ricostruzione della Juventus e il ritorno alla falegnameria dopo l'addio al calcio|language=it|date=16 април 2026|access-date=21 април 2026}}</ref> Сезоната ја започнал како втор голман зад [[Џузепе Таљалатела]], а своето деби во [[Серија А]] го направил на 14 октомври 2001, во поразот од {{Fb team (N) Lecce}} со 4-1. Од тој момент Манингер станал прв голман на Фјорентина и бранел во следните 24 првенствени натпревари, пред повторно Таљалатела да се врати меѓу стативите за последните неколку првенствени натпревари. ===Еспањол, Торино, Болоња и Сиена=== Во 2002 година Манингер се преселил во Шпанија, купен од {{Fb team (N) Espanyol}},<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/2043343.stm|title=Manninger joins Espanyol|work=BBC Sport|date=4 July 2002|access-date=16 June 2008}}</ref> но со дресот на Каталонците никогаш не излегол на терен,<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/2211811.stm|title=Espanyol release Manninger|work=BBC Sport|date=23 August 2002|access-date=16 June 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11670_2258217,00.html|title=Alex breaks silence on Espanyol fiasco|work=Sky Sports | first = Mark | last = Kendall | access-date = 20 January 2013}}</ref> па во текот на истата сезона се вратил во Серија А, овојпат во {{Fb team (N) Torino}}, каде што одиграл 3 натпревари. Во летото 2003 година, тој потпишал за {{Fb team (N) Bologna}}, но ниту во [[Емилија-Ромања]] немал среќа да биде стартер, преседувајќи ја целата сезона на клупата како резерва за ветеранот [[Џанлука Паљука]]. Следната година, тој бил купен од {{Fb team (N) Brescia}}; сепак, тој бил одбиен од тренерот на тимот, [[Џани Де Бјази]], веднаш по неговото пристигнување,<ref name=":0">{{Cite web|author=Lorenzo Cascini|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/05-04-2026/alex-manninger-intervista-dall-arsenal-di-wenger-alla-juve-con-del-piero-buffon-e-conte.shtml|title=Manninger, l'ultima intervista: "Un onore fare il secondo di Buffon. Conte mi apprezzava. Il calcio oggi è solo business"|date=5 април 2026}}</ref> па од таму се преселил во {{Fb team (N) Siena}}, каде за разлика од претходните искуства, успеал пронајде простор за игра. Интересно е тоа што, токму во натпреварот против Бреша (загубен со 2-3), Манингер се истакнал забележувајќи асистенција за голот на [[Енрико Кјеза]] и тоа проигрувајќи го напаѓачот од својата половина. ===Салцбург и враќање во Сиена=== Во сезоната 2005-2006, тој се вратил во својата татковина, во Салцбург, но новите тренери [[Џовани Трапатони]] и [[Лотар Матеус]] го засениле него, како и некој други играчи во тимот. Во летото 2006 година, тој повторно дошол на позајмица во Сиена, каде што играл две сезони како прв избор на голман, и имал неколку впечатливи моменти, како што била одбраната на пеналот на [[Марко Матераци]] на 11 мај 2008 година, што спречила Интер предвреме да го освои [[Скудето|скудетото]].<ref name="Inter" /><ref name=":0" /> ===Јувентус=== [[File:Juventus - 2010 - Giorgio Chiellini, Alex Manninger and Alex Del Piero.jpg|thumb|left|Од лево, во близок кадар: играчите на Јувентус, [[Џорџо Кјелини|Кјелини]], Манингер и [[Алесандро Дел Пјеро|Дел Пјеро]] ги поздравуват противниците од [[ФК Лех Познањ|Лех Познањ]] пред почетокот на натпреварот од [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]] одигран на 1 декември 2010]] На 16 јули 2008, тој се преселил од Салцбург во {{Fb team (N) Udinese}},<ref>{{cite web|url=http://www.realsports.it/Calcio/NotiziaInterna.php?recid=14546&table=RS_MARKETNEWS|title=Ufficiale: Manninger all'Udinese|date=16 јули 2008|dead-link=yes}}</ref> за сума од приближно 500.000 [[евра]]; сепак, тој немал шанса да дебитира во дресот на фриулијанците бидејќи во истиот преоден рок, за 680.000 евра,<ref>{{cite web|url=http://www.juventus.com/site/filesite/finance/bilanci_relazioni/Resoconto_al_30_giugno_2008_borsa.pdf|title=Resoconto Juventus Football Club S.p.A. al 30 giugno 2008|publisher=Juventus Football Club|page=15|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421050516/http://www.juventus.com/site/filesite/finance/bilanci_relazioni/Resoconto_al_30_giugno_2008_borsa.pdf|archive-date=21 април 2014}}</ref> пристигнува во {{Fb team (N) Juventus}},<ref>{{cite web|authore=Graziano Maggiore|url=http://www.tuttomercatoweb.com/index.php?action=read&id=116699|title=Manninger alla Juventus|date=5 август 2008}}</ref> каде што играл четири сезони. Тој го имал своето деби за клубот од [[Торино]] на 21 септември, влегувајќи во игра на почетокот од второто полувреме од првенствениот натпревар против {{Fb team (N) Cagliari}}, заменувајќи го повредениот [[Џанлујџи Буфон]]; поради отсуството на стартниот голман, Манингер одиграл добар дел од првата половина од сезоната [[Серија А 2008-2009|2008-2009]], забележувајќи вкупно 23 настапи помеѓу Серија А, [[Фудбалски куп на Италија|Купот Италија]] и [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]]. Дури и во [[Серија А 2009-2010|следната сезона]], тој често го заменувал Буфон и бил повикан во акција во 14 наврати помеѓу првенството и куповите. Во сезоната [[Серија А 2010-2011|2010-2011]], со оглед на доаѓањето на [[Марко Сторари]] како прва резерва на Буфон,<ref name=":0" /> австриецот бранел само во натпревари од [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]], каде што имал 6 настапи. Во [[Серија А 2011-2012|последната сезона]] во Торино, кога ''„бјанконерите“'' останале без учество во европските натпреварувања, Манингер бил префрлен во улогата на трет голман и немал никакви настапи, и покрај тоа што бил ценет од тренерот [[Антонио Конте]] за неговиот професионализам.<ref name=":0" /><ref name="Manninger making up for lost time"/> На 6 мај 2012 година, тој го освоил своето прво скудето во кариерата со Јувентус,<ref name=":0" /> по што го напуштил клубот по истокот на неговиот договор на 30 јуни 2012.<ref name="Manninger making up for lost time"/> ===Аугсбург и Ливерпул=== По четири месеци без клуб, Манингер потпишал за клубот од [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата]], [[ФК Аугсбург|Аугсбург]], за да го замени повредениот прв голман на клубот [[Симон Јенч]].<ref name="Manninger making up for lost time"/> Своето деби за баварскиот клуб го направил во [[Фудбалски куп на Германија|Купот на Германија]], во домашниот натпревар против [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]] одигран на 18 декември 2012 година. За Аугсбург играл до 2016 година, забележувајќи 38 настапи во сите натпреварувања.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/soccer-transfers/story/2911449/liverpool-considering-signing-ex-arsenal-goalkeeper-alex-manninger-source |title=Liverpool consider signing Manninger, Danny Ward joins Huddersfield on loan |publisher=ESPN FC |last1=Price |first1=Glenn |date=11 July 2016 |access-date=4 June 2020 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/weinzierl-exit-heralds-new-era-for-augsburg/a-19474291 |title=Weinzierl exit heralds new era for Augsburg |publisher=DW |last1=Chaffer |first1=Alex |date=17 August 2016 |access-date=4 June 2020 }}</ref> Во текот на јули 2016 година, Манингер тренирал со [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за да ја одржи својата физичка подготвеност, по што на 22 јули 2016 година, тој потпишал краткорочен договор со клубот од Мерсисајд и имал два настапи во предсезонските [[Пријателски натпревар|пријателски натпревари]].<ref>{{cite web|title=Liverpool complete deal for Alex Manninger|url=http://www.liverpoolfc.com/news/first-team/228619-liverpool-complete-deal-for-alex-manninger|website=liverpoolfc.com|publisher=Liverpool F.C.|access-date=22 July 2016|date=22 July 2016}}</ref> По една сезона без настапи во официјални натпреварувања, на крајот од истата, на 25 мај тој го објавил своето пензионирање од фудбалот на возраст од 37 години.<ref>{{cite web|title=Manninger set to retire: 'Keeper on career, LFC experience and future|url=http://www.liverpoolfc.com/news/first-team/263769-manninger-set-to-retire-keeper-on-career-lfc-experience-and-future|website=liverpoolfc.com|publisher=Liverpool F.C.|access-date=25 May 2017|date=25 May 2017}}</ref> ==Титули== ====Арсенал==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 1997-1998|1997-1998]] *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА куп]]''' : 1 : 1997-1998 *'''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Черити Шилд]]''' : 2 : 2018, 2019 =====Јувентус===== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 2011-2012 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Австрија |image3= Flag of Austria.svg }} *[https://uk.soccerway.com/player/manninger-alex/EX7H9QdN/ Алекс Манингер на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/alexander-manninger/profil/spieler/5278 Алекс Манингер на transfermakt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/11901/alexander-manninger Алекс Манингер на espn] *[https://www.whoscored.com/players/2856/show/alexander-manninger Алекс Манингер на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Манингер, Алекс}} [[Категорија:Родени во 1977 година]] [[Категорија:Починати во 2026 година]] [[Категорија:Австриски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Салцбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Еспањол]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Торино]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болоња]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиена]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аугсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] qkksghhi944t3q25toy4lq3w115ibnw 5543120 5543116 2026-04-21T22:15:04Z Carshalton 30527 5543120 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Алекс Манингер | image = [[Податотека:Juventus - 2010 - Alexander Manninger.jpg|200px]] | fullname = Александер Манингер<ref>{{cite web |title=Squads for 2016/17 Premier League confirmed |url=https://www.premierleague.com/news/84136 |publisher=Premier League |date=1 September 2016 |access-date=11 September 2016}}</ref> | height = {{height|m=1.89}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1977|6|4}} | cityofbirth = [[Салцбург]] | countryofbirth = [[Австрија]] | nationality = {{flagsport|AUT}} [[Австрија]] | death_date = {{Death date and age 2|2026|4|16|1977|6|4|df=y}} | death_place = [[Нусдорф на Хаунсберг]], [[Австрија]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | retired = 2017 <small>(40 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Salzburg}} | years1 = 1995-1996 | caps1 = 1 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Salzburg}} | years2 = 1995 | caps2 = 5 | goals2 = 0 | clubs2 = →{{Fb team Vorwarts Steyr}} | years3 = 1996-1997 | caps3 = 23 | goals3 = 0 | clubs3 = {{Fb team GAK}} | years4 = 1997-2002 | caps4 = 39 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Arsenal}} | years5 = 2001-2002 | caps5 = 24 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Fiorentina}} | years6 = 2002-2003 | caps6 = 0 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Espanyol}} | years7 = 2003 | caps7 = 3 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Torino}} | years8 = 2003-2005 | caps8 = 0 | goals8 = 0 | clubs8 = {{Fb team Bologna}} | years9 = 2004-2005 | caps9 = 19 | goals9 = 0 | clubs9 = →{{Fb team Siena}} | years10 = 2005-2008 | caps10 = 16 | goals10 = 0 | clubs10 = {{Fb team Salzburg}} | years11 = 2006-2008 | caps11 = 64 | goals11 = 0 | clubs11 = →{{Fb team Siena}} | years12 = 2008-2012 | caps12 = 27 | goals12 = 0 | clubs12 = {{Fb team Juventus}} | years13 = 2012-2016 | caps13 = 36 | goals13 = 0 | clubs13 = {{Fb team Augsburg}} | years14 = 2016-2017 | caps14 = 0 | goals14 = 0 | clubs14 = {{Fb team Liverpool}} | nationalyears1 = 1999-2009 |nationalcaps1 = 33 |nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|AUT}} [[Фудбалска репрезентација на Австрија|Австрија]] }} '''Александер Манингер''' (роден на [[4 јуни]] [[1977]] година во [[Салцбург]] - починал на [[16 април]] [[2026]] во [[Нусдорф на Хаунсберг]]) — [[Австрија|австриски]] поранешен [[фудбал]]ер, [[Голман (фудбал)|голман]]. ==Биографија== Пред да игра фудбал, Манингер бил столар. Откако се пензионирал од професионалниот фудбал, тој се фокусирал на работата во мебелот и недвижностите. Манингер бил оженет со Емили со која имал два сина Александер и Николас. Тој починал прерано во 2026 година, на 48-годишна возраст, во [[сообраќајна несреќа]] во [[Нусдорф на Хаунсберг]], во близина на Салцбург, откако неговиот автомобил бил удрен од [[воз]] додека преминувал преку необележан [[Железнички премин|рамен патно-железнички премин]].<ref>{{cite web|url=https://off.net.mk/offside/fudbal/vo-soobrakjajka-i-sudar-so-voz-zagina-poznatiot-golman-aleks-maninger|title=Во сообраќајка и судар со воз, загина познатиот голман Алекс Манингер|publisher=off.net.mk|date=17 април 2026|access-date=20 април 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/c4g84l14e5eo|work=[[BBC Sport]]|title=Alex Manninger: Ex-Arsenal goalkeeper dies after car hit by train|date=16 April 2026|access-date=16 April 2026|last=Jackson|first=Bobbie}}</ref> Тој го преживеал ударот, но починал од повредите набргу откако пристигнале болничарите.<ref>[https://www.salzburg24.at/news/salzburg/flachgau/schwerer-lokalbahn-unfall-in-nussdorf-auto-mehrere-meter-mitgeschleift-ex-oefb-goalie-manninger-tot-art-322928 Schwerer Lokalbahn-Unfall in Nußdorf: Auto mehrere Meter mitgeschleift – Ex-ÖFB-Goalie Manninger tot] {{in lang|de}}</ref> ==Технички карактеристики== Манингер бил познат по неговата способност за бранење удари, конзистентност, сигурно фаќање на топката и позиционирање како голман, но бил помалку ефективен при излегувањето од петерецот и фаќање на центаршутеви.<ref name=tuttojuve>{{cite web|url=http://www.tuttomercatoweb.com/juventus/?action=read&idnet=dHV0dG9qdXZlLmNvbS0zMDI4NzA|title=Gli eroi in bianconero: Alex MANNINGER|publisher=Tutto Juve|language=it|author=Stefano Bedeschi|date=4 June 2016|access-date=21 October 2016}}</ref> На почетокот на неговата кариера, тој се сметал за добар резервен голман, но повремено бил обвинуван од страна на стручњаците дека нема способност да се справи со притисокот, што му било потребно за да успее да ја преземе стартерската улога.<ref>{{cite web |url=http://www.espnfc.com.ng/england/news/2000/1130/20001130afcmanninger.html |title=Manninger: I'll prove I can cope |publisher=ESPN FC |last1=Ladyman |first1=Ian |date=30 November 2000 |access-date=1 June 2020 }}</ref> Покрај набројаното, тој се издвојувал и по својата професионалност.<ref name="Manninger making up for lost time">{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/0000240212.jsp |title=Manninger making up for lost time |publisher=Bundesliga |access-date=4 June 2020 }}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци и годините во Австрија=== Манингер израснал во младинските редови на [[Ред Бул Салцбург|Салцбург]], од каде во 1995 година се преселил на позајмица во [[ФК Форвертс Штајр|Форвертс Штајр]], каде што го направил своето деби во професионалниот фудбал. Следната година, тој првично се вратил во Салцбург, каде што бил трет голман во тимот воден од [[Ото Бариќ]], зад [[Ото Конрад]] и [[Херберт Илсанкер]], пред да го помине остатокот од сезоната во [[ФК ГАК|ГАК]] каде што одиграл 23 натпревари, а исто така, го направил и своето деби на европската сцена, дебитирајќи во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] на [[Сан Сиро]] против {{Fb team (N) Inter}}.<ref name="Inter">{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/11/21-10090/Manninger,+l%27Inter+nel+destino|title=Manninger, l'Inter nel destino|date=21 ноември 2008|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421064130/http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/11/21-10090/Manninger,+l%27Inter+nel+destino|archivedate=21 април 2014}}</ref> ===Арсенал и Фјорентина=== После добрата сезона во ГАК, на само дваесетгодишна возраст, тој добил шанса да се пресели во {{Fb team (N) Arsenal}} во летото 1997 година, каде што бил втор голман зад искусниот [[Дејвид Симан]]. За време на сезоната 1997–1998, Симан се повредил, а Манингер успешно го заменил, уживајќи во шест последователни натпревари без примен гол во првенството, што е изедначен клупски рекорд. Последниот од тие натпревар бил дербито против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] на [[Олд Трафорд]], кое Арсенал го добил со 1–0. Во март 1998 година, тој бил прогласен за Играч на месецот во Премиер лигата.<ref name=Arsekeepers>{{cite web|title=A complete history of goalkeeping at Arsene Wenger's Arsenal|url=http://www.sport.co.uk/features/Football/974/A_complete_history_of_goalkeeping_at_Arsene_Wengers_Arsenal.aspx|work=sport.co.uk|access-date=24 February 2012|archive-date=21 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100421113240/http://www.sport.co.uk/features/Football/974/A_complete_history_of_goalkeeping_at_Arsene_Wengers_Arsenal.aspx|url-status=dead}}</ref> Сепак, Манингер морал да му отстапи место на Симан откако ветеранот се вратил од повредата. И покрај тоа што одиграл само седум натпревари во [[Премиер лига на Англија 1997–1998|Премиер лигата]] (тогаш биле потребни десет за автоматски да се квалификува за победнички медал), на Манингер му било дадено посебно ослободување за добивање медал, бидејќи неговиот придонес во освојувањето на титулата на Арсенал се сметал за доволно значаен. Тој, исто така, имал и пет настапи на патот на ''„топџиите“'' до титулата во [[ФА куп 1997-1998|ФА купот]]. Неговиот момент на славата во ова натпреварување се случил во преигрувањето на четвртфиналниот натпревар против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]]; натпреварот бил одлучен дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]], каде Манингер го одбранил ударот на [[Ејал Берковиќ]] и го однел Арсенал во полуфиналето.<ref>{{cite news|title=West Ham 1 Arsenal 1 (aet, 3-4 on penalties)|url=http://www.sportinglife.com/football/news/article/165/7770613/west-ham-1-arsenal-1-aet-3-4-on-penalties|publisher=Sporting Life|access-date=12 November 2013|archive-date=12 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112165355/http://www.sportinglife.com/football/news/article/165/7770613/west-ham-1-arsenal-1-aet-3-4-on-penalties|url-status=dead}}</ref> Манингер продолжил да биде замена за Симан и во следните три сезони, играјќи 64 натпревари за Арсенал четирите поминати сезони во клубот. Во 2001 година, тој го напуштил Арсенал и се преселил на позајмица во Италија, во {{Fb team (N) Fiorentina}}.<ref name="Calciomercato">{{cite web|url=https://www.calciomercato.com/liste/il-calcio-piange-alex-manninger-il-siena-la-ricostruzione-della-juventus-e-il-ritorno-alla-falegnameria-dopo-l-addio-al-calcio/blt138f007e7a5ae0aa#csdab45f8fc2dfff7c|title=Il calcio piange Alex Manninger: il Siena, la ricostruzione della Juventus e il ritorno alla falegnameria dopo l'addio al calcio|language=it|date=16 април 2026|access-date=21 април 2026}}</ref> Сезоната ја започнал како втор голман зад [[Џузепе Таљалатела]], а своето деби во [[Серија А]] го направил на 14 октомври 2001, во поразот од {{Fb team (N) Lecce}} со 4-1. Од тој момент Манингер станал прв голман на Фјорентина и бранел во следните 24 првенствени натпревари, пред повторно Таљалатела да се врати меѓу стативите за последните неколку првенствени натпревари. ===Еспањол, Торино, Болоња и Сиена=== Во 2002 година Манингер се преселил во Шпанија, купен од {{Fb team (N) Espanyol}},<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/arsenal/2043343.stm|title=Manninger joins Espanyol|work=BBC Sport|date=4 July 2002|access-date=16 June 2008}}</ref> но со дресот на Каталонците никогаш не излегол на терен,<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/2211811.stm|title=Espanyol release Manninger|work=BBC Sport|date=23 August 2002|access-date=16 June 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11670_2258217,00.html|title=Alex breaks silence on Espanyol fiasco|work=Sky Sports | first = Mark | last = Kendall | access-date = 20 January 2013}}</ref> па во текот на истата сезона се вратил во Серија А, овојпат во {{Fb team (N) Torino}}, каде што одиграл 3 натпревари. Во летото 2003 година, тој потпишал за {{Fb team (N) Bologna}}, но ниту во [[Емилија-Ромања]] немал среќа да биде стартер, преседувајќи ја целата сезона на клупата како резерва за ветеранот [[Џанлука Паљука]]. Следната година, тој бил купен од {{Fb team (N) Brescia}}; сепак, тој бил одбиен од тренерот на тимот, [[Џани Де Бјази]], веднаш по неговото пристигнување,<ref name=":0">{{Cite web|author=Lorenzo Cascini|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/05-04-2026/alex-manninger-intervista-dall-arsenal-di-wenger-alla-juve-con-del-piero-buffon-e-conte.shtml|title=Manninger, l'ultima intervista: "Un onore fare il secondo di Buffon. Conte mi apprezzava. Il calcio oggi è solo business"|date=5 април 2026}}</ref> па од таму се преселил во {{Fb team (N) Siena}}, каде за разлика од претходните искуства, успеал пронајде простор за игра. Интересно е тоа што, токму во натпреварот против Бреша (загубен со 2-3), Манингер се истакнал забележувајќи асистенција за голот на [[Енрико Кјеза]] и тоа проигрувајќи го напаѓачот од својата половина. ===Салцбург и враќање во Сиена=== Во сезоната 2005-2006, тој се вратил во својата татковина, во Салцбург, но новите тренери [[Џовани Трапатони]] и [[Лотар Матеус]] го засениле него, како и некој други играчи во тимот. Во летото 2006 година, тој повторно дошол на позајмица во Сиена, каде што играл две сезони како прв избор на голман, и имал неколку впечатливи моменти, како што била одбраната на пеналот на [[Марко Матераци]] на 11 мај 2008 година, што спречила Интер предвреме да го освои [[Скудето|скудетото]].<ref name="Inter" /><ref name=":0" /> ===Јувентус=== [[File:Juventus - 2010 - Giorgio Chiellini, Alex Manninger and Alex Del Piero.jpg|thumb|left|Од лево, во близок кадар: играчите на Јувентус, [[Џорџо Кјелини|Кјелини]], Манингер и [[Алесандро Дел Пјеро|Дел Пјеро]] ги поздравуват противниците од [[ФК Лех Познањ|Лех Познањ]] пред почетокот на натпреварот од [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]] одигран на 1 декември 2010]] На 16 јули 2008, тој се преселил од Салцбург во {{Fb team (N) Udinese}},<ref>{{cite web|url=http://www.realsports.it/Calcio/NotiziaInterna.php?recid=14546&table=RS_MARKETNEWS|title=Ufficiale: Manninger all'Udinese|date=16 јули 2008|dead-link=yes}}</ref> за сума од приближно 500.000 [[евра]]; сепак, тој немал шанса да дебитира во дресот на фриулијанците бидејќи во истиот преоден рок, за 680.000 евра,<ref>{{cite web|url=http://www.juventus.com/site/filesite/finance/bilanci_relazioni/Resoconto_al_30_giugno_2008_borsa.pdf|title=Resoconto Juventus Football Club S.p.A. al 30 giugno 2008|publisher=Juventus Football Club|page=15|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421050516/http://www.juventus.com/site/filesite/finance/bilanci_relazioni/Resoconto_al_30_giugno_2008_borsa.pdf|archive-date=21 април 2014}}</ref> пристигнува во {{Fb team (N) Juventus}},<ref>{{cite web|authore=Graziano Maggiore|url=http://www.tuttomercatoweb.com/index.php?action=read&id=116699|title=Manninger alla Juventus|date=5 август 2008}}</ref> каде што играл четири сезони. Тој го имал своето деби за клубот од [[Торино]] на 21 септември, влегувајќи во игра на почетокот од второто полувреме од првенствениот натпревар против {{Fb team (N) Cagliari}}, заменувајќи го повредениот [[Џанлујџи Буфон]]; поради отсуството на стартниот голман, Манингер одиграл добар дел од првата половина од сезоната [[Серија А 2008-2009|2008-2009]], забележувајќи вкупно 23 настапи помеѓу Серија А, [[Фудбалски куп на Италија|Купот Италија]] и [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]]. Дури и во [[Серија А 2009-2010|следната сезона]], тој често го заменувал Буфон и бил повикан во акција во 14 наврати помеѓу првенството и куповите. Во сезоната [[Серија А 2010-2011|2010-2011]], со оглед на доаѓањето на [[Марко Сторари]] како прва резерва на Буфон,<ref name=":0" /> австриецот бранел само во натпревари од [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]], каде што имал 6 настапи. Во [[Серија А 2011-2012|последната сезона]] во Торино, кога ''„бјанконерите“'' останале без учество во европските натпреварувања, Манингер бил префрлен во улогата на трет голман и немал никакви настапи, и покрај тоа што бил ценет од тренерот [[Антонио Конте]] за неговиот професионализам.<ref name=":0" /><ref name="Manninger making up for lost time"/> На 6 мај 2012 година, тој го освоил своето прво скудето во кариерата со Јувентус,<ref name=":0" /> по што го напуштил клубот по истокот на неговиот договор на 30 јуни 2012.<ref name="Manninger making up for lost time"/> ===Аугсбург и Ливерпул=== По четири месеци без клуб, Манингер потпишал за клубот од [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата]], [[ФК Аугсбург|Аугсбург]], за да го замени повредениот прв голман на клубот [[Симон Јенч]].<ref name="Manninger making up for lost time"/> Своето деби за баварскиот клуб го направил во [[Фудбалски куп на Германија|Купот на Германија]], во домашниот натпревар против [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]] одигран на 18 декември 2012 година. За Аугсбург играл до 2016 година, забележувајќи 38 настапи во сите натпреварувања.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/soccer-transfers/story/2911449/liverpool-considering-signing-ex-arsenal-goalkeeper-alex-manninger-source |title=Liverpool consider signing Manninger, Danny Ward joins Huddersfield on loan |publisher=ESPN FC |last1=Price |first1=Glenn |date=11 July 2016 |access-date=4 June 2020 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/weinzierl-exit-heralds-new-era-for-augsburg/a-19474291 |title=Weinzierl exit heralds new era for Augsburg |publisher=DW |last1=Chaffer |first1=Alex |date=17 August 2016 |access-date=4 June 2020 }}</ref> Во текот на јули 2016 година, Манингер тренирал со [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за да ја одржи својата физичка подготвеност, по што на 22 јули 2016 година, тој потпишал краткорочен договор со клубот од Мерсисајд и имал два настапи во предсезонските [[Пријателски натпревар|пријателски натпревари]].<ref>{{cite web|title=Liverpool complete deal for Alex Manninger|url=http://www.liverpoolfc.com/news/first-team/228619-liverpool-complete-deal-for-alex-manninger|website=liverpoolfc.com|publisher=Liverpool F.C.|access-date=22 July 2016|date=22 July 2016}}</ref> По една сезона без настапи во официјални натпреварувања, на крајот од истата, на 25 мај тој го објавил своето пензионирање од фудбалот на возраст од 37 години.<ref>{{cite web|title=Manninger set to retire: 'Keeper on career, LFC experience and future|url=http://www.liverpoolfc.com/news/first-team/263769-manninger-set-to-retire-keeper-on-career-lfc-experience-and-future|website=liverpoolfc.com|publisher=Liverpool F.C.|access-date=25 May 2017|date=25 May 2017}}</ref> ==Титули== ====Арсенал==== *'''{{Трофеј-Англија (Премиер лига)}} [[Премиер лига]]''' : 1 : [[Премиер лига на Англија 1997-1998|1997-1998]] *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА куп]]''' : 1 : 1997-1998 *'''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Черити Шилд]]''' : 2 : 2018, 2019 =====Јувентус===== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 2011-2012 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Австрија |image3= Flag of Austria.svg }} *[https://uk.soccerway.com/player/manninger-alex/EX7H9QdN/ Алекс Манингер на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/alexander-manninger/profil/spieler/5278 Алекс Манингер на transfermakt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/11901/alexander-manninger Алекс Манингер на espn] *[https://www.whoscored.com/players/2856/show/alexander-manninger Алекс Манингер на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Манингер, Алекс}} [[Категорија:Родени во 1977 година]] [[Категорија:Починати во 2026 година]] [[Категорија:Австриски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Салцбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фјорентина]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Еспањол]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Торино]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болоња]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиена]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аугсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] am7b0e0x1oqqvhx52eifi0xfs1wx0qp 0 1392144 5542914 5542707 2026-04-21T15:33:50Z P.Nedelkovski 47736 илустрирање 5542914 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} [[Податотека:George Orwell press photo.jpg|thumb|Џорџ Орвел, 1943]] [[Податотека:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|thumb|Махатма Ганди, 1931]] „'''''Размисли за Ганди'''''“ — [[есеј]] од [[Џорџ Орвел]], првпат објавен во 1949 година, како одговор на [[Автобиографија|автобиографијата]] на [[Махатма Ганди]] „''Приказната за моите опити со вистината''“. Есејот, кој се појавил во американското списание „''Партизан ривју''“, зборува за автобиографијата и нуди и пофалби и критики за Ганди, сосредоточувајќи се особено на ефикасноста на Гандиевото ненасилство и напнатоста помеѓу духовниот поглед на светот на Ганди и неговите политички активности. Еден од бројните есеи напишани од Орвел и објавени помеѓу „''[[Животинска фарма]]''“ (1945) и [[1984 (книга)|''1984'']] (1949), „Размисли за Ганди“ бил последниот есеј што Орвел го објавил за време на неговиот живот и не бил повторно објавен за време на неговиот живот. == Заднина == Џорџ Орвел е роден во [[Мотихари]], [[Бихар]], во 1903 година и живеел таму една година. Како млад човек, работел за Индиската царска полиција во покраината [[Бурма]], тогаш дел од [[Британска Индија]], од 1922 до 1927 година. Подоцна работел за индиската редакција на [[Би-би-си]], пишувајќи и продуцирајќи вести и коментари за емитување во [[Индија]] и [[Југоисточна Азија]] од 1941 до 1943 година. Во Би-би-си, Орвел работел со Балрај Сахни, кој претходно живеел со [[Махатма Ганди]] во неговиот [[ашрам]] во [[Севаграм]]. Гандиевата ''„Приказната за моите опити со вистината“'' за првпат била објавена во продолжетоци (фељтон) од [[Издавачка куќа|издавачката куќа]] Наваџиван во 1925 година, а потоа била преведена на англиски јазик и објавена како книга во 1927 година. Книгата го опишува детството на Ганди, неговото време во [[Лондон]] и [[Јужна Африка]] и неговиот живот во Индија до 1920-тите, со фокус на моралниот и религиозниот развој на авторот. Американско издание од 1948 година, објавено од ''Паблик афеарс прес'' ({{Јаз|en|Public Affairs Press}}), било првото издание со целосен текст објавено надвор од Индија.<ref>{{Наведено списание|last=Pai|first=Gita V.|date=March 2014|title=Orwell's Reflections on Saint Gandhi|journal=|volume=40|issue=1|pages=51–77|doi=10.6240/concentric.lit.2014.40.1.04|pmc=|pmid=}}</ref> Во август 1948 година, Вилијам Филипс го поканил Орвел да ја рецензира ''„Приказната за моите опити со вистината“'' за Партизан ривју (''{{Јаз|en|Partisan Review}}'') Орвел бил редовен соработник на списанието, кое било основано во 1934 година како орган на [[Комунистичка партија на САД|Комунистичката партија на САД]], но подоцна станало антикомунистичко издание. Неговите придонеси помеѓу 1941 и 1946 година вклучувале бројни „Лондонски писма“ во кои се дискутирало за [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како и дела за пошироката политика и лондонското книжевно опкружување. Орвел станал познат во Соединетите Држави по објавувањето на „[[Животинска фарма]]“ во 1946 година.<ref name=":0">{{Harvnb|Davison|1996}}</ref> Орвел претходно пишувал за Ганди во бројни писма и рецензии на книги, како и во својата колумна „Како што ми се допаѓа“ во „Трибјун“ во 1944 година. Во својот осврт на пресудата на Беверли Николс за Индија, Орвел го бранел Ганди од нападите на Николс, иако во писмо до Џулијан Симонс од 1948 година признал дека негува „темни сомневања за Ганди“.<ref name=":0">{{Harvnb|Davison|1996}}</ref> == Преглед == Орвел ја претставува ''„Приказната за моите опити'' ''со вистината“'' како доказ за позитивна оценка на животот на Ганди, делумно затоа што се сосредоточува на животот на Ганди пред неговото вклучување во политиката, што Орвел го смета за показателно за остроумноста и интелигенцијата на Ганди. Орвел се сеќава дека ја прочитал автобиографијата во нејзиниот изворен облик во продолжетоци и открил дека таа ги предизвикала неговите [[Предрасуда|предрасуди]] дека Ганди не претставува закана за британската власт. Орвел ги забележува вредните и истакнати квалитети на Ганди. Орвел, исто така, забележува дека политичките ставови на Ганди се развивале бавно и дека, како резултат на тоа, голем дел од книгата опишува вообичаени искуства. Отфрлајќи ги тврдењата на западните [[Анархизам|анархисти]] и [[Пацифизам|пацифисти]] дека Ганди бил поддржувач на нивните ставови, Орвел тврди дека мислата на Ганди претпоставува религиозна вера и е некомпатибилна со секуларниот поглед на светот.<ref>{{Harvnb|Orwell|1968}}</ref> Осврнувајќи се на аскетизмот на Ганди, Орвел ги смета неговите ставови за „нечовечки“ во тоа што човечкото постоење, тврди Орвел, секогаш вклучува компромис помеѓу верувањата и односите со другите. Зборувајќи за [[Пацифизам|пацифизмот]] на Ганди, Орвел го фали што не ги избегнувал тешките прашања како што се оние околу [[Холокауст|холокаустот]], но забележува дека политичката стратегија на Ганди бара постоење на граѓански права и изискува дека таа нема да биде успешна во тоталитарно општество.<ref>{{Harvnb|Orwell|1968}}</ref> Со оглед на перципираната веројатност за Трета светска војна, Орвел признава дека ненасилството може да биде неопходно и верува дека, иако чувствува „извесна естетска одвратност кон Ганди“, сепак бил во голема мера политички бил во право и политички успешен.<ref>{{Harvnb|Orwell|1968}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Џорџ Орвел}} [[Категорија:Есеи од Џорџ Орвел]] 540f5n83t141uc7pjhbkoxv3jsj3c4m 0 1392146 5542915 5542715 2026-04-21T15:38:13Z P.Nedelkovski 47736 надворешни врски 5542915 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} „'''Бесење'''“ (1931) — краток [[есеј]] од [[Џорџ Орвел]], првпат објавен (под неговото вистинско име) во август 1931 година во британското книжевно списание на Џон Мидлтон Мари, ''„Аделфи“'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latimes.com/business/hiltzik/la-fi-mh-orwells-hanging-20131102-story.html|title=George Orwell's 5 greatest essays: No. 5, "A Hanging"|date=2013-11-05|work=Los Angeles Times|language=en-US|accessdate=2024-03-24}}</ref>, а потоа препечатен во 1946 година во британското книжевно списание ''„Њу Савој“''. Сместен во [[Мјанмар|Бурма]], каде што Орвел (под неговото вистинско име Ерик Артур Блер) служел во Британската империјална полиција од 1922 до 1927 година, во него се опишува погубувањето на еден криминалец.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/George-Orwell|title=George Orwell {{!}} Biography, Books, Real Name, Political Views, & Facts {{!}} Britannica|date=2024-03-13|work=www.britannica.com|language=en|accessdate=2024-03-24}}</ref> == Содржина == На осудениот не му се дава име, ниту му се објаснува какво злосторство извршил. За Британската полиција која го надгледува неговото погубување, бесењето е непријатна, но рутинска работа. Нараторот не учествува активно во бесењето и се чини дека е помалку искусен од неговите колеги. Додека затвореникот со лисици се води кон бесилката, тој малку се повлекува настрана за да избегне да гази во локва со дождовница; нараторот го гледа ова и размислува: Бесењето е извршено, и сите засегнати чувствуваат ненадејно олеснување додека го напуштаат местото каде што мртвиот човек сè уште виси. == Контекст == [[Обединето Кралство|Британија]] ја освоила Бурма и владеела со неа во раздобје од 62 години (1824–86), за кое време се воделе три [[Англо-бурмански војни]], и ја вклучила во својата [[Британска Индија|Индиска Империја]]. Британија ја администрираше Бурма како индиска покраина до 1937 година, кога станала посебна, самоуправна колонија. Бурма добила независност во 1948 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://newint.org/features/2008/04/18/history|title=A Short History of Burma {{!}} New Internationalist|date=2008-04-18|work=newint.org|language=en|accessdate=2024-03-24}}</ref> == Веродостојност == Кога го прашале за „Бесењето“, Орвел не сакал да разговара за темата и еднаш рекол дека тоа е „само приказна“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.netcharles.com/orwell/ctc/docs/complete.htm|title=The Complete Works of George Orwell (reviews) - George Orwell: The Chestnut Tree Cafe|date=2011-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916074805/http://www.netcharles.com/orwell/ctc/docs/complete.htm|archive-date=2011-09-16|accessdate=2024-03-24}}</ref> Нема познати докази што покажуваат јасно каде и кога бил сведок на погубување за време на неговиот престој во Бурма. Сепак, во своите дела тој повторил дека го сторил тоа. Тој понатаму размислувал за бесењето во својата колумна „''Како што сакам''“ за ''[[Трибјун (магазин)|Трибјун]]'', 15 ноември 1946 година. Според Денис Колингс, пријател на Орвел од 1921 година, кога неговиот татко станал семеен лекар на Блер (Орвел), било сигурно дека Орвел би бил сведок на бесење и дека полицајците морале да го видат бесењето „како еден вид иницијација. Морало да има полицајци присутни на погубувања - а кадетите биле назначувани за такви работи“.<ref>{{Наведување|title=George Orwell BBC Arena Part 1 - Such, Such Were the Joys|url=https://www.youtube.com/watch?v=K3UAZB_6bHI|access-date=2024-03-24|language=en}}</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== *[https://web.archive.org/web/20021106093851/http://www.time.com/time/asia/traveler/021017/orwell.html "Orwell's Burma", an essay in ''Time''] {{Џорџ Орвел}} [[Категорија:Есеи од Џорџ Орвел]] ada2veunjnltj44zqg7badkx14shoog 0 1392186 5542897 5542859 2026-04-21T13:34:53Z Jtasevski123 69538 5542897 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}„'''''Книги наспроти цигари'''''“ — [[есеј]] објавен во 1946 година од англискиот [[Автор|автор,]] [[Џорџ Орвел]]. Во него се споредуваат трошоците при читање книги со други форми на рекреација, вклучително и пушењето цигари. == Позадина == Орвел наведува дека есејот бил поттикнат од искуството на негов пријател уредник кој имал задача да набљудува пожари кои започнувале од бомбардирањето за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Фабричките работници му рекле дека немаат интерес за литература бидејќи не можат да си дозволат книги. Есејот прв пат бил објавен во ''Трибјун'' на 8 февруари 1946 година. == Аргумент == Орвел ја доведува во прашање идејата дека купувањето или читањето книги е скапо хоби. По неговите пресметки, имал 442 книги во својот стан и уште толку на други места, тој одредува низа цени, во зависност од тоа дали книгите биле купени нови, дадени, обезбедени за потребите на преглед или позајмени. Пресметувајќи ја сумата која ја потрошил во текот на неговиот живот тој ги проценил своите годишни трошоци на 25 фунти. Наспроти тоа, Орвел истакнува дека пред војната трошел околу 20 фунти годишно на пиво и тутун, додека во моментот само за тутун издвојува 40 фунти годишно. Тој проценува дека просечниот жител на нацијата троши приближно 40 фунти годишно на пиво и тутун. Иако забележува дека е тешко да се направи директна споредба меѓу цената на различни книги и нивната вредност, Орвел заклучува дека, кога книгите се читаат за забава, трошокот по час е понизок од цената на кино-билет. Оттука, читањето претставува една од најдостапните форми на рекреација. == Извадоци == <blockquote>И ако нашата потрошувачка на книги остане толку ниска како што беше досега, барем да признаеме дека тоа е затоа што читањето е помалку возбудливо поминување на времето од одењето на трки на кучиња, на [[Филм|кино]] или во [[паб]], а не затоа што книгите, без разлика дали се купени или позајмени, се прескапи.</blockquote> == Реакции == Есеите на Орвел во ''Трибјун'', вклучувајќи го и овој, се опишани во ''Индипендент'' како едни од најдобрите есеи на англиски јазик. Прашањето што го поставува Орвел продолжува да дава основа за дискусија, како во прегледот на анкета во која еден од четири Американци воопшто не читал книги во 2007 година и дека извршните директори тврдат дека немаат време да читаат литература. Есејот бил тема на статија во списанието ''Структо'', кое го објавило есејот „Книги наспроти цигари: 63 години подоцна“ во нивното издание од ноември 2009 година. == Поврзано == * [[Џорџ Орвел]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://orwell.ru/library/articles/cigar/english/e_cigar Текст на „Книги наспроти цигари“] * [http://issuu.com/structo/docs/structoissue3 Книги наспроти цигари: 63 години подоцна] {{Џорџ Орвел}} [[Категорија:Есеи од Џорџ Орвел]] jlrrg7cl8r856d130b61w7ka02t1reb 14 1392187 5542871 2026-04-21T12:09:33Z Marco Mitrovich 114460 Создадена страница со: [[Категорија:Народи во Романија]] [[Категорија:Српска дијаспора|Романија]] 5542871 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Народи во Романија]] [[Категорија:Српска дијаспора|Романија]] 14whrwwcicwh812wpkgv159ojlsq00f 0 1392188 5542874 2026-04-21T12:34:13Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Општина Белослав | native_name = Община Белослав | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Beloslav Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Белослав во Бугариј... 5542874 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Белослав | native_name = Община Белослав | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Beloslav Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Белослав во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Beloslav.gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 80px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 11 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 42 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Белослав]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Дејан Иванов | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 60.08 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 3 села | population_total = 10.370 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9150 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 5112 | website = {{URL|https://www.beloslav.org}} }} '''Општина Белослав''' ({{Langx|bg|Община Белослав}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е градот [[Белослав]]. Има 10.370 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во источниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 60,079 km² го зазема последното 12-то место меѓу општините во областа, што претставува 1,57% од нејзината територија. Територијата на општината се протега од двете страни на [[Варненско Езеро|Варненското]] и [[Белославско Езеро|Белославското Езеро]], кои се поврзани со вештачки прокопан пловен канал. == Самоуправа == Општината се состои од 4 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 3 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * '''[[Белослав]]''' * [[Езерово (Варненско)|Езерово]] * [[Разделна (Варненско)|Разделна]] * [[Страшимирово]] |} == Поврзано == * [[Варненска област]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.beloslav.org/ Мрежно место на Општина Белослав] {{bg}} {{Општина Белослав}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Белослав}} [[Категорија:Општини во областа Варна|Белослав]] mk3294qfmcrp8eudy03fdua47r7a0c7 10 1392189 5542875 2026-04-21T12:35:22Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Општина Белослав | title = Населени места во [[Општина Белослав]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Белослав]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Езерово (Варненско)|Езерово]] * Разделна (Варненско)|Разделн... 5542875 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Белослав | title = Населени места во [[Општина Белослав]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Белослав]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Езерово (Варненско)|Езерово]] * [[Разделна (Варненско)|Разделна]] * [[Страшимирово]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Белослав]] </noinclude> q8xqt8q2x70iu4asasg3fm05stnm562 0 1392190 5542876 2026-04-21T12:35:49Z Пакко 4588 Пренасочување кон [[Белослав (општина)]] 5542876 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Белослав (општина)]] 75dqn6ht0d50r913gqluporxlw6nehf 0 1392191 5542878 2026-04-21T12:49:07Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Општина Бјала | native_name = Община Бяла | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = ByalaVarnaProvince Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Бјала во Бугарија (озн... 5542878 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Бјала | native_name = Община Бяла | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = ByalaVarnaProvince Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Бјала во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Byala (Varna Province).gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 80px | pushpin_map = | latd = 42 |latm = 53 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 49 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Бјала (Варненска област)|Бјала]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Пинко Марков | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 161.84 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 5 села | population_total = 3.203 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9101 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 5143 | website = {{URL|https://www.byala.org}} }} '''Бјала''' ({{Langx|bg|Община Бяла}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е градот [[Бјала (Варненска област)|Бјала]]. Има 3.203 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во најјужниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 161,842 km² го зазема 10-то место меѓу 12-те општини во областа, што претставува 4,23% од нејзината територија. Територијата на општината се карактеризира со ридски и нископланински релјеф. На исток излегува на брегот на [[Црно Море]]. == Самоуправа == Општината се состои од 6 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 5 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * '''[[Бјала (Варненска област)|Бјала]]''' * [[Горица (Варненско)|Горица]] * [[Господиново (Варненско)|Господиново]] * [[Дјулино (Варненско)|Дјулино]] * [[Попович (село)|Попович]] * [[Самотино]] |} == Поврзано == * [[Варненска област]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.byala.org/ Мрежно место на Општина Бјала] {{bg}} {{Бјала (општина во Варненска област)}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бјала}} [[Категорија:Општини во областа Варна|Бјала]] r1j9txzxfimrwrfburgq0eoico60gk0 5542892 5542878 2026-04-21T13:25:03Z Пакко 4588 {{Другизначења4|општината во Варненска област|други значења|Бјала}} 5542892 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|општината во Варненска област|други значења|Бјала}} {{Инфокутија Населено место | name = Општина Бјала | native_name = Община Бяла | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = ByalaVarnaProvince Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Бјала во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Byala (Varna Province).gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 80px | pushpin_map = | latd = 42 |latm = 53 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 49 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Бјала (Варненска област)|Бјала]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Пинко Марков | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 161.84 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 5 села | population_total = 3.203 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9101 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 5143 | website = {{URL|https://www.byala.org}} }} '''Бјала''' ({{Langx|bg|Община Бяла}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е градот [[Бјала (Варненска област)|Бјала]]. Има 3.203 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во најјужниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 161,842 km² го зазема 10-то место меѓу 12-те општини во областа, што претставува 4,23% од нејзината територија. Територијата на општината се карактеризира со ридски и нископланински релјеф. На исток излегува на брегот на [[Црно Море]]. == Самоуправа == Општината се состои од 6 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 5 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * '''[[Бјала (Варненска област)|Бјала]]''' * [[Горица (Варненско)|Горица]] * [[Господиново (Варненско)|Господиново]] * [[Дјулино (Варненско)|Дјулино]] * [[Попович (село)|Попович]] * [[Самотино]] |} == Поврзано == * [[Варненска област]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.byala.org/ Мрежно место на Општина Бјала] {{bg}} {{Бјала (општина во Варненска област)}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бјала}} [[Категорија:Општини во областа Варна|Бјала]] cay4t1pyh87obclz879uqzv5nq2vsng 5542899 5542892 2026-04-21T13:36:01Z MacedonianBoy 2538 5542899 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|општината во Варненска област|други значења|Бјала}} {{Инфокутија Населено место | name = Општина Бјала | native_name = Община Бяла | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = ByalaVarnaProvince Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Бјала во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Byala (Varna Province).gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 80px | pushpin_map = | latd = 42 |latm = 53 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 49 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Бјала (Варненска област)|Бјала]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Пинко Марков | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 161.84 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 5 села | population_total = 3.203 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9101 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 5143 | website = {{URL|https://www.byala.org}} }} '''Бјала''' ({{Langx|bg|Община Бяла}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од [[Општини во Бугарија|општините]] кои ја сочинуваат [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е градот [[Бјала (Варненска област)|Бјала]]. Општината има 3.203 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во најјужниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 161,842 km² го зазема 10-то место меѓу 12-те општини во областа, што претставува 4,23% од нејзината територија. Територијата на општината се карактеризира со ридски и нископланински релјеф. На исток излегува на брегот на [[Црно Море]]. == Самоуправа == Општината се состои од 6 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 5 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * '''[[Бјала (Варненска област)|Бјала]]''' * [[Горица (Варненско)|Горица]] * [[Господиново (Варненско)|Господиново]] * [[Дјулино (Варненско)|Дјулино]] * [[Попович (село)|Попович]] * [[Самотино]] |} == Поврзано == * [[Варненска област]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.byala.org/ Мрежно место на Општина Бјала] {{bg}} {{Бјала (општина во Варненска област)}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бјала}} [[Категорија:Општини во областа Варна|Бјала]] mkgxhip1c3tpna04m0zbq0s6mn5l8us 5542905 5542899 2026-04-21T13:51:41Z Пакко 4588 5542905 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|општината во Варненска област|други значења|Бјала}} {{Инфокутија Населено место | name = Општина Бјала | native_name = Община Бяла | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = ByalaVarnaProvince Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Бјала во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Byala (Varna Province).gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 80px | pushpin_map = | latd = 42 |latm = 53 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 49 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Бјала (Варненска област)|Бјала]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Пинко Марков | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 161.84 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 5 села | population_total = 3.203 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9101 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 5143 | website = {{URL|https://www.byala.org}} }} '''Бјала''' ({{Langx|bg|Община Бяла}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. . Административен центар е градот [[Бјала (Варненска област)|Бјала]]. Општината има 3.203 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во најјужниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 161,842 km² го зазема 10-то место меѓу 12-те општини во областа, што претставува 4,23% од нејзината територија. Територијата на општината се карактеризира со ридски и нископланински релјеф. На исток излегува на брегот на [[Црно Море]]. == Самоуправа == Општината се состои од 6 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 5 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * '''[[Бјала (Варненска област)|Бјала]]''' * [[Горица (Варненско)|Горица]] * [[Господиново (Варненско)|Господиново]] * [[Дјулино (Варненско)|Дјулино]] * [[Попович (село)|Попович]] * [[Самотино]] |} == Поврзано == * [[Варненска област]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.byala.org/ Мрежно место на Општина Бјала] {{bg}} {{Бјала (општина во Варненска област)}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бјала}} [[Категорија:Општини во областа Варна|Бјала]] kysnkr0ylxy05u5ezd3kvg142gmjikx 10 1392192 5542879 2026-04-21T12:49:39Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Бјала (општина во Варненска област) | title = Населени места во [[Бјала (општина во Варненска област)|Општина Бјала]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Бјала (Варненска област)|Бјала]]''' | group2 = Села... 5542879 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Бјала (општина во Варненска област) | title = Населени места во [[Бјала (општина во Варненска област)|Општина Бјала]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Бјала (Варненска област)|Бјала]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Горица (Варненско)|Горица]] * [[Господиново (Варненско)|Господиново]] * [[Дјулино (Варненско)|Дјулино]] * [[Попович (село)|Попович]] * [[Самотино]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Бјала]] </noinclude> 8nlmzfjw25j1n2s19p9l9bjqa6lhhd8 0 1392193 5542885 2026-04-21T13:05:12Z Пакко 4588 Пакко ја премести страницата [[Бјала (Русенско)]] на [[Бјала (Русенска област)]] 5542885 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Бјала (Русенска област)]] imoucqglz167xsp7j0ehc9n67dqyl2q 1 1392194 5542887 2026-04-21T13:05:12Z Пакко 4588 Пакко ја премести страницата [[Разговор:Бјала (Русенско)]] на [[Разговор:Бјала (Русенска област)]] 5542887 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Бјала (Русенска област)]] g77j3ld1lrhaxogjzv70ouszk87mbbl 0 1392195 5542888 2026-04-21T13:10:41Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:de:Special:Redirect/revision/258347005|Mannsschild-Steinbrech]]“ 5542888 wikitext text/x-wiki ''Saxifraga androsacea—'' растителен [[Вид (биологија)|вид]] од [[Род (биологија)|родот]] ''Saxifraga'' во [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Каменоломки]] (Saxifragaceae). == Опис и распространетост == [[Податотека:Saxifragaandrosace1.JPG|мини|''Saxifraga androsacea'' ]] [[Податотека:Saxifraga_androsacea_T90_(3).jpg|мини|Живеалиште]] ''Saxifraga androsacea'' е [[повеќегодишно растение]] кое достигнува висина од 1 до 4 (ретко до 13) сантиметри. Ова ниско и мало растение, кое расте поединечно или во мали групи, има многу кратки и збиени гранчиња во основата што формираат мало перниче. Цветното стебло на врвот носи 1-2 (понекогаш 3) цветови, со 1-2 листа или без нив, а површината е покриена со жлездести влакна. Базалните листови се во мали розети со мал број листови; тие се ланцетни, долги 5-10 (до 20) мм, широки 1,5-2 (до 3) мм, плочести, најшироки во средината, на врвот тапи или со три запчиња, во основата клиновидни, голи, а по рабовите имаат ретки жлездести влакна. [[Лист (ботаника)|Листовите]] на стеблото се тесно-[[Облици на листови|ланцетни]] и рабовите им се со жлезди. Цветовите најчесто се единечни. Чашката е долга околу 3 мм, покриена со жлездести влакна; чашкините ливчиња се долги 2-2,5 мм, триаглесто-ланцетни и тапи на врвот. Венечните ливчиња се бели, обратно-јајцевидни, клиновидни во основата, долги 5-7 мм, односно 2-3 пати подолги од чашкините, на врвот тапи или плитко засечени. Прашниците стигнуваат до врвот на чашкините ливчиња. Расте на варовнички камењари, на височини од 1.700 до 2.500 м. Видот е познат единствено од [[Шар Планина]]. == Екологија == Цветовите лачат нектар во изобилство и редовно ги посетуваат муви. Карпестиот саксифраг е заразен од габите ''Synchytrium saxifragae'' и ''Puccinia saxifragae''. == Литература == * Ксавер Финкенцелер, Јурке Грау : ''Алпски цвеќиња'' (Природен водич на Штајнбах). Mosaik Verlag GmbH, Минхен 1996 година, ISBN 3-576-10558-1 . * Клаус Каплан во „Густав Хеги : ''Илустрирана флора на Централна Европа“'' . 3-то издание, том IV, дел 2А, страници 211–212. Издавачка куќа „Блеквел Сајанс“, Берлин 1995. ISBN 3-8263-3016-1 == Референци == <references> <ref name="Dörr und Lippert">Erhard Dörr, [[Wolfgang Lippert (Botaniker)|Wolfgang Lippert]]: ''Flora des Allgäus und seiner Umgebung.'' Band 1, IHW, Eching 2001, ISBN 3-930167-50-6, S. 654.</ref> <ref name="InfoFlora"> {{InfoFlora|ID=1041570|WissName=Saxifraga androsacea L.|Abruf=2021-04-02}} </ref> <ref name="HegiHuber1961">Gustav Hegi, Herbert Huber: ''Familie Saxifragaceae''. In [[Gustav Hegi]]: ''Illustrierte Flora von Mitteleuropa''. 2. Auflage, Band IV, Teil 2, Seite 204–205. Verlag Carl Hanser, München 1961.</ref> <ref name="Euro+Med"> Karol Marhold (2011+): ''Saxifragaceae'': [https://www.europlusmed.org/cdm_dataportal/taxon/d1c8f1c8-4344-448b-872e-7d75c7216b18 Datenblatt ''Saxifraga androsacea'' In: ''Euro+Med Plantbase - the information resource for Euro-Mediterranean plant diversity.''] </ref> <ref name="Schmeil und Fitschen2024">Michael Koltzenburg: ''Saxifraga.'' In: Schmeil-Fitschen: Die Flora Deutschlands und angrenzender Länder. 98. Auflage. Verlag Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2024. ISBN 978-3-494-01943-7. S. 358.</ref> </references> == Надворешни врски == * Mannsschild-Steinbrech. auf FloraWeb.de * Mannsschild-Steinbrech. In: BiolFlor, der Datenbank biologisch-ökologischer Merkmale der Flora von Deutschland. * Mannsschild-Steinbrech – Steckbrief und Verbreitungskarte für Bayern. In: Botanischer Informationsknoten Bayerns * Thomas Meyer: [http://www.blumeninschwaben.de/Zweikeimblaettrige/Steinbrechgewaechse/saxi_ei.htm#Mannschild-%20Steinbrech Datenblatt mit Bestimmungsschlüssel und Fotos bei ''Flora-de: Flora von Deutschland'' (alter Name der Webseite: ''Blumen in Schwaben'')] [[Категорија:Флора на Алпите]] [[Категорија:Каменоломка]] h0didt44nnaqww12opd983c0thlx28p 5542901 5542888 2026-04-21T13:40:06Z Orce Wiki 121850 5542901 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox | image = Saxifraga adrosaceae a1.jpg | genus = Saxifraga | species = androsacea | authority = [[Карл Линеј]] }} '''''Saxifraga androsacea''' —'' растителен [[Вид (биологија)|вид]] од [[Род (биологија)|родот]] ''Saxifraga'' во [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Каменоломки]] (Saxifragaceae). == Опис и распространетост == [[Податотека:Saxifragaandrosace1.JPG|мини|''Saxifraga androsacea'' ]] [[Податотека:Saxifraga_androsacea_T90_(3).jpg|мини|Живеалиште]] ''Saxifraga androsacea'' е [[повеќегодишно растение]] кое достигнува висина од 1 до 4 (ретко до 13) сантиметри. Ова ниско и мало растение, кое расте поединечно или во мали групи, има многу кратки и збиени гранчиња во основата што формираат мало перниче. Цветното стебло на врвот носи 1-2 (понекогаш 3) цветови, со 1-2 листа или без нив, а површината е покриена со жлездести влакна. Базалните листови се во мали розети со мал број листови; тие се ланцетни, долги 5-10 (до 20) мм, широки 1,5-2 (до 3) мм, плочести, најшироки во средината, на врвот тапи или со три запчиња, во основата клиновидни, голи, а по рабовите имаат ретки жлездести влакна. [[Лист (ботаника)|Листовите]] на стеблото се тесно-[[Облици на листови|ланцетни]] и рабовите им се со жлезди. Цветовите најчесто се единечни. Чашката е долга околу 3 мм, покриена со жлездести влакна; чашкините ливчиња се долги 2-2,5 мм, триаглесто-ланцетни и тапи на врвот. Венечните ливчиња се бели, обратно-јајцевидни, клиновидни во основата, долги 5-7 мм, односно 2-3 пати подолги од чашкините, на врвот тапи или плитко засечени. Прашниците стигнуваат до врвот на чашкините ливчиња.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија, Том I, св. 4.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1998|location=Скопје|pages=1079-1080}}</ref> Расте на варовнички камењари, на височини од 1.700 до 2.500 м. Видот е познат единствено од [[Шар Планина]].<ref name=":0" /> == Екологија == Цветовите лачат нектар во изобилство и редовно ги посетуваат муви. Saxifraga androsacea е домаќин на габите ''Synchytrium saxifragae'' и ''Puccinia saxifragae''. == Литература == * Ксавер Финкенцелер, Јурке Грау : ''Алпски цвеќиња'' (Природен водич на Штајнбах). Mosaik Verlag GmbH, Минхен 1996 година, ISBN 3-576-10558-1 . * Клаус Каплан во „Густав Хеги : ''Илустрирана флора на Централна Европа“'' . 3-то издание, том IV, дел 2А, страници 211–212. Издавачка куќа „Блеквел Сајанс“, Берлин 1995. ISBN 3-8263-3016-1 == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Saxifraga androsacea Atlas Alpenflora.jpg|Илустрација на Saxifraga androsacea Податотека:Saxifraga androsacea 001.jpg|Детал од цвет на Saxifraga androsacea Податотека:Saxifraga androsacea - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Saxifraga androsacea </gallery> == Наводи == <references> {{наводи}} </references> == Надворешни врски == * Thomas Meyer: [http://www.blumeninschwaben.de/Zweikeimblaettrige/Steinbrechgewaechse/saxi_ei.htm#Mannschild-%20Steinbrech Datenblatt mit Bestimmungsschlüssel und Fotos bei ''Flora-de: Flora von Deutschland'' (alter Name der Webseite: ''Blumen in Schwaben'')] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Алпите]] [[Категорија:Каменоломка]] 22mosrq7mxjfaq7lwzmplzbk4irpx0f 0 1392196 5542891 2026-04-21T13:23:51Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Другизначења4|општината во Русенска област|други значења|Бјала}} {{Инфокутија Населено место | name = Општина Бјала | native_name = Община Бяла | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Byala-Ruse Municipality Within Bul... 5542891 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|општината во Русенска област|други значења|Бјала}} {{Инфокутија Населено место | name = Општина Бјала | native_name = Община Бяла | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Byala-Ruse Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Бјала во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Byala (Ruse Province).gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 80px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 28 |lats = |latNS = N | longd = 25 |longm = 44 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Русе (област)|Русе]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Бјала (Русенска област)|Бјала]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Димитар Славов | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 352.61 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 10 села | population_total = 12.949 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 7100 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 817 | website = {{URL|https://www.byala.bg}} }} '''Општина Бјала''' ({{Langx|bg|Община Бяла}}) — општина во Северна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Русе (област)|Русенската област]]. Административен центар е градот [[Бјала (Русенска област)|Бјала]]. Има 12.949 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во јужниот дел на [[Русе (област)|Русенската област]]. Со својата површина од 352,612 km² го зазема 4-то место меѓу 8-те општини во областа, што претставува 12,18% од нејзината територија. Релјефот на општината е рамничарско-ридски, карактеристичен за [[Дунавска Рамнина|Дунавската Рамнина]]. Главна водна артерија во општината е реката [[Јантра]], која поминува во близина на административниот центар. == Самоуправа == Општината се состои од 11 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 10 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 550px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Бистренци (Бугарија)|Бистренци]] * [[Босилковци]] * [[Ботров]] * '''[[Бјала (Русенска област)|Бјала]]''' * [[Дрјановец (Русенско)|Дрјановец]] * [[Копривец]] | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Ловско]] * [[Пејчиново]] * [[Пет Кладенци]] * [[Полско Косово]] * [[Стрмен]] |} == Поврзано == * [[Русенска област]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.byala.bg/ Мрежно место на Општина Бјала] {{bg}} {{Бјала (општина во Русенска област)}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бјала}} [[Категорија:Општини во областа Русе|Бјала]] jul9qt2msud4tmdjh053npuargr8yc0 10 1392197 5542893 2026-04-21T13:26:31Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Бјала (општина во Русенска област) | title = Населени места во [[Бјала (општина во Русенска област)|Општина Бјала]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Бјала (Русенска област)|Бјала]]''' | group2 = Села | lis... 5542893 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Бјала (општина во Русенска област) | title = Населени места во [[Бјала (општина во Русенска област)|Општина Бјала]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Бјала (Русенска област)|Бјала]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Бистренци (Бугарија)|Бистренци]] * [[Босилковци]] * [[Ботров]] * [[Дрјановец (Русенско)|Дрјановец]] * [[Копривец]] * [[Ловско]] * [[Пејчиново]] * [[Пет Кладенци]] * [[Полско Косово]] * [[Стрмен]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Бјала]] </noinclude> ghz4y4gf474gjyx9xsn7zpjmp9azdfz 1 1392198 5542898 2026-04-21T13:35:03Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5542898 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 1 1392199 5542900 2026-04-21T13:36:23Z MacedonianBoy 2538 Создадена страница со: {{СЗР}}{{ВПГ}} 5542900 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{ВПГ}} 2x78yu1furk6kcblfqi7fz3c5mljbmr 1 1392200 5542902 2026-04-21T13:40:40Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5542902 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 0 1392201 5542906 2026-04-21T13:56:22Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Општина Варна | native_name = Община Варна | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Varna Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Варна во Бугарија (означена... 5542906 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Варна | native_name = Община Варна | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Varna Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Варна во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Varna flag.png | flag_size = 120px | image_shield = Gerb varna.jpg | shield_size = 80px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 12 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 55 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Варна]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Благомир Коцев | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 238.49 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 5 села | population_total = 357.103 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9000 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 52 | website = {{URL|https://www.varna.bg}} }} '''Општина Варна''' ({{Langx|bg|Община Варна}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е градот [[Варна]]. Има 357.103 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во источниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 237,5 km² го зазема 8-то место меѓу 12-те општини во областа. На исток излегува на брегот на [[Црно Море]] и го опфаќа [[Варненски Залив|Варненскиот Залив]] и делот околу [[Варненско Езеро|Варненското Езеро]]. Административниот центар на општината, градот [[Варна]], претставува административен, економски и културен центар на Североисточна Бугарија. Градот располага со меѓународни одморалишта, [[пристаниште]] и [[аеродром]]. == Самоуправа == Општината се состои од 6 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 5 [[село|села]]. Покрај тоа, самиот град Варна е поделен на 5 градски реони. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * '''[[Варна]]''' * [[Звездица (Варненско)|Звездица]] * [[Каменар (Варненско)|Каменар]] * [[Константиново (Варненско)|Константиново]] * [[Казашко]] * [[Тополи (Бугарија)|Тополи]] |} == Поврзано == * [[Варна (област)]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.varna.bg/ Мрежно место на Општина Варна] {{bg}} {{Општина Варна}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Варна}} [[Категорија:Општини во областа Варна|Варна]] o46idd9xvrxxcrq95gc0xhzn0h9igcm 5542907 5542906 2026-04-21T13:56:48Z Пакко 4588 Пакко ја премести страницата [[Општина Варна]] на [[Варна (општина)]] 5542906 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Варна | native_name = Община Варна | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Varna Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Варна во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Varna flag.png | flag_size = 120px | image_shield = Gerb varna.jpg | shield_size = 80px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 12 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 55 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Варна]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Благомир Коцев | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 238.49 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 5 села | population_total = 357.103 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9000 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 52 | website = {{URL|https://www.varna.bg}} }} '''Општина Варна''' ({{Langx|bg|Община Варна}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е градот [[Варна]]. Има 357.103 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во источниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 237,5 km² го зазема 8-то место меѓу 12-те општини во областа. На исток излегува на брегот на [[Црно Море]] и го опфаќа [[Варненски Залив|Варненскиот Залив]] и делот околу [[Варненско Езеро|Варненското Езеро]]. Административниот центар на општината, градот [[Варна]], претставува административен, економски и културен центар на Североисточна Бугарија. Градот располага со меѓународни одморалишта, [[пристаниште]] и [[аеродром]]. == Самоуправа == Општината се состои од 6 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 5 [[село|села]]. Покрај тоа, самиот град Варна е поделен на 5 градски реони. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * '''[[Варна]]''' * [[Звездица (Варненско)|Звездица]] * [[Каменар (Варненско)|Каменар]] * [[Константиново (Варненско)|Константиново]] * [[Казашко]] * [[Тополи (Бугарија)|Тополи]] |} == Поврзано == * [[Варна (област)]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.varna.bg/ Мрежно место на Општина Варна] {{bg}} {{Општина Варна}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Варна}} [[Категорија:Општини во областа Варна|Варна]] o46idd9xvrxxcrq95gc0xhzn0h9igcm 0 1392202 5542908 2026-04-21T13:56:49Z Пакко 4588 Пакко ја премести страницата [[Општина Варна]] на [[Варна (општина)]] 5542908 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Варна (општина)]] 8linespjofo4ztni5kwhg76a9wmtfpl 10 1392203 5542909 2026-04-21T13:58:43Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Општина Варна | title = Населени места во [[Општина Варна]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Градови | list1 = * '''[[Варна]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Звездица (Варненско)|Звездица]] * [[Казашко]] * [[Каменар (Варненско)|Каменар]] * Константино... 5542909 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Варна | title = Населени места во [[Општина Варна]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | group1 = Градови | list1 = * '''[[Варна]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Звездица (Варненско)|Звездица]] * [[Казашко]] * [[Каменар (Варненско)|Каменар]] * [[Константиново (Варненско)|Константиново]] * [[Тополи (Бугарија)|Тополи]] | group3 = Градски реони | list3 = * [[Аспарухово (реон)|Аспарухово]] * [[Владислав Варненчик (реон)|Владислав Варненчик]] * [[Младост (Варна)|Младост]] * [[Одесос (реон)|Одесос]] * [[Приморски (реон)|Приморски]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Варна]] </noinclude> ij7bu12cjekwb9drrlp7i8flihls1zy 1 1392204 5542916 2026-04-21T15:38:25Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5542916 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1392205 5542919 2026-04-21T16:19:15Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1341997937|Coming Up for Air]]“ 5542919 wikitext text/x-wiki '''''„Во борба за воздух“''''' - седмата книга и четвртиот [[роман]] од англискиот писател [[Џорџ Орвел]], објавен во јуни 1939 година од [[Виктор Голанц]]. Напишана е помеѓу 1938 и 1939 година, додека Орвел поминувал време закрепнувајќи од болест во [[Француско Мароко]], главно во [[Маракеш]]. Завршениот ракопис му го предал на Виктор Голанц по неговото враќање во [[Лондон]] во март 1939 година. Приказната го следи Џорџ Боулинг, 45-годишен сопруг, татко и осигурителен продавач, кој ја предвидува [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и се обидува да ја врати идиличната детска невиност и да избега од својот тажен живот со враќање во Долен Бинфилд, неговото родно место. Романот е комичен и песимистичен, со своите ставови дека шпекулативните градежници, [[Комерцијализам|комерцијализмот]] и [[Капитализам|капитализмот]] го убиваат најдоброто од рурална Англија и дека неговата земја се соочува со злокобната појава на нови, надворешни национални закани. == Заднина == Како дете, Орвел живеел во [[Шиплејк]] и [[Хенли на Темза|Хенли]] во долината на [[Темза]]. Неговиот татко, Ричард Волмсли Блер, бил државен службеник во [[Британска Индија]], и живеел префинет живот со мајка си и двете сестри, иако поголемиот дел од годината го поминувал во интернат во Истборн, а подоцна и во Итон во Британија. Особено уживал во [[риболов]] и [[лов]] на зајаци со соседно семејство. Во 1937 година, Орвел поминал неколку месеци борејќи се во [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Тој бил ранет во грлото во мај 1937 година од националистички снајперист во Уеска.<ref>{{Наведена книга|title=Facing Unpleasant Facts: 1937–1939|publisher=Secker & Warburg|year=1998|isbn=0436203774|editor-last=Davison|editor-first=Peter|editor-link=Peter Davison (professor)|series=The Complete Works of George Orwell, Volume 11|location=London|page=xxix}}</ref> Орвел бил тешко болен во 1938 година и му било советувано да ја помине зимата во топла клима. Романописецот Л.Х. Мајерс анонимно дал 300 [[Британска фунта|фунти]] за да го овозможи ова, а Орвел отишол со сопругата во [[Северна Африка]] каде што престојувал, во [[Француско Мароко]], главно во [[Маракеш]], од септември 1938 до март 1939 година. (Орвел никогаш не дознал за изворот на парите и ги прифатил само под услов да се сметаат за заем. Тој го вратил заемот осум години подоцна, кога почнал да заработува пари од успехот на ''[[Животинска фарма|„Животинска фарма]]'' “.) Орвел го напишал ''„Во борба за воздух“'' додека бил во Северна Африка и го оставил ракописот во канцеларијата на својот агент во рок од неколку часа по враќањето во Англија на 30 март 1939 година. Ракописот му бил доставен на Виктор Голанц, кој имал опција за следните три романи на Орвел, и покрај „студениот третман што му бил даден [на Орвел] кога ''[[Во чест на Каталонија|„Во чест на Каталонија“]]'' бил одбиен“. Всушност, Орвел слушнал во април 1939 година дека Голанц има резерви во врска со книгата и одложува одлуката да ја прифати. Описите во романот за ликот кој држи предавање на состанок на Левиот клуб на книгата на Голанц, како и за самиот состанок, биле такви што Голанц „не можеl, а да не се навреди од нив“. Сепак, издавачот го издал романот без да бара големи измени и бил објавен на 12 јуни 1939 година. Тоа бил последниот роман на Орвел што го носел печатот на Голанц. == Содржина == Темите на книгата се носталгијата, глупоста на обидот да се вратиме назад и да ги вратиме минатите слави, и лесниот начин на кој соништата и аспирациите на младоста можат да бидат задушени од монотонијата на работата, бракот и стареењето. Напишана е во прво лице, со Џорџ Боулинг, 45-годишниот лик, кој го открива својот живот и своите искуства додека се враќа во својот дом од детството како возрасен. На отворањето на книгата, Боулинг има слободен ден од работа за да оди во Лондон за да земе нов сет вештачки заби. Новинарски постер за современиот [[Ахмед Зогу|крал Зог]] од Албанија предизвикува мисли за библискиот лик [[Ог|Ог, кралот на Вашан]], кого го памети од неделните црковни служби како дете. Заедно со „некаков звук во сообраќајот или мирис на коњска балега или нешто слично“, овие мисли го поттикнуваат сеќавањето на Боулинг на неговото детство како син на неамбициозен трговец со семе во „Долен Бинфилд“ во близина на реката Темза. Боулинг ја раскажува својата животна историја, задржувајќи се на тоа како среќата за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] му обезбедила удобна работа подалеку од каква било акција и му обезбедила врски што му помогнале да стане успешен продавач. Боулинг се прашува што да прави со скромна сума пари што ја добил на коњска трка и која ја криел од сопругата и семејството. Многу подоцна (трет дел), тој и неговата сопруга присуствуваат на состанок на [[Лефт бук клаб]] каде што е ужаснат од омразата што ја покажал антифашистичкиот говорник и збунет од [[Марксизам|марксистичките]] брборења на комунистите кои учествувале на состанокот. Уморен од ова, тој го бара својот пријател Стариот Портеус, пензионираниот учител. Тој обично ужива во друштвото на Портеус, но во оваа прилика, неговите суви, мртви класици го прават Боулинг уште понерасположен. Боулинг одлучува да ги искористи парите на „патување низ спомените“ за да ги посети местата од своето детство. Се сеќава на езерце со џиновски риби, кои ја пропуштил шансата да ги улови пред триесет години. Затоа, планира да се врати во Долен Бинфилд, но кога ќе пристигне, местото го наоѓа непрепознатливо. На крајот, го наоѓа стариот [[паб]] каде што треба да престојува, откривајќи го многу изменет. Неговиот дом е претворен во [[чајџилница]]. Само црквата и свештеникот изгледаат исти, но тој е потресен кога открива стара девојка, бидејќи таа е толку опустошена од времето што е речиси непрепознатлива и целосно лишена од квалитетите што некогаш ги обожавал. Таа воопшто не успева да го препознае. Боулинг се сеќава на бавниот и болен пад на бизнисот со семе на неговиот татко - што е резултат на воспоставувањето на корпоративна конкуренција во близина. Се чини дека ова болно сеќавање го направило чувствителен - и му дало одвратност - за она што го гледа како марширачки пустош на „Прогресот“. Последното разочарување е што имотот каде што порано ловел риба е надграден, а осаменото и некогаш скриено езерце во кое се наоѓал огромниот крап што постојано имал намера да го лови со својот стап, но никогаш не стигнал до него, станало ѓубриште. Социјалните и материјалните промени што ги доживеал Боулинг уште од детството го прават неговото минато да изгледа далечно. Мислата „не можеш повторно да се вратиш дома“ силно се надвисува врз патувањето на Боулинг, бидејќи сфаќа дека многу од неговите стари места за лов се исчезнати или значително променети од неговите млади години. Во текот на целото доживување, тој добива потсетувања за претстојната војна, а заканата од бомби станува стварна кога една случајно ќе падне во градот. == Ликови == * Џорџ Боулинг е дебел, оженет, средовечен (45 години) продавач на осигурување, со „две деца и куќа во предградието“. Зетот на Орвел, Хамфри Дејкин, сопруг на постарата сестра на Орвел, Марџори, „низок, крупен, зборлест“ човек, сметал дека Боулинг можеби е негов портрет. Тој го познавал Блер (Орвел) уште од мали нозе, кога Блерови живееле во [[Хенли на Темза]], а подоцна и кога живееле во [[Саутволд]] каде што се оженил со Марџори. * Џо Боулинг е постариот брат на Џорџ. Тој не бил интелектуалец и, според Џорџ, „затоа имал мало познавање на механиката“. Никогаш не работел значително и работел за својот татко како „момче за задачи“. Еден ден, кога Џорџ бил помлад, Џо ги украл сите пари од касата на продавницата. Се вели дека отсекогаш сакал да се отсели во Америка и никогаш повеќе не бил споменат. * Чичко Езекиел е сопственик на продавница со доста либерални верувања, бидејќи е „мал Англичанец“. Тој чувал збирка птици во кафез во својата продавница како украс. * Хилда Боулинг, неговата сопруга, припаѓа на сиромашната класа офицери од англо-индиско семејство кои по бракот се сместиле во депресивно безживотно момче на средна возраст. 39 години, „многу слабо и прилично збрчкано, со постојано замислен, загрижен поглед во очите“. * Стариот Портеус, пензиониран директор на јавно училиште кој цел живот го одживеал во атмосфера на латински, грчки и крикет. * Елси, поранешната партнерка на Џорџ, се запознале во кругот за читање на свештеникот, и се вели дека таа била „длабоко [[Женственост|женствена]]“. Тие останале заедно „живеејќи во грев“ сè додека Џорџ не се пријавил. Кратко потоа тој ја губи врската со неа. По враќањето во Долен Бинфилд во 1939 година, Џорџ ја гледа и забележува дека „млечно белата кожа исчезнала...“ и дека сега таа била цилиндар со грутки што штрчеле. Таа сега зборува и со силен кокни акцент и се омажила за сопственик на продавница, исто така по име Џорџ. == Стил == Во нивната студија за Орвел од 1972 година, ''„Непознатиот Орвел“'', писателите Питер Стански и Вилијам Абрахамс го опишале романот како ''Велсов''. Додека бил во неговото подготвително училиште во Сасекс (1911–1916), [[Херберт Џорџ Велс|Велс]] бил омилен автор на Ерик Блер/Орвел. Како и кај другите писатели што ги читал додека бил во подготвителното училиште „Св. Кипријан“ – [[Радјард Киплинг|Киплинг]], [[П.Г. Вудхаус|Вудхаус]], [[Џонатан Свифт|Свифт]], [[Џорџ Бернард Шо|Шо]], [[Вилијам Мејкпис Текери|Такереј]] – неговата лојалност била практично непоколеблива. Она што го ценел кај Велс не бил подоцнежниот полемичар, туку романописецот чие евоцирање на одредени аспекти од животот во Англија пред [[Прва светска војна|Првата светска војна]] го потсетувало Орвел на негови лични споредливи искуства. Тој и Коноли го напуштале училишниот двор и тргнувале преку Даунс кон Бичи Хед, или далеку по длабоките лиснати патишта што воделе длабоко во селата на [[Сасекс]], до села што можеби се појавиле во роман на Велс: Истдин, Вестдин и Џевингтон. Тие застанувале во секое од нив и купувале бонбони за едно пени и разни газирани пијалаци. Ова беше обичниот, пристоен, свет осветлен од леб и сонце на кој Орвел се сеќаваше толку носталгично колку повеќе се оддалечуваше од него; на крајот тој ќе напише [еден] Велсов [роман од ваков вид], во ''„Во борба за воздух“.'' Писателот Мајкл Левенсон го забележал влијанието на [[Хенри Милер]] во ова раздобје од животот на Орвел и ставот на Милер кон она што се случувало во светот. Милер гледа што се случува, но во ''[[Во утробата на китот|„Во утробата на китот]]''“ тој „не чувствува импулс да го измени или контролира процесот низ кој минува. Тој го извел суштинскиот чин на [[Јона (пророк)|Јона]], дозволувајќи си да биде проголтан, останувајќи пасивен, ''прифаќајќи'' - дури и кога тоа значи прифаќање на „концентрациони логори, гумени палки, [[Адолф Хитлер|Хитлер]], [[Јосиф Сталин|Сталин]], бомби, авиони“. „Џорџ Боулинг е Јона на Орвел, а ''„Во борба за воздухе“'' е во значаен аспект придонес кон „училиштето на Милер“. Опкружен од сите страни - со работа, дом, историја - Боулинг ниту го разбира политичкиот свет ниту се обидува да го промени. Тој само сака повторно да ги открие основите на среќата. Во својот средиштен дел, ''„Во борба за воздух“'' е збунето потврдно враќање на невиноста од почетокот на векот: детството, семејниот живот и селските шетања во градот Долен Бинфилд. Риболовот во ''Во борба за воздух'' е она што сексот бил во ''[[Раков Повратник (Милер)|Раковиот Повратник]]''. „Риболовот“, како што вели Боулинг, „е спротивно на војната“.<ref>Michael Levenson, ''The fictional realist'' in the Cambridge Companion to George Orwell pp. 72–73 {{ISBN|978-0-521-67507-9}}</ref> == Наводи == == Надворешни врски == [[Категорија:Романи на Џорџ Орвел]] f4oxfa2gy367iw17tpuwt2nvz2znat1 5542922 5542919 2026-04-21T16:28:30Z P.Nedelkovski 47736 поправки, додадена/изменета предлошка 5542922 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | | name = Во борба за воздух | title_orig =Coming Up for Air | translator = | image = | caption = | author = [[Џорџ Орвел]] | illustrator = | cover_artist = | country = Обединето Кралство | language = | series = | genre = Сатира<!-- [[Wikipedia:WikiProject Novels/Novel categorisation]] --> | published = {{Start date|1939|06|12|df=y}} {{nowrap|([[Виктор Голанц]])}} | release_date = | media_type = | pages = 237 (ОК тврд повез)<!-- First edition page count preferred --> | preceded_by = [[Во чест на Каталонија]] | followed_by = [[Во утробата на китот и други есеи]] }} '''''„Во борба за воздух“''''' — седмата книга и четвртиот [[роман]] од англискиот писател [[Џорџ Орвел]], објавен во јуни 1939 година од [[Виктор Голанц]]. Напишана е помеѓу 1938 и 1939 година, додека Орвел поминувал време закрепнувајќи од болест во [[Француско Мароко]], главно во [[Маракеш]]. Завршениот ракопис му го предал на Виктор Голанц по неговото враќање во [[Лондон]] во март 1939 година. Приказната го следи Џорџ Боулинг, 45-годишен сопруг, татко и осигурителен продавач, кој ја предвидува [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и се обидува да ја врати идиличната детска невиност и да избега од својот тажен живот со враќање во Долен Бинфилд, неговото родно место. Романот е комичен и песимистичен, со своите ставови дека шпекулативните градежници, [[Комерцијализам|комерцијализмот]] и [[Капитализам|капитализмот]] го убиваат најдоброто од рурална Англија и дека неговата земја се соочува со злокобната појава на нови, надворешни национални закани. == Заднина == Како дете, Орвел живеел во [[Шиплејк]] и [[Хенли на Темза|Хенли]] во долината на [[Темза]]. Неговиот татко, Ричард Волмсли Блер, бил државен службеник во [[Британска Индија]], и живеел префинет живот со мајка си и двете сестри, иако поголемиот дел од годината го поминувал во интернат во Истборн, а подоцна и во Итон во Британија. Особено уживал во [[риболов]] и [[лов]] на зајаци со соседно семејство. Во 1937 година, Орвел поминал неколку месеци борејќи се во [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Тој бил ранет во грлото во мај 1937 година од националистички снајперист во Уеска.<ref>{{Наведена книга|title=Facing Unpleasant Facts: 1937–1939|publisher=Secker & Warburg|year=1998|isbn=0436203774|editor-last=Davison|editor-first=Peter|editor-link=Peter Davison (professor)|series=The Complete Works of George Orwell, Volume 11|location=London|page=xxix}}</ref> Орвел бил тешко болен во 1938 година и му било советувано да ја помине зимата во топла клима. Романописецот Л.Х. Мајерс анонимно дал 300 [[Британска фунта|фунти]] за да го овозможи ова, а Орвел отишол со сопругата во [[Северна Африка]] каде што престојувал, во [[Француско Мароко]], главно во [[Маракеш]], од септември 1938 до март 1939 година. (Орвел никогаш не дознал за изворот на парите и ги прифатил само под услов да се сметаат за заем. Тој го вратил заемот осум години подоцна, кога почнал да заработува пари од успехот на ''[[Животинска фарма|„Животинска фарма]]'' “.) Орвел го напишал ''„Во борба за воздух“'' додека бил во Северна Африка и го оставил ракописот во канцеларијата на својот агент во рок од неколку часа по враќањето во Англија на 30 март 1939 година. Ракописот му бил доставен на Виктор Голанц, кој имал опција за следните три романи на Орвел, и покрај „студениот третман што му бил даден [на Орвел] кога ''[[Во чест на Каталонија|„Во чест на Каталонија“]]'' бил одбиен“. Всушност, Орвел слушнал во април 1939 година дека Голанц има резерви во врска со книгата и одложува одлуката да ја прифати. Описите во романот за ликот кој држи предавање на состанок на Левиот клуб на книгата на Голанц, како и за самиот состанок, биле такви што Голанц „не можеl, а да не се навреди од нив“. Сепак, издавачот го издал романот без да бара големи измени и бил објавен на 12 јуни 1939 година. Тоа бил последниот роман на Орвел што го носел печатот на Голанц. == Содржина == Темите на книгата се носталгијата, глупоста на обидот да се вратиме назад и да ги вратиме минатите слави, и лесниот начин на кој соништата и аспирациите на младоста можат да бидат задушени од монотонијата на работата, бракот и стареењето. Напишана е во прво лице, со Џорџ Боулинг, 45-годишниот лик, кој го открива својот живот и своите искуства додека се враќа во својот дом од детството како возрасен. На отворањето на книгата, Боулинг има слободен ден од работа за да оди во Лондон за да земе нов сет вештачки заби. Новинарски постер за современиот [[Ахмед Зогу|крал Зог]] од Албанија предизвикува мисли за библискиот лик [[Ог|Ог, кралот на Вашан]], кого го памети од неделните црковни служби како дете. Заедно со „некаков звук во сообраќајот или мирис на коњска балега или нешто слично“, овие мисли го поттикнуваат сеќавањето на Боулинг на неговото детство како син на неамбициозен трговец со семе во „Долен Бинфилд“ во близина на реката Темза. Боулинг ја раскажува својата животна историја, задржувајќи се на тоа како среќата за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] му обезбедила удобна работа подалеку од каква било акција и му обезбедила врски што му помогнале да стане успешен продавач. Боулинг се прашува што да прави со скромна сума пари што ја добил на коњска трка и која ја криел од сопругата и семејството. Многу подоцна (трет дел), тој и неговата сопруга присуствуваат на состанок на [[Лефт бук клаб]] каде што е ужаснат од омразата што ја покажал антифашистичкиот говорник и збунет од [[Марксизам|марксистичките]] брборења на комунистите кои учествувале на состанокот. Уморен од ова, тој го бара својот пријател Стариот Портеус, пензионираниот учител. Тој обично ужива во друштвото на Портеус, но во оваа прилика, неговите суви, мртви класици го прават Боулинг уште понерасположен. Боулинг одлучува да ги искористи парите на „патување низ спомените“ за да ги посети местата од своето детство. Се сеќава на езерце со џиновски риби, кои ја пропуштил шансата да ги улови пред триесет години. Затоа, планира да се врати во Долен Бинфилд, но кога ќе пристигне, местото го наоѓа непрепознатливо. На крајот, го наоѓа стариот [[паб]] каде што треба да престојува, откривајќи го многу изменет. Неговиот дом е претворен во [[чајџилница]]. Само црквата и свештеникот изгледаат исти, но тој е потресен кога открива стара девојка, бидејќи таа е толку опустошена од времето што е речиси непрепознатлива и целосно лишена од квалитетите што некогаш ги обожавал. Таа воопшто не успева да го препознае. Боулинг се сеќава на бавниот и болен пад на бизнисот со семе на неговиот татко - што е резултат на воспоставувањето на корпоративна конкуренција во близина. Се чини дека ова болно сеќавање го направило чувствителен - и му дало одвратност - за она што го гледа како марширачки пустош на „Прогресот“. Последното разочарување е што имотот каде што порано ловел риба е надграден, а осаменото и некогаш скриено езерце во кое се наоѓал огромниот крап што постојано имал намера да го лови со својот стап, но никогаш не стигнал до него, станало ѓубриште. Социјалните и материјалните промени што ги доживеал Боулинг уште од детството го прават неговото минато да изгледа далечно. Мислата „не можеш повторно да се вратиш дома“ силно се надвисува врз патувањето на Боулинг, бидејќи сфаќа дека многу од неговите стари места за лов се исчезнати или значително променети од неговите млади години. Во текот на целото доживување, тој добива потсетувања за претстојната војна, а заканата од бомби станува стварна кога една случајно ќе падне во градот. == Ликови == * Џорџ Боулинг е дебел, оженет, средовечен (45 години) продавач на осигурување, со „две деца и куќа во предградието“. Зетот на Орвел, Хамфри Дејкин, сопруг на постарата сестра на Орвел, Марџори, „низок, крупен, зборлест“ човек, сметал дека Боулинг можеби е негов портрет. Тој го познавал Блер (Орвел) уште од мали нозе, кога Блерови живееле во [[Хенли на Темза]], а подоцна и кога живееле во [[Саутволд]] каде што се оженил со Марџори. * Џо Боулинг е постариот брат на Џорџ. Тој не бил интелектуалец и, според Џорџ, „затоа имал мало познавање на механиката“. Никогаш не работел значително и работел за својот татко како „момче за задачи“. Еден ден, кога Џорџ бил помлад, Џо ги украл сите пари од касата на продавницата. Се вели дека отсекогаш сакал да се отсели во Америка и никогаш повеќе не бил споменат. * Чичко Езекиел е сопственик на продавница со доста либерални верувања, бидејќи е „мал Англичанец“. Тој чувал збирка птици во кафез во својата продавница како украс. * Хилда Боулинг, неговата сопруга, припаѓа на сиромашната класа офицери од англо-индиско семејство кои по бракот се сместиле во депресивно безживотно момче на средна возраст. 39 години, „многу слабо и прилично збрчкано, со постојано замислен, загрижен поглед во очите“. * Стариот Портеус, пензиониран директор на јавно училиште кој цел живот го одживеал во атмосфера на латински, грчки и крикет. * Елси, поранешната партнерка на Џорџ, се запознале во кругот за читање на свештеникот, и се вели дека таа била „длабоко [[Женственост|женствена]]“. Тие останале заедно „живеејќи во грев“ сè додека Џорџ не се пријавил. Кратко потоа тој ја губи врската со неа. По враќањето во Долен Бинфилд во 1939 година, Џорџ ја гледа и забележува дека „млечно белата кожа исчезнала...“ и дека сега таа била цилиндар со грутки што штрчеле. Таа сега зборува и со силен кокни акцент и се омажила за сопственик на продавница, исто така по име Џорџ. == Стил == Во нивната студија за Орвел од 1972 година, ''„Непознатиот Орвел“'', писателите Питер Стански и Вилијам Абрахамс го опишале романот како ''Велсов''. Додека бил во неговото подготвително училиште во Сасекс (1911–1916), [[Херберт Џорџ Велс|Велс]] бил омилен автор на Ерик Блер/Орвел. Како и кај другите писатели што ги читал додека бил во подготвителното училиште „Св. Кипријан“ – [[Радјард Киплинг|Киплинг]], [[П.Г. Вудхаус|Вудхаус]], [[Џонатан Свифт|Свифт]], [[Џорџ Бернард Шо|Шо]], [[Вилијам Мејкпис Текери|Такереј]] – неговата лојалност била практично непоколеблива. Она што го ценел кај Велс не бил подоцнежниот полемичар, туку романописецот чие евоцирање на одредени аспекти од животот во Англија пред [[Прва светска војна|Првата светска војна]] го потсетувало Орвел на негови лични споредливи искуства. Тој и Коноли го напуштале училишниот двор и тргнувале преку Даунс кон Бичи Хед, или далеку по длабоките лиснати патишта што воделе длабоко во селата на [[Сасекс]], до села што можеби се појавиле во роман на Велс: Истдин, Вестдин и Џевингтон. Тие застанувале во секое од нив и купувале бонбони за едно пени и разни газирани пијалаци. Ова беше обичниот, пристоен, свет осветлен од леб и сонце на кој Орвел се сеќаваше толку носталгично колку повеќе се оддалечуваше од него; на крајот тој ќе напише [еден] Велсов [роман од ваков вид], во ''„Во борба за воздух“.'' Писателот Мајкл Левенсон го забележал влијанието на [[Хенри Милер]] во ова раздобје од животот на Орвел и ставот на Милер кон она што се случувало во светот. Милер гледа што се случува, но во ''[[Во утробата на китот|„Во утробата на китот]]''“ тој „не чувствува импулс да го измени или контролира процесот низ кој минува. Тој го извел суштинскиот чин на [[Јона (пророк)|Јона]], дозволувајќи си да биде проголтан, останувајќи пасивен, ''прифаќајќи'' - дури и кога тоа значи прифаќање на „концентрациони логори, гумени палки, [[Адолф Хитлер|Хитлер]], [[Јосиф Сталин|Сталин]], бомби, авиони“. „Џорџ Боулинг е Јона на Орвел, а ''„Во борба за воздухе“'' е во значаен аспект придонес кон „училиштето на Милер“. Опкружен од сите страни - со работа, дом, историја - Боулинг ниту го разбира политичкиот свет ниту се обидува да го промени. Тој само сака повторно да ги открие основите на среќата. Во својот средиштен дел, ''„Во борба за воздух“'' е збунето потврдно враќање на невиноста од почетокот на векот: детството, семејниот живот и селските шетања во градот Долен Бинфилд. Риболовот во ''Во борба за воздух'' е она што сексот бил во ''[[Раков Повратник (Милер)|Раковиот Повратник]]''. „Риболовот“, како што вели Боулинг, „е спротивно на војната“.<ref>Michael Levenson, ''The fictional realist'' in the Cambridge Companion to George Orwell pp. 72–73 {{ISBN|978-0-521-67507-9}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.george-orwell.org/Coming_up_for_Air/index.html ''Coming up for Air''] – Searchable, indexed etext. * [http://www.oxfordtimes.co.uk/leisure/books/10404017.Orwell_s_Golden_Country/ Oxford Times: Ramble in footsteps of George Orwell] {{Џорџ Орвел}} [[Категорија:Романи на Џорџ Орвел]] bz2x9w0k5mcwbnei993h411nyn7kygu 5542923 5542922 2026-04-21T16:28:59Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5542923 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Infobox book | | name = Во борба за воздух | title_orig =Coming Up for Air | translator = | image = | caption = | author = [[Џорџ Орвел]] | illustrator = | cover_artist = | country = Обединето Кралство | language = | series = | genre = Сатира<!-- [[Wikipedia:WikiProject Novels/Novel categorisation]] --> | published = {{Start date|1939|06|12|df=y}} {{nowrap|([[Виктор Голанц]])}} | release_date = | media_type = | pages = 237 (ОК тврд повез)<!-- First edition page count preferred --> | preceded_by = [[Во чест на Каталонија]] | followed_by = [[Во утробата на китот и други есеи]] }} '''''„Во борба за воздух“''''' — седмата книга и четвртиот [[роман]] од англискиот писател [[Џорџ Орвел]], објавен во јуни 1939 година од [[Виктор Голанц]]. Напишана е помеѓу 1938 и 1939 година, додека Орвел поминувал време закрепнувајќи од болест во [[Француско Мароко]], главно во [[Маракеш]]. Завршениот ракопис му го предал на Виктор Голанц по неговото враќање во [[Лондон]] во март 1939 година. Приказната го следи Џорџ Боулинг, 45-годишен сопруг, татко и осигурителен продавач, кој ја предвидува [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и се обидува да ја врати идиличната детска невиност и да избега од својот тажен живот со враќање во Долен Бинфилд, неговото родно место. Романот е комичен и песимистичен, со своите ставови дека шпекулативните градежници, [[Комерцијализам|комерцијализмот]] и [[Капитализам|капитализмот]] го убиваат најдоброто од рурална Англија и дека неговата земја се соочува со злокобната појава на нови, надворешни национални закани. == Заднина == Како дете, Орвел живеел во [[Шиплејк]] и [[Хенли на Темза|Хенли]] во долината на [[Темза]]. Неговиот татко, Ричард Волмсли Блер, бил државен службеник во [[Британска Индија]], и живеел префинет живот со мајка си и двете сестри, иако поголемиот дел од годината го поминувал во интернат во Истборн, а подоцна и во Итон во Британија. Особено уживал во [[риболов]] и [[лов]] на зајаци со соседно семејство. Во 1937 година, Орвел поминал неколку месеци борејќи се во [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Тој бил ранет во грлото во мај 1937 година од националистички снајперист во Уеска.<ref>{{Наведена книга|title=Facing Unpleasant Facts: 1937–1939|publisher=Secker & Warburg|year=1998|isbn=0436203774|editor-last=Davison|editor-first=Peter|editor-link=Peter Davison (professor)|series=The Complete Works of George Orwell, Volume 11|location=London|page=xxix}}</ref> Орвел бил тешко болен во 1938 година и му било советувано да ја помине зимата во топла клима. Романописецот Л.Х. Мајерс анонимно дал 300 [[Британска фунта|фунти]] за да го овозможи ова, а Орвел отишол со сопругата во [[Северна Африка]] каде што престојувал, во [[Француско Мароко]], главно во [[Маракеш]], од септември 1938 до март 1939 година. (Орвел никогаш не дознал за изворот на парите и ги прифатил само под услов да се сметаат за заем. Тој го вратил заемот осум години подоцна, кога почнал да заработува пари од успехот на ''[[Животинска фарма|„Животинска фарма]]'' “.) Орвел го напишал ''„Во борба за воздух“'' додека бил во Северна Африка и го оставил ракописот во канцеларијата на својот агент во рок од неколку часа по враќањето во Англија на 30 март 1939 година. Ракописот му бил доставен на Виктор Голанц, кој имал опција за следните три романи на Орвел, и покрај „студениот третман што му бил даден [на Орвел] кога ''[[Во чест на Каталонија|„Во чест на Каталонија“]]'' бил одбиен“. Всушност, Орвел слушнал во април 1939 година дека Голанц има резерви во врска со книгата и одложува одлуката да ја прифати. Описите во романот за ликот кој држи предавање на состанок на Левиот клуб на книгата на Голанц, како и за самиот состанок, биле такви што Голанц „не можеl, а да не се навреди од нив“. Сепак, издавачот го издал романот без да бара големи измени и бил објавен на 12 јуни 1939 година. Тоа бил последниот роман на Орвел што го носел печатот на Голанц. == Содржина == Темите на книгата се носталгијата, глупоста на обидот да се вратиме назад и да ги вратиме минатите слави, и лесниот начин на кој соништата и аспирациите на младоста можат да бидат задушени од монотонијата на работата, бракот и стареењето. Напишана е во прво лице, со Џорџ Боулинг, 45-годишниот лик, кој го открива својот живот и своите искуства додека се враќа во својот дом од детството како возрасен. На отворањето на книгата, Боулинг има слободен ден од работа за да оди во Лондон за да земе нов сет вештачки заби. Новинарски постер за современиот [[Ахмед Зогу|крал Зог]] од Албанија предизвикува мисли за библискиот лик [[Ог|Ог, кралот на Вашан]], кого го памети од неделните црковни служби како дете. Заедно со „некаков звук во сообраќајот или мирис на коњска балега или нешто слично“, овие мисли го поттикнуваат сеќавањето на Боулинг на неговото детство како син на неамбициозен трговец со семе во „Долен Бинфилд“ во близина на реката Темза. Боулинг ја раскажува својата животна историја, задржувајќи се на тоа како среќата за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] му обезбедила удобна работа подалеку од каква било акција и му обезбедила врски што му помогнале да стане успешен продавач. Боулинг се прашува што да прави со скромна сума пари што ја добил на коњска трка и која ја криел од сопругата и семејството. Многу подоцна (трет дел), тој и неговата сопруга присуствуваат на состанок на [[Лефт бук клаб]] каде што е ужаснат од омразата што ја покажал антифашистичкиот говорник и збунет од [[Марксизам|марксистичките]] брборења на комунистите кои учествувале на состанокот. Уморен од ова, тој го бара својот пријател Стариот Портеус, пензионираниот учител. Тој обично ужива во друштвото на Портеус, но во оваа прилика, неговите суви, мртви класици го прават Боулинг уште понерасположен. Боулинг одлучува да ги искористи парите на „патување низ спомените“ за да ги посети местата од своето детство. Се сеќава на езерце со џиновски риби, кои ја пропуштил шансата да ги улови пред триесет години. Затоа, планира да се врати во Долен Бинфилд, но кога ќе пристигне, местото го наоѓа непрепознатливо. На крајот, го наоѓа стариот [[паб]] каде што треба да престојува, откривајќи го многу изменет. Неговиот дом е претворен во [[чајџилница]]. Само црквата и свештеникот изгледаат исти, но тој е потресен кога открива стара девојка, бидејќи таа е толку опустошена од времето што е речиси непрепознатлива и целосно лишена од квалитетите што некогаш ги обожавал. Таа воопшто не успева да го препознае. Боулинг се сеќава на бавниот и болен пад на бизнисот со семе на неговиот татко - што е резултат на воспоставувањето на корпоративна конкуренција во близина. Се чини дека ова болно сеќавање го направило чувствителен - и му дало одвратност - за она што го гледа како марширачки пустош на „Прогресот“. Последното разочарување е што имотот каде што порано ловел риба е надграден, а осаменото и некогаш скриено езерце во кое се наоѓал огромниот крап што постојано имал намера да го лови со својот стап, но никогаш не стигнал до него, станало ѓубриште. Социјалните и материјалните промени што ги доживеал Боулинг уште од детството го прават неговото минато да изгледа далечно. Мислата „не можеш повторно да се вратиш дома“ силно се надвисува врз патувањето на Боулинг, бидејќи сфаќа дека многу од неговите стари места за лов се исчезнати или значително променети од неговите млади години. Во текот на целото доживување, тој добива потсетувања за претстојната војна, а заканата од бомби станува стварна кога една случајно ќе падне во градот. == Ликови == * Џорџ Боулинг е дебел, оженет, средовечен (45 години) продавач на осигурување, со „две деца и куќа во предградието“. Зетот на Орвел, Хамфри Дејкин, сопруг на постарата сестра на Орвел, Марџори, „низок, крупен, зборлест“ човек, сметал дека Боулинг можеби е негов портрет. Тој го познавал Блер (Орвел) уште од мали нозе, кога Блерови живееле во [[Хенли на Темза]], а подоцна и кога живееле во [[Саутволд]] каде што се оженил со Марџори. * Џо Боулинг е постариот брат на Џорџ. Тој не бил интелектуалец и, според Џорџ, „затоа имал мало познавање на механиката“. Никогаш не работел значително и работел за својот татко како „момче за задачи“. Еден ден, кога Џорџ бил помлад, Џо ги украл сите пари од касата на продавницата. Се вели дека отсекогаш сакал да се отсели во Америка и никогаш повеќе не бил споменат. * Чичко Езекиел е сопственик на продавница со доста либерални верувања, бидејќи е „мал Англичанец“. Тој чувал збирка птици во кафез во својата продавница како украс. * Хилда Боулинг, неговата сопруга, припаѓа на сиромашната класа офицери од англо-индиско семејство кои по бракот се сместиле во депресивно безживотно момче на средна возраст. 39 години, „многу слабо и прилично збрчкано, со постојано замислен, загрижен поглед во очите“. * Стариот Портеус, пензиониран директор на јавно училиште кој цел живот го одживеал во атмосфера на латински, грчки и крикет. * Елси, поранешната партнерка на Џорџ, се запознале во кругот за читање на свештеникот, и се вели дека таа била „длабоко [[Женственост|женствена]]“. Тие останале заедно „живеејќи во грев“ сè додека Џорџ не се пријавил. Кратко потоа тој ја губи врската со неа. По враќањето во Долен Бинфилд во 1939 година, Џорџ ја гледа и забележува дека „млечно белата кожа исчезнала...“ и дека сега таа била цилиндар со грутки што штрчеле. Таа сега зборува и со силен кокни акцент и се омажила за сопственик на продавница, исто така по име Џорџ. == Стил == Во нивната студија за Орвел од 1972 година, ''„Непознатиот Орвел“'', писателите Питер Стански и Вилијам Абрахамс го опишале романот како ''Велсов''. Додека бил во неговото подготвително училиште во Сасекс (1911–1916), [[Херберт Џорџ Велс|Велс]] бил омилен автор на Ерик Блер/Орвел. Како и кај другите писатели што ги читал додека бил во подготвителното училиште „Св. Кипријан“ – [[Радјард Киплинг|Киплинг]], [[П.Г. Вудхаус|Вудхаус]], [[Џонатан Свифт|Свифт]], [[Џорџ Бернард Шо|Шо]], [[Вилијам Мејкпис Текери|Такереј]] – неговата лојалност била практично непоколеблива. Она што го ценел кај Велс не бил подоцнежниот полемичар, туку романописецот чие евоцирање на одредени аспекти од животот во Англија пред [[Прва светска војна|Првата светска војна]] го потсетувало Орвел на негови лични споредливи искуства. Тој и Коноли го напуштале училишниот двор и тргнувале преку Даунс кон Бичи Хед, или далеку по длабоките лиснати патишта што воделе длабоко во селата на [[Сасекс]], до села што можеби се појавиле во роман на Велс: Истдин, Вестдин и Џевингтон. Тие застанувале во секое од нив и купувале бонбони за едно пени и разни газирани пијалаци. Ова беше обичниот, пристоен, свет осветлен од леб и сонце на кој Орвел се сеќаваше толку носталгично колку повеќе се оддалечуваше од него; на крајот тој ќе напише [еден] Велсов [роман од ваков вид], во ''„Во борба за воздух“.'' Писателот Мајкл Левенсон го забележал влијанието на [[Хенри Милер]] во ова раздобје од животот на Орвел и ставот на Милер кон она што се случувало во светот. Милер гледа што се случува, но во ''[[Во утробата на китот|„Во утробата на китот]]''“ тој „не чувствува импулс да го измени или контролира процесот низ кој минува. Тој го извел суштинскиот чин на [[Јона (пророк)|Јона]], дозволувајќи си да биде проголтан, останувајќи пасивен, ''прифаќајќи'' - дури и кога тоа значи прифаќање на „концентрациони логори, гумени палки, [[Адолф Хитлер|Хитлер]], [[Јосиф Сталин|Сталин]], бомби, авиони“. „Џорџ Боулинг е Јона на Орвел, а ''„Во борба за воздухе“'' е во значаен аспект придонес кон „училиштето на Милер“. Опкружен од сите страни - со работа, дом, историја - Боулинг ниту го разбира политичкиот свет ниту се обидува да го промени. Тој само сака повторно да ги открие основите на среќата. Во својот средиштен дел, ''„Во борба за воздух“'' е збунето потврдно враќање на невиноста од почетокот на векот: детството, семејниот живот и селските шетања во градот Долен Бинфилд. Риболовот во ''Во борба за воздух'' е она што сексот бил во ''[[Раков Повратник (Милер)|Раковиот Повратник]]''. „Риболовот“, како што вели Боулинг, „е спротивно на војната“.<ref>Michael Levenson, ''The fictional realist'' in the Cambridge Companion to George Orwell pp. 72–73 {{ISBN|978-0-521-67507-9}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.george-orwell.org/Coming_up_for_Air/index.html ''Coming up for Air''] – Searchable, indexed etext. * [http://www.oxfordtimes.co.uk/leisure/books/10404017.Orwell_s_Golden_Country/ Oxford Times: Ramble in footsteps of George Orwell] {{Џорџ Орвел}} [[Категорија:Романи на Џорџ Орвел]] crzwetq0e3ri3xk9haks42jxk26fabt 5542926 5542923 2026-04-21T16:30:14Z P.Nedelkovski 47736 5542926 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Infobox book | | name = Во борба за воздух | title_orig =Coming Up for Air | translator = | image = | caption = | author = [[Џорџ Орвел]] | illustrator = | cover_artist = | country = Обединето Кралство | language = | series = | genre = Сатира<!-- [[Wikipedia:WikiProject Novels/Novel categorisation]] --> | published = {{Start date|1939|06|12|df=y}} {{nowrap|([[Виктор Голанц]])}} | release_date = | media_type = | pages = 237 (ОК тврд повез)<!-- First edition page count preferred --> | preceded_by = [[Во чест на Каталонија]] | followed_by = [[Во утробата на китот и други есеи]] }} '''''„Во борба за воздух“''''' — седмата книга и четвртиот [[роман]] од англискиот писател [[Џорџ Орвел]], објавен во јуни 1939 година од [[Виктор Голанц]]. Напишана е помеѓу 1938 и 1939 година, додека Орвел поминувал време закрепнувајќи од болест во [[Француско Мароко]], главно во [[Маракеш]]. Завршениот ракопис му го предал на Виктор Голанц по неговото враќање во [[Лондон]] во март 1939 година. Приказната го следи Џорџ Боулинг, 45-годишен сопруг, татко и осигурителен продавач, кој ја предвидува [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и се обидува да ја врати идиличната детска невиност и да избега од својот тажен живот со враќање во Долен Бинфилд, неговото родно место. Романот е комичен и песимистичен, со своите ставови дека шпекулативните градежници, [[Комерцијализам|комерцијализмот]] и [[Капитализам|капитализмот]] го убиваат најдоброто од рурална Англија и дека неговата земја се соочува со злокобната појава на нови, надворешни национални закани. == Заднина == Како дете, Орвел живеел во [[Шиплејк]] и [[Хенли на Темза|Хенли]] во долината на [[Темза]]. Неговиот татко, Ричард Волмсли Блер, бил државен службеник во [[Британска Индија]], и живеел префинет живот со мајка си и двете сестри, иако поголемиот дел од годината го поминувал во интернат во Истборн, а подоцна и во Итон во Британија. Особено уживал во [[риболов]] и [[лов]] на зајаци со соседно семејство. Во 1937 година, Орвел поминал неколку месеци борејќи се во [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Тој бил ранет во грлото во мај 1937 година од националистички снајперист во Уеска.<ref>{{Наведена книга|title=Facing Unpleasant Facts: 1937–1939|publisher=Secker & Warburg|year=1998|isbn=0436203774|editor-last=Davison|editor-first=Peter|editor-link=|series=The Complete Works of George Orwell, Volume 11|location=London|page=xxix}}</ref> Орвел бил тешко болен во 1938 година и му било советувано да ја помине зимата во топла клима. Романописецот Л.Х. Мајерс анонимно дал 300 [[Британска фунта|фунти]] за да го овозможи ова, а Орвел отишол со сопругата во [[Северна Африка]] каде што престојувал, во [[Француско Мароко]], главно во [[Маракеш]], од септември 1938 до март 1939 година. (Орвел никогаш не дознал за изворот на парите и ги прифатил само под услов да се сметаат за заем. Тој го вратил заемот осум години подоцна, кога почнал да заработува пари од успехот на ''[[Животинска фарма|„Животинска фарма]]'' “.) Орвел го напишал ''„Во борба за воздух“'' додека бил во Северна Африка и го оставил ракописот во канцеларијата на својот агент во рок од неколку часа по враќањето во Англија на 30 март 1939 година. Ракописот му бил доставен на Виктор Голанц, кој имал опција за следните три романи на Орвел, и покрај „студениот третман што му бил даден [на Орвел] кога ''[[Во чест на Каталонија|„Во чест на Каталонија“]]'' бил одбиен“. Всушност, Орвел слушнал во април 1939 година дека Голанц има резерви во врска со книгата и одложува одлуката да ја прифати. Описите во романот за ликот кој држи предавање на состанок на Левиот клуб на книгата на Голанц, како и за самиот состанок, биле такви што Голанц „не можеl, а да не се навреди од нив“. Сепак, издавачот го издал романот без да бара големи измени и бил објавен на 12 јуни 1939 година. Тоа бил последниот роман на Орвел што го носел печатот на Голанц. == Содржина == Темите на книгата се носталгијата, глупоста на обидот да се вратиме назад и да ги вратиме минатите слави, и лесниот начин на кој соништата и аспирациите на младоста можат да бидат задушени од монотонијата на работата, бракот и стареењето. Напишана е во прво лице, со Џорџ Боулинг, 45-годишниот лик, кој го открива својот живот и своите искуства додека се враќа во својот дом од детството како возрасен. На отворањето на книгата, Боулинг има слободен ден од работа за да оди во Лондон за да земе нов сет вештачки заби. Новинарски постер за современиот [[Ахмед Зогу|крал Зог]] од Албанија предизвикува мисли за библискиот лик [[Ог|Ог, кралот на Вашан]], кого го памети од неделните црковни служби како дете. Заедно со „некаков звук во сообраќајот или мирис на коњска балега или нешто слично“, овие мисли го поттикнуваат сеќавањето на Боулинг на неговото детство како син на неамбициозен трговец со семе во „Долен Бинфилд“ во близина на реката Темза. Боулинг ја раскажува својата животна историја, задржувајќи се на тоа како среќата за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] му обезбедила удобна работа подалеку од каква било акција и му обезбедила врски што му помогнале да стане успешен продавач. Боулинг се прашува што да прави со скромна сума пари што ја добил на коњска трка и која ја криел од сопругата и семејството. Многу подоцна (трет дел), тој и неговата сопруга присуствуваат на состанок на [[Лефт бук клаб]] каде што е ужаснат од омразата што ја покажал антифашистичкиот говорник и збунет од [[Марксизам|марксистичките]] брборења на комунистите кои учествувале на состанокот. Уморен од ова, тој го бара својот пријател Стариот Портеус, пензионираниот учител. Тој обично ужива во друштвото на Портеус, но во оваа прилика, неговите суви, мртви класици го прават Боулинг уште понерасположен. Боулинг одлучува да ги искористи парите на „патување низ спомените“ за да ги посети местата од своето детство. Се сеќава на езерце со џиновски риби, кои ја пропуштил шансата да ги улови пред триесет години. Затоа, планира да се врати во Долен Бинфилд, но кога ќе пристигне, местото го наоѓа непрепознатливо. На крајот, го наоѓа стариот [[паб]] каде што треба да престојува, откривајќи го многу изменет. Неговиот дом е претворен во [[чајџилница]]. Само црквата и свештеникот изгледаат исти, но тој е потресен кога открива стара девојка, бидејќи таа е толку опустошена од времето што е речиси непрепознатлива и целосно лишена од квалитетите што некогаш ги обожавал. Таа воопшто не успева да го препознае. Боулинг се сеќава на бавниот и болен пад на бизнисот со семе на неговиот татко - што е резултат на воспоставувањето на корпоративна конкуренција во близина. Се чини дека ова болно сеќавање го направило чувствителен - и му дало одвратност - за она што го гледа како марширачки пустош на „Прогресот“. Последното разочарување е што имотот каде што порано ловел риба е надграден, а осаменото и некогаш скриено езерце во кое се наоѓал огромниот крап што постојано имал намера да го лови со својот стап, но никогаш не стигнал до него, станало ѓубриште. Социјалните и материјалните промени што ги доживеал Боулинг уште од детството го прават неговото минато да изгледа далечно. Мислата „не можеш повторно да се вратиш дома“ силно се надвисува врз патувањето на Боулинг, бидејќи сфаќа дека многу од неговите стари места за лов се исчезнати или значително променети од неговите млади години. Во текот на целото доживување, тој добива потсетувања за претстојната војна, а заканата од бомби станува стварна кога една случајно ќе падне во градот. == Ликови == * Џорџ Боулинг е дебел, оженет, средовечен (45 години) продавач на осигурување, со „две деца и куќа во предградието“. Зетот на Орвел, Хамфри Дејкин, сопруг на постарата сестра на Орвел, Марџори, „низок, крупен, зборлест“ човек, сметал дека Боулинг можеби е негов портрет. Тој го познавал Блер (Орвел) уште од мали нозе, кога Блерови живееле во [[Хенли на Темза]], а подоцна и кога живееле во [[Саутволд]] каде што се оженил со Марџори. * Џо Боулинг е постариот брат на Џорџ. Тој не бил интелектуалец и, според Џорџ, „затоа имал мало познавање на механиката“. Никогаш не работел значително и работел за својот татко како „момче за задачи“. Еден ден, кога Џорџ бил помлад, Џо ги украл сите пари од касата на продавницата. Се вели дека отсекогаш сакал да се отсели во Америка и никогаш повеќе не бил споменат. * Чичко Езекиел е сопственик на продавница со доста либерални верувања, бидејќи е „мал Англичанец“. Тој чувал збирка птици во кафез во својата продавница како украс. * Хилда Боулинг, неговата сопруга, припаѓа на сиромашната класа офицери од англо-индиско семејство кои по бракот се сместиле во депресивно безживотно момче на средна возраст. 39 години, „многу слабо и прилично збрчкано, со постојано замислен, загрижен поглед во очите“. * Стариот Портеус, пензиониран директор на јавно училиште кој цел живот го одживеал во атмосфера на латински, грчки и крикет. * Елси, поранешната партнерка на Џорџ, се запознале во кругот за читање на свештеникот, и се вели дека таа била „длабоко [[Женственост|женствена]]“. Тие останале заедно „живеејќи во грев“ сè додека Џорџ не се пријавил. Кратко потоа тој ја губи врската со неа. По враќањето во Долен Бинфилд во 1939 година, Џорџ ја гледа и забележува дека „млечно белата кожа исчезнала...“ и дека сега таа била цилиндар со грутки што штрчеле. Таа сега зборува и со силен кокни акцент и се омажила за сопственик на продавница, исто така по име Џорџ. == Стил == Во нивната студија за Орвел од 1972 година, ''„Непознатиот Орвел“'', писателите Питер Стански и Вилијам Абрахамс го опишале романот како ''Велсов''. Додека бил во неговото подготвително училиште во Сасекс (1911–1916), [[Херберт Џорџ Велс|Велс]] бил омилен автор на Ерик Блер/Орвел. Како и кај другите писатели што ги читал додека бил во подготвителното училиште „Св. Кипријан“ – [[Радјард Киплинг|Киплинг]], [[П.Г. Вудхаус|Вудхаус]], [[Џонатан Свифт|Свифт]], [[Џорџ Бернард Шо|Шо]], [[Вилијам Мејкпис Текери|Такереј]] – неговата лојалност била практично непоколеблива. Она што го ценел кај Велс не бил подоцнежниот полемичар, туку романописецот чие евоцирање на одредени аспекти од животот во Англија пред [[Прва светска војна|Првата светска војна]] го потсетувало Орвел на негови лични споредливи искуства. Тој и Коноли го напуштале училишниот двор и тргнувале преку Даунс кон Бичи Хед, или далеку по длабоките лиснати патишта што воделе длабоко во селата на [[Сасекс]], до села што можеби се појавиле во роман на Велс: Истдин, Вестдин и Џевингтон. Тие застанувале во секое од нив и купувале бонбони за едно пени и разни газирани пијалаци. Ова беше обичниот, пристоен, свет осветлен од леб и сонце на кој Орвел се сеќаваше толку носталгично колку повеќе се оддалечуваше од него; на крајот тој ќе напише [еден] Велсов [роман од ваков вид], во ''„Во борба за воздух“.'' Писателот Мајкл Левенсон го забележал влијанието на [[Хенри Милер]] во ова раздобје од животот на Орвел и ставот на Милер кон она што се случувало во светот. Милер гледа што се случува, но во ''[[Во утробата на китот|„Во утробата на китот]]''“ тој „не чувствува импулс да го измени или контролира процесот низ кој минува. Тој го извел суштинскиот чин на [[Јона (пророк)|Јона]], дозволувајќи си да биде проголтан, останувајќи пасивен, ''прифаќајќи'' - дури и кога тоа значи прифаќање на „концентрациони логори, гумени палки, [[Адолф Хитлер|Хитлер]], [[Јосиф Сталин|Сталин]], бомби, авиони“. „Џорџ Боулинг е Јона на Орвел, а ''„Во борба за воздухе“'' е во значаен аспект придонес кон „училиштето на Милер“. Опкружен од сите страни - со работа, дом, историја - Боулинг ниту го разбира политичкиот свет ниту се обидува да го промени. Тој само сака повторно да ги открие основите на среќата. Во својот средиштен дел, ''„Во борба за воздух“'' е збунето потврдно враќање на невиноста од почетокот на векот: детството, семејниот живот и селските шетања во градот Долен Бинфилд. Риболовот во ''Во борба за воздух'' е она што сексот бил во ''[[Раков Повратник (Милер)|Раковиот Повратник]]''. „Риболовот“, како што вели Боулинг, „е спротивно на војната“.<ref>Michael Levenson, ''The fictional realist'' in the Cambridge Companion to George Orwell pp. 72–73 {{ISBN|978-0-521-67507-9}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.george-orwell.org/Coming_up_for_Air/index.html ''Coming up for Air''] – Searchable, indexed etext. * [http://www.oxfordtimes.co.uk/leisure/books/10404017.Orwell_s_Golden_Country/ Oxford Times: Ramble in footsteps of George Orwell] {{Џорџ Орвел}} [[Категорија:Романи на Џорџ Орвел]] kc9zz8i2b97t6gnu5nqggcngi6x4bu5 5542928 5542926 2026-04-21T16:31:36Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Романи од 1939 година]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5542928 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Infobox book | | name = Во борба за воздух | title_orig =Coming Up for Air | translator = | image = | caption = | author = [[Џорџ Орвел]] | illustrator = | cover_artist = | country = Обединето Кралство | language = | series = | genre = Сатира<!-- [[Wikipedia:WikiProject Novels/Novel categorisation]] --> | published = {{Start date|1939|06|12|df=y}} {{nowrap|([[Виктор Голанц]])}} | release_date = | media_type = | pages = 237 (ОК тврд повез)<!-- First edition page count preferred --> | preceded_by = [[Во чест на Каталонија]] | followed_by = [[Во утробата на китот и други есеи]] }} '''''„Во борба за воздух“''''' — седмата книга и четвртиот [[роман]] од англискиот писател [[Џорџ Орвел]], објавен во јуни 1939 година од [[Виктор Голанц]]. Напишана е помеѓу 1938 и 1939 година, додека Орвел поминувал време закрепнувајќи од болест во [[Француско Мароко]], главно во [[Маракеш]]. Завршениот ракопис му го предал на Виктор Голанц по неговото враќање во [[Лондон]] во март 1939 година. Приказната го следи Џорџ Боулинг, 45-годишен сопруг, татко и осигурителен продавач, кој ја предвидува [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и се обидува да ја врати идиличната детска невиност и да избега од својот тажен живот со враќање во Долен Бинфилд, неговото родно место. Романот е комичен и песимистичен, со своите ставови дека шпекулативните градежници, [[Комерцијализам|комерцијализмот]] и [[Капитализам|капитализмот]] го убиваат најдоброто од рурална Англија и дека неговата земја се соочува со злокобната појава на нови, надворешни национални закани. == Заднина == Како дете, Орвел живеел во [[Шиплејк]] и [[Хенли на Темза|Хенли]] во долината на [[Темза]]. Неговиот татко, Ричард Волмсли Блер, бил државен службеник во [[Британска Индија]], и живеел префинет живот со мајка си и двете сестри, иако поголемиот дел од годината го поминувал во интернат во Истборн, а подоцна и во Итон во Британија. Особено уживал во [[риболов]] и [[лов]] на зајаци со соседно семејство. Во 1937 година, Орвел поминал неколку месеци борејќи се во [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Тој бил ранет во грлото во мај 1937 година од националистички снајперист во Уеска.<ref>{{Наведена книга|title=Facing Unpleasant Facts: 1937–1939|publisher=Secker & Warburg|year=1998|isbn=0436203774|editor-last=Davison|editor-first=Peter|editor-link=|series=The Complete Works of George Orwell, Volume 11|location=London|page=xxix}}</ref> Орвел бил тешко болен во 1938 година и му било советувано да ја помине зимата во топла клима. Романописецот Л.Х. Мајерс анонимно дал 300 [[Британска фунта|фунти]] за да го овозможи ова, а Орвел отишол со сопругата во [[Северна Африка]] каде што престојувал, во [[Француско Мароко]], главно во [[Маракеш]], од септември 1938 до март 1939 година. (Орвел никогаш не дознал за изворот на парите и ги прифатил само под услов да се сметаат за заем. Тој го вратил заемот осум години подоцна, кога почнал да заработува пари од успехот на ''[[Животинска фарма|„Животинска фарма]]'' “.) Орвел го напишал ''„Во борба за воздух“'' додека бил во Северна Африка и го оставил ракописот во канцеларијата на својот агент во рок од неколку часа по враќањето во Англија на 30 март 1939 година. Ракописот му бил доставен на Виктор Голанц, кој имал опција за следните три романи на Орвел, и покрај „студениот третман што му бил даден [на Орвел] кога ''[[Во чест на Каталонија|„Во чест на Каталонија“]]'' бил одбиен“. Всушност, Орвел слушнал во април 1939 година дека Голанц има резерви во врска со книгата и одложува одлуката да ја прифати. Описите во романот за ликот кој држи предавање на состанок на Левиот клуб на книгата на Голанц, како и за самиот состанок, биле такви што Голанц „не можеl, а да не се навреди од нив“. Сепак, издавачот го издал романот без да бара големи измени и бил објавен на 12 јуни 1939 година. Тоа бил последниот роман на Орвел што го носел печатот на Голанц. == Содржина == Темите на книгата се носталгијата, глупоста на обидот да се вратиме назад и да ги вратиме минатите слави, и лесниот начин на кој соништата и аспирациите на младоста можат да бидат задушени од монотонијата на работата, бракот и стареењето. Напишана е во прво лице, со Џорџ Боулинг, 45-годишниот лик, кој го открива својот живот и своите искуства додека се враќа во својот дом од детството како возрасен. На отворањето на книгата, Боулинг има слободен ден од работа за да оди во Лондон за да земе нов сет вештачки заби. Новинарски постер за современиот [[Ахмед Зогу|крал Зог]] од Албанија предизвикува мисли за библискиот лик [[Ог|Ог, кралот на Вашан]], кого го памети од неделните црковни служби како дете. Заедно со „некаков звук во сообраќајот или мирис на коњска балега или нешто слично“, овие мисли го поттикнуваат сеќавањето на Боулинг на неговото детство како син на неамбициозен трговец со семе во „Долен Бинфилд“ во близина на реката Темза. Боулинг ја раскажува својата животна историја, задржувајќи се на тоа како среќата за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] му обезбедила удобна работа подалеку од каква било акција и му обезбедила врски што му помогнале да стане успешен продавач. Боулинг се прашува што да прави со скромна сума пари што ја добил на коњска трка и која ја криел од сопругата и семејството. Многу подоцна (трет дел), тој и неговата сопруга присуствуваат на состанок на [[Лефт бук клаб]] каде што е ужаснат од омразата што ја покажал антифашистичкиот говорник и збунет од [[Марксизам|марксистичките]] брборења на комунистите кои учествувале на состанокот. Уморен од ова, тој го бара својот пријател Стариот Портеус, пензионираниот учител. Тој обично ужива во друштвото на Портеус, но во оваа прилика, неговите суви, мртви класици го прават Боулинг уште понерасположен. Боулинг одлучува да ги искористи парите на „патување низ спомените“ за да ги посети местата од своето детство. Се сеќава на езерце со џиновски риби, кои ја пропуштил шансата да ги улови пред триесет години. Затоа, планира да се врати во Долен Бинфилд, но кога ќе пристигне, местото го наоѓа непрепознатливо. На крајот, го наоѓа стариот [[паб]] каде што треба да престојува, откривајќи го многу изменет. Неговиот дом е претворен во [[чајџилница]]. Само црквата и свештеникот изгледаат исти, но тој е потресен кога открива стара девојка, бидејќи таа е толку опустошена од времето што е речиси непрепознатлива и целосно лишена од квалитетите што некогаш ги обожавал. Таа воопшто не успева да го препознае. Боулинг се сеќава на бавниот и болен пад на бизнисот со семе на неговиот татко - што е резултат на воспоставувањето на корпоративна конкуренција во близина. Се чини дека ова болно сеќавање го направило чувствителен - и му дало одвратност - за она што го гледа како марширачки пустош на „Прогресот“. Последното разочарување е што имотот каде што порано ловел риба е надграден, а осаменото и некогаш скриено езерце во кое се наоѓал огромниот крап што постојано имал намера да го лови со својот стап, но никогаш не стигнал до него, станало ѓубриште. Социјалните и материјалните промени што ги доживеал Боулинг уште од детството го прават неговото минато да изгледа далечно. Мислата „не можеш повторно да се вратиш дома“ силно се надвисува врз патувањето на Боулинг, бидејќи сфаќа дека многу од неговите стари места за лов се исчезнати или значително променети од неговите млади години. Во текот на целото доживување, тој добива потсетувања за претстојната војна, а заканата од бомби станува стварна кога една случајно ќе падне во градот. == Ликови == * Џорџ Боулинг е дебел, оженет, средовечен (45 години) продавач на осигурување, со „две деца и куќа во предградието“. Зетот на Орвел, Хамфри Дејкин, сопруг на постарата сестра на Орвел, Марџори, „низок, крупен, зборлест“ човек, сметал дека Боулинг можеби е негов портрет. Тој го познавал Блер (Орвел) уште од мали нозе, кога Блерови живееле во [[Хенли на Темза]], а подоцна и кога живееле во [[Саутволд]] каде што се оженил со Марџори. * Џо Боулинг е постариот брат на Џорџ. Тој не бил интелектуалец и, според Џорџ, „затоа имал мало познавање на механиката“. Никогаш не работел значително и работел за својот татко како „момче за задачи“. Еден ден, кога Џорџ бил помлад, Џо ги украл сите пари од касата на продавницата. Се вели дека отсекогаш сакал да се отсели во Америка и никогаш повеќе не бил споменат. * Чичко Езекиел е сопственик на продавница со доста либерални верувања, бидејќи е „мал Англичанец“. Тој чувал збирка птици во кафез во својата продавница како украс. * Хилда Боулинг, неговата сопруга, припаѓа на сиромашната класа офицери од англо-индиско семејство кои по бракот се сместиле во депресивно безживотно момче на средна возраст. 39 години, „многу слабо и прилично збрчкано, со постојано замислен, загрижен поглед во очите“. * Стариот Портеус, пензиониран директор на јавно училиште кој цел живот го одживеал во атмосфера на латински, грчки и крикет. * Елси, поранешната партнерка на Џорџ, се запознале во кругот за читање на свештеникот, и се вели дека таа била „длабоко [[Женственост|женствена]]“. Тие останале заедно „живеејќи во грев“ сè додека Џорџ не се пријавил. Кратко потоа тој ја губи врската со неа. По враќањето во Долен Бинфилд во 1939 година, Џорџ ја гледа и забележува дека „млечно белата кожа исчезнала...“ и дека сега таа била цилиндар со грутки што штрчеле. Таа сега зборува и со силен кокни акцент и се омажила за сопственик на продавница, исто така по име Џорџ. == Стил == Во нивната студија за Орвел од 1972 година, ''„Непознатиот Орвел“'', писателите Питер Стански и Вилијам Абрахамс го опишале романот како ''Велсов''. Додека бил во неговото подготвително училиште во Сасекс (1911–1916), [[Херберт Џорџ Велс|Велс]] бил омилен автор на Ерик Блер/Орвел. Како и кај другите писатели што ги читал додека бил во подготвителното училиште „Св. Кипријан“ – [[Радјард Киплинг|Киплинг]], [[П.Г. Вудхаус|Вудхаус]], [[Џонатан Свифт|Свифт]], [[Џорџ Бернард Шо|Шо]], [[Вилијам Мејкпис Текери|Такереј]] – неговата лојалност била практично непоколеблива. Она што го ценел кај Велс не бил подоцнежниот полемичар, туку романописецот чие евоцирање на одредени аспекти од животот во Англија пред [[Прва светска војна|Првата светска војна]] го потсетувало Орвел на негови лични споредливи искуства. Тој и Коноли го напуштале училишниот двор и тргнувале преку Даунс кон Бичи Хед, или далеку по длабоките лиснати патишта што воделе длабоко во селата на [[Сасекс]], до села што можеби се појавиле во роман на Велс: Истдин, Вестдин и Џевингтон. Тие застанувале во секое од нив и купувале бонбони за едно пени и разни газирани пијалаци. Ова беше обичниот, пристоен, свет осветлен од леб и сонце на кој Орвел се сеќаваше толку носталгично колку повеќе се оддалечуваше од него; на крајот тој ќе напише [еден] Велсов [роман од ваков вид], во ''„Во борба за воздух“.'' Писателот Мајкл Левенсон го забележал влијанието на [[Хенри Милер]] во ова раздобје од животот на Орвел и ставот на Милер кон она што се случувало во светот. Милер гледа што се случува, но во ''[[Во утробата на китот|„Во утробата на китот]]''“ тој „не чувствува импулс да го измени или контролира процесот низ кој минува. Тој го извел суштинскиот чин на [[Јона (пророк)|Јона]], дозволувајќи си да биде проголтан, останувајќи пасивен, ''прифаќајќи'' - дури и кога тоа значи прифаќање на „концентрациони логори, гумени палки, [[Адолф Хитлер|Хитлер]], [[Јосиф Сталин|Сталин]], бомби, авиони“. „Џорџ Боулинг е Јона на Орвел, а ''„Во борба за воздухе“'' е во значаен аспект придонес кон „училиштето на Милер“. Опкружен од сите страни - со работа, дом, историја - Боулинг ниту го разбира политичкиот свет ниту се обидува да го промени. Тој само сака повторно да ги открие основите на среќата. Во својот средиштен дел, ''„Во борба за воздух“'' е збунето потврдно враќање на невиноста од почетокот на векот: детството, семејниот живот и селските шетања во градот Долен Бинфилд. Риболовот во ''Во борба за воздух'' е она што сексот бил во ''[[Раков Повратник (Милер)|Раковиот Повратник]]''. „Риболовот“, како што вели Боулинг, „е спротивно на војната“.<ref>Michael Levenson, ''The fictional realist'' in the Cambridge Companion to George Orwell pp. 72–73 {{ISBN|978-0-521-67507-9}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.george-orwell.org/Coming_up_for_Air/index.html ''Coming up for Air''] – Searchable, indexed etext. * [http://www.oxfordtimes.co.uk/leisure/books/10404017.Orwell_s_Golden_Country/ Oxford Times: Ramble in footsteps of George Orwell] {{Џорџ Орвел}} [[Категорија:Романи на Џорџ Орвел]] [[Категорија:Романи од 1939 година]] tj5fkybfv8osydwm6y5mrth7psyf4df 1 1392206 5542925 2026-04-21T16:29:21Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5542925 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1392207 5542932 2026-04-21T16:36:00Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Општина Ветрино | native_name = Община Ветрино | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Vetrino Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Ветрино во Бугарија (о... 5542932 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Ветрино | native_name = Община Ветрино | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Vetrino Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Ветрино во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Vetrino.gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 19 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 26 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Ветрино]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Димитар Димитров | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 292.33 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 10 села | population_total = 5.465 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9220 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 5161 | website = {{URL|https://www.vetrino.bg}} }} '''Општина Ветрино''' ({{Langx|bg|Община Ветрино}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е селото [[Ветрино]]. Има 5.465 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во западниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 292,333 km² го зазема 7-то место меѓу 12-те општини во областа, што претставува 7,64% од нејзината територија. == Самоуправа == Општината се состои од 10 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Белоградец]] * [[Ветрино]] * [[Габ’рица (Варненско)|Габ’рица]] * [[Доброплодно]] * [[Јагнило]] * [[Млада Гвардија]] * [[Момчилово]] * [[Невша]] * [[Неофит Рилски (село)|Неофит Рилски]] * [[Средно Село (Варненско)|Средно Село]] |} == Поврзано == * [[Варненска област]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.vetrino.bg/ Мрежно место на Општина Ветрино] {{bg}} {{Општина Ветрино}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ветрино}} [[Категорија:Општини во областа Варна|Ветрино]] bk7vrr7y18wgghy9rpb5uzw05sg6xnj 5542934 5542932 2026-04-21T16:36:23Z Пакко 4588 Пакко ја премести страницата [[Општина Ветрино]] на [[Ветрино (општина)]] 5542932 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Ветрино | native_name = Община Ветрино | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Vetrino Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Ветрино во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Vetrino.gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 19 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 26 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Ветрино]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Димитар Димитров | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 292.33 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 10 села | population_total = 5.465 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9220 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 5161 | website = {{URL|https://www.vetrino.bg}} }} '''Општина Ветрино''' ({{Langx|bg|Община Ветрино}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е селото [[Ветрино]]. Има 5.465 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во западниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 292,333 km² го зазема 7-то место меѓу 12-те општини во областа, што претставува 7,64% од нејзината територија. == Самоуправа == Општината се состои од 10 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Белоградец]] * [[Ветрино]] * [[Габ’рица (Варненско)|Габ’рица]] * [[Доброплодно]] * [[Јагнило]] * [[Млада Гвардија]] * [[Момчилово]] * [[Невша]] * [[Неофит Рилски (село)|Неофит Рилски]] * [[Средно Село (Варненско)|Средно Село]] |} == Поврзано == * [[Варненска област]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.vetrino.bg/ Мрежно место на Општина Ветрино] {{bg}} {{Општина Ветрино}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ветрино}} [[Категорија:Општини во областа Варна|Ветрино]] bk7vrr7y18wgghy9rpb5uzw05sg6xnj 0 1392208 5542933 2026-04-21T16:36:21Z Adouuuuu 114772 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1317379864|Johann Amman]]“ 5542933 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Johann_Amman05.jpg|десно|безрамка]] [[Податотека:Dasiphora_fruticosa00.jpg|мини|'''''Dasiphora fruticosa'' ( [[Карл Линеј|L.]] ) Rydb.'''<br /><br /><br /><br /> '''Грмушест цинкфоил'''<br /><br /><br /><br /> '''''Стирпиум рариорум''''']] '''Јохан Аман''', '''Јоханес Аман''' или Иоган Амман (22 декември 1707 – 14 декември 1741 г.) бил швајцарско-руски ботаничар, член на [[Кралско друштво|Кралското друштво]] и професор по ботаника на [[Руска академија на науките|Руската академија на науките]] во [[Санкт Петербург]] . == Познати дела == Тој е најпознат по неговото дело ''„Stirpium Rariorum in Imperio Rutheno Sponte Provenientium Icones et Descriptiones“ („Икони и описи на ретки раси со природно потекло од Рутенската империја“)'' објавено во 1739 година со описи на околу 285 растенија од [[Источна Европа]] и Рутенија (денешна [[Украина]]). Плочите се непотпишани, иако гравурата на посветниот лист на делото е потпишана со „Филип Георг Матарнови“, швајцарско-италијански гравер, Филипо Џорџо Матарнови (1716–1742), кој работел во Академијата во Санкт Петербург. == Живот == Роден е во Шафхаузен . Аман бил ученик на Херман Бурхаве во [[Лајден]], каде што дипломирал како лекар во 1729 година. Дошол од Шафхаузен во [[Швајцарија]] во 1729 година за да му помогне на Ханс Слоун да ја организира својата колекција на природни науки. Слоун бил основач на Градината за физика во Челзи и иницијатор на [[Британски музеј|Британскиот музеј]] . Аман потоа отишол во Санкт Петербург на покана на Јохан Георг Гмелин (1709–1755) и станал член на Руската академија на науките, редовно испраќајќи интересни растенија, како што е ''[[Бело сапунче|Gypsophila paniculata]] (Бело сапунче)'', назад во Слоун. [[Карл Линеј|Линеј]] одржувал жива преписка со Аман помеѓу 1736 и 1740 година. Аман ја основал Ботаничката градина на Академијата на науките на островот Василевски во Санкт Петербург во 1735 година. Во 1739 година стапил во брак со Елизабета Шумахер, ќерка на Јохан Даниел Шумахер, дворскиот библиотекар во Санкт Петербург. Починал во [[Санкт Петербург]] . == Именување == ''Ammannia'' од фамилијата Lythraceae не бил именуван за Јохан Аман, туку за Пол Аман (1634–1691), ботаничар, физиолог и директор на ''Hortus Medicus'' на [[Универзитет во Лајпциг|Универзитетот во Лајпциг]] и кој објавил работа за Materia medica во 1675 година. Јохан Аман се означува со кратенката на авторот '''<span class="vcard"><span class="fn n"><span class="nickname">Аман</span></span></span>''' кога се наведува ботаничко име . [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Починати во 1741 година]] [[Категорија:Родени во 1707 година]] dhq85yx2361zu6v8f2qyzfwwgszy7ku 0 1392209 5542935 2026-04-21T16:36:24Z Пакко 4588 Пакко ја премести страницата [[Општина Ветрино]] на [[Ветрино (општина)]] 5542935 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Ветрино (општина)]] rkvzeot5f5d7yqffh18b6ht9g37b5ln 10 1392210 5542937 2026-04-21T16:40:20Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Општина Ветрино | title = Населени места во [[Општина Ветрино]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Села | list1 = * [[Белоградец]] * [[Ветрино]] * [[Габрица (Варненско)|Габрица]] * [[Доброплодно]] * [[Јагнило]] * [[Млада Гвардија]] * ... 5542937 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Ветрино | title = Населени места во [[Општина Ветрино]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Села | list1 = * [[Белоградец]] * [[Ветрино]] * [[Габрица (Варненско)|Габрица]] * [[Доброплодно]] * [[Јагнило]] * [[Млада Гвардија]] * [[Момчилово]] * [[Невша]] * [[Неофит Рилски (село)|Неофит Рилски]] * [[Средно Село (Варненско)|Средно Село]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Ветрино]] </noinclude> 5qnzuddduu4po1i54neqzk9a4r8ko13 0 1392211 5542944 2026-04-21T16:56:47Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Infobox film | image = KPDHposter.jpeg | caption = Плакатот на филмот | alt = Членките на групата „Хантрикс“ (од лево кон десно: Мира, Руми и Зои) стојат на сцена, облечени како ловци на демони и држат оружје. Зад нив се гледа голем дигитален банер каде се во н... 5542944 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = KPDHposter.jpeg | caption = Плакатот на филмот | alt = Членките на групата „Хантрикс“ (од лево кон десно: Мира, Руми и Зои) стојат на сцена, облечени како ловци на демони и држат оружје. Зад нив се гледа голем дигитален банер каде се во нормална облека промовирајќи ја нивната светска турнеја. Под платформата се гледаат демони, а во позадина се гледа панорамата на Сеул со кулата Н Сеул. | director = {{Plainlist| * Меги Канг * Крис Апелханс }} | screenplay = {{Plainlist| * Дања Хименес * Хана Макмејчан * Меги Канг * Крис Апелханс }} | story = Меги Канг<ref name="Voice Cast Netflix PR">Netflix Press Release: Voice Cast and Crew for KPop Demon Hunters.</ref> | producer = Мишел Вонг | starring = {{Plainlist| * [[Арден Чо]] * [[Ан Хјо-соп]] * Меи Хонг * Ју Џи Јонг * [[Ким Јун Џин]] * [[Даниел Де Ким]] * [[Кен Џонг]] * [[Ли Пјонг Хон]] }} | cinematography = Гери Х. Ли<ref>{{Cite web |title=KPop Demon Hunters - Full Cast & Crew |url=https://www.tvguide.com/movies/kpop-demon-hunters/cast/2060189166 |website=[[TV Guide]] |access-date=December 8, 2025}}</ref> | editing = Нејтан Шауф<ref>{{Cite web |title=Nathan Schauf |url=https://www.sonypicturesanimation.com/our-team/artists/nathan-schauf |website=[[Sony Pictures Animation]] |access-date=16 јуни 2025}}</ref> | music = [[Марсело Зарвос]]<ref name="Voice Cast Netflix PR"/> | studio = [[Sony Pictures Animation]]<ref name="Variety-2021">Variety: Sony Pictures Animation Announces K-Pop Demon Hunters.</ref> | distributor = [[Netflix]]<ref name="Voice Cast Netflix PR"/> | released = {{Film date|2025|6|20}} | runtime = 95 минути<ref>{{Cite web |title=''KPop Demon Hunters'' (2025) |url=https://www.fandango.com/kpop-demon-hunters-2025-241022/movie-overview |website=[[Fandango (website)|Fandango]] |language=en |date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> | country = {{САД}} | language = англиски | budget = 100+ милиони долари<ref name="Puck-2025">Puck: The Budget of KPop Demon Hunters.</ref> | gross = 24,7 милиони долари }} '''''Кеј-поп: Ловци на демони''''' ({{Langx|en|K-Pop Demon Hunters}}) — [[американски]] долгометражен сметачко-анимиран филм од [[2025]] г. во жанровите [[мјузикл]] и градска фантастика, во режија на Меги Канг и Крис Апелханс. Сценариото е напишано во соавторство со Дања Хименес и Хана Макмејчан. Проектот е создаден од студиото [[Sony Pictures Animation]] за преносната услуга [[Netflix]], а главните ликови ги озвучуваат [[Арден Чо]], [[Ан Хјо Соп]], Меи Хонг, Ју Џи Јонг, Ким Јун Џин, [[Даниел Де Ким]], [[Кен Џонг]] и Ли Пјонг Хон. Според дејството, членките на женската [[K-pop]] група „Хантрикс“ (''Huntress'') водат двоен живот како пејачки и ловци на демони. Тие му се спротивставуваат на машкиот бенд „Саџа Бојс“ (''Saja Boys''), чии членови се всушност демони. Канг се инспирирала од културата на нејзината родна [[Јужна Кореја|Република Кореја]], особено од митологијата, демонологијата и К-поп жанрот. Производството на филмот започнало во март 2021 година. При создавањето на визуелниот стил, аниматорите се инспирирале од концертно осветлување, модна фотографија, музички спотови, [[аниме]] и [[корејски серии]]. Саундтрекот содржи музика од Марсело Зарвос и оригинални песни од различни изведувачи. == Содржина == Дејството на филмот ги следи членките на светски познатата женска [[кеј-поп]] група „Хантрикс“, кои водат возбудлив двоен живот. Додека пред очите на јавноста тие се музички ѕвезди што настапуваат на распродадени концерти и ги освојуваат топ-листите, во тајност се обучени ловци на демони. Нивната мисија е да го заштитат светот од натприродни суштества што се закануваат да го нарушат мирот. Главниот судир во приказната настанува кога групата се соочува со моќната машка група „Саџа бојс“. Зад нивната привлечна надворешност и популарност, членовите на оваа музичка група се всушност демони што користат својата положба во музичката индустрија за да ги остварат своите мрачни цели. „Хантрикс“ мора да ги искористат сите свои вештини, волшебно оружје и екипна работа за да ги победат демоните и да ја спасат својата култура и обожавателите од претстојното уништување. == Озвучување == {{Список со глумци}} |- | [[Арден Чо]] || Руми |- | [[Ан Хјо Соп]] || Џину |- | Меи Хонг || Мира |- | Џи Јонг Ју || Зои |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.sonypicturesanimation.com/projects/films/kpop-demon-hunters Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Филмови од 2025 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Сеул]] [[Категорија:Филмови за демони]] [[Категорија:Оригинални филмови на Netflix]] [[Категорија:Филмови на Sony Pictures Animation]] [[Категорија:Американски музички филмови]] [[Категорија:Анимирани Филмови кои добиле оскар за најдобар анимиран филм]] cdmug2kihtjdxebqcm8f6v5tttgezcb 5542948 5542944 2026-04-21T16:58:23Z Andrew012p 85224 5542948 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = Кеј-поп - Ловци на демони.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Членките на групата „Хантрикс“ (од лево кон десно: Мира, Руми и Зои) стојат на сцена, облечени како ловци на демони и држат оружје. Зад нив се гледа голем дигитален банер каде се во нормална облека промовирајќи ја нивната светска турнеја. Под платформата се гледаат демони, а во позадина се гледа панорамата на Сеул со кулата Н Сеул. | director = {{Plainlist| * Меги Канг * Крис Апелханс }} | screenplay = {{Plainlist| * Дања Хименес * Хана Макмејчан * Меги Канг * Крис Апелханс }} | story = Меги Канг<ref name="Voice Cast Netflix PR">Netflix Press Release: Voice Cast and Crew for KPop Demon Hunters.</ref> | producer = Мишел Вонг | starring = {{Plainlist| * [[Арден Чо]] * [[Ан Хјо-соп]] * Меи Хонг * Ју Џи Јонг * [[Ким Јун Џин]] * [[Даниел Де Ким]] * [[Кен Џонг]] * [[Ли Пјонг Хон]] }} | cinematography = Гери Х. Ли<ref>{{Cite web |title=KPop Demon Hunters - Full Cast & Crew |url=https://www.tvguide.com/movies/kpop-demon-hunters/cast/2060189166 |website=[[TV Guide]] |access-date=December 8, 2025}}</ref> | editing = Нејтан Шауф<ref>{{Cite web |title=Nathan Schauf |url=https://www.sonypicturesanimation.com/our-team/artists/nathan-schauf |website=[[Sony Pictures Animation]] |access-date=16 јуни 2025}}</ref> | music = [[Марсело Зарвос]]<ref name="Voice Cast Netflix PR"/> | studio = [[Sony Pictures Animation]]<ref name="Variety-2021">Variety: Sony Pictures Animation Announces K-Pop Demon Hunters.</ref> | distributor = [[Netflix]]<ref name="Voice Cast Netflix PR"/> | released = {{Film date|2025|6|20}} | runtime = 95 минути<ref>{{Cite web |title=''KPop Demon Hunters'' (2025) |url=https://www.fandango.com/kpop-demon-hunters-2025-241022/movie-overview |website=[[Fandango (website)|Fandango]] |language=en |date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> | country = {{САД}} | language = англиски | budget = 100+ милиони долари<ref name="Puck-2025">Puck: The Budget of KPop Demon Hunters.</ref> | gross = 24,7 милиони долари }} '''''Кеј-поп: Ловци на демони''''' ({{Langx|en|K-Pop Demon Hunters}}) — [[американски]] долгометражен сметачко-анимиран филм од [[2025]] г. во жанровите [[мјузикл]] и градска фантастика, во режија на Меги Канг и Крис Апелханс. Сценариото е напишано во соавторство со Дања Хименес и Хана Макмејчан. Проектот е создаден од студиото [[Sony Pictures Animation]] за преносната услуга [[Netflix]], а главните ликови ги озвучуваат [[Арден Чо]], [[Ан Хјо Соп]], Меи Хонг, Ју Џи Јонг, Ким Јун Џин, [[Даниел Де Ким]], [[Кен Џонг]] и Ли Пјонг Хон. Според дејството, членките на женската [[K-pop]] група „Хантрикс“ (''Huntress'') водат двоен живот како пејачки и ловци на демони. Тие му се спротивставуваат на машкиот бенд „Саџа Бојс“ (''Saja Boys''), чии членови се всушност демони. Канг се инспирирала од културата на нејзината родна [[Јужна Кореја|Република Кореја]], особено од митологијата, демонологијата и К-поп жанрот. Производството на филмот започнало во март 2021 година. При создавањето на визуелниот стил, аниматорите се инспирирале од концертно осветлување, модна фотографија, музички спотови, [[аниме]] и [[корејски серии]]. Саундтрекот содржи музика од Марсело Зарвос и оригинални песни од различни изведувачи. == Содржина == Дејството на филмот ги следи членките на светски познатата женска [[кеј-поп]] група „Хантрикс“, кои водат возбудлив двоен живот. Додека пред очите на јавноста тие се музички ѕвезди што настапуваат на распродадени концерти и ги освојуваат топ-листите, во тајност се обучени ловци на демони. Нивната мисија е да го заштитат светот од натприродни суштества што се закануваат да го нарушат мирот. Главниот судир во приказната настанува кога групата се соочува со моќната машка група „Саџа бојс“. Зад нивната привлечна надворешност и популарност, членовите на оваа музичка група се всушност демони што користат својата положба во музичката индустрија за да ги остварат своите мрачни цели. „Хантрикс“ мора да ги искористат сите свои вештини, волшебно оружје и екипна работа за да ги победат демоните и да ја спасат својата култура и обожавателите од претстојното уништување. == Озвучување == {{Список со глумци}} |- | [[Арден Чо]] || Руми |- | [[Ан Хјо Соп]] || Џину |- | Меи Хонг || Мира |- | Џи Јонг Ју || Зои |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.sonypicturesanimation.com/projects/films/kpop-demon-hunters Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Филмови од 2025 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Сеул]] [[Категорија:Филмови за демони]] [[Категорија:Оригинални филмови на Netflix]] [[Категорија:Филмови на Sony Pictures Animation]] [[Категорија:Американски музички филмови]] [[Категорија:Анимирани Филмови кои добиле оскар за најдобар анимиран филм]] 8w0zyc8p02dkejo0o5rnuzja91d49qs 5542949 5542948 2026-04-21T16:59:02Z Andrew012p 85224 5542949 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = Кеј-поп - Ловци на демони.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Членките на групата „Хантрикс“ (од лево кон десно: Мира, Руми и Зои) стојат на сцена, облечени како ловци на демони и држат оружје. Зад нив се гледа голем дигитален банер каде се во нормална облека промовирајќи ја нивната светска турнеја. Под платформата се гледаат демони, а во заднина се гледа панорамата на Сеул со кулата Н Сеул. | director = {{Plainlist| * Меги Канг * Крис Апелханс }} | screenplay = {{Plainlist| * Дања Хименес * Хана Макмејчан * Меги Канг * Крис Апелханс }} | story = Меги Канг<ref name="Voice Cast Netflix PR">Netflix Press Release: Voice Cast and Crew for KPop Demon Hunters.</ref> | producer = Мишел Вонг | starring = {{Plainlist| * [[Арден Чо]] * [[Ан Хјо-соп]] * Меи Хонг * Ју Џи Јонг * [[Ким Јун Џин]] * [[Даниел Де Ким]] * [[Кен Џонг]] * [[Ли Пјонг Хон]] }} | cinematography = Гери Х. Ли<ref>{{Cite web |title=KPop Demon Hunters - Full Cast & Crew |url=https://www.tvguide.com/movies/kpop-demon-hunters/cast/2060189166 |website=[[TV Guide]] |access-date=December 8, 2025}}</ref> | editing = Нејтан Шауф<ref>{{Cite web |title=Nathan Schauf |url=https://www.sonypicturesanimation.com/our-team/artists/nathan-schauf |website=[[Sony Pictures Animation]] |access-date=16 јуни 2025}}</ref> | music = [[Марсело Зарвос]]<ref name="Voice Cast Netflix PR"/> | studio = [[Sony Pictures Animation]]<ref name="Variety-2021">Variety: Sony Pictures Animation Announces K-Pop Demon Hunters.</ref> | distributor = [[Netflix]]<ref name="Voice Cast Netflix PR"/> | released = {{Film date|2025|6|20}} | runtime = 95 минути<ref>{{Cite web |title=''KPop Demon Hunters'' (2025) |url=https://www.fandango.com/kpop-demon-hunters-2025-241022/movie-overview |website=[[Fandango (website)|Fandango]] |language=en |date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> | country = {{САД}} | language = англиски | budget = 100+ милиони долари<ref name="Puck-2025">Puck: The Budget of KPop Demon Hunters.</ref> | gross = 24,7 милиони долари }} '''''Кеј-поп: Ловци на демони''''' ({{Langx|en|K-Pop Demon Hunters}}) — [[американски]] долгометражен сметачко-анимиран филм од [[2025]] г. во жанровите [[мјузикл]] и градска фантастика, во режија на Меги Канг и Крис Апелханс. Сценариото е напишано во соавторство со Дања Хименес и Хана Макмејчан. Проектот е создаден од студиото [[Sony Pictures Animation]] за преносната услуга [[Netflix]], а главните ликови ги озвучуваат [[Арден Чо]], [[Ан Хјо Соп]], Меи Хонг, Ју Џи Јонг, Ким Јун Џин, [[Даниел Де Ким]], [[Кен Џонг]] и Ли Пјонг Хон. Според дејството, членките на женската [[K-pop]] група „Хантрикс“ (''Huntress'') водат двоен живот како пејачки и ловци на демони. Тие му се спротивставуваат на машкиот бенд „Саџа Бојс“ (''Saja Boys''), чии членови се всушност демони. Канг се инспирирала од културата на нејзината родна [[Јужна Кореја|Република Кореја]], особено од митологијата, демонологијата и К-поп жанрот. Производството на филмот започнало во март 2021 година. При создавањето на визуелниот стил, аниматорите се инспирирале од концертно осветлување, модна фотографија, музички спотови, [[аниме]] и [[корејски серии]]. Саундтрекот содржи музика од Марсело Зарвос и оригинални песни од различни изведувачи. == Содржина == Дејството на филмот ги следи членките на светски познатата женска [[кеј-поп]] група „Хантрикс“, кои водат возбудлив двоен живот. Додека пред очите на јавноста тие се музички ѕвезди што настапуваат на распродадени концерти и ги освојуваат топ-листите, во тајност се обучени ловци на демони. Нивната мисија е да го заштитат светот од натприродни суштества што се закануваат да го нарушат мирот. Главниот судир во приказната настанува кога групата се соочува со моќната машка група „Саџа бојс“. Зад нивната привлечна надворешност и популарност, членовите на оваа музичка група се всушност демони што користат својата положба во музичката индустрија за да ги остварат своите мрачни цели. „Хантрикс“ мора да ги искористат сите свои вештини, волшебно оружје и екипна работа за да ги победат демоните и да ја спасат својата култура и обожавателите од претстојното уништување. == Озвучување == {{Список со глумци}} |- | [[Арден Чо]] || Руми |- | [[Ан Хјо Соп]] || Џину |- | Меи Хонг || Мира |- | Џи Јонг Ју || Зои |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.sonypicturesanimation.com/projects/films/kpop-demon-hunters Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Филмови од 2025 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Сеул]] [[Категорија:Филмови за демони]] [[Категорија:Оригинални филмови на Netflix]] [[Категорија:Филмови на Sony Pictures Animation]] [[Категорија:Американски музички филмови]] [[Категорија:Анимирани Филмови кои добиле оскар за најдобар анимиран филм]] 0lmwzv325thklzjdvxjd3igl81n3lde 5542951 5542949 2026-04-21T17:03:00Z Andrew012p 85224 /* Содржина */ 5542951 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = Кеј-поп - Ловци на демони.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Членките на групата „Хантрикс“ (од лево кон десно: Мира, Руми и Зои) стојат на сцена, облечени како ловци на демони и држат оружје. Зад нив се гледа голем дигитален банер каде се во нормална облека промовирајќи ја нивната светска турнеја. Под платформата се гледаат демони, а во заднина се гледа панорамата на Сеул со кулата Н Сеул. | director = {{Plainlist| * Меги Канг * Крис Апелханс }} | screenplay = {{Plainlist| * Дања Хименес * Хана Макмејчан * Меги Канг * Крис Апелханс }} | story = Меги Канг<ref name="Voice Cast Netflix PR">Netflix Press Release: Voice Cast and Crew for KPop Demon Hunters.</ref> | producer = Мишел Вонг | starring = {{Plainlist| * [[Арден Чо]] * [[Ан Хјо-соп]] * Меи Хонг * Ју Џи Јонг * [[Ким Јун Џин]] * [[Даниел Де Ким]] * [[Кен Џонг]] * [[Ли Пјонг Хон]] }} | cinematography = Гери Х. Ли<ref>{{Cite web |title=KPop Demon Hunters - Full Cast & Crew |url=https://www.tvguide.com/movies/kpop-demon-hunters/cast/2060189166 |website=[[TV Guide]] |access-date=December 8, 2025}}</ref> | editing = Нејтан Шауф<ref>{{Cite web |title=Nathan Schauf |url=https://www.sonypicturesanimation.com/our-team/artists/nathan-schauf |website=[[Sony Pictures Animation]] |access-date=16 јуни 2025}}</ref> | music = [[Марсело Зарвос]]<ref name="Voice Cast Netflix PR"/> | studio = [[Sony Pictures Animation]]<ref name="Variety-2021">Variety: Sony Pictures Animation Announces K-Pop Demon Hunters.</ref> | distributor = [[Netflix]]<ref name="Voice Cast Netflix PR"/> | released = {{Film date|2025|6|20}} | runtime = 95 минути<ref>{{Cite web |title=''KPop Demon Hunters'' (2025) |url=https://www.fandango.com/kpop-demon-hunters-2025-241022/movie-overview |website=[[Fandango (website)|Fandango]] |language=en |date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> | country = {{САД}} | language = англиски | budget = 100+ милиони долари<ref name="Puck-2025">Puck: The Budget of KPop Demon Hunters.</ref> | gross = 24,7 милиони долари }} '''''Кеј-поп: Ловци на демони''''' ({{Langx|en|K-Pop Demon Hunters}}) — [[американски]] долгометражен сметачко-анимиран филм од [[2025]] г. во жанровите [[мјузикл]] и градска фантастика, во режија на Меги Канг и Крис Апелханс. Сценариото е напишано во соавторство со Дања Хименес и Хана Макмејчан. Проектот е создаден од студиото [[Sony Pictures Animation]] за преносната услуга [[Netflix]], а главните ликови ги озвучуваат [[Арден Чо]], [[Ан Хјо Соп]], Меи Хонг, Ју Џи Јонг, Ким Јун Џин, [[Даниел Де Ким]], [[Кен Џонг]] и Ли Пјонг Хон. Според дејството, членките на женската [[кеј-поп]] група „Хантрикс“ водат двоен живот како пејачки и ловци на демони. Тие му се спротивставуваат на машката група „Саџа бојс“, чии членови се всушност демони. Канг се вдахнала од културата на нејзината родна [[Јужна Кореја|Република Кореја]], особено од митологијата, демонологијата и жанрот кеј-поп. Производството на филмот започнало во март 2021 г. При создавањето на визуелниот стил, аниматорите се вдахнале од концертно осветлување, модна фотографија, музички спотови, [[аниме]] и [[Корејска драма|корејски серии]]. Звучниот запис содржи музика од Марсело Зарвос и оригинални песни од различни изведувачи. == Содржина == Дејството на филмот ги следи членките на светски познатата женска [[кеј-поп]] група „Хантрикс“, кои водат возбудлив двоен живот. Додека пред очите на јавноста тие се музички ѕвезди што настапуваат на распродадени концерти и ги освојуваат топ-листите, во тајност се обучени ловци на демони. Нивната мисија е да го заштитат светот од натприродни суштества што се закануваат да го нарушат мирот. Главниот судир во приказната настанува кога групата се соочува со моќната машка група „Саџа бојс“. Зад нивната привлечна надворешност и популарност, членовите на оваа музичка група се всушност демони што користат својата положба во музичката индустрија за да ги остварат своите мрачни цели. „Хантрикс“ мора да ги искористат сите свои вештини, волшебно оружје и екипна работа за да ги победат демоните и да ја спасат својата култура и обожавателите од претстојното уништување. == Озвучување == {{Список со глумци}} |- | [[Арден Чо]] || Руми |- | [[Ан Хјо Соп]] || Џину |- | Меи Хонг || Мира |- | Џи Јонг Ју || Зои |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.sonypicturesanimation.com/projects/films/kpop-demon-hunters Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Филмови од 2025 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Сеул]] [[Категорија:Филмови за демони]] [[Категорија:Оригинални филмови на Netflix]] [[Категорија:Филмови на Sony Pictures Animation]] [[Категорија:Американски музички филмови]] [[Категорија:Анимирани Филмови кои добиле оскар за најдобар анимиран филм]] 4zbkutmn6iti94awox8nd16r0p2tulb 5542953 5542951 2026-04-21T17:15:00Z Andrew012p 85224 5542953 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = Кеј-поп - Ловци на демони.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Членките на групата „Хантрикс“ (од лево кон десно: Мира, Руми и Зои) стојат на сцена, облечени како ловци на демони и држат оружје. Зад нив се гледа голем дигитален банер каде се во нормална облека промовирајќи ја нивната светска турнеја. Под платформата се гледаат демони, а во заднина се гледа панорамата на Сеул со кулата Н Сеул. | director = {{Plainlist| * Меги Канг * Крис Апелханс }} | screenplay = {{Plainlist| * Дања Хименес * Хана Макмејчан * Меги Канг * Крис Апелханс }} | story = Меги Канг<ref name="Voice Cast Netflix PR">Netflix Press Release: Voice Cast and Crew for KPop Demon Hunters.</ref> | producer = Мишел Вонг | starring = {{Plainlist| * [[Арден Чо]] * [[Ан Хјо-соп]] * Меи Хонг * Ју Џи Јонг * [[Ким Јун Џин]] * [[Даниел Де Ким]] * [[Кен Џонг]] * [[Ли Пјонг Хон]] }} | cinematography = Гери Х. Ли<ref>{{Cite web |title=KPop Demon Hunters - Full Cast & Crew |url=https://www.tvguide.com/movies/kpop-demon-hunters/cast/2060189166 |website=[[TV Guide]] |access-date=December 8, 2025}}</ref> | editing = Нејтан Шауф<ref>{{Cite web |title=Nathan Schauf |url=https://www.sonypicturesanimation.com/our-team/artists/nathan-schauf |website=[[Sony Pictures Animation]] |access-date=16 јуни 2025}}</ref> | music = [[Марсело Зарвос]]<ref name="Voice Cast Netflix PR"/> | studio = [[Sony Pictures Animation]]<ref name="Variety-2021">Variety: Sony Pictures Animation Announces K-Pop Demon Hunters.</ref> | distributor = [[Netflix]]<ref name="Voice Cast Netflix PR"/> | released = {{Film date|2025|6|20}} | runtime = 95 минути<ref>{{Cite web |title=''KPop Demon Hunters'' (2025) |url=https://www.fandango.com/kpop-demon-hunters-2025-241022/movie-overview |website=[[Fandango (website)|Fandango]] |language=en |date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> | country = {{САД}} | language = англиски | budget = 100+ милиони долари<ref name="Puck-2025">Puck: The Budget of KPop Demon Hunters.</ref> | gross = 24,7 милиони долари }} '''''Кеј-поп: Ловци на демони''''' ({{Langx|en|K-Pop Demon Hunters}}) — [[американски]] долгометражен сметачко-анимиран филм од [[2025]] г. во жанровите [[мјузикл]] и градска фантастика, во режија на Меги Канг и Крис Апелханс. Сценариото е напишано во соавторство со Дања Хименес и Хана Макмејчан. Проектот е создаден од студиото [[Sony Pictures Animation]] за преносната услуга [[Netflix]], а главните ликови ги озвучуваат [[Арден Чо]], [[Ан Хјо Соп]], Меи Хонг, Ју Џи Јонг, Ким Јун Џин, [[Даниел Де Ким]], [[Кен Џонг]] и Ли Пјонг Хон. Според дејството, членките на женската [[кеј-поп]] група „Хантрикс“ водат двоен живот како пејачки и ловци на демони. Тие му се спротивставуваат на машката група „Саџа бојс“, чии членови се всушност демони. Канг се вдахнала од културата на нејзината родна [[Јужна Кореја|Република Кореја]], особено од митологијата, демонологијата и жанрот кеј-поп. Производството на филмот започнало во март 2021 г. При создавањето на визуелниот стил, аниматорите се вдахнале од концертно осветлување, модна фотографија, музички спотови, [[аниме]] и [[Корејска драма|корејски серии]]. Звучниот запис содржи музика од Марсело Зарвос и оригинални песни од различни изведувачи. == Содржина == Дејството на филмот ги следи членките на светски познатата женска [[кеј-поп]] група „Хантрикс“, кои водат возбудлив двоен живот. Додека пред очите на јавноста тие се музички ѕвезди што настапуваат на распродадени концерти и ги освојуваат топ-листите, во тајност се обучени ловци на демони. Нивната мисија е да го заштитат светот од натприродни суштества што се закануваат да го нарушат мирот. Главниот судир во приказната настанува кога групата се соочува со моќната машка група „Саџа бојс“. Зад нивната привлечна надворешност и популарност, членовите на оваа музичка група се всушност демони што ја користат својата положба во музичката индустрија за да ги остварат своите мрачни цели. „Хантрикс“ мора да ги искористат сите свои вештини, волшебно оружје и екипна работа за да ги победат демоните и да ја спасат својата култура и обожавателите од претстојното уништување. == Озвучување == {{Список со глумци}} |- | [[Арден Чо]] || Руми |- | [[Ан Хјо Соп]] || Џину |- | Меи Хонг || Мира |- | Џи Јонг Ју || Зои |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.sonypicturesanimation.com/projects/films/kpop-demon-hunters Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Филмови од 2025 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Сеул]] [[Категорија:Филмови за демони]] [[Категорија:Оригинални филмови на Netflix]] [[Категорија:Филмови на Sony Pictures Animation]] [[Категорија:Американски музички филмови]] [[Категорија:Анимирани Филмови кои добиле оскар за најдобар анимиран филм]] 4uxwvaadoxiklbyijuvani5c63ei2e5 5542954 5542953 2026-04-21T17:16:35Z Andrew012p 85224 5542954 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = Кеј-поп - Ловци на демони.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Членките на групата „Хантрикс“ (од лево кон десно: Мира, Руми и Зои) стојат на сцена, облечени како ловци на демони и држат оружје. Зад нив се гледа голем дигитален банер каде се во нормална облека промовирајќи ја нивната светска турнеја. Под платформата се гледаат демони, а во заднина се гледа панорамата на Сеул со кулата Н Сеул. | director = {{Plainlist| * Меги Канг * Крис Апелханс }} | screenplay = {{Plainlist| * Дања Хименес * Хана Макмејчан * Меги Канг * Крис Апелханс }} | story = Меги Канг<ref name="Voice Cast Netflix PR">Netflix Press Release: Voice Cast and Crew for KPop Demon Hunters.</ref> | producer = Мишел Вонг | starring = {{Plainlist| * [[Арден Чо]] * [[Ан Хјо Соп]] * Меи Хонг * Ју Џи Јонг * [[Ким Јун Џин]] * [[Даниел Де Ким]] * [[Кен Џонг]] * [[Ли Пјонг Хон]] }} | cinematography = Гери Х. Ли<ref>{{Cite web |title=KPop Demon Hunters - Full Cast & Crew |url=https://www.tvguide.com/movies/kpop-demon-hunters/cast/2060189166 |website=[[TV Guide]] |access-date=December 8, 2025}}</ref> | editing = Нејтан Шауф<ref>{{Cite web |title=Nathan Schauf |url=https://www.sonypicturesanimation.com/our-team/artists/nathan-schauf |website=[[Sony Pictures Animation]] |access-date=16 јуни 2025}}</ref> | music = [[Марсело Зарвос]]<ref name="Voice Cast Netflix PR"/> | studio = [[Sony Pictures Animation]]<ref name="Variety-2021">Variety: Sony Pictures Animation Announces K-Pop Demon Hunters.</ref> | distributor = [[Netflix]]<ref name="Voice Cast Netflix PR"/> | released = {{Film date|2025|6|20}} | runtime = 95 минути<ref>{{Cite web |title=''KPop Demon Hunters'' (2025) |url=https://www.fandango.com/kpop-demon-hunters-2025-241022/movie-overview |website=[[Fandango (website)|Fandango]] |language=en |date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> | country = {{САД}} | language = англиски | budget = 100+ милиони долари<ref name="Puck-2025">Puck: The Budget of KPop Demon Hunters.</ref> | gross = 24,7 милиони долари }} '''''Кеј-поп: Ловци на демони''''' ({{Langx|en|K-Pop Demon Hunters}}) — [[американски]] долгометражен сметачко-анимиран филм од [[2025]] г. во жанровите [[мјузикл]] и градска фантастика, во режија на Меги Канг и Крис Апелханс. Сценариото е напишано во соавторство со Дања Хименес и Хана Макмејчан. Проектот е создаден од студиото [[Sony Pictures Animation]] за преносната услуга [[Netflix]], а главните ликови ги озвучуваат [[Арден Чо]], [[Ан Хјо Соп]], Меи Хонг, Ју Џи Јонг, Ким Јун Џин, [[Даниел Де Ким]], [[Кен Џонг]] и Ли Пјонг Хон. Според дејството, членките на женската [[кеј-поп]] група „Хантрикс“ водат двоен живот како пејачки и ловци на демони. Тие му се спротивставуваат на машката група „Саџа бојс“, чии членови се всушност демони. Канг се вдахнала од културата на нејзината родна [[Јужна Кореја|Република Кореја]], особено од митологијата, демонологијата и жанрот кеј-поп. Производството на филмот започнало во март 2021 г. При создавањето на визуелниот стил, аниматорите се вдахнале од концертно осветлување, модна фотографија, музички спотови, [[аниме]] и [[Корејска драма|корејски серии]]. Звучниот запис содржи музика од Марсело Зарвос и оригинални песни од различни изведувачи. == Содржина == Дејството на филмот ги следи членките на светски познатата женска [[кеј-поп]] група „Хантрикс“, кои водат возбудлив двоен живот. Додека пред очите на јавноста тие се музички ѕвезди што настапуваат на распродадени концерти и ги освојуваат топ-листите, во тајност се обучени ловци на демони. Нивната мисија е да го заштитат светот од натприродни суштества што се закануваат да го нарушат мирот. Главниот судир во приказната настанува кога групата се соочува со моќната машка група „Саџа бојс“. Зад нивната привлечна надворешност и популарност, членовите на оваа музичка група се всушност демони што ја користат својата положба во музичката индустрија за да ги остварат своите мрачни цели. „Хантрикс“ мора да ги искористат сите свои вештини, волшебно оружје и екипна работа за да ги победат демоните и да ја спасат својата култура и обожавателите од претстојното уништување. == Озвучување == {{Список со глумци}} |- | [[Арден Чо]] || Руми |- | [[Ан Хјо Соп]] || Џину |- | Меи Хонг || Мира |- | Џи Јонг Ју || Зои |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.sonypicturesanimation.com/projects/films/kpop-demon-hunters Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Филмови од 2025 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Сеул]] [[Категорија:Филмови за демони]] [[Категорија:Оригинални филмови на Netflix]] [[Категорија:Филмови на Sony Pictures Animation]] [[Категорија:Американски музички филмови]] [[Категорија:Анимирани Филмови кои добиле оскар за најдобар анимиран филм]] ho6j55lj901z528qoi2pgvmkip47j7w 5542957 5542954 2026-04-21T17:24:19Z Andrew012p 85224 5542957 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = Кеј-поп - Ловци на демони.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Членките на групата „Хантрикс“ (од лево кон десно: Мира, Руми и Зои) стојат на сцена, облечени како ловци на демони и држат оружје. Зад нив се гледа голем дигитален банер каде се во нормална облека промовирајќи ја нивната светска турнеја. Под платформата се гледаат демони, а во заднина се гледа панорамата на Сеул со кулата Н Сеул. | director = {{Plainlist| * Меги Канг * Крис Апелханс }} | screenplay = {{Plainlist| * Дања Хименес * Хана Макмејчан * Меги Канг * Крис Апелханс }} | story = Меги Канг<ref name="Voice Cast Netflix PR">Netflix Press Release: Voice Cast and Crew for KPop Demon Hunters.</ref> | producer = Мишел Вонг | starring = {{Plainlist| * [[Арден Чо]] * [[Ан Хјо Соп]] * Меи Хонг * Ју Џи Јонг * [[Ким Јун Џин]] * [[Даниел Де Ким]] * [[Кен Џонг]] * [[Ли Пјонг Хон]] }} | cinematography = Гери Х. Ли<ref>{{Cite web |title=KPop Demon Hunters - Full Cast & Crew |url=https://www.tvguide.com/movies/kpop-demon-hunters/cast/2060189166 |website=[[TV Guide]] |access-date=December 8, 2025}}</ref> | editing = Нејтан Шауф<ref>{{Cite web |title=Nathan Schauf |url=https://www.sonypicturesanimation.com/our-team/artists/nathan-schauf |website=[[Sony Pictures Animation]] |access-date=16 јуни 2025}}</ref> | music = [[Марсело Зарвос]]<ref name="Voice Cast Netflix PR"/> | studio = [[Sony Pictures Animation]]<ref name="Variety-2021">Variety: Sony Pictures Animation Announces K-Pop Demon Hunters.</ref> | distributor = [[Netflix]]<ref name="Voice Cast Netflix PR"/> | released = {{Film date|2025|6|20}} | runtime = 95 минути<ref>{{Cite web |title=''KPop Demon Hunters'' (2025) |url=https://www.fandango.com/kpop-demon-hunters-2025-241022/movie-overview |website=[[Fandango (website)|Fandango]] |language=en |date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> | country = {{САД}} | language = англиски | budget = 100+ милиони долари<ref name="Puck-2025">Puck: The Budget of KPop Demon Hunters.</ref> | gross = 24,7 милиони долари }} '''''Кеј-поп: Ловци на демони''''' ({{Langx|en|K-Pop Demon Hunters}}) — [[американски]] долгометражен сметачко-анимиран филм од [[2025]] г. во жанровите [[мјузикл]] и градска фантастика, во режија на Меги Канг и Крис Апелханс. Сценариото е напишано во соавторство со Дања Хименес и Хана Макмејчан. Проектот е создаден од студиото [[Sony Pictures Animation]] за преносната услуга [[Netflix]], а главните ликови ги озвучуваат [[Арден Чо]], [[Ан Хјо Соп]], Меи Хонг, Ју Џи Јонг, Ким Јун Џин, [[Даниел Де Ким]], [[Кен Џонг]] и Ли Пјонг Хон. Според дејството, членките на женската [[кеј-поп]] група „Хантрикс“ водат двоен живот како пејачки и ловци на демони. Тие ѝ се спротивставуваат на машката група „Саџа бојс“, чии членови се всушност демони. Канг се вдахнала од културата на нејзината родна [[Јужна Кореја|Република Кореја]], особено од митологијата, демонологијата и жанрот кеј-поп. Производството на филмот започнало во март 2021 г. При создавањето на визуелниот стил, аниматорите се вдахнале од концертно осветлување, модна фотографија, музички спотови, [[аниме]] и [[Корејска драма|корејски серии]]. Звучниот запис содржи музика од Марсело Зарвос и оригинални песни од различни изведувачи. == Содржина == Дејството на филмот ги следи членките на светски познатата женска [[кеј-поп]] група „Хантрикс“, кои водат возбудлив двоен живот. Додека пред очите на јавноста тие се музички ѕвезди што настапуваат на распродадени концерти и ги освојуваат топ-листите, во тајност се обучени ловци на демони. Нивната мисија е да го заштитат светот од натприродни суштества што се закануваат да го нарушат мирот. Главниот судир во приказната настанува кога групата се соочува со моќната машка група „Саџа бојс“. Зад нивната привлечна надворешност и популарност, членовите на оваа музичка група се всушност демони што ја користат својата положба во музичката индустрија за да ги остварат своите мрачни цели. „Хантрикс“ мора да ги искористат сите свои вештини, волшебно оружје и екипна работа за да ги победат демоните и да ја спасат својата култура и обожавателите од претстојното уништување. == Озвучување == {{Список со глумци}} |- | [[Арден Чо]] || Руми |- | [[Ан Хјо Соп]] || Џину |- | Меи Хонг || Мира |- | Џи Јонг Ју || Зои |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.sonypicturesanimation.com/projects/films/kpop-demon-hunters Матична страница] {{IMDb title}} [[Категорија:Филмови од 2025 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Сеул]] [[Категорија:Филмови за демони]] [[Категорија:Оригинални филмови на Netflix]] [[Категорија:Филмови на Sony Pictures Animation]] [[Категорија:Американски музички филмови]] [[Категорија:Анимирани Филмови кои добиле оскар за најдобар анимиран филм]] c6q8w6mhbeib68vjx3c6c3dfrdt7gbb 1 1392212 5542945 2026-04-21T16:57:01Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5542945 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 6 1392213 5542947 2026-04-21T16:58:06Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = https://image.tmdb.org/t/p/original/dt7kn47oksRCY4FLkTwVVCDq93Y.jpg |Дел = цел |Ниска_резолуција = |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Кеј-поп: Ловци на демони |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} 5542947 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = https://image.tmdb.org/t/p/original/dt7kn47oksRCY4FLkTwVVCDq93Y.jpg |Дел = цел |Ниска_резолуција = |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Кеј-поп: Ловци на демони |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Филмски плакат}} ntj2h4ff8x8gd0tswo7dwqj80xfgwlq 0 1392214 5542961 2026-04-21T17:45:00Z Adouuuuu 114772 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1332139259|Charles William Andrews]]“ 5542961 wikitext text/x-wiki '''Чарлс Вилијам Ендрус''' (30 октомври 1866 &#x2013; 25 мај 1924) , бил британски [[Палеонтологија|палеонтолог]] чија кариера како палеонтолог [[’Рбетници|за ‘рбетници]], и како кустос и на терен, ја поминал во службите на [[Британски музеј|Британскиот музеј]], Оддел за геологија, тој исто така бил член на [[Кралско друштво]]. == Биографија == Ендрјус е роден во Хемпстед, Мидлсекс . Дипломирал на Универзитетот во Лондон, Ендрус бил награден со позиција асистент во Британскиот музеј, по конкурсен испит, во 1892 година. Неговите први грижи биле поврзани со фосилните птици, и тој го опишал ''Aepyornis titan'', изумрената „птица слон“ од [[Мадагаскар]] (1894). Тој ги забележал врските меѓу широко одвоените [[Блатни кокошки|шини без летање (Блатни кокошки)]] на [[Маврициус]], островите Чатам и [[Нов Зеланд]] и заклучил дека нивниот карактер на безлетање независно еволуирал на самото место. Подароците на Алфред Николсон Лидс за Британскиот музеј на јура морски влекачи од Оксфорд Клеј во [[Питерборо]] го разбудиле неговиот интерес за плезиосаурусите и другите морски влекачи, што кулминирало со каталог на колекцијата Лидс во Британскиот музеј (2 тома 1910-13); неговиот интерес за оваа област не исчезнал потоа: неговиот последен, постхумно објавен труд се однесувал на отпечатоците од кожа и другите меки структури зачувани во лопатка од ихтиосаурус од [[Лестершир]] . Во 1897 година бил избран да помине неколку месеци на [[Божиќен Остров|Божиќниот Остров]] во [[Индиски Океан|Индискиот Океан]], за да го испита пред активностите за рударство [[Фосфат|на фосфати]] да ја загрозат неговата природна историја. Резултатите биле објавени од Британскиот музеј во 1900 година. По 1900 година, неговото здравје полека почнало да се влошува и бил испратен да ги помине зимските месеци во [[Египет]] ; таму му се придружил на Биднел од Геолошкиот завод на Египет, инспектирајќи фосили од слатководни риби во Фајум, каде што Ендрус забележал фауна на цицачи што претходно не била откриена и ги објавил ''Моеритериум'' и еден ран слон, ''Палеомастодон'', по што го објавил и неговиот ''Описен каталог'' . Во 1916 година бил награден со Лајел медал од Геолошкото друштво. Исто така, бил активен член на Зоолошкото друштво. {{Ботаничар|C.W.Andrews}}{{Наводи|25em}} [[Категорија:Апсолвенти на Лондонскиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1924 година]] [[Категорија:Родени во 1866 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 6dipkjs4myqph6fbxk7ctlyh4kd82tq 0 1392215 5542969 2026-04-21T18:01:37Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Општина В’лчи Дол | native_name = Община Вълчи дол | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = ValchiDol Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Вълчи дол во Буга... 5542969 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина В’лчи Дол | native_name = Община Вълчи дол | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = ValchiDol Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Вълчи дол во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Valchi Dol.gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 24 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 33 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[В’лчи Дол]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Калојан Цветков | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 472.52 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 21 села | population_total = 9.597 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9280 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 5131 | website = {{URL|https://www.valchidol-bg.com}} }} '''Општина В’лчи Дол''' ({{Langx|bg|Община Вълчи дол}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е градот [[В’лчи Дол]]. Има 9.597 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во северозападниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 472,52 km² го зазема 3-то место меѓу 12-те општини во областа, што претставува 12,35% од нејзината територија. == Самоуправа == Општината се состои од 21 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 21 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Бојана (Варненско)|Бојана]] * [[Брестак]] * [[Војводино (Варненско)|Војводино]] * '''[[В’лчи Дол]]''' * [[Генерал Киселово]] * [[Генерал Колево (Варненско)|Генерал Колево]] * [[Добротич (Варненско)|Добротич]] * [[Есеница]] * [[Звенец]] * [[Изворник]] * [[Искар (Варненско)|Искар]] | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Калојан (Варненско)|Калојан]] * [[Караманите]] * [[Кракра (село)|Кракра]] * [[Метличина (Варненско)|Метличина]] * [[Михалич (Варненско)|Михалич]] * [[Обориште (Варненско)|Обориште]] * [[Радан Војвода]] * [[Стефан Караџа (Варненско)|Стефан Караџа]] * [[Страхил (село)|Страхил]] * [[Червенци]] * [[Штипско (село)|Штипско]] |} == Поврзано == * [[Варненска област]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.valchidol-bg.com/ Мрежно место на Општина В’лчи Дол] {{bg}} {{Општина В’лчи Дол}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:В’лчи Дол}} [[Категорија:Општини во областа Варна|В’лчи Дол]] 3qnb46sr47ht7lj743pelj2bjxaioab 5542972 5542969 2026-04-21T18:05:51Z Пакко 4588 /* Самоуправа */ 5542972 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина В’лчи Дол | native_name = Община Вълчи дол | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = ValchiDol Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Вълчи дол во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Valchi Dol.gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 24 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 33 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[В’лчи Дол]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Калојан Цветков | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 472.52 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 21 села | population_total = 9.597 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9280 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 5131 | website = {{URL|https://www.valchidol-bg.com}} }} '''Општина В’лчи Дол''' ({{Langx|bg|Община Вълчи дол}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е градот [[В’лчи Дол]]. Има 9.597 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во северозападниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 472,52 km² го зазема 3-то место меѓу 12-те општини во областа, што претставува 12,35% од нејзината територија. == Самоуправа == Општината се состои од 21 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 21 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Бојана (Варненско)|Бојана]] * [[Брестак]] * [[Војводино (Варненско)|Војводино]] * '''[[В’лчи Дол]]''' * [[Генерал Киселово]] * [[Генерал Колево (Варненско)|Генерал Колево]] * [[Добротич (Варненско)|Добротич]] * [[Есеница]] * [[Зв’нец]] * [[Изворник]] * [[Искар (Варненско)|Искар]] | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Калојан (Варненско)|Калојан]] * [[Караманите]] * [[Кракра (село)|Кракра]] * [[Метличина (Варненско)|Метличина]] * [[Михалич (Варненско)|Михалич]] * [[Обориште (Варненско)|Обориште]] * [[Радан Војвода]] * [[Стефан Караџа (Варненско)|Стефан Караџа]] * [[Страхил (село)|Страхил]] * [[Червенци]] * [[Штипско (село)|Штипско]] |} == Поврзано == * [[Варненска област]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.valchidol-bg.com/ Мрежно место на Општина В’лчи Дол] {{bg}} {{Општина В’лчи Дол}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:В’лчи Дол}} [[Категорија:Општини во областа Варна|В’лчи Дол]] 81omlvxs1vwwkaehtgn0cd1c93rmfmg 5542984 5542972 2026-04-21T18:41:39Z Пакко 4588 Emblem of Valchi dol.svg 5542984 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина В’лчи Дол | native_name = Община Вълчи дол | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = ValchiDol Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Вълчи дол во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Valchi Dol.gif | flag_size = 120px | image_shield = Emblem of Valchi dol.svg | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 24 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 33 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[В’лчи Дол]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Калојан Цветков | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 472.52 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 21 села | population_total = 9.597 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9280 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 5131 | website = {{URL|https://www.valchidol-bg.com}} }} '''Општина В’лчи Дол''' ({{Langx|bg|Община Вълчи дол}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е градот [[В’лчи Дол]]. Има 9.597 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во северозападниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 472,52 km² го зазема 3-то место меѓу 12-те општини во областа, што претставува 12,35% од нејзината територија. == Самоуправа == Општината се состои од 21 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 21 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Бојана (Варненско)|Бојана]] * [[Брестак]] * [[Војводино (Варненско)|Војводино]] * '''[[В’лчи Дол]]''' * [[Генерал Киселово]] * [[Генерал Колево (Варненско)|Генерал Колево]] * [[Добротич (Варненско)|Добротич]] * [[Есеница]] * [[Зв’нец]] * [[Изворник]] * [[Искар (Варненско)|Искар]] | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Калојан (Варненско)|Калојан]] * [[Караманите]] * [[Кракра (село)|Кракра]] * [[Метличина (Варненско)|Метличина]] * [[Михалич (Варненско)|Михалич]] * [[Обориште (Варненско)|Обориште]] * [[Радан Војвода]] * [[Стефан Караџа (Варненско)|Стефан Караџа]] * [[Страхил (село)|Страхил]] * [[Червенци]] * [[Штипско (село)|Штипско]] |} == Поврзано == * [[Варненска област]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.valchidol-bg.com/ Мрежно место на Општина В’лчи Дол] {{bg}} {{Општина В’лчи Дол}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:В’лчи Дол}} [[Категорија:Општини во областа Варна|В’лчи Дол]] nws8g6q7rd27yhfs6xsokquz2x7l45t 10 1392216 5542970 2026-04-21T18:03:20Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Општина В’лчи Дол | title = Населени места во [[Општина В’лчи Дол]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[В’лчи Дол]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Бојана (Варненско)|Бојана]] * [[Брестак]] * Војводино (Варне... 5542970 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина В’лчи Дол | title = Населени места во [[Општина В’лчи Дол]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[В’лчи Дол]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Бојана (Варненско)|Бојана]] * [[Брестак]] * [[Војводино (Варненско)|Војводино]] * [[Генерал Киселово]] * [[Генерал Колево (Варненско)|Генерал Колево]] * [[Добротич (Варненско)|Добротич]] * [[Есеница]] * [[Звенец]] * [[Изворник]] * [[Искар (Варненско)|Искар]] * [[Калојан (Варненско)|Калојан]] * [[Караманите]] * [[Кракра (село)|Кракра]] * [[Метличина (Варненско)|Метличина]] * [[Михалич (Варненско)|Михалич]] * [[Обориште (Варненско)|Обориште]] * [[Радан Војвода]] * [[Стефан Караџа (Варненско)|Стефан Караџа]] * [[Страхил (село)|Страхил]] * [[Червенци]] * [[Штипско (село)|Штипско]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|В’лчи Дол]] </noinclude> c4y2v7kftwhp6i68zrcv2qpoisuel3h 5542973 5542970 2026-04-21T18:06:23Z Пакко 4588 5542973 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина В’лчи Дол | title = Населени места во [[Општина В’лчи Дол]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[В’лчи Дол]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Бојана (Варненско)|Бојана]] * [[Брестак]] * [[Војводино (Варненско)|Војводино]] * [[Генерал Киселово]] * [[Генерал Колево (Варненско)|Генерал Колево]] * [[Добротич (Варненско)|Добротич]] * [[Есеница]] * [[Зв’нец]] * [[Изворник]] * [[Искар (Варненско)|Искар]] * [[Калојан (Варненско)|Калојан]] * [[Караманите]] * [[Кракра (село)|Кракра]] * [[Метличина (Варненско)|Метличина]] * [[Михалич (Варненско)|Михалич]] * [[Обориште (Варненско)|Обориште]] * [[Радан Војвода]] * [[Стефан Караџа (Варненско)|Стефан Караџа]] * [[Страхил (село)|Страхил]] * [[Червенци]] * [[Штипско (село)|Штипско]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|В’лчи Дол]] </noinclude> b54gjwpqwysdcjqsno49lj47mtwq4d7 0 1392217 5542971 2026-04-21T18:03:54Z Пакко 4588 Пренасочување кон [[В’лчи Дол (општина)]] 5542971 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[В’лчи Дол (општина)]] 5ck9p1jjkdtqgw7vh4fcdlws6rs7lpo 1 1392218 5542981 2026-04-21T18:32:43Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5542981 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1392219 5542982 2026-04-21T18:37:40Z Kirca 08 128218 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1341322296|Michel Adanson]]“ 5542982 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Michel Adanson|image=Michel Adanson (1727-1806).png|caption=Michel Adanson|birth_date={{birth date|1727|4|7|df=y}}|birth_place=[[Екс-ан-Провинција]]|death_date={{death date and age|1806|8|3|1727|4|7|df=y}}|death_place=|residence=|citizenship=|field=[[Natural history|Натуралист]]|work_institutions=[[Jardin des Plantes]]|alma_mater=|doctoral_advisor=|doctoral_students=|known_for=|author_abbrev_bot=Adans.|author_abbrev_zoo=|influences=|influenced=|prizes=|footnotes=|signature=}} '''Мишел Адансон''' (7 април 1727 година{{Цп}}3 август 1806) бил 18 вековен француски [[Ботаника|ботаничар]] и [[Природонаука|натуралист]] кој патувал во Сенегал за да ги проучува флората и фауната. Тој предложил „природен систем“ на таксономија различен од биномниот систем препратен од [[Карл Линеј|Лине]]. Стандардната авторска кратенка е Adans. С<span class="botanist">е користила за да се означи ова лице како автор при [[наведување]] на [[ботаничко име]].</span> == Лична историја == Адансон бил роден во [[Екс ан Прованс|Екс-ан-Провинција]] . Неговото семејство се преселило во Париз во 1730 година. Откако го напуштил [[колеџот Сент-Барб]], бил вработен во [[кабинетите]] на [[Кралските воздухопловни сили Реомур]] и [[Бернар де Жусје]], како и во [[Жарден де Плантес]] во Париз.<ref name="EB1911">{{1911|inline=1|wstitle=Adanson, Michel}}</ref> Тој присуствувал на предавања во [[Жарден де Рои]] и [[Колеж де Франс|Кралскиот колеџ]] во Париз од 1741 до 1746 година. На крајот од 1748 година, бил финансиран од директорот на [[Компани де Инде]], тој ја напуштил Франција на истражувачка експедиција во [[Сенегал]] . Тој останал таму пет години, собирајќи и опишувајќи голем број на животни и растенија. Исто така, собирал примероци од секој предмет на трговија, исцртал карти на земјата, направил систематски метеоролошки и астрономски набљудувања и подготвувал книги граматики и речници на јазиците што се зборувале на бреговите на [[Сенегал (река)|Сенегал]].<ref name="EB1911" /> По враќањето во Париз во 1754 година, тој искористил мал дел од материјалите што ги собирал во неговата ''„Историја на природата на Сенегал'' “(1757).<ref name="EB1911">{{1911|inline=1|wstitle=Adanson, Michel}}</ref> Продажбата на делото била бавна, а по банкротот на издавачот и надоместокот на претплатниците, Адансон проценил дека цената на книгата за него била 5.000 ливри, започнувајќи ја сиромаштијата во која што го дочекал крајот на својот живот{{R|Nicolas|page=49}} <sup class="reference nowrap"><span title="Page: 49">&#x3A;&#x200A;49&#x200A;</span></sup>Ова дело е од особен интерес поради есејот за [[Школки|школките]], објавен на крајот од делото, каде што Адансон го предложил својот универзален метод, систем на класификација различен од оние на [[Буфон]] и [[Карл Линеј|Лине]]. Тој ја основал својата класификација на сите организирани суштества врз основа на разгледувањето на секој поединечен орган. Како што секој орган раѓал нови односи, така што воспоставил и соодветен број на произволни аранжмани. Оние суштества што поседувале најголем број слични органи биле упатени кон една голема поделба, а односот се сметал за подалечен пропорционално на различноста на органите. <ref name="EB1911" /> == Семејства на растенија == Во 1763 година го објавил своето дело ''„Семејства на растенија“''. Во ова дело тој го развил во горенаведениот принцип на аранжманите горенаведениот, кој во своето придржување кон природните ботанички односи, се базирал на системот на [[Жозеф Питон де Турнефор]], а до одреден степен бил предвиден речиси еден век претходно од [[Џон Реј]]. Успехот на ова дело бил попречен од неговите иновации во употребата на термини, кои биле исмејувани од бранителите на популарниот сексуален систем на [[Карл Линеј|Лине]]; но тоа многу придонело за отворање на патот за воспоставување, најмногу преку ''„Genera Plantarum“'' (1789) од [[Антоан Лоран де Жисје|Антоан Лоран де Жусје]], на природниот метод за класификација на растенијата. Во 1774 година, Адансон доставил огромно дело до разгледување од [[Француската академија на науките]], кое се протегало до сите познати суштества и супстанции. Се состоело од 27 големи томови ракописно, употребени за прикажување на општите односи на сите овие материи и нивната распределба; уште 150 тома, окупирани со азбучен редослед од 40.000 видови; речник, кој содржи 200.000 зборови, со нивните објаснувања; и голем број одвоени мемоари, 40.000 слики и 30.000 примероци од трите царства на природата. Комисијата на кој им бил доверен увидот на оваа огромна маса силно му препорачала на Адансон да одвои и објави сè што е посебно негово, изоставувајќи го она што било само компилација. Тој тврдоглаво го отфрлил овој совет; и огромното дело, на кое продолжил да работи, никогаш не било објавено.<ref name="EB1911">{{1911|inline=1|wstitle=Adanson, Michel}}</ref> == Еволуција == [[Податотека:Statue_of_Michel_Adanson.jpg|мини|Мермерна статуа на Адансон изложена во поранешната Епископска палата во [[Екс ан Прованс|Екс-ан-Провинција]], прикажана како држи школка]] Адансон бил еден од првите застапници на [[Ламаркизам|наследувањето на стекнатите карактеристики]] и имал ограничен поглед на [[Еволуција|еволуцијата]]. Историчарот на науката [[Конвеј Зиркл]] забележал дека „Адансон бил претходник на Ламарк во Кралскиот жардин, а [[Жан Батист Ламарк|Ламарк]] тешко можел да остане незапознаен со публикациите на Адансон. Адансон не само што ја опишал еволуцијата во неговото дело „Семејство на растенија“, објавено во 1763 година кога Ламарк бил млад човек од дваесет години, туку и сугерирал дека промените во специфичните карактеристики биле направени преку наследување на стекнатите карактеристики“.<ref name="Zirkle 1935" /> Во една статија за ''„Историја и мемоари на Кралската академија на науките“'' од 1769 година, Адансон го употребил терминот „[[Мутација|мутации]]“ за да се однесува на мали промени што би можеле да доведат до нови варијации кај поединците.{{R|Nicolas|p=168}} <sup class="reference nowrap"><span title="Page: 168">&#x3A;&#x200A;168&#x200A;</span></sup>И покрај тоа што историчарите го опишуваат како „претходник на еволуционизмот“, Адансон не го прифатил концептот на видови, претпочитајќи да се фокусира на поединци и ја одбил [[трансмутацијата на видовите]]. Адансон направил сериозен обид да ги класифицира габите врз основа на нивната сложеност на плодното тело. Тој бил првиот ботаничар кој ги класифицирал лишаите со габи.<ref>{{Наведена книга|title=Introduction to the History of Mycology|last=Ainsworth|first=C. G|publisher=Cambridge University Press|year=1976}}</ref> == Доцен живот == Тој бил избран за член на Академијата на науките во 1759 година, а подоцна се издржувал од мала пензија што му ја доделила академијата. Од неа бил лишен при распуштањето на Академијата од страна на Уставотворното собрание во 1793 година, и како последица на тоа бил доведен до таква длабочина на сиромаштија што не можел да се појави пред [[Француски институт во Фиренца|Францускиот институт]] кога го поканил да го заземе своето место наместо неговите членови. (Се вели дека не поседувал ниту бела кошула, ниту капут, ниту цел пар панталони.) Потоа му била доделена пензија доволна за да ги задоволи неговите едноставни потреби.<ref name="EB1911">{{1911|inline=1|wstitle=Adanson, Michel}}</ref> == Смрт и наследство == Тој починал во Париз по месеци тешки болки, барајќи, како единствена декорација на неговиот гроб, венец од цвеќиња собрани од педесет и осум семејства што ги издвоил - „допирлива, иако била поминувачка слика“, вели [[Жорж Кивје]], „за потрајниот споменик што си го подигнал себеси во своите дела“. Освен веќе споменатите книги, тој исто така објавил трудови за [[бродскиот црв]], дрвото [[баобаб]] (чие генеричко име ''[[Баобаб|Адансонија]]'' го одбележува Адансон), потеклото на видовите култивирани растенија и дрвјата што произведувале гума.<ref name="EB1911">{{1911|inline=1|wstitle=Adanson, Michel}}</ref> Неговите дела и хербариум останле во рацете на неговото семејство повеќе од еден и пол век, конечно дошле во Институтот Хант за ботаничка документација при [[Универзитетот Карнеги Мелон]], Питсбург, во 1961–62 година.<ref>[http://huntbot.andrew.cmu.edu/HIBD/Departments/Archives/Archives-AG/Adanson.shtml Adanson papers] {{Семарх|url=https://archive.today/20120710205514/http://huntbot.andrew.cmu.edu/HIBD/Departments/Archives/Archives-AG/Adanson.shtml|date=10 July 2012}}</ref> Потоа, Институтот Хант го објавил неговото ''дело „Семејства на растенија“'' во два чина (1963–64), под уредништво на [[Џорџ ХМ Лоренс]] . <ref>National Library of Medicine {{Google books|7PwaUe7ej_0C|Bibliography of the History of Medicine}}</ref> Неговото единствено дете, [[Аглае Адансон]] (1775–1852) станал француски хортикултурист, писател и творец на [[Арборетумот Балеин]], Национален историски споменик, кој денес го управувал неговата пра-пра-пра-правнука, [[Луиз Курте Адансон]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.upam.fr/conferences/la-vie-daglae-adanson|title=La vie d'Aglaë Adanson|work=UPAM|language=fr-FR|accessdate=2026-02-18}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://monbourbonnais.com/villeneuve-allier-arboretum-de-balaine/|title=Villeneuve sur Allier - Arboretum de Balaine|last=Léon|first=Patrick Martin Saint|date=2018-02-11|work=Mon Bourbonnais|language=fr-FR|accessdate=2026-03-02}}</ref> Еден вид желка, ''[[Pelusios adansonii]]'', е именувана во негова чест. == Во литературата == Во „Обратната страна на медалот“, единаесеттиот роман од серијата и, повторно, во [[Комодор|„Комодорот“]], седумнаесеттиот роман од серијата [[Обри-Матурин]] на [[Патрик О'Брајан]], [[Стивен Матурин]] се осврнуваЛ на Адансон. Тој елаборира за ботаничката работа на Адансон во Сенегал, огромниот обем на неговиот напишан опус и неговите бедни околности во времето на неговата смрт. [[Стефан Матурин]] : „Тој беше многу голем природонаучник, подеднакво ревносен, плоден и вреден колку што беше и несреќен. Го запознав во Париз кога бев млад и неизмерно му се восхитував; истото важеше и за Кувие. Во тоа време тој беше многу љубезен кон нас. Кога беше едвај нешто повеќе од млад човек, замина во Сенегал, каде што остана пет или шест години, набљудувајќи, собирајќи, дисецирајќи, опишувајќи и класифицирајќи; и сето тоа го сумираше во кратка, но исклучително респектабилна природна историја на таа земја, од која научив речиси сè што знам за африканската флора и фауна. Навистина вредна книга, плод на интензивен и долготраен труд; но тешко дека се осмелувам да ја спомнам во ист ден со неговото најголемо дело – дваесет и седум големи тома посветени на систематски приказ на создадените суштества и материи и нивните меѓусебни односи, заедно со уште сто и педесет тома со индекс, прецизни научни описи, одделни трактати и речник: сто и педесет тома, Џек, со четириесет илјади цртежи и триесет илјади примероци. Сето ова тој ѝ го покажа на Академијата. Беше многу пофалено, но никогаш не беше објавено. Сепак, тој продолжи да работи на него во сиромаштија и старост, и сакам да мислам дека бил среќен во својот огромен замисол и со восхитот од луѓе како Жисије и Институтот воопшто.“ Романот ''„La porte du voyage sans retour'' “ (Вратата на патувањето без враќање) [[од Дејвид Диоп]] бил инспириран од искуствата на Адансон во Сенегал и е за нив.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2021/09/18/rentree-litteraire-2021-la-selection-du-monde-afrique_6095126_3212.html|title=Rentrée littéraire 2021 : la sélection du « Monde Afrique »|last=Marivat|first=Gladys|date=18 September 2021|work=Le Monde|access-date=29 October 2021|language=French}}</ref> == Видете исто така == * Арборетум де Бален * Адансон систем * Категорија: Таксони именувани од Мишел Адансон == Наводи == {{Наводи|30em|refs=<ref name="Nicolas">{{cite book |last1=Nicolas |first1=Jean-Paul |editor1-last=Lawrence |editor1-first=George H. M. |title=Adanson: The Bicentennial of Michel Adanson's Familles des Plantes : Part One |date=1963 |publisher=The Hunt Botanical Library |location=Pittsburgh |isbn=0-913196-23-1 |url=https://www.huntbotanical.org/publications/show.php?80 |chapter=Adanson, the Man}}</ref>}} == Библиографија ==  {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Adanson, Michel}} [[Категорија:Погребани на гробиштата „Пер Лашез“]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Француски миколози]] [[Категорија:Француски ентомолози]] [[Категорија:Починати во 1806 година]] [[Категорија:Родени во 1727 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] eattqkqdw526fv6fww5zdzpltyjfl6l 0 1392220 5542991 2026-04-21T19:12:37Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1331929025|Siege of Malta (World War II)]]“ 5542991 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Опсада на Малта|partof=[[Средоземно и блискоисточно боиште (Втора светска војна)|Средоземно и блискоисточно боиште]] на [[Втората светска војна]]|image=File:BombDamageMalta.jpg|caption=Воздухопловни и цивилните лица ги чистат остатоците од бомбардирањето од [[Улицата Република (Валета)|Кингсвеј]] во [[Валета]] во 1942 година|date=11 јуни 1940 – 20 ноември1942<br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=06 |day1=11 |year1=1940 |month2=11 |day2=20 |year2=1942}}){{sfn|Taylor|1974|p=182}}|place=[[Крунска Колонија на Малта|Малта]]|result=Сојузничка победа|combatant1={{flag|United Kingdom}} * {{flagdeco|Malta|1923}} [[Крунска Колонија на Малта|Малта]] * {{nowrap|{{flag|Southern Rhodesia}}}} {{flag|Canada|1921}}<br>{{flagcountry|Union of South Africa}}<br>{{flag|Australia}}<br>{{flagcountry|Dominion of New Zealand}}<br> '''Само поморска поддршка:''' {{flag|Free France}}<br>{{flagdeco|Kingdom of Greece|state}} [[Грчка влада во егзил|Грција]]<br>{{flagdeco|Poland|1928}} [[Полска влада во егзил|Полска]]<br />{{flagdeco|Norway}} [[Кабинет на Њугорсволд|Норвешка]]<br>{{Flag|United States|1912 }}|combatant2={{flagcountry|Kingdom of Italy}}'''<br />'''{{flagcountry|Nazi Germany}}|commander1={{flagicon|United Kingdom}} [[Ендру Канингем, 1-ви виконт на Канингем|Ендру Канингем]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Вилијам Доби]]<br />{{flagicon|United Kingdom| }} [[Хју Пју Лојд|Хју Лојд]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Кејт Парк]]|commander2={{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Франческо Пиколо]]<br />{{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Рино Корсо Фугиер]]<br />{{flagicon|Nazi Germany}} [[Ханс Фердинанд Гајслер|Ханс Гајслер]]<br />{{flagicon|Nazi Germany}} [[Алберт Кеселринг]]|strength1=716 борбени авиони во текот на кампањата {{sfn|Bungay|2002|p=64}}|strength2={{circa|2,000}} авиони во текот на кампањата|casualties1=369 борбени авиони (воздух)<br />64 борбени авиони (земја){{sfn|Bungay|2002|p=64}}<br />1 борбен брод{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />2 [[носач на авиони]]{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />4 [[крстосувач]]и{{sfn|Spooner|1996|p=3}}<br />19 [[разурнувач]]и{{sfn|Spooner|1996|p=3}}<br />38 подморници{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />2,301 убиени или ранети пилоти{{sfn|Spooner|1996|p=8}}<br />30,000 згради уништени или оштетени{{sfn|Spooner|1996|p=11}}<br />1,300 убиени цивили{{sfn|Spooner|1996|p=11}}|casualties2=357 Германски авиони<br />175 италијански авиони{{sfn|Bungay|2002|p=64}}<br />72 проценти од изгубената транспортна флота на [[Италијанска морнарица|Италијанската морнарица]]<br />23 проценти од изгубената трговска флота на Оската{{sfn|Bungay|2002|p=66}}<br />2,304 потонати трговски бродови {{sfn|Spooner|1996|p=343}}<br />17,240 убиени во морето{{sfn|Spooner|1996|p=326}}<br />4 италијански [[Тежок крстосувач |тешки крстосувачи]]<br />~50 германски [[U-брод|U-бродови]] {{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />~16 Загуби на италијански подморници {{sfn|Spooner|1996|p=5}}|campaignbox=}}'''Опсадата на Малта''' (или '''Битката кај Малта'''){{sfn|Rogers|2022}} во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] - воена кампања во [[Средоземно и блискоисточно боиште (Втора светска војна)|Средоземноморското боиште]]. Од јуни 1940 до ноември 1942 година, борбата за контрола на стратешки важниот остров на [[Британска Империја|Британската]] [[крунска колонија Малта]] ги спротивставило воздухопловните и поморските сили на [[Кралство Италија|Кралството Италија]] и [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] против [[Кралски воздухопловни сили|Кралските воздухопловни сили]] (РАФ) и [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]]. Отворањето на [[Северноафрикански поход|нов фронт]] во [[Северна Африка]] во јуни 1940 година ја зголемило веќе значителната вредност на [[Малта]]. Британските воздушни и поморски сили стационирани на островот можеле да ги нападнат бродовите на [[Сили на Оската|Оската]] што пренесувале резерви и носеле засилување од Европа. Генералот [[Ервин Ромел]], де факто командант на Панцерарме Африка во Северна Африка, брзо ја препознал неговата важност. Во мај 1941 година, тој предупредил дека „''Без Малта, Оската ќе заврши со губење на контролата врз Северна Африка''“.{{Sfn|Taylor|1974}} Оската решила да ја бомбардира или изгладни Малта пред да ја освои, за да ја омекни за инвазија, со напаѓање на нејзините пристаништа, градови, села и [[Сојузници во Втората светска војна|сојузнички]] бродови што го снабдувале островот. Малта била една од најинтензивно бомбардираните области за време на војната. Германскиот ''[[Луфтвафе]]'' и италијанската ''[[Регија Аеронаутика]]'' извршиле вкупно 3.000 бомбардирања во текот на две години, испуштајќи 6.700 тони бомби само врз областа на Големото пристаниште. {{Sfn|Holland|2003}} Нивниот успех требало да овозможи комбиниран германско-италијанско [[поморски десант]]([[Операција „Херакле“]]) поддржано од германските воздушно-десантни сили (''Fallschirmjäger''), но тоа не се случило. Сојузничките конвои биле во можност да ја снабдуваат и зајакнуваат Малта, додека Кралските воздухопловни сили го бранеле нејзиниот воздушен простор, иако со голема цена во материјални средства и животи. За возврат, авионите и подморниците кои се наоѓале во Малта имале можност успешно да ги запрат конвоите што се упатувале кон [[Северна Африка]], лишувајќи ги трупите на Оската од залихи. Во ноември 1942 година, Оската била поразена во [[Втора битка кај Ел-Аламејн|Втората битка кај Ел-Аламејн]] и сојузниците истоварле сили во [[Француско Мароко|Мароко]] и [[Француски Алжир|Алжир]] во [[Операција „Факел“|операцијата „Факел“.]] Оската ги пренасочила силите кон [[Туниски поход|кампањата во Тунис]] и ги намалила нападите врз Малта, со што завршила опсадата. {{Sfn|Taylor|1974}} Во декември 1942 година, воздушните и поморските сили што дејствувале од Малта преминале во офанзива. До мај 1943 година, сојузниците потопиле 230 бродови на Оската за 164 дена, што е највисока стапка на тонење на сојузничките бродови во војната. {{Sfn|Spooner|1996}} Победата на сојузниците во Малта одиграла голема улога во конечната победа на сојузниците во [[Северноафрикански поход|Северна Африка]], а исто така послужила и како основа за [[Сојузничка инвазија на Сицилија|инвазијата на Сицилија]]. == Позадина == [[Податотека:Malta-CIA_WFB_Map.png|лево|мини|Карта на Малта]] Малта била воена и поморска тврдина, единствената сојузничка база помеѓу [[Гибралтар]] и [[Александрија]], Египет. Во мирно време, таа била попатна станица по должината на британскиот трговски пат до Египет и [[Суецки Канал|Суецкиот канал]] до Индија и [[Далечен Исток|Далечниот Исток]]. Кога патот бил затворен, Малта останала напредна база за офанзивни акции против бродовите и копнените цели на Оската во средишниот дел на Медитеранот. Поради својата изложена позиција во близина на Италија, Британците го преместиле седиштето на Медитеранската флота на Кралската морнарица од [[Валета]], Малта, во средината на 1930-тите во Александрија во октомври 1939 година. {{Sfn|Jellison|1984}} Малта е 24х14 км со површина од нешто помалку од 250 км². {{Sfn|Rix|2015}} Малта имала население од околу 250.000 жители во јуни 1940 година, од кои сите освен 3% или 4% биле домородни [[Малтежани]]. {{Sfn|Holland|2003}} Според пописот од 1937 година, повеќето од жителите живееле во полупречник од 6,4 километри од Гранд Харбор, каде што густината на населението била повеќе од шест пати поголема од просекот на островот. Меѓу најзафатените места била [[Валета]], главниот град и политички, воен и трговски центар, каде што живееле 23.000 луѓе на површина од околу 0,65 км². Преку Гранд Харбор, во Трите Града, каде што се наоѓале Малтешкото бродоградилиште и седиштето на Адмиралитетот, 28.000 луѓе биле натрупани во 1,3 км². Токму овие мали области претрпеле најтешко, најдолготрајно и најконцентрирано воздушно бомбардирање во историјата. {{Sfn|Jellison|1984}} На Малта речиси и да немало одбрана поради предвоениот заклучок дека островот е неодбранлив. Италијанските и британските површински флоти биле подеднакво распоредени во регионот, но Италијанците имале многу повеќе [[Подморница|подморници]] и авиони. Адмиралитетот морал да го заштити [[Суецкиот канал]] со Медитеранската флота ( [[адмирал]] Ендру Канингем) и Гибралтар со Сила Х (вицеадмирал Џејмс Сомервил). {{Sfn|Taylor|1974}} Во октомври 1939 година, Медитеранската флота била префрлена на исток во Египет, лишувајќи го островот од неговата поморска заштита. Единствено мониторинг бродот HMS Терор и неколку британски подморници сè уште биле стационирани на островот. Кога малтешката влада го довела во прашање британското расудување, им било кажано дека островот може да се одбрани подеднакво соодветно од Александрија како и од Гранд Харбор, што не било точно. Ова ги навело Малтежаните да се сомневаат во британската посветеност на одбраната на островот. {{Sfn|Jellison|1984}} [[Податотека:The_Royal_Navy_during_the_Second_World_War_A11484.jpg|мини|Вооружениот травлер „ХМС ''Корал“'', оштетен од бомба за време на Втората светска војна <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://uboat.net/allies/warships/ship/6334.html|title=HMS Coral}}</ref>]] И покрај загриженоста дека островот, далеку од Британија и блиску до Италија, не може да се одбрани, Британците во јули 1939 година одлучиле да го зголемат бројот на противвоздушни топови и борбени авиони на Малта. {{Sfn|Holland|2003}} Британското раководство имало дополнителни сомнежи дали да го задржи островот во мај 1940 година, кога за време на [[Битка за Франција|битката за Франција,]] францускиот премиер Пол Рејно посочил дека италијанскиот премиер и диктатор [[Бенито Мусолини]] може да се смири со отстапки, вклучувајќи ја и Малта. По неколку разговори, [[Винстон Черчил]] го убедил британскиот воен кабинет дека не треба да се прават никакви отстапки. {{Sfn|Holland|2003}} Со оглед на тоа што британските острови биле во опасност, одбраната на Малта не претставувала приоритет и таа била слабо заштитена. Само шест застарени двокрилци „Глостер Си Гладијатор“ биле стационирани на островот, а уште шест во сандаци кога, на 10 јуни 1940 година, Мусолини им објавил војна на Обединетото Кралство и Франција. {{Sfn|Taylor|1974}} Во 1930-тите, Италија се обидела да се прошири во Медитеранот и Африка, региони доминирани од Британците и Французите. Сојузничкиот пораз во Франција од мај до јуни 1940 година ја отстранила [[Француска морнарица|француската морнарица]] од сојузничкиот борбен поредок и ја променило рамнотежата на поморската и воздушната моќ во корист на Италија. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Jellison|1984}} По објавувањето на војната, Мусолини повикал на офанзива низ целото Средоземно Море и за неколку часа, првите бомби биле фрлени врз Малта. По предавањето на Франција на 25 јуни, Мусолини се обидел да ја искористи ситуацијата, спроведувајќи ја ''Операцијата Е'', [[Италијанска инвазија на Египет|италијанската инвазија на Египет]], во септември. 10-та армија била разбиена во [[Операција „Компас“|операцијата Компас]], британски контраудар, а [[Адолф Хитлер]] одлучил да му помогне на својот сојузник. Во февруари 1941 година, ''Deutsches Afrikakorps'' (ГАК, [[Германски Африкански корпус]] под водство на генералот [[Ервин Ромел]]) бил испратен во Северна Африка како блокирачки одред ({{Јаз|de|Sperrverband}} {{Sfn|Cooper|1978}} Противбродските ескадрили на Кралската морнарица и противбродските ескадрили на Малта ја загрозиле линијата за снабдување на Оската кон Северна Африка, а двете страни ја препознале важноста на Малта во контролата на средишниот дел на Медитеранот. {{Sfn|Taylor|1974}} Во 1940 година, италијанскиот напад врз Малта имал разумна шанса за преземање контрола врз островот, акција што им давала на Италијанците поморска и воздушна супериорност во средишниот дел на Медитеранот. {{Sfn|Mallett|1998}} Медитеранот требало да биде поделен на два дела, одвојувајќи ги британските бази во Гибралтар и Александрија. Неподготвеноста на Италијанците да дејствуваат директно против Малта во текот на 1940 година била зајакната со [[Битка кај Таранто|битката кај Таранто]], во која голем дел од италијанската површинска флота била ставена надвор од акција од торпедни бомбардери на Кралската морнарица (FAA). {{Sfn|Taylor|1974}} Италијанците усвоиле индиректен пристап и го отсекле островот. За Италијанците (а подоцна и за Германците), воздушната моќ била клучното оружје против Малта. {{Sfn|Taylor|1974}} == Италијанска опсада (јуни–декември 1940) == === Италијански воздушни акции === [[Податотека:Savoia_Marchetti_SM_79_Sparviero_in_volo.jpg|мини|Италијански бомбардер Савоја-Марчети СМ79]] Воздушната сила била избраниот метод за напад врз Малта. ''Regia Aeronautica'' (Италијанските воздухопловни сили) започнале со воздушно бомбардирање на островот од воздухопловните бази во [[Сицилија]]. Првиот ден, 55 италијански бомбардери и 21 ловци прелетале над Малта и фрлиле 142 бомби на трите аеродроми во Лука, Хал Фар и Та Кали. {{Sfn|Bungay|2002}} Подоцна, 10 италијански Савоја-Марчети СМ79Савоја-Марчети СМ79 и 20 [[Маки MC.200]] прелетале над островот, без воздушен отпор. Во времето на овие први воздушни напади, одбранбените ловци на Малта се состоеле од застарени [[Глостер гладиатор]]. Десет гладијатори во сандаци за превоз биле собрани и бидејќи не летале повеќе од три авиони одеднаш, биле наречени „Вера“, „Надеж“ и „Добротворност“. Пилотите [[Хидроавион|летале со екипаж на бродови]] и други летачи без искуство во ловни операции. Еден гладијатор бил соборен, но останатите успеале да соборат неколку италијански авиони. {{Sfn|Bungay|2002}} {{Sfn|Woodman|2003}} Италијанците летале на околу 6,100 метри и мониторот ''Терор'' и топовски чамци HMS „Афис“ и Лејдибрд отвориле оган. Попладнето, уште 38 бомбардери придружувани од 12 ловци извршиле напад врз главниот град. Нападите биле дизајнирани да влијаат на моралот на населението, а не да нанесат штета на бродоградилиштата и инсталациите. Вкупно осум напади биле извршени тој прв ден. Бомбардирањето не предизвикало голема штета, а повеќето од жртвите биле цивили. Не било извршено пресретнување на напаѓачите бидејќи немало сили на РАФ подготвени да се соочат со нив. {{Sfn|Bradford|2003}} Во тоа време ниеден аеродром на РАФ на Малта не бил оперативен; еден, во Лука, бил близу до завршување. {{Sfn|Spooner|1996}} [[Податотека:Italian_bombing_of_the_Grand_Harbor,_Malta.jpg|мини|Италијанско бомбардирање на Гранд Харбор]] И покрај отсуството на какви било оперативни аеродроми, барем еден РАФ Гладијатор летал против нападот на 55 Савоја-Марчети СМ79Савоја-Марчети 79 и нивните 20 борбени авиони-придружници на 11 јуни. Тоа ги изненадило Италијанците, но одбраната, речиси непостоечка на земја и во воздух, не успеала да ги спречи италијанските сили. {{Sfn|Spooner|1996}} На 12 јуни бил соборен италијански авион на извидувачки лет над Малта. {{Sfn|Bradford|2003}} Дванаесет торпедни бомбардери „Фери Свордфиш“ побегнале од јужна Франција по капитулацијата на Франција и се упатиле кон француската колонија [[Француски Протекторат Тунис|Тунис]]. Потоа одлетале по пристигнувањето во базата во Хал Фар на 19 јуни. Тие го формирале јадрото на она што требало да стане 830-та поморска воздухопловна ескадрила, обезбедувајќи ѝ на Малта нејзиниот прв офанзивен ударен авион. Пред крајот на јуни, тие извршиле напад врз Сицилија и потопиле еден италијански разорувач, оштетиле крстосувач и уништиле резервоари за нафта во пристаништето Августа. {{Sfn|Spooner|1996}} До почетокот на јули, „Гладијаторите“ биле засилени од „Хокер Харикејнс“, а одбраната била организирана во ескадрила бр. 261 на РАФ во август. Дванаесет авиони биле испорачани од HMS Аргус во август, првата од неколкуте серии превезени на островот од страна на носачот. Понатамошен обид ( [[Операција „Бело“]]) за летање со 12 „Харикени“ во Малта на 17 ноември, предводен од „Блекбурн Скуа“ на ФАА, завршиле со катастрофа со губење на осум „Харикени“; тие полетале премногу западно од островот поради присуството на италијанската флота и останале без гориво, а неколку пилоти биле изгубени. {{Sfn|Shores|1985}} Уште два „Харикени“ се урнале, а еден од пилотите билспасен од летачки брод „Шорт Сандерленд“. {{Sfn|Terraine|1985}} Пристигнувањето на повеќе борбени авиони било добредојдено. По осум недели, првичната сила на единиците „Харикени“ била заземјена поради недостаток на резервни делови. {{Sfn|Holmes|1998}} До крајот на годината, РАФ тврдел дека биле соборени 45 италијански авиони. Италијанците признале дека загубиле 23 бомбардери и 12 ловци, а уште 187 бомбардери и седум ловци претрпеле штета, главно од противвоздушна артилерија. {{Sfn|Shores|1985}} === План за инвазија DG10/42 === Во 1938 година, Мусолини размислувал за инвазија на Малта според подготвениот план DG10/42, во кој сила од 40.000 луѓе би го освоила островот. Се очекувало речиси сите 80 наменски изградени морски пловила што би ја истовариле италијанската армија на брегот да бидат изгубени, но истоварувањата би се извршиле на север, со напад врз Викторијанските линии, преку средината на островот. Второстепен истовар би се извршил на Гозо, северозападно од Малта и островчето [[Комино]], помеѓу двете. Би биле вклучени целата италијанска морнарица и 500 авиони, но недостатокот на залихи ги навел планерите да веруваат дека операцијата не може да се спроведе. Со германскиот успех во [[Битка за Франција|битката за Франција]] од мај до јуни 1940 година, планот бил намален на 20.000 луѓе со додавање на тенкови. Поразот на сојузниците во Франција им дал можност на Италијанците да ја освојат Малта, но италијанската разузнавачка служба ја преценила малтешката одбрана и Мусолини сметал дека инвазијата би била непотребна бидејќи Британија ќе склучи мир. Мусолини, исто така, очекувал [[Франкова Шпанија]] да се придружи на Оската и да го освои [[Гибралтар]], што би го затворило Средоземното Море за Британците од запад. {{Sfn|Spooner|1996}} === Војна на море === [[Податотека:Cesare_firing_her_guns.jpg|мини|Италијанскиот борбен брод {{Ship|Italian battleship|Giulio Cesare||2}} за време на [[Битка кај Калабрија|Битката кај Калабрија]], на 9 јули 1940 година]] Неподготвеноста на италијанската Адмиралитетска бродоградба да дејствуваат се должело и на други размислувања. Италијанците верувале дека можат да ја задржат флотата од стари борбени бродови на Кралската морнарица затворена во Александрија. Друг фактор бил недостатокот на сурова нафта (Италијанците не ги откриле големите резерви во Либија за време на нивната окупација на земјата). Германците го освоиле поголемиот дел од нафтата од Романија и оставиле малку ресурси за Италија да спроведува големи операции во Медитеранот. Ова не само што ги спречило сите големи поморски операции, туку ги оставило и Италијанците без соодветно гориво за борбена обука на море. До почетокот на 1941 година, ограничените резерви на нафта значеле дека може да се гарантираат само седум месеци гориво. {{Sfn|Mallett|1998}} Од друга страна, британската доверба била еродирана кога авионите почнале да доминираат во акциите на море подоцна во 1941 и 1942 година, бидејќи од Кралската морнарица долго време се очекувало да биде главен бранител на островот. {{Sfn|Bradford|2003}} Канингем ја изнел на виделина неподготвеноста на италијанската морнарица да се вклучи преку испитување на нивната одбрана. На 9 јули 1940 година, [[Битка кај Калабрија|битката кај Калабрија]] била единствениот пат кога главните италијански и британски (со помошни бродови на Кралската австралиска морнарица [КАМ]) се соочиле една со друга. Двете страни прогласиле победа, но всушност битката била нерешителна и сите се вратиле во своите бази што е можно поскоро. Тоа им потврдило на малтешкиот народ дека Британците сè уште ги контролираат морињата, ако не и од Големото пристаниште. {{Sfn|Bradford|2003}} Ова било повторно потврдено во март 1941 година, кога Кралската морнарица решително ја победила италијанската морнарица во [[Битка кај Матапанскиот ’рт|битката кај ’ртот Матапан]], потопувајќи три тешки крстосувачи и два разурнувачи, а истовремено оштетувајќи еден од новите борбени бродови. Италијанците се упатиле да ги пресретнат британските конвои што пренесувале засилувања за да ѝ помогнат на Грција во [[Грчко-италијанска војна|грчко-италијанската војна]]. {{Sfn|Holland|2003}} === Британски контранапади === [[Податотека:HMS_Ultimatum.jpg|десно|мини|Британска подморница од класа U]] Кога на Британците им станало јасно дека италијанските воздухопловни сили се ограничени и имаат мало влијание врз населението, кое можело да издржи, пристигнал постојан прилив на засилувања. Потенцијалот на базата бил реализиран и владата наредила дополнителни авиони на островот; вклучувајќи ловци „Харикен“, „Мартин Мерилендс“, „Сандерлендс“, „Викерс Велингтонс“, повеќе „Саборфиш“ и подморници. Тоа обезбедило сè помоќна офанзивна вооружена сила. {{Sfn|Bradford|2003}} „Велингтонс“ пристигнале во октомври 1940 година, од ескадрилата бр. 148 на Кралските воздухопловни сили. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Shores|1985}} Во меѓувреме, италијанската инвазија на Египет не успеала да ги постигне своите цели, а британската контраофанзива, [[Операција „Компас“|операцијата „Компас“]], уништила неколку дивизии на италијанската армија кај [[Киренајка]]. Пренасочувањето на [[Северноафрикански поход|Северноафриканската кампања]] повлекло значајни италијански воздухопловни единици кои биле испратени од Италија и Сицилија за да се справат со катастрофите и да ги поддржат италијанските копнени сили кои се бореле во Египет и Либија. Олеснувањето на Малта било значајно бидејќи Британците веќе можеле да ги концентрираат своите сили на офанзивни, а не на одбранбени операции. Во ноември 1940 година, по месеци лошо координирани италијански воздушни напади, ФАА и Кралската морнарица ги нападнале италијанските поморски сили во [[Битка кај Таранто|битката кај Таранто]], победа за моќта на морето и воздухот и дефинитивен доказ дека авионите можат да предизвикаат хаос врз поморските бродови без воздушна покриеност. Торпедските бомбардери „Фери Свордфиш“ онеспособиле голем број италијански тешки единици за време на битката. Повлекувањето на италијанската флота во [[Неапол]], надвор од дофат на британските авиони, била стратешка победа која до тој момент им ја дала поморската супериорност на Британците. {{Sfn|Bradford|2003}} Подморниците на Кралската морнарица, исто така, започнале период на офанзивни операции. Британските подморници од класа U започнале со операции уште во јуни. Поголемите подморници, исто така, започнале со операции, но по 50% загуби по мисија, тие биле повлечени. Подморниците од класа U дејствувале од базата на [[Гзира|островот Маноел,]] позната како HMS Талбот. За жал, немало достапни огради отпорни на бомби бидејќи градежниот проект бил откажан пред војната, поради политиките за намалување на трошоците. Новата сила била наречена Десетта подморничка флотила и била ставена под раководство на адмиралот Макс Хортон, кој го назначил командантот Г.В.Г. Симпсон да командува со единицата. Административно, Десеттата флотила работела под Првата подморничка флотила во Александрија, која самата била под Канингем. Всушност, Канингем им дал на Симпсон и на неговата единица одврзани раце. Додека бродовите од класа U не можеле да бидат достапни во голем број, се користеле британски подморници од класа Т. Тие имале некои успеси, но претрпеле големи загуби кога започнале со операциите на 20 септември 1940 година. Поради недостаток на торпеда, непријателските бродови не можеле да бидат нападнати освен ако целта за која станува збор не бил воен брод, танкер или друг „значаен брод“. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Holland|2003}} Перформансите на флотата на почетокот биле мешани. Тие потонале 38,000 тони од италијанскиот бродски превоз, од кој половина била побарана од еден брод, HMS Труант. Вклучувало една италијанска подморница, девет трговски бродови и еден моторен торпедо-чамец (MTB). Загубата на девет подморници и нивните обучени екипажи и команданти била сериозна. Повеќето од загубите се должеле на мини. {{Sfn|Spooner|1996}} На 14 јануари 1941 година, пристигнале подморници од класата U, а офанзивата на подморниците започнала сериозно. {{Sfn|Spooner|1996}} == Напад на ''Луфтвафе'' (јануари–април 1941) == === Германска интервенција === [[Податотека:World_War_II_shelter,_Santa_Venera_002.jpg|мини|Засолниште за воздушни напади од Втората светска војна во Санта Венера]] Германската интервенција над Малта била повеќе резултат на италијанските порази во Северна Африка отколку на италијанските неуспеси да се справат со островот. [[Адолф Хитлер|Хитлер]] немал голем избор освен да го спаси својот италијански сојузник или да ја изгуби шансата да ги освои нафтените полиња на [[Среден Исток|Средниот Исток]] во Арабија. ''[[Германски Африкански Корпус|Германскиот Африкански Корпус]]'' (ГАК) под водство на [[Ервин Ромел]] бил испратен да го обезбеди фронтот на Оската во Африка во февруари 1941 година. [[Операција „Колос“|Операцијата „Колос“]] означила драматичен пресврт. Германците ја започнале [[Операција „Сончоглед“|операцијата „Сончоглед“]], која ги засилило Италијанците во Северна Африка. Потоа започнале контраофанзива и ги вратиле Британците во Египет. Но, дејствувањето во странство во Африка значело дека поголемиот дел од залихите за силите на Оската доаѓаат преку море. Ова ја направило Малта опасна закана за логистичките грижи на Оската. Како одговор на тоа, ''Оберкомандо дер Луфтвафе'' (ОКЛ или Висока команда на воздухопловните сили) го испратил ''Флигеркорпс X'' (Десетиот Летечки Корпус) во Сицилија, кој пристигнал во јануари 1941 година, за да нападне поморски сили во и околу Малта, како и позиции на РАФ на островот, за да го олесни преминувањето на залихите. {{Sfn|Spooner|1996}} Британските подморници не успеале да ги запрат германските бродови што ги превезувале германските сили во Либија. Оштетувањето на германскиот брод ''Дуизбург'' од 7.889 тони бил единствениот значаен напад. На 9 февруари 1941 година, три подморници го пропуштиле истиот конвој што носел залихи во [[Триполи]], главното италијанско пристаниште во Либија. Пристанишните објекти можеле да истоварат шест брода одеднаш, што го направило пристаништето најдобар објект западно од Александрија, 1,600 км на исток. {{Sfn|Spooner|1996}} Голем дел од одбранбениот успех на Оската се должел на поморските мини. Италијанците распоредиле 54.000 мини околу Малта за да спречат нејзино снабдување. Овие мини биле голем проблем на подморниците на Кралската морнарица. Околу 3.000 мини биле поставени и покрај брегот на Тунис од страна на италијанските поморски сили. {{Sfn|Spooner|1996}} Неуспехот да се пресретнат бродовите на Оската станал очигледен во бројките кои се протегале далеку по февруари 1941 година. Од јануари до април, Оската испратила 321.259&nbsp;тони во Либија и сè освен 18.777&nbsp;тони стигнале до пристаништето. Ова претставувало стапка на успех од 94% за безбедноста на конвојот при британската интервенција. Од 73.991 луѓе испратени по море, 71.881 (97%) пристигнале во Африка. {{Sfn|Spooner|1996}} На 10 декември 1940 година, ''Флигеркорпс X'', под команда на [[Ханс Фердинанд Гајслер]], и со поддршка на неговиот началник на штабот, мајор [[Мартин Харлингхаузен]], добиле наредба за Сицилија да нападне сојузнички бродови во Медитеранот. До почетокот на првата германска операција, Гајслер поседувал 95 авиони и 14.389 луѓе на Сицилија. Гајслер го убедил ОКЛ да му даде уште четири групи нуркачки бомбардери. На 10 јануари, тој собрал 255 (179 во функција) авиони, вклучувајќи 209 нуркачки и средни бомбардери. {{Sfn|Hooton|1997}} До 2 јануари 1941 година, првите германски единици пристигнале до [[Трапани]] на јужниот брег на Сицилија. Двете единици на ''Луфтвафе'' биле ''[[Јункерс Ју 87]]'' ''Штука'' ''Групен''. Првата била ''Штурцкампфгешвадер 1'' и ''Штурцкампфгешвадер 2'' (I и II Група за нуркачки бомбардери, крила 1 и 2). Единиците броеле околу 80 Ју.&nbsp;87-ки. Ова довело до значително зголемување на бомбардирањето на Малта. Пристигнале и''Штурцкампфгешвадер 3'' (StG 3). ''Оберстлеутнант'' Карл Крист, ''Geschwaderkommodore'' на StG 3, дал наредба за пресретнување на тешки единици. Една посебна цел биле носачите на авиони. Неколку дена подоцна, тој им наредил на Ju 87 да го потонат новиот носач HMS ''Illustrious''. Играл клучна улога во Битката кај Таранто, предавајќи им ја поморската супериорност на Британците, па оттука станал на врвот на листата на цели на Оската. {{Sfn|Weal|1998}} === ''Excess'' и ''Illustrious'' === [[Податотека:HMS-Illustrious-Malta-harbour-595x330.jpg|лево|мини|ХМС ''Illustrious'' под напад на Ју 87 во Големото пристаниште. Носачот на бродови е десно од големиот кран.]] Екипажите на ''[[Луфтвафе]]'' верувале дека четири директни удари ќе го потонат бродот и започнале пробни операции на пловечки макети покрај сицилијанскиот брег. Огромната летна палуба нудела цел од 6.500&nbsp;квадратни метри. Можноста за напад врз бродот се појавила на 6 јануари. Била започната британската [[операција „Ексцес“,]] која вклучувала серија операции со конвој од страна на Британците преку Средоземното Море. На 10 јануари тие биле во дострел на Ју&nbsp;87. II./StG 2 испратени 43 Ju&nbsp;87-ки со поддршка од I./StG 1. Десет италијански СМ&nbsp;79-тите ги повлекле ловците „Фери Фулмар“ на носачот на авиони, додека придружниот крстосувач HMS Бонавентура го потопил италијанскиот торпедоброд „Вега“ . Околу 10 Ју 87 го нападнале носачот на авиони без отпор. Сведок на настанот бил самиот Ендру Канингем, командант на флотата од бојниот брод HMS Ворспајт, Ју&nbsp;87-ките постигнале шест погодоци. Еден уништил топ, друг погодил во близина на неговиот преден дел, трет уништил друг топ, додека два го погодиле подигнувачот, уништувајќи го авионот под палубата, предизвикувајќи експлозии на гориво и муниција. Друг поминал низ оклопната палуба и експлодирал длабоко во бродот. Два дополнителни напади биле извршени без резултат. Тешко оштетен, но со нејзините главни мотори сè уште недопрени, тој се насочил кон веќе сомнителното засолниште Малта. {{Sfn|Weal|1998}} {{Sfn|Ward|2004}} {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Нападот траел шест минути; {{Sfn|Holland|2003}} убил 126 членови на екипажот и повредил 91. {{Sfn|Holland|2003}} Во рамките на видното поле на Малта, италијанските торпедо бомбардери исто така го нападнале носачот, но биле одбиени од интензивен противвоздушен оган. {{Sfn|Holland|2003}} Британската операција не требало да биде започната: Ултра го информирало Министерството за воздухопловство за присуството на ''Флигеркорпс X'' на Сицилија уште на 4 јануари. Тие не ги пренеле разузнавачките информации до Адмиралитетот, кој веројатно немало да плови во дометот на Ју.&nbsp;87-ки доколку знаеле. {{Sfn|Ward|2004}} РАФ не бил во состојба да спречи голем германски воздушен напад, со само 16 авиони „Харикени“ и неколку авиони „Гладијатори“ во функција. {{Sfn|Holland|2003}} На 11 јануари 1941 година, уште 10 Ју&nbsp;Бродови од типот 87 биле испратени да го потонат ''„Illustrious“'' . Случајно наишле на лесните крстосувачи HMS Саутемптон и Глостер. И двата брода биле погодени; ''Саутемптон'' бил толку лошо оштетен што неговите придружници на морнарицата го потопиле. Во текот на следните 12 дена, работниците во бродоградилиштето во Гранд Харбор го поправале носачот под решителен воздушен напад, за да може да стигне до Александрија. На 13 јануари, бродот Ју&nbsp;87-ки, вќе опремени со SC&nbsp;1000 бомби, не успеале да постигнат погодок. На 14 јануари, 44 Ју&nbsp;87-ките постигнале погодок на несреќниот полет. На 18 јануари, Германците се префрлиле на напад на аеродромите во Хал Фар и Лука во обид да освојат воздушна супериорност пред да се вратат во ''Illustrious''. На 20 јануари, две блиски промашувања го пробиле трупот под линијата на водата и го фрлиле нејзиниот труп кон пристаништето. Сепак, инженерите ја добиле битката. На 23 јануари, таа се лизнала од Гранд Харбор и пристигнала во Александрија два дена подоцна. Носачот подоцна отпловил за Америка каде што бил држен надвор од акција една година. {{Sfn|Weal|1998}} ''Луфтвафе'' не успеал да го потопи носачот. Сепак, нивните загуби биле мали - три авиони на 10 јануари и четири Ју&nbsp;87 во текот на неколку недели - а Германците ги импресионирале Британците со ефикасноста на воздушната моќ на копно. Тие ги повлекле тешките единици на нивната флота од централниот Медитеран и не ризикувале ништо повеќе од обидот да испратат крстосувачи низ Сицилијанските теснеци. И британската и италијанската морнарица ги совладале своите искуства над Таранто и Малта. {{Sfn|Weal|1998}} === Германска и италијанска воздушна супериорност === [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_101I-429-0646-31,_Messerschmitt_Me_109_und_Junkers_Ju_87.jpg|мини|„Месершмит Бф 109“ придружува „Ју 87“ над Средоземното Море]] Појавувањето во февруари на ловците [[Месершмит Bf 109]] E-7 од 7. Ескадрилата Jagdgeschwader 26 (26-то борбено крило или JG 26), предводени од оберлејтантот [[Јоаким Минхеберг]], брзо довело до зголемување на загубите на РАФ; германските борбени пилоти биле искусни, самоуверени, тактички остроумни, подобро опремени и добро обучени. {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Сојузничките пилоти на Малта имале малку борбено искуство, а нивните [[Хокер харикен]] биле истрошени и четири месеци, JG&nbsp;26 имале малку загуби. {{Sfn|Scutts|1994}} {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Луфтвафе однел 42 воздушни победи, од кои 20 (вклучувајќи една над Југославија) му се припишуваат на Минхеберг. {{Sfn|Rogers|2005}} Хариканите на РАФ биле одржувани во функција со тоа што биле поправени и канибализирани, а нивните перформанси, веќе инфериорни во однос на Bf109E-7, се влошиле. Пет Харикани пристигнале на Малта на почетокот на март, а уште шест на 18 март. Но, пет Харикани и пет пилоти бил изгубени. ''{{Sfn|Holland|2003}}'' На 1 март, нападите на ''Луфтвафе'' врз аеродромите ги уништиле сите Велингтонови донесени во октомври. Воените бродови на Кралската морнарица и летачките чамци на ''Сандерленд'' не можеле да го користат островот за офанзивни операции, а главните борбени ескадрили, бр. 261 и 274, биле ставени под силен притисок. {{Sfn|Shores|1985}} Имало неколку напади дневно и над 107 напади на Оската се случиле во февруари и 105 во март, при што борбените авиони Bf 109 ги уништиле сите знаци на движење на теренот. До февруари околу 14.600 луѓе, сила на островот се пријавила како волонтер, рационирањето почнало уште повеќе да го намалува моралот, а сите мажи на возраст од 16 до 56 години биле регрутирани да се приклучат на волонтерите, а Кралската малтешка артилерија го чувала Големото пристаниште. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Jellison|1984}} Сојузниците постигнале успех во април, со победа во Битката кај конвојот Тариго. {{Sfn|Holland|2003}} Сојузничките површински сили успеале да потонат само еден мал конвој на Оската во текот на дневните часови за време на целата Северноафриканска кампања, но во ноќта помеѓу 15 и 16 април, бродовите на Оската биле пресретнати од 14-та флотила на разурнувачи на командантот П.Ј. Мек, која ја сочинувала HMS Јанус, Јервис, ''Мохавк'', ''Јуно'' и ''Нубијан''. {{Sfn|Cocchia|1958}} Разурнувачите го потонале ''Сабаудија'' (1.500&nbsp;тони), ''Егина'' (2.447&nbsp;тони), ''Адана'' (4.205&nbsp;тони), ''Исетлон'' (3.704&nbsp;тони) и ''Арта''. Италијанските разорувачи ''Тариго'', ''Лампо'' и ''Балено'' биле потопени поради загубата на ''Мохавк''. {{Sfn|Spooner|1996}} Флотилата официјално била формирана на 8 април 1941 година, како одговор на потребата од Малташки ударни сили. Оваа формација имала за цел да ги забрани конвоите на Оската. На 5-тата флотила на разурнувачи на командантот Лорд [[Луис Маунтбатен]] подоцна ѝ било наредено да се спои со флотата на Мек за да ја зголемило својата ударна моќ. Разурнувачите HMS „Џакал“, Кашмир, Киплинг, Кели, Келвин и Џерси биле дел од флотата на „Маунтбатен“. Крстосниците HMS Дидо и ''Глостер'' ги придружувале бродовите како дел од силите. Ударните сили имале значителен успех, што го оправдало нивното стационирање на Малта и покрај опасноста од воздушен напад. На 21 мај, силите биле испратени да се приклучат на [[Битка за Крит|Битката кај Крит]]. Поминале неколку месеци пред да се вратат исцрпените ударни сили. {{Sfn|Smith|1974}} [[Податотека:Italian_bomber_being_refueled_in_Sicily_for_next_attack_on_Malta.jpg|лево|мини|Италијански бомбардер полни со гориво во Сицилија]] Малтешките конвои постигнале дополнителен успех. Итен конвој за снабдување од Гибралтар до Александрија (Операција „Тигар“) се совпаднал со засилување за Медитеранската флота, два мали конвои од Египет до Малта и уште 48 „Харикани“ полетале од „ХМС ''Арк Ројал“'' и ''Furious'' во операцијата „Сплајс“, со само загуба на „СС ''Емпаер Сонг“'', кој удрил во мина и потонал со 10 ловци „Харикан“ и 57 тенкови на бродот. {{Sfn|Smith|1974}} Конвојот „ ''Тигар“'' транспортирал 295 тенкови „Матилда II“, нови тенкови „Крусејдер“ и 24.000&nbsp;тони нафта за операции во Северна Африка. {{Sfn|Smith|1974}} Тие биле завршени на 12 мај. I., II. и III.; StG 1 направиле решителни напори против ''Тигар'' и Малта но без резултат. {{Sfn|Weal|1998}} Воздухопловните сили на Оската ја одржувале воздушната супериорност; Хитлер им наредил на ''Флигеркорпс X'' да го заштитат бродскиот превоз на Оската, да го спречат минирањето на сојузничките бродови низ средишниот дел на Средоземно Море и да ја неутрализира Малта како сојузничка база. Околу 180 германски и 300 италијански авиони ја извршиле операцијата, а РАФ се борел да изведе повеќе од шест или осум борбени летови. Повремено, 12 Харикани биле доставени од британски носачи на авиони, но замените наскоро биле потрошени. До средината на мај, централниот Медитеран повторно бил затворен за сојузничкиот бродски превоз, а ДАК во Северна Африка добил засилување, само 3% од неговите залихи, персонал и опрема биле изгубени по патот. Од 11 април до 10 мај, 111 напади на Оската биле извршени врз воени инсталации на Малта. Поголемиот дел од тешката опрема во Гранд Харбор била уништена, а сувите докови можеле да се управуваат само рачно. Ефикасноста на повеќето работилници била намалена на 25% - 50%. {{Sfn|Jellison|1984}} Во текот на првите четири месеци од германските операции, ''Луфтвафе'' исфрлил 2.500&nbsp;тони [[Експлозив|силен експлозив]] на Малта. Тоа било многу пати повеќе од тонажата што ја испуштиле Италијанците, но далеку помалку од количината што ја испуштиле следната година. Повеќе од 2.000 цивилни згради биле уништени, наспроти само 300 за време на италијанската опсада. Цивилните жртви биле мали, а по бомбардирањето на ХМС ''Илустриус'' повеќето цивили се преселиле во побезбедна околина во селата; до мај 1941 година, речиси 60.000 луѓе ги напуштиле градовите, околу 11.000 луѓе ( {{frac|2|3}} или 66% од населението) ја напуштиле Валета. {{Sfn|Jellison|1984}} За да се прикаже обемот на штетата, до крајот на 1941 година приближно 70% од црквите на островот биле сведени на урнатини. {{Sfn|Jellison|1984}} Британците се концентрирале на заштита на воени цели и малку засолништа биле достапни за цивилите. На крајот, 2.000 рудари и каменорезци биле регрутирани за изградба на јавни засолништа, но платите биле ниски, а рударите се заканиле со штрајк и им се заканиле со регрутација во војска. Работниците капитулирале, но вовеле забавување на работата, со што цената на работата била тројно зголемена. {{Sfn|Jellison|1984}} === Германско повлекување === Во април, Хитлер бил принуден да интервенира на [[Балкански Полуостров|Балканот,]] што довело до [[Балкански поход (Втора светска војна)|кампањата]] со тоа име; позната и како [[Априлска војна|германска инвазија на Југославија]] и вклучувала [[битка за Грција]]. Последователната кампања и тешките германски загуби во [[Битка за Крит|битката за Крит]] го убедиле Хитлер дека воздушните фрлања зад непријателските линии, со употреба на падобранци, повеќе не се изводливи освен доколку не се постигне изненадување. Германските воздушно-десантни сили повеќе не презеле такви операции. Ова имало важни последици за Малта, бидејќи укажувало дека островот бил изложен на ризик само од опсада на Оската. Кога, во јуни, Хитлер го нападнал [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] во рамките на [[Операција Барбароса|операцијата Барбароса]], ''Флигеркорпс X'' заминал за Источниот фронт, а ''Регија Аеронаутика'' останала да ја продолжи својата високо ефикасна воздушна кампања против Малта во наредните месеци. {{Sfn|Jellison|1984}} Гајслер, командувајќи со остатоците од ''Флигеркорпс X'', можел да смета само на авиони за поставување мини од ''Кампфгешвадер 4'' (KG 4) и Ју 87 во ноќните операции. Проблемите со снабдувањето биле сериозни, па малите преостанати германски сили биле принудени да ги напуштат операциите на 22 април 1941 година. До почетокот на мај 1941 година, ''Луфтвафе'' имал извршено 1.465 бомбардери, 1.144 ловци и 132 извидувачки мисии, со само 44 загуби. {{Sfn|Hooton|1997}} III./ ''Kampfgeschwader 30'' (KG 30) и III./ ''Lehrgeschwader 1'' (KG 1) вршеле спорадични ноќни напади во текот на април. {{Sfn|Weal|1998}} == Сојузничко закрепнување (април - октомври 1941) == === Хју Лојд === На 1 јуни, воздухопловниот вицемаршал Форстер Мејнард, командант на воздухопловните офицери на Малта, бил заменет од воздухопловниот комодор Хју Лојд. {{Sfn|Rogers|2005}} Кога пристигнал на островот, Лојд наишол на малку работи со кои ќе работи. Сепак, имало намера да преземе офанзива. Надвор од неговата канцеларија, во подземниот штаб во Ласкарис, тој закачил знак: „Помалку зависи од големината на кучето во борбата отколку од големината на борбата кај кучето“. {{Sfn|Jellison|1984}} За неколку часа, Лојд направил инспекциска обиколка на аеродромите и главните работилници во Калафрана. Состојбата на островот била полоша отколку што очекувал. Намалувањето на германската воздушна активност овозможило бројот на авиони да се зголеми, но РАФ сè уште имале помалку од 60 машини од сите видови. Одржувањето било тешко. Речиси немало резервни делови - резервните делови морале да се набават со пребарување низ остатоците од урнатините или со канибализирање на неоштетените авиони. Понатаму, аеродромите биле премногу мали; немало тешка опрема со која би се работело; па дури и најчестите видови алатки, како што се чекани и клучеви, биле речиси невозможни да се најдат. Целото полнење гориво морало да се врши рачно од поединечни буриња. Засолништето било исто така несоодветно, па затоа имало мала заштита за опремата што ја имале. Повеќето авиони биле групирани заедно на отворени писти, претставувајќи привлечни цели. Во Калафрана, сите згради биле блиску една до друга и над земја. Единствениот објект за поправка на мотори на Малта се наоѓал веднаш до единствените тест клупи. Самиот Лојд рекол: „неколку бомби врз Калафрана во летото 1941 година би ја уништиле секоја надеж дека Малта некогаш ќе управува со воздухопловни сили“. {{Sfn|Jellison|1984}} Вообичаено, заштитата на воздушната одбрана и поморските средства на островот би имала приоритет. Секако, внесувањето повеќе залихи би имало поголема стратешка смисла, пред да се ризикува да се премине во офанзива и со тоа да се ризикува гневот на непријателот. Но, периодот бил полн со настани. Во Северна Африка, ДАК бил во движење, а Ромел ја притискал својата војска кон Суецкиот канал и Александрија во Египет. Силите на РАФ на Малта не можеле да си дозволат да седат настрана; тие можеле да го спречат напредувањето на Ромел или да го забават, со тоа што ќе напаѓаат по неговите линии за снабдување. Малта била единственото место од каде што британските ударни авиони можеле да ги започнат своите напади. Бомбардерите на Лојд и мала [[флотила]] подморници биле единствените сили достапни за да ги малтретираат линиите за снабдување на Ромел во есен. Дури тогаш површинските флоти се вратиле во Малта за да ја поддржат офанзивата. {{Sfn|Jellison|1984}} === Сојузничко засилување === == Победа на сојузниците (октомври–ноември 1942) == === Британски офанзивни операции === [[Податотека:HMS_Splendid.jpg|лево|мини|HMS Сплендид, фотографирана на 18 август 1942 година, десет дена откако била пуштена во употреба]] Додека одбранбените операции на РАФ и Кралската морнарица доминирале во најголем дел, офанзивните напади сè уште се спроведувале. {{Sfn|Spooner|1996}} Годината 1942 станала особено импресивна и за офанзивните операции. Две третини од италијанската трговска флота биле потопени; 25% од британски подморници, 37% од сојузнички авиони. Силите на Оската во Северна Африка биле лишени од околу половина од нивните залихи и две третини од нивната нафта. {{Sfn|Overy|1995}} Подморниците од 10-та Симпсонова флотила останале постојано во патрола, освен во периодот мај-јули 1942 година, кога Кеселринг вложил значителен напор против нивните бази. Нивниот успех не бил лесен за постигнување, со оглед на тоа што повеќето од нив биле од бавните типови U-класа. Поддржани од бродови од класа S и T, тие започнале да исфрлуваат мини. Командантите на британските подморници станале асови додека дејствувале од Малта. Командантите Иан МекЏох (командант HMS Сплендид ), {{Sfn|Wingate|1991}} Хју „Руфус“ Мекензи и Дејвид Ванклин {{Sfn|Hooton|1997}} имале особен успех. Заменик-командантот Ленокс Нејпиер го потопил германскиот танкер ''Вилхелмсбург'' (7.020&nbsp;тони). Тоа биоло еден од ретките германски танкери кои извезувале нафта од Романија. Губењето на бродот го натерало Хитлер директно да се пожали кај [[Карл Дениц]], споредувајќи ја ''[[Кригсмарине]]'' неповолно со Кралската морнарица. Дениц тврдел дека нема ресурси да го заштити конвојот, иако придружбата на бродот ги надминувала оние што Сојузниците можеле да си ги дозволат за да обезбедат голем конвој во Атлантикот во тој момент од војната. За Дениц претставувало среќа што Хитлер не ја испитал одбраната на бродот понатаму. {{Sfn|Spooner|1996}} Подморницата се покажала како едно од најсилните оружја во британскиот арсенал при борбата против конвоите на Оската. Симпсон и Џорџ Филипс, кој го замени лна 23 јануари 1943 година, постигнале голем успех. Проценетата тонажа потопена само од британските подморници од класата U била на 650.000 тони, со уште 400.000 оштетени тони. Базата на островот, HMS ''Талбот'', во тоа време обезбедила 1.790 торпеда. Бројот на торпеда испукани од 10-та флотила бил 1.289, со стапка на погодок од 30%. {{Sfn|Spooner|1996}} Началникот на штабот на ДАК, [[Фриц Бајерлајн]], еднаш изјавил: „Требаше да ја освоиме Александрија и да стигнеме до Суецкиот канал да не беше работата на вашите подморници“. {{Sfn|Spooner|1996}} Командантот на крилото [[Патрик Гибс]] и 39-та ескадрила ги насочиле своите „Бофорт“ против бродовите и го зголемиле притисокот врз Ромел преку напаѓање на неговите линии за снабдување во септември. Позицијата на Ромел веќе станала критична. Армијата во Северна Африка била лишена од залихи, додека Британците ги засилиле своите линии во Египет, пред [[Втора битка кај Ел-Аламејн|втората битка кај Ел-Аламејн]]. Тој се пожалил на ОКВ дека имале сериозен недостиг на муниција и гориво за офанзивна акција. Оската организирала конвој за да ги ублажи тешкотиите. Ултра ги пресретнала комуникациите на Оската, а Велингтонците од 69-та ескадрила потврдиле дека операцијата на Оската е реална. „Бофорт“ на Гибс потопиле два брода, а една од подморниците на Симпсон потопила трет. Ромел сè уште се надевал дека друг танкер, ''Сан Андреас'', ќе испорача 3.198 тони гориво потребно за [[Битка кај Алам Ел-Халфа|Битката кај Алам ел-Халфа]]. Ромел не чекал да се закотви и ја започнал офанзивата пред неговото пристигнување. Бродот бил потонат од напад предводен од Гибс. {{Sfn|Holland|2003}} Од деветте испратени бродови, пет биле потопени од силите на Малта. Бофортите имале разорно влијание врз залихите на гориво на Оската, кои веќе биле речиси потрошени. На 1 септември, Ромел бил принуден да се повлече. Кеселринг го предал горивото ''на [[Луфтвафе]]'', но ова само им ги одзело на германските воздухопловни единици средствата за заштита на копнените сили, со што се зголемила ефикасноста на британската воздушна супериорност над фронтовската линија. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Holland|2003}} Во август, ударните сили на Малта придонеле за тешкотиите на Оската во обидот да наметнат напредување во Египет. Во тој месец, 33% од залихите и 41% од горивото биле изгубени. {{Sfn|Levine|2008}} Во септември 1942 година, Ромел добил само 24% од 50.000&nbsp;тони залихи потребни месечно за продолжување на офанзивните операции. Во текот на септември, сојузниците потонале 33.939&nbsp;тони бродови на море. Многу од овие залихи морале да се донесат преку Триполи, многу километри зад бојниот фронт. Недостатокот на храна и вода предизвикало стапка на болест од 10% кај војниците на Оската. {{Sfn|Spooner|1996}} Британската воздушно-подморничка офанзива осигурила дека горивото нема да стигне до [[Северна Африка]] во првата недела од октомври 1942 година. Два брода кои носеле гориво биле потопени, а друг го изгубил својот товар и покрај тоа што екипажот успеал да го спаси бродот. Со почетокот на британската офанзива кај ел-Аламејн на 23 октомври 1942 година, Ултра разузнавањето добивало јасна слика за очајната ситуација со горивото на Оската. На 25 октомври, три танкери и еден товарен брод кое носело гориво и муниција биле испратени под силна воздушна и морска придружба и веројатно станале последните бродови кои стигнале до Ромел додека тој бил во Ел-Аламејн. Ултра разузнавањето ја пресретнало планираната рута на конвојот и ги предупредил воздухопловните единици на Малта. Трите бродови што носеле гориво биле потопени до 28 октомври, по што паднале еден „Бофајтер“, два „Бофорт“, три (од шест) „Бленхајм“ и еден „Велингтон“. Ромел изгубил 44% од своите залихи во октомври, што претставувало скок во однос на изгубените 20% во септември. {{Sfn|Levine|2008}} === Крај на опсадата === До август 1942 година, 163 Спитфаери биле на располагање за одбрана на Малта, од кои 120 биле во употреба. {{Sfn|Delve|2007}} На 11 и 17 август и 24 октомври 1942 година, во рамките на соодветните акции, Операција „Белоус“, Операција „Баритон“ и Операција „Воз“, HMS ''Furious'' донел уште 85 Спитфаери во Малта. {{Sfn|Price|1997}} Честопати, од нив се барало да извршат летови од пет и пол часа; ова се постигнувало преку употреба на резервоари за ферибот од 170 галони. Резервоарите за ферибот, во комбинација со резервоар од 29 галони во задниот труп, го зголемиле вкупниот капацитет на резервоарите до 284 галони. {{Sfn|Price|1997}} Како резултат на успехот на сојузничките конвои во пробивањето, силите на Малта постојано ги спречувале конвоите на Оската, и покрај тоа што Малта сè уште била бомбардирана и се соочувала со недостиг од храна. Како одговор на заканата што Малта ја претставувала за снабдувачките линии на Оската, ''Луфтвафе'' ги обновила своите напади врз Малта во октомври 1942 година. Сфаќајќи дека се приближува критичната битка во Северна Африка (Втората битка кај Ел-Аламејн), Кеселринг го организирал ''Флигеркорпс II'' во Сицилија за да ја неутрализира заканата еднаш засекогаш. {{Sfn|Spooner|1996}} На 11 октомври, бранителите биле масовно опремени со Спитфаер Мк VB/Cs. Во текот на 17 дена, 34 Ју&nbsp;88-ки и 12 Bf&nbsp;109-ки биле уништени, а 18 оштетени. Загубите на РАФ изнесувале 23 соборени „Спитфаери“ и 20 се урнале, а 12 пилоти биле убиени. {{Sfn|Scutts|1994}} На 16 октомври, на Кеселринг му станало јасно дека бранителите се премногу силни, па затоа ја откажале офанзивата. Ситуацијата во Северна Африка барала германска воздушна поддршка, па октомвриската офанзива го означило последниот голем напор на ''Луфтвафе'' против Малта. {{Sfn|Hooton|1997}} Загубите ги оставиле воздухопловните сили на Оската во исцрпена состојба. Тие не можеле повеќе да ја обезбедат потребната воздушна поддршка на фронтот. Ситуацијата на островот сè уште била тешка во ноември, но победата на Парк во воздушната битка набрзо била проследена со вест за голем успех на фронтот. Кај Ел-Аламејн во Северна Африка, Британците се пробиле на копно и до 5 ноември брзо напредувале кон запад. Набрзо на Малта стигнала вест за [[Операција „Факел“|операцијата „Факел“]], за истоварувањето на сојузниците во [[Вишиевска Франција|Виши]][[Француско Мароко|, француски Мароко]] и [[француски Алжир]] на 8 ноември. Околу 11 дена подоцна, веста за советскиот контранапад за време на [[Сталинградска битка|Битката кај Сталинград]] го зголемила моралот уште повеќе. Степенот до кој успехот во Северна Африка и користел на Малта станал очигледен кога еден конвој ([[Операција „Стоунејџ“]]) стигнал до Малта од Александрија на 20 ноември практично неповреден. Овој конвој се смета за крај на двегодишната опсада на Малта. На 6 декември, друг конвој за снабдување под кодното име Операција Порткулис стигнал до Малта без да претрпи никакви загуби. После тоа, бродовите отпловиле кон Малта без да се приклучат на конвои. Заземањето на северноафриканските аеродроми и бонусот од воздушна заштита до островот им овозможиле на бродовите да испорачаат 35.000&nbsp;тони. На почетокот на декември, уште 55.000&nbsp;тони пристигнале. Последниот воздушен напад над Малта се случил на 20 јули 1943 година. Тоа било 3.340-та тревога од 11 јуни 1940 година. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Spooner|1996}} Сојузничката победа на Малта одиграла голема улога во конечниот сојузнички успех во [[Северноафрикански поход|Северна Африка]], а исто така служела и како база за [[Сојузничка инвазија на Сицилија|инвазијата на Сицилија]]. == Загуби == === Загуби на сојузничките воени бродови === [[Податотека:HMS_Ark_Royal_h85716.jpg|десно|мини|ХМС ''Арк Ројал'' во 1939 година, со бродот „Саборфиш“ од 820-та поморска воздухопловна ескадрила што минува над него. Бродот бил потонат во 1941 година.]] Сојузнички жртви во воени бродови: * Еден [[борбен брод]] : ** ''Бархам'' * Два носачи на авиони: {{Sfn|Spooner|1996}} ** ''Игл'', Ark Royal * Пет крстосувачи: {{Sfn|Spooner|1996}} ** HMS Каиро, ''Хермиона'', Манчестер, ''Нептун'', Саутхемптон * 19 уништувачи: {{Sfn|Spooner|1996}} ** HMS Ердејл, Бедуин, Фирлес, Форсиг, Галантен, Гурка, Хасти, Хиперион, Џерси, Кандахар, Кингстон, ''Куџавјак'' (Полска морнарица), Ленс, Легија, Маори, Мохавк, HMAS Нестор (RAN), HMS Пакенам и Саутволд. {{Sfn|Spooner|1996}} * 38 подморници ** HMS Кахалот, Грампус, Один, Олимп, Орфеј, Освалд, Андантед, Јуниот, P36, P38, P48, P222, P311, Пандора, Партијан, Персеј, Реинбол, Регент, Регулус, Сарацен, Сплендид, Талисман, Тетрарх, Тандерболт, Тигар, Травелер, Тријада, Тритон, Триумф, Трупер, Турбулент, Апхолдер, Урге, Уск. Францускиот број Нарвал и бродот на грчката морнарица HS Глаукос, исто така, биле изгубени. {{Sfn|Spooner|1996}} === Штета во инфраструктурата === [[Податотека:Malta_-_Valletta_-_Triq_ir-Repubblika_-_Royal_Opera_02_ies.jpg|мини|Руини од Кралската опера, уништена во 1942 година и претворена во театар на отворено во 2013 година]] На густо населениот остров, 5.524 приватни живеалишта биле уништени, 9.925 биле оштетени, но можеале да се поправат, а 14.225 биле оштетени од експлозија на бомба. Покрај тоа, 111 [[Црква (градба)|цркви]], 50 [[Болница|болници]], институции или колеџи, 36 [[Драмска уметност|театри]], клубови, владини канцеларии, [[Банка|банки]], фабрики, мелници за брашно и други комерцијални згради претрпеле уништување или штета, вкупно 30.000 згради. Кралската опера, Оберж д'Оверњ, Оберж де Франс и Палацо Кореја во Валета, Часовната кула Биргу, Оберж д'Алемањ и Оберж д'Итали во Биргу, делови од утврдувањата на Сенглеа и Гувернерската куќа на [[Форт Рикасоли]] беа уништени. Други згради како што се Оберж де Кастилја, Оберж де Бавиер, Каса дел Комун Тесоро и делови од Форт Маноел исто така претрпеле големи штети, но биле обновени по војната. Била формирана Комисија за воена штета за да им се надомести на оние чиј имот бил уништен или оштетен за време на војната. <ref>{{Наведени вести|url=https://timesofmalta.com/articles/view/war-damage-commission-decision-deemed-unjust.138858|title=War Damage Commission decision deemed unjust|date=16 October 2003|work=[[Times of Malta]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200829132544/https://timesofmalta.com/articles/view/war-damage-commission-decision-deemed-unjust.138858|archive-date=29 August 2020}}</ref> === Загуби на Оската === Вкупните загуби на Оската во Медитеранот биле големи. Човечките жртви изнесувале 17.240 лица на море. Во залихи, Оската изгубила 315.090 тони. Ова било повеќе отколку што стигнало до Малта. Сојузничките морнарици потопиле 773 бродови на Оската, вкупно 1.364.337.&nbsp;т Мините потопиле уште 179 бродови со вкупна тежина од 214.109 тони. Морнариците и воздухопловните сили учествувале во уништувањето на 25 бродови со вкупна тежина од 106.050 тони, а авионите потопиле 1.326 бродови, со вкупна тежина од 1.466.208 тони. Мините и поморските пловила заедно уништиле уште еден брод од 1.778 тони. Вкупно, потонале 2.304 трговски бродови на Оската, со вкупна тежина од 3.130.969 тони. {{Sfn|Spooner|1996}} Горенаведените бројки не ги вклучуваат воените бродови на Оската изгубени во разни битки во поддршка на Малтешката кампања. [[Битка кај Таранто|Нападот врз Таранто]] резултирал со онеспособување на три борбени брода, а еден сè уште бил на поправка кога Италија се предала во 1943 година. Италијанците изгубиле најмалку четири тешки крстосувачи; 3 тешки крстосувачи од класата <nowiki><i id="mwBsw">Зара</i></nowiki> биле потопени (заедно со два разорувачи) за време на Битката кај ’ртот Матапан, додека <nowiki><i id="mwBs8">Тренто</i></nowiki> потонал за време на операцијата Харпун. Италијанците изгубиле 16 подморници, а Германците 50 подморници. {{Sfn|Spooner|1996}} [[Категорија:Битки на Канада во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Обединето Кралство во Втората светска војна]] [[Категорија:Воени походи во Втората светска војна (Средоземно и Блискоисточно боиште)]] [[Категорија:Судири во 1942 година]] [[Категорија:Судири во 1941 година]] [[Категорија:Судири во 1940 година]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 6dp9ey647i47nuc46ll3n5ob60k3hcz 5542992 5542991 2026-04-21T19:13:16Z Тиверополник 1815 /* Сојузничко засилување */ 5542992 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Опсада на Малта|partof=[[Средоземно и блискоисточно боиште (Втора светска војна)|Средоземно и блискоисточно боиште]] на [[Втората светска војна]]|image=File:BombDamageMalta.jpg|caption=Воздухопловни и цивилните лица ги чистат остатоците од бомбардирањето од [[Улицата Република (Валета)|Кингсвеј]] во [[Валета]] во 1942 година|date=11 јуни 1940 – 20 ноември1942<br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=06 |day1=11 |year1=1940 |month2=11 |day2=20 |year2=1942}}){{sfn|Taylor|1974|p=182}}|place=[[Крунска Колонија на Малта|Малта]]|result=Сојузничка победа|combatant1={{flag|United Kingdom}} * {{flagdeco|Malta|1923}} [[Крунска Колонија на Малта|Малта]] * {{nowrap|{{flag|Southern Rhodesia}}}} {{flag|Canada|1921}}<br>{{flagcountry|Union of South Africa}}<br>{{flag|Australia}}<br>{{flagcountry|Dominion of New Zealand}}<br> '''Само поморска поддршка:''' {{flag|Free France}}<br>{{flagdeco|Kingdom of Greece|state}} [[Грчка влада во егзил|Грција]]<br>{{flagdeco|Poland|1928}} [[Полска влада во егзил|Полска]]<br />{{flagdeco|Norway}} [[Кабинет на Њугорсволд|Норвешка]]<br>{{Flag|United States|1912 }}|combatant2={{flagcountry|Kingdom of Italy}}'''<br />'''{{flagcountry|Nazi Germany}}|commander1={{flagicon|United Kingdom}} [[Ендру Канингем, 1-ви виконт на Канингем|Ендру Канингем]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Вилијам Доби]]<br />{{flagicon|United Kingdom| }} [[Хју Пју Лојд|Хју Лојд]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Кејт Парк]]|commander2={{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Франческо Пиколо]]<br />{{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Рино Корсо Фугиер]]<br />{{flagicon|Nazi Germany}} [[Ханс Фердинанд Гајслер|Ханс Гајслер]]<br />{{flagicon|Nazi Germany}} [[Алберт Кеселринг]]|strength1=716 борбени авиони во текот на кампањата {{sfn|Bungay|2002|p=64}}|strength2={{circa|2,000}} авиони во текот на кампањата|casualties1=369 борбени авиони (воздух)<br />64 борбени авиони (земја){{sfn|Bungay|2002|p=64}}<br />1 борбен брод{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />2 [[носач на авиони]]{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />4 [[крстосувач]]и{{sfn|Spooner|1996|p=3}}<br />19 [[разурнувач]]и{{sfn|Spooner|1996|p=3}}<br />38 подморници{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />2,301 убиени или ранети пилоти{{sfn|Spooner|1996|p=8}}<br />30,000 згради уништени или оштетени{{sfn|Spooner|1996|p=11}}<br />1,300 убиени цивили{{sfn|Spooner|1996|p=11}}|casualties2=357 Германски авиони<br />175 италијански авиони{{sfn|Bungay|2002|p=64}}<br />72 проценти од изгубената транспортна флота на [[Италијанска морнарица|Италијанската морнарица]]<br />23 проценти од изгубената трговска флота на Оската{{sfn|Bungay|2002|p=66}}<br />2,304 потонати трговски бродови {{sfn|Spooner|1996|p=343}}<br />17,240 убиени во морето{{sfn|Spooner|1996|p=326}}<br />4 италијански [[Тежок крстосувач |тешки крстосувачи]]<br />~50 германски [[U-брод|U-бродови]] {{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />~16 Загуби на италијански подморници {{sfn|Spooner|1996|p=5}}|campaignbox=}}'''Опсадата на Малта''' (или '''Битката кај Малта'''){{sfn|Rogers|2022}} во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] - воена кампања во [[Средоземно и блискоисточно боиште (Втора светска војна)|Средоземноморското боиште]]. Од јуни 1940 до ноември 1942 година, борбата за контрола на стратешки важниот остров на [[Британска Империја|Британската]] [[крунска колонија Малта]] ги спротивставило воздухопловните и поморските сили на [[Кралство Италија|Кралството Италија]] и [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] против [[Кралски воздухопловни сили|Кралските воздухопловни сили]] (РАФ) и [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]]. Отворањето на [[Северноафрикански поход|нов фронт]] во [[Северна Африка]] во јуни 1940 година ја зголемило веќе значителната вредност на [[Малта]]. Британските воздушни и поморски сили стационирани на островот можеле да ги нападнат бродовите на [[Сили на Оската|Оската]] што пренесувале резерви и носеле засилување од Европа. Генералот [[Ервин Ромел]], де факто командант на Панцерарме Африка во Северна Африка, брзо ја препознал неговата важност. Во мај 1941 година, тој предупредил дека „''Без Малта, Оската ќе заврши со губење на контролата врз Северна Африка''“.{{Sfn|Taylor|1974}} Оската решила да ја бомбардира или изгладни Малта пред да ја освои, за да ја омекни за инвазија, со напаѓање на нејзините пристаништа, градови, села и [[Сојузници во Втората светска војна|сојузнички]] бродови што го снабдувале островот. Малта била една од најинтензивно бомбардираните области за време на војната. Германскиот ''[[Луфтвафе]]'' и италијанската ''[[Регија Аеронаутика]]'' извршиле вкупно 3.000 бомбардирања во текот на две години, испуштајќи 6.700 тони бомби само врз областа на Големото пристаниште. {{Sfn|Holland|2003}} Нивниот успех требало да овозможи комбиниран германско-италијанско [[поморски десант]]([[Операција „Херакле“]]) поддржано од германските воздушно-десантни сили (''Fallschirmjäger''), но тоа не се случило. Сојузничките конвои биле во можност да ја снабдуваат и зајакнуваат Малта, додека Кралските воздухопловни сили го бранеле нејзиниот воздушен простор, иако со голема цена во материјални средства и животи. За возврат, авионите и подморниците кои се наоѓале во Малта имале можност успешно да ги запрат конвоите што се упатувале кон [[Северна Африка]], лишувајќи ги трупите на Оската од залихи. Во ноември 1942 година, Оската била поразена во [[Втора битка кај Ел-Аламејн|Втората битка кај Ел-Аламејн]] и сојузниците истоварле сили во [[Француско Мароко|Мароко]] и [[Француски Алжир|Алжир]] во [[Операција „Факел“|операцијата „Факел“.]] Оската ги пренасочила силите кон [[Туниски поход|кампањата во Тунис]] и ги намалила нападите врз Малта, со што завршила опсадата. {{Sfn|Taylor|1974}} Во декември 1942 година, воздушните и поморските сили што дејствувале од Малта преминале во офанзива. До мај 1943 година, сојузниците потопиле 230 бродови на Оската за 164 дена, што е највисока стапка на тонење на сојузничките бродови во војната. {{Sfn|Spooner|1996}} Победата на сојузниците во Малта одиграла голема улога во конечната победа на сојузниците во [[Северноафрикански поход|Северна Африка]], а исто така послужила и како основа за [[Сојузничка инвазија на Сицилија|инвазијата на Сицилија]]. == Позадина == [[Податотека:Malta-CIA_WFB_Map.png|лево|мини|Карта на Малта]] Малта била воена и поморска тврдина, единствената сојузничка база помеѓу [[Гибралтар]] и [[Александрија]], Египет. Во мирно време, таа била попатна станица по должината на британскиот трговски пат до Египет и [[Суецки Канал|Суецкиот канал]] до Индија и [[Далечен Исток|Далечниот Исток]]. Кога патот бил затворен, Малта останала напредна база за офанзивни акции против бродовите и копнените цели на Оската во средишниот дел на Медитеранот. Поради својата изложена позиција во близина на Италија, Британците го преместиле седиштето на Медитеранската флота на Кралската морнарица од [[Валета]], Малта, во средината на 1930-тите во Александрија во октомври 1939 година. {{Sfn|Jellison|1984}} Малта е 24х14 км со површина од нешто помалку од 250 км². {{Sfn|Rix|2015}} Малта имала население од околу 250.000 жители во јуни 1940 година, од кои сите освен 3% или 4% биле домородни [[Малтежани]]. {{Sfn|Holland|2003}} Според пописот од 1937 година, повеќето од жителите живееле во полупречник од 6,4 километри од Гранд Харбор, каде што густината на населението била повеќе од шест пати поголема од просекот на островот. Меѓу најзафатените места била [[Валета]], главниот град и политички, воен и трговски центар, каде што живееле 23.000 луѓе на површина од околу 0,65 км². Преку Гранд Харбор, во Трите Града, каде што се наоѓале Малтешкото бродоградилиште и седиштето на Адмиралитетот, 28.000 луѓе биле натрупани во 1,3 км². Токму овие мали области претрпеле најтешко, најдолготрајно и најконцентрирано воздушно бомбардирање во историјата. {{Sfn|Jellison|1984}} На Малта речиси и да немало одбрана поради предвоениот заклучок дека островот е неодбранлив. Италијанските и британските површински флоти биле подеднакво распоредени во регионот, но Италијанците имале многу повеќе [[Подморница|подморници]] и авиони. Адмиралитетот морал да го заштити [[Суецкиот канал]] со Медитеранската флота ( [[адмирал]] Ендру Канингем) и Гибралтар со Сила Х (вицеадмирал Џејмс Сомервил). {{Sfn|Taylor|1974}} Во октомври 1939 година, Медитеранската флота била префрлена на исток во Египет, лишувајќи го островот од неговата поморска заштита. Единствено мониторинг бродот HMS Терор и неколку британски подморници сè уште биле стационирани на островот. Кога малтешката влада го довела во прашање британското расудување, им било кажано дека островот може да се одбрани подеднакво соодветно од Александрија како и од Гранд Харбор, што не било точно. Ова ги навело Малтежаните да се сомневаат во британската посветеност на одбраната на островот. {{Sfn|Jellison|1984}} [[Податотека:The_Royal_Navy_during_the_Second_World_War_A11484.jpg|мини|Вооружениот травлер „ХМС ''Корал“'', оштетен од бомба за време на Втората светска војна <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://uboat.net/allies/warships/ship/6334.html|title=HMS Coral}}</ref>]] И покрај загриженоста дека островот, далеку од Британија и блиску до Италија, не може да се одбрани, Британците во јули 1939 година одлучиле да го зголемат бројот на противвоздушни топови и борбени авиони на Малта. {{Sfn|Holland|2003}} Британското раководство имало дополнителни сомнежи дали да го задржи островот во мај 1940 година, кога за време на [[Битка за Франција|битката за Франција,]] францускиот премиер Пол Рејно посочил дека италијанскиот премиер и диктатор [[Бенито Мусолини]] може да се смири со отстапки, вклучувајќи ја и Малта. По неколку разговори, [[Винстон Черчил]] го убедил британскиот воен кабинет дека не треба да се прават никакви отстапки. {{Sfn|Holland|2003}} Со оглед на тоа што британските острови биле во опасност, одбраната на Малта не претставувала приоритет и таа била слабо заштитена. Само шест застарени двокрилци „Глостер Си Гладијатор“ биле стационирани на островот, а уште шест во сандаци кога, на 10 јуни 1940 година, Мусолини им објавил војна на Обединетото Кралство и Франција. {{Sfn|Taylor|1974}} Во 1930-тите, Италија се обидела да се прошири во Медитеранот и Африка, региони доминирани од Британците и Французите. Сојузничкиот пораз во Франција од мај до јуни 1940 година ја отстранила [[Француска морнарица|француската морнарица]] од сојузничкиот борбен поредок и ја променило рамнотежата на поморската и воздушната моќ во корист на Италија. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Jellison|1984}} По објавувањето на војната, Мусолини повикал на офанзива низ целото Средоземно Море и за неколку часа, првите бомби биле фрлени врз Малта. По предавањето на Франција на 25 јуни, Мусолини се обидел да ја искористи ситуацијата, спроведувајќи ја ''Операцијата Е'', [[Италијанска инвазија на Египет|италијанската инвазија на Египет]], во септември. 10-та армија била разбиена во [[Операција „Компас“|операцијата Компас]], британски контраудар, а [[Адолф Хитлер]] одлучил да му помогне на својот сојузник. Во февруари 1941 година, ''Deutsches Afrikakorps'' (ГАК, [[Германски Африкански корпус]] под водство на генералот [[Ервин Ромел]]) бил испратен во Северна Африка како блокирачки одред ({{Јаз|de|Sperrverband}} {{Sfn|Cooper|1978}} Противбродските ескадрили на Кралската морнарица и противбродските ескадрили на Малта ја загрозиле линијата за снабдување на Оската кон Северна Африка, а двете страни ја препознале важноста на Малта во контролата на средишниот дел на Медитеранот. {{Sfn|Taylor|1974}} Во 1940 година, италијанскиот напад врз Малта имал разумна шанса за преземање контрола врз островот, акција што им давала на Италијанците поморска и воздушна супериорност во средишниот дел на Медитеранот. {{Sfn|Mallett|1998}} Медитеранот требало да биде поделен на два дела, одвојувајќи ги британските бази во Гибралтар и Александрија. Неподготвеноста на Италијанците да дејствуваат директно против Малта во текот на 1940 година била зајакната со [[Битка кај Таранто|битката кај Таранто]], во која голем дел од италијанската површинска флота била ставена надвор од акција од торпедни бомбардери на Кралската морнарица (FAA). {{Sfn|Taylor|1974}} Италијанците усвоиле индиректен пристап и го отсекле островот. За Италијанците (а подоцна и за Германците), воздушната моќ била клучното оружје против Малта. {{Sfn|Taylor|1974}} == Италијанска опсада (јуни–декември 1940) == === Италијански воздушни акции === [[Податотека:Savoia_Marchetti_SM_79_Sparviero_in_volo.jpg|мини|Италијански бомбардер Савоја-Марчети СМ79]] Воздушната сила била избраниот метод за напад врз Малта. ''Regia Aeronautica'' (Италијанските воздухопловни сили) започнале со воздушно бомбардирање на островот од воздухопловните бази во [[Сицилија]]. Првиот ден, 55 италијански бомбардери и 21 ловци прелетале над Малта и фрлиле 142 бомби на трите аеродроми во Лука, Хал Фар и Та Кали. {{Sfn|Bungay|2002}} Подоцна, 10 италијански Савоја-Марчети СМ79Савоја-Марчети СМ79 и 20 [[Маки MC.200]] прелетале над островот, без воздушен отпор. Во времето на овие први воздушни напади, одбранбените ловци на Малта се состоеле од застарени [[Глостер гладиатор]]. Десет гладијатори во сандаци за превоз биле собрани и бидејќи не летале повеќе од три авиони одеднаш, биле наречени „Вера“, „Надеж“ и „Добротворност“. Пилотите [[Хидроавион|летале со екипаж на бродови]] и други летачи без искуство во ловни операции. Еден гладијатор бил соборен, но останатите успеале да соборат неколку италијански авиони. {{Sfn|Bungay|2002}} {{Sfn|Woodman|2003}} Италијанците летале на околу 6,100 метри и мониторот ''Терор'' и топовски чамци HMS „Афис“ и Лејдибрд отвориле оган. Попладнето, уште 38 бомбардери придружувани од 12 ловци извршиле напад врз главниот град. Нападите биле дизајнирани да влијаат на моралот на населението, а не да нанесат штета на бродоградилиштата и инсталациите. Вкупно осум напади биле извршени тој прв ден. Бомбардирањето не предизвикало голема штета, а повеќето од жртвите биле цивили. Не било извршено пресретнување на напаѓачите бидејќи немало сили на РАФ подготвени да се соочат со нив. {{Sfn|Bradford|2003}} Во тоа време ниеден аеродром на РАФ на Малта не бил оперативен; еден, во Лука, бил близу до завршување. {{Sfn|Spooner|1996}} [[Податотека:Italian_bombing_of_the_Grand_Harbor,_Malta.jpg|мини|Италијанско бомбардирање на Гранд Харбор]] И покрај отсуството на какви било оперативни аеродроми, барем еден РАФ Гладијатор летал против нападот на 55 Савоја-Марчети СМ79Савоја-Марчети 79 и нивните 20 борбени авиони-придружници на 11 јуни. Тоа ги изненадило Италијанците, но одбраната, речиси непостоечка на земја и во воздух, не успеала да ги спречи италијанските сили. {{Sfn|Spooner|1996}} На 12 јуни бил соборен италијански авион на извидувачки лет над Малта. {{Sfn|Bradford|2003}} Дванаесет торпедни бомбардери „Фери Свордфиш“ побегнале од јужна Франција по капитулацијата на Франција и се упатиле кон француската колонија [[Француски Протекторат Тунис|Тунис]]. Потоа одлетале по пристигнувањето во базата во Хал Фар на 19 јуни. Тие го формирале јадрото на она што требало да стане 830-та поморска воздухопловна ескадрила, обезбедувајќи ѝ на Малта нејзиниот прв офанзивен ударен авион. Пред крајот на јуни, тие извршиле напад врз Сицилија и потопиле еден италијански разорувач, оштетиле крстосувач и уништиле резервоари за нафта во пристаништето Августа. {{Sfn|Spooner|1996}} До почетокот на јули, „Гладијаторите“ биле засилени од „Хокер Харикејнс“, а одбраната била организирана во ескадрила бр. 261 на РАФ во август. Дванаесет авиони биле испорачани од HMS Аргус во август, првата од неколкуте серии превезени на островот од страна на носачот. Понатамошен обид ( [[Операција „Бело“]]) за летање со 12 „Харикени“ во Малта на 17 ноември, предводен од „Блекбурн Скуа“ на ФАА, завршиле со катастрофа со губење на осум „Харикени“; тие полетале премногу западно од островот поради присуството на италијанската флота и останале без гориво, а неколку пилоти биле изгубени. {{Sfn|Shores|1985}} Уште два „Харикени“ се урнале, а еден од пилотите билспасен од летачки брод „Шорт Сандерленд“. {{Sfn|Terraine|1985}} Пристигнувањето на повеќе борбени авиони било добредојдено. По осум недели, првичната сила на единиците „Харикени“ била заземјена поради недостаток на резервни делови. {{Sfn|Holmes|1998}} До крајот на годината, РАФ тврдел дека биле соборени 45 италијански авиони. Италијанците признале дека загубиле 23 бомбардери и 12 ловци, а уште 187 бомбардери и седум ловци претрпеле штета, главно од противвоздушна артилерија. {{Sfn|Shores|1985}} === План за инвазија DG10/42 === Во 1938 година, Мусолини размислувал за инвазија на Малта според подготвениот план DG10/42, во кој сила од 40.000 луѓе би го освоила островот. Се очекувало речиси сите 80 наменски изградени морски пловила што би ја истовариле италијанската армија на брегот да бидат изгубени, но истоварувањата би се извршиле на север, со напад врз Викторијанските линии, преку средината на островот. Второстепен истовар би се извршил на Гозо, северозападно од Малта и островчето [[Комино]], помеѓу двете. Би биле вклучени целата италијанска морнарица и 500 авиони, но недостатокот на залихи ги навел планерите да веруваат дека операцијата не може да се спроведе. Со германскиот успех во [[Битка за Франција|битката за Франција]] од мај до јуни 1940 година, планот бил намален на 20.000 луѓе со додавање на тенкови. Поразот на сојузниците во Франција им дал можност на Италијанците да ја освојат Малта, но италијанската разузнавачка служба ја преценила малтешката одбрана и Мусолини сметал дека инвазијата би била непотребна бидејќи Британија ќе склучи мир. Мусолини, исто така, очекувал [[Франкова Шпанија]] да се придружи на Оската и да го освои [[Гибралтар]], што би го затворило Средоземното Море за Британците од запад. {{Sfn|Spooner|1996}} === Војна на море === [[Податотека:Cesare_firing_her_guns.jpg|мини|Италијанскиот борбен брод {{Ship|Italian battleship|Giulio Cesare||2}} за време на [[Битка кај Калабрија|Битката кај Калабрија]], на 9 јули 1940 година]] Неподготвеноста на италијанската Адмиралитетска бродоградба да дејствуваат се должело и на други размислувања. Италијанците верувале дека можат да ја задржат флотата од стари борбени бродови на Кралската морнарица затворена во Александрија. Друг фактор бил недостатокот на сурова нафта (Италијанците не ги откриле големите резерви во Либија за време на нивната окупација на земјата). Германците го освоиле поголемиот дел од нафтата од Романија и оставиле малку ресурси за Италија да спроведува големи операции во Медитеранот. Ова не само што ги спречило сите големи поморски операции, туку ги оставило и Италијанците без соодветно гориво за борбена обука на море. До почетокот на 1941 година, ограничените резерви на нафта значеле дека може да се гарантираат само седум месеци гориво. {{Sfn|Mallett|1998}} Од друга страна, британската доверба била еродирана кога авионите почнале да доминираат во акциите на море подоцна во 1941 и 1942 година, бидејќи од Кралската морнарица долго време се очекувало да биде главен бранител на островот. {{Sfn|Bradford|2003}} Канингем ја изнел на виделина неподготвеноста на италијанската морнарица да се вклучи преку испитување на нивната одбрана. На 9 јули 1940 година, [[Битка кај Калабрија|битката кај Калабрија]] била единствениот пат кога главните италијански и британски (со помошни бродови на Кралската австралиска морнарица [КАМ]) се соочиле една со друга. Двете страни прогласиле победа, но всушност битката била нерешителна и сите се вратиле во своите бази што е можно поскоро. Тоа им потврдило на малтешкиот народ дека Британците сè уште ги контролираат морињата, ако не и од Големото пристаниште. {{Sfn|Bradford|2003}} Ова било повторно потврдено во март 1941 година, кога Кралската морнарица решително ја победила италијанската морнарица во [[Битка кај Матапанскиот ’рт|битката кај ’ртот Матапан]], потопувајќи три тешки крстосувачи и два разурнувачи, а истовремено оштетувајќи еден од новите борбени бродови. Италијанците се упатиле да ги пресретнат британските конвои што пренесувале засилувања за да ѝ помогнат на Грција во [[Грчко-италијанска војна|грчко-италијанската војна]]. {{Sfn|Holland|2003}} === Британски контранапади === [[Податотека:HMS_Ultimatum.jpg|десно|мини|Британска подморница од класа U]] Кога на Британците им станало јасно дека италијанските воздухопловни сили се ограничени и имаат мало влијание врз населението, кое можело да издржи, пристигнал постојан прилив на засилувања. Потенцијалот на базата бил реализиран и владата наредила дополнителни авиони на островот; вклучувајќи ловци „Харикен“, „Мартин Мерилендс“, „Сандерлендс“, „Викерс Велингтонс“, повеќе „Саборфиш“ и подморници. Тоа обезбедило сè помоќна офанзивна вооружена сила. {{Sfn|Bradford|2003}} „Велингтонс“ пристигнале во октомври 1940 година, од ескадрилата бр. 148 на Кралските воздухопловни сили. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Shores|1985}} Во меѓувреме, италијанската инвазија на Египет не успеала да ги постигне своите цели, а британската контраофанзива, [[Операција „Компас“|операцијата „Компас“]], уништила неколку дивизии на италијанската армија кај [[Киренајка]]. Пренасочувањето на [[Северноафрикански поход|Северноафриканската кампања]] повлекло значајни италијански воздухопловни единици кои биле испратени од Италија и Сицилија за да се справат со катастрофите и да ги поддржат италијанските копнени сили кои се бореле во Египет и Либија. Олеснувањето на Малта било значајно бидејќи Британците веќе можеле да ги концентрираат своите сили на офанзивни, а не на одбранбени операции. Во ноември 1940 година, по месеци лошо координирани италијански воздушни напади, ФАА и Кралската морнарица ги нападнале италијанските поморски сили во [[Битка кај Таранто|битката кај Таранто]], победа за моќта на морето и воздухот и дефинитивен доказ дека авионите можат да предизвикаат хаос врз поморските бродови без воздушна покриеност. Торпедските бомбардери „Фери Свордфиш“ онеспособиле голем број италијански тешки единици за време на битката. Повлекувањето на италијанската флота во [[Неапол]], надвор од дофат на британските авиони, била стратешка победа која до тој момент им ја дала поморската супериорност на Британците. {{Sfn|Bradford|2003}} Подморниците на Кралската морнарица, исто така, започнале период на офанзивни операции. Британските подморници од класа U започнале со операции уште во јуни. Поголемите подморници, исто така, започнале со операции, но по 50% загуби по мисија, тие биле повлечени. Подморниците од класа U дејствувале од базата на [[Гзира|островот Маноел,]] позната како HMS Талбот. За жал, немало достапни огради отпорни на бомби бидејќи градежниот проект бил откажан пред војната, поради политиките за намалување на трошоците. Новата сила била наречена Десетта подморничка флотила и била ставена под раководство на адмиралот Макс Хортон, кој го назначил командантот Г.В.Г. Симпсон да командува со единицата. Административно, Десеттата флотила работела под Првата подморничка флотила во Александрија, која самата била под Канингем. Всушност, Канингем им дал на Симпсон и на неговата единица одврзани раце. Додека бродовите од класа U не можеле да бидат достапни во голем број, се користеле британски подморници од класа Т. Тие имале некои успеси, но претрпеле големи загуби кога започнале со операциите на 20 септември 1940 година. Поради недостаток на торпеда, непријателските бродови не можеле да бидат нападнати освен ако целта за која станува збор не бил воен брод, танкер или друг „значаен брод“. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Holland|2003}} Перформансите на флотата на почетокот биле мешани. Тие потонале 38,000 тони од италијанскиот бродски превоз, од кој половина била побарана од еден брод, HMS Труант. Вклучувало една италијанска подморница, девет трговски бродови и еден моторен торпедо-чамец (MTB). Загубата на девет подморници и нивните обучени екипажи и команданти била сериозна. Повеќето од загубите се должеле на мини. {{Sfn|Spooner|1996}} На 14 јануари 1941 година, пристигнале подморници од класата U, а офанзивата на подморниците започнала сериозно. {{Sfn|Spooner|1996}} == Напад на ''Луфтвафе'' (јануари–април 1941) == === Германска интервенција === [[Податотека:World_War_II_shelter,_Santa_Venera_002.jpg|мини|Засолниште за воздушни напади од Втората светска војна во Санта Венера]] Германската интервенција над Малта била повеќе резултат на италијанските порази во Северна Африка отколку на италијанските неуспеси да се справат со островот. [[Адолф Хитлер|Хитлер]] немал голем избор освен да го спаси својот италијански сојузник или да ја изгуби шансата да ги освои нафтените полиња на [[Среден Исток|Средниот Исток]] во Арабија. ''[[Германски Африкански Корпус|Германскиот Африкански Корпус]]'' (ГАК) под водство на [[Ервин Ромел]] бил испратен да го обезбеди фронтот на Оската во Африка во февруари 1941 година. [[Операција „Колос“|Операцијата „Колос“]] означила драматичен пресврт. Германците ја започнале [[Операција „Сончоглед“|операцијата „Сончоглед“]], која ги засилило Италијанците во Северна Африка. Потоа започнале контраофанзива и ги вратиле Британците во Египет. Но, дејствувањето во странство во Африка значело дека поголемиот дел од залихите за силите на Оската доаѓаат преку море. Ова ја направило Малта опасна закана за логистичките грижи на Оската. Како одговор на тоа, ''Оберкомандо дер Луфтвафе'' (ОКЛ или Висока команда на воздухопловните сили) го испратил ''Флигеркорпс X'' (Десетиот Летечки Корпус) во Сицилија, кој пристигнал во јануари 1941 година, за да нападне поморски сили во и околу Малта, како и позиции на РАФ на островот, за да го олесни преминувањето на залихите. {{Sfn|Spooner|1996}} Британските подморници не успеале да ги запрат германските бродови што ги превезувале германските сили во Либија. Оштетувањето на германскиот брод ''Дуизбург'' од 7.889 тони бил единствениот значаен напад. На 9 февруари 1941 година, три подморници го пропуштиле истиот конвој што носел залихи во [[Триполи]], главното италијанско пристаниште во Либија. Пристанишните објекти можеле да истоварат шест брода одеднаш, што го направило пристаништето најдобар објект западно од Александрија, 1,600 км на исток. {{Sfn|Spooner|1996}} Голем дел од одбранбениот успех на Оската се должел на поморските мини. Италијанците распоредиле 54.000 мини околу Малта за да спречат нејзино снабдување. Овие мини биле голем проблем на подморниците на Кралската морнарица. Околу 3.000 мини биле поставени и покрај брегот на Тунис од страна на италијанските поморски сили. {{Sfn|Spooner|1996}} Неуспехот да се пресретнат бродовите на Оската станал очигледен во бројките кои се протегале далеку по февруари 1941 година. Од јануари до април, Оската испратила 321.259&nbsp;тони во Либија и сè освен 18.777&nbsp;тони стигнале до пристаништето. Ова претставувало стапка на успех од 94% за безбедноста на конвојот при британската интервенција. Од 73.991 луѓе испратени по море, 71.881 (97%) пристигнале во Африка. {{Sfn|Spooner|1996}} На 10 декември 1940 година, ''Флигеркорпс X'', под команда на [[Ханс Фердинанд Гајслер]], и со поддршка на неговиот началник на штабот, мајор [[Мартин Харлингхаузен]], добиле наредба за Сицилија да нападне сојузнички бродови во Медитеранот. До почетокот на првата германска операција, Гајслер поседувал 95 авиони и 14.389 луѓе на Сицилија. Гајслер го убедил ОКЛ да му даде уште четири групи нуркачки бомбардери. На 10 јануари, тој собрал 255 (179 во функција) авиони, вклучувајќи 209 нуркачки и средни бомбардери. {{Sfn|Hooton|1997}} До 2 јануари 1941 година, првите германски единици пристигнале до [[Трапани]] на јужниот брег на Сицилија. Двете единици на ''Луфтвафе'' биле ''[[Јункерс Ју 87]]'' ''Штука'' ''Групен''. Првата била ''Штурцкампфгешвадер 1'' и ''Штурцкампфгешвадер 2'' (I и II Група за нуркачки бомбардери, крила 1 и 2). Единиците броеле околу 80 Ју.&nbsp;87-ки. Ова довело до значително зголемување на бомбардирањето на Малта. Пристигнале и''Штурцкампфгешвадер 3'' (StG 3). ''Оберстлеутнант'' Карл Крист, ''Geschwaderkommodore'' на StG 3, дал наредба за пресретнување на тешки единици. Една посебна цел биле носачите на авиони. Неколку дена подоцна, тој им наредил на Ju 87 да го потонат новиот носач HMS ''Illustrious''. Играл клучна улога во Битката кај Таранто, предавајќи им ја поморската супериорност на Британците, па оттука станал на врвот на листата на цели на Оската. {{Sfn|Weal|1998}} === ''Excess'' и ''Illustrious'' === [[Податотека:HMS-Illustrious-Malta-harbour-595x330.jpg|лево|мини|ХМС ''Illustrious'' под напад на Ју 87 во Големото пристаниште. Носачот на бродови е десно од големиот кран.]] Екипажите на ''[[Луфтвафе]]'' верувале дека четири директни удари ќе го потонат бродот и започнале пробни операции на пловечки макети покрај сицилијанскиот брег. Огромната летна палуба нудела цел од 6.500&nbsp;квадратни метри. Можноста за напад врз бродот се појавила на 6 јануари. Била започната британската [[операција „Ексцес“,]] која вклучувала серија операции со конвој од страна на Британците преку Средоземното Море. На 10 јануари тие биле во дострел на Ју&nbsp;87. II./StG 2 испратени 43 Ju&nbsp;87-ки со поддршка од I./StG 1. Десет италијански СМ&nbsp;79-тите ги повлекле ловците „Фери Фулмар“ на носачот на авиони, додека придружниот крстосувач HMS Бонавентура го потопил италијанскиот торпедоброд „Вега“ . Околу 10 Ју 87 го нападнале носачот на авиони без отпор. Сведок на настанот бил самиот Ендру Канингем, командант на флотата од бојниот брод HMS Ворспајт, Ју&nbsp;87-ките постигнале шест погодоци. Еден уништил топ, друг погодил во близина на неговиот преден дел, трет уништил друг топ, додека два го погодиле подигнувачот, уништувајќи го авионот под палубата, предизвикувајќи експлозии на гориво и муниција. Друг поминал низ оклопната палуба и експлодирал длабоко во бродот. Два дополнителни напади биле извршени без резултат. Тешко оштетен, но со нејзините главни мотори сè уште недопрени, тој се насочил кон веќе сомнителното засолниште Малта. {{Sfn|Weal|1998}} {{Sfn|Ward|2004}} {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Нападот траел шест минути; {{Sfn|Holland|2003}} убил 126 членови на екипажот и повредил 91. {{Sfn|Holland|2003}} Во рамките на видното поле на Малта, италијанските торпедо бомбардери исто така го нападнале носачот, но биле одбиени од интензивен противвоздушен оган. {{Sfn|Holland|2003}} Британската операција не требало да биде започната: Ултра го информирало Министерството за воздухопловство за присуството на ''Флигеркорпс X'' на Сицилија уште на 4 јануари. Тие не ги пренеле разузнавачките информации до Адмиралитетот, кој веројатно немало да плови во дометот на Ју.&nbsp;87-ки доколку знаеле. {{Sfn|Ward|2004}} РАФ не бил во состојба да спречи голем германски воздушен напад, со само 16 авиони „Харикени“ и неколку авиони „Гладијатори“ во функција. {{Sfn|Holland|2003}} На 11 јануари 1941 година, уште 10 Ју&nbsp;Бродови од типот 87 биле испратени да го потонат ''„Illustrious“'' . Случајно наишле на лесните крстосувачи HMS Саутемптон и Глостер. И двата брода биле погодени; ''Саутемптон'' бил толку лошо оштетен што неговите придружници на морнарицата го потопиле. Во текот на следните 12 дена, работниците во бродоградилиштето во Гранд Харбор го поправале носачот под решителен воздушен напад, за да може да стигне до Александрија. На 13 јануари, бродот Ју&nbsp;87-ки, вќе опремени со SC&nbsp;1000 бомби, не успеале да постигнат погодок. На 14 јануари, 44 Ју&nbsp;87-ките постигнале погодок на несреќниот полет. На 18 јануари, Германците се префрлиле на напад на аеродромите во Хал Фар и Лука во обид да освојат воздушна супериорност пред да се вратат во ''Illustrious''. На 20 јануари, две блиски промашувања го пробиле трупот под линијата на водата и го фрлиле нејзиниот труп кон пристаништето. Сепак, инженерите ја добиле битката. На 23 јануари, таа се лизнала од Гранд Харбор и пристигнала во Александрија два дена подоцна. Носачот подоцна отпловил за Америка каде што бил држен надвор од акција една година. {{Sfn|Weal|1998}} ''Луфтвафе'' не успеал да го потопи носачот. Сепак, нивните загуби биле мали - три авиони на 10 јануари и четири Ју&nbsp;87 во текот на неколку недели - а Германците ги импресионирале Британците со ефикасноста на воздушната моќ на копно. Тие ги повлекле тешките единици на нивната флота од централниот Медитеран и не ризикувале ништо повеќе од обидот да испратат крстосувачи низ Сицилијанските теснеци. И британската и италијанската морнарица ги совладале своите искуства над Таранто и Малта. {{Sfn|Weal|1998}} === Германска и италијанска воздушна супериорност === [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_101I-429-0646-31,_Messerschmitt_Me_109_und_Junkers_Ju_87.jpg|мини|„Месершмит Бф 109“ придружува „Ју 87“ над Средоземното Море]] Појавувањето во февруари на ловците [[Месершмит Bf 109]] E-7 од 7. Ескадрилата Jagdgeschwader 26 (26-то борбено крило или JG 26), предводени од оберлејтантот [[Јоаким Минхеберг]], брзо довело до зголемување на загубите на РАФ; германските борбени пилоти биле искусни, самоуверени, тактички остроумни, подобро опремени и добро обучени. {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Сојузничките пилоти на Малта имале малку борбено искуство, а нивните [[Хокер харикен]] биле истрошени и четири месеци, JG&nbsp;26 имале малку загуби. {{Sfn|Scutts|1994}} {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Луфтвафе однел 42 воздушни победи, од кои 20 (вклучувајќи една над Југославија) му се припишуваат на Минхеберг. {{Sfn|Rogers|2005}} Хариканите на РАФ биле одржувани во функција со тоа што биле поправени и канибализирани, а нивните перформанси, веќе инфериорни во однос на Bf109E-7, се влошиле. Пет Харикани пристигнале на Малта на почетокот на март, а уште шест на 18 март. Но, пет Харикани и пет пилоти бил изгубени. ''{{Sfn|Holland|2003}}'' На 1 март, нападите на ''Луфтвафе'' врз аеродромите ги уништиле сите Велингтонови донесени во октомври. Воените бродови на Кралската морнарица и летачките чамци на ''Сандерленд'' не можеле да го користат островот за офанзивни операции, а главните борбени ескадрили, бр. 261 и 274, биле ставени под силен притисок. {{Sfn|Shores|1985}} Имало неколку напади дневно и над 107 напади на Оската се случиле во февруари и 105 во март, при што борбените авиони Bf 109 ги уништиле сите знаци на движење на теренот. До февруари околу 14.600 луѓе, сила на островот се пријавила како волонтер, рационирањето почнало уште повеќе да го намалува моралот, а сите мажи на возраст од 16 до 56 години биле регрутирани да се приклучат на волонтерите, а Кралската малтешка артилерија го чувала Големото пристаниште. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Jellison|1984}} Сојузниците постигнале успех во април, со победа во Битката кај конвојот Тариго. {{Sfn|Holland|2003}} Сојузничките површински сили успеале да потонат само еден мал конвој на Оската во текот на дневните часови за време на целата Северноафриканска кампања, но во ноќта помеѓу 15 и 16 април, бродовите на Оската биле пресретнати од 14-та флотила на разурнувачи на командантот П.Ј. Мек, која ја сочинувала HMS Јанус, Јервис, ''Мохавк'', ''Јуно'' и ''Нубијан''. {{Sfn|Cocchia|1958}} Разурнувачите го потонале ''Сабаудија'' (1.500&nbsp;тони), ''Егина'' (2.447&nbsp;тони), ''Адана'' (4.205&nbsp;тони), ''Исетлон'' (3.704&nbsp;тони) и ''Арта''. Италијанските разорувачи ''Тариго'', ''Лампо'' и ''Балено'' биле потопени поради загубата на ''Мохавк''. {{Sfn|Spooner|1996}} Флотилата официјално била формирана на 8 април 1941 година, како одговор на потребата од Малташки ударни сили. Оваа формација имала за цел да ги забрани конвоите на Оската. На 5-тата флотила на разурнувачи на командантот Лорд [[Луис Маунтбатен]] подоцна ѝ било наредено да се спои со флотата на Мек за да ја зголемило својата ударна моќ. Разурнувачите HMS „Џакал“, Кашмир, Киплинг, Кели, Келвин и Џерси биле дел од флотата на „Маунтбатен“. Крстосниците HMS Дидо и ''Глостер'' ги придружувале бродовите како дел од силите. Ударните сили имале значителен успех, што го оправдало нивното стационирање на Малта и покрај опасноста од воздушен напад. На 21 мај, силите биле испратени да се приклучат на [[Битка за Крит|Битката кај Крит]]. Поминале неколку месеци пред да се вратат исцрпените ударни сили. {{Sfn|Smith|1974}} [[Податотека:Italian_bomber_being_refueled_in_Sicily_for_next_attack_on_Malta.jpg|лево|мини|Италијански бомбардер полни со гориво во Сицилија]] Малтешките конвои постигнале дополнителен успех. Итен конвој за снабдување од Гибралтар до Александрија (Операција „Тигар“) се совпаднал со засилување за Медитеранската флота, два мали конвои од Египет до Малта и уште 48 „Харикани“ полетале од „ХМС ''Арк Ројал“'' и ''Furious'' во операцијата „Сплајс“, со само загуба на „СС ''Емпаер Сонг“'', кој удрил во мина и потонал со 10 ловци „Харикан“ и 57 тенкови на бродот. {{Sfn|Smith|1974}} Конвојот „ ''Тигар“'' транспортирал 295 тенкови „Матилда II“, нови тенкови „Крусејдер“ и 24.000&nbsp;тони нафта за операции во Северна Африка. {{Sfn|Smith|1974}} Тие биле завршени на 12 мај. I., II. и III.; StG 1 направиле решителни напори против ''Тигар'' и Малта но без резултат. {{Sfn|Weal|1998}} Воздухопловните сили на Оската ја одржувале воздушната супериорност; Хитлер им наредил на ''Флигеркорпс X'' да го заштитат бродскиот превоз на Оската, да го спречат минирањето на сојузничките бродови низ средишниот дел на Средоземно Море и да ја неутрализира Малта како сојузничка база. Околу 180 германски и 300 италијански авиони ја извршиле операцијата, а РАФ се борел да изведе повеќе од шест или осум борбени летови. Повремено, 12 Харикани биле доставени од британски носачи на авиони, но замените наскоро биле потрошени. До средината на мај, централниот Медитеран повторно бил затворен за сојузничкиот бродски превоз, а ДАК во Северна Африка добил засилување, само 3% од неговите залихи, персонал и опрема биле изгубени по патот. Од 11 април до 10 мај, 111 напади на Оската биле извршени врз воени инсталации на Малта. Поголемиот дел од тешката опрема во Гранд Харбор била уништена, а сувите докови можеле да се управуваат само рачно. Ефикасноста на повеќето работилници била намалена на 25% - 50%. {{Sfn|Jellison|1984}} Во текот на првите четири месеци од германските операции, ''Луфтвафе'' исфрлил 2.500&nbsp;тони [[Експлозив|силен експлозив]] на Малта. Тоа било многу пати повеќе од тонажата што ја испуштиле Италијанците, но далеку помалку од количината што ја испуштиле следната година. Повеќе од 2.000 цивилни згради биле уништени, наспроти само 300 за време на италијанската опсада. Цивилните жртви биле мали, а по бомбардирањето на ХМС ''Илустриус'' повеќето цивили се преселиле во побезбедна околина во селата; до мај 1941 година, речиси 60.000 луѓе ги напуштиле градовите, околу 11.000 луѓе ( {{frac|2|3}} или 66% од населението) ја напуштиле Валета. {{Sfn|Jellison|1984}} За да се прикаже обемот на штетата, до крајот на 1941 година приближно 70% од црквите на островот биле сведени на урнатини. {{Sfn|Jellison|1984}} Британците се концентрирале на заштита на воени цели и малку засолништа биле достапни за цивилите. На крајот, 2.000 рудари и каменорезци биле регрутирани за изградба на јавни засолништа, но платите биле ниски, а рударите се заканиле со штрајк и им се заканиле со регрутација во војска. Работниците капитулирале, но вовеле забавување на работата, со што цената на работата била тројно зголемена. {{Sfn|Jellison|1984}} === Германско повлекување === Во април, Хитлер бил принуден да интервенира на [[Балкански Полуостров|Балканот,]] што довело до [[Балкански поход (Втора светска војна)|кампањата]] со тоа име; позната и како [[Априлска војна|германска инвазија на Југославија]] и вклучувала [[битка за Грција]]. Последователната кампања и тешките германски загуби во [[Битка за Крит|битката за Крит]] го убедиле Хитлер дека воздушните фрлања зад непријателските линии, со употреба на падобранци, повеќе не се изводливи освен доколку не се постигне изненадување. Германските воздушно-десантни сили повеќе не презеле такви операции. Ова имало важни последици за Малта, бидејќи укажувало дека островот бил изложен на ризик само од опсада на Оската. Кога, во јуни, Хитлер го нападнал [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] во рамките на [[Операција Барбароса|операцијата Барбароса]], ''Флигеркорпс X'' заминал за Источниот фронт, а ''Регија Аеронаутика'' останала да ја продолжи својата високо ефикасна воздушна кампања против Малта во наредните месеци. {{Sfn|Jellison|1984}} Гајслер, командувајќи со остатоците од ''Флигеркорпс X'', можел да смета само на авиони за поставување мини од ''Кампфгешвадер 4'' (KG 4) и Ју 87 во ноќните операции. Проблемите со снабдувањето биле сериозни, па малите преостанати германски сили биле принудени да ги напуштат операциите на 22 април 1941 година. До почетокот на мај 1941 година, ''Луфтвафе'' имал извршено 1.465 бомбардери, 1.144 ловци и 132 извидувачки мисии, со само 44 загуби. {{Sfn|Hooton|1997}} III./ ''Kampfgeschwader 30'' (KG 30) и III./ ''Lehrgeschwader 1'' (KG 1) вршеле спорадични ноќни напади во текот на април. {{Sfn|Weal|1998}} == Сојузничко закрепнување (април - октомври 1941) == === Хју Лојд === На 1 јуни, воздухопловниот вицемаршал Форстер Мејнард, командант на воздухопловните офицери на Малта, бил заменет од воздухопловниот комодор Хју Лојд. {{Sfn|Rogers|2005}} Кога пристигнал на островот, Лојд наишол на малку работи со кои ќе работи. Сепак, имало намера да преземе офанзива. Надвор од неговата канцеларија, во подземниот штаб во Ласкарис, тој закачил знак: „Помалку зависи од големината на кучето во борбата отколку од големината на борбата кај кучето“. {{Sfn|Jellison|1984}} За неколку часа, Лојд направил инспекциска обиколка на аеродромите и главните работилници во Калафрана. Состојбата на островот била полоша отколку што очекувал. Намалувањето на германската воздушна активност овозможило бројот на авиони да се зголеми, но РАФ сè уште имале помалку од 60 машини од сите видови. Одржувањето било тешко. Речиси немало резервни делови - резервните делови морале да се набават со пребарување низ остатоците од урнатините или со канибализирање на неоштетените авиони. Понатаму, аеродромите биле премногу мали; немало тешка опрема со која би се работело; па дури и најчестите видови алатки, како што се чекани и клучеви, биле речиси невозможни да се најдат. Целото полнење гориво морало да се врши рачно од поединечни буриња. Засолништето било исто така несоодветно, па затоа имало мала заштита за опремата што ја имале. Повеќето авиони биле групирани заедно на отворени писти, претставувајќи привлечни цели. Во Калафрана, сите згради биле блиску една до друга и над земја. Единствениот објект за поправка на мотори на Малта се наоѓал веднаш до единствените тест клупи. Самиот Лојд рекол: „неколку бомби врз Калафрана во летото 1941 година би ја уништиле секоја надеж дека Малта некогаш ќе управува со воздухопловни сили“. {{Sfn|Jellison|1984}} Вообичаено, заштитата на воздушната одбрана и поморските средства на островот би имала приоритет. Секако, внесувањето повеќе залихи би имало поголема стратешка смисла, пред да се ризикува да се премине во офанзива и со тоа да се ризикува гневот на непријателот. Но, периодот бил полн со настани. Во Северна Африка, ДАК бил во движење, а Ромел ја притискал својата војска кон Суецкиот канал и Александрија во Египет. Силите на РАФ на Малта не можеле да си дозволат да седат настрана; тие можеле да го спречат напредувањето на Ромел или да го забават, со тоа што ќе напаѓаат по неговите линии за снабдување. Малта била единственото место од каде што британските ударни авиони можеле да ги започнат своите напади. Бомбардерите на Лојд и мала [[флотила]] подморници биле единствените сили достапни за да ги малтретираат линиите за снабдување на Ромел во есен. Дури тогаш површинските флоти се вратиле во Малта за да ја поддржат офанзивата. {{Sfn|Jellison|1984}} === Сојузничко засилување === Со исклучок на јаглен, сточна храна, керозин и основни цивилни резерви, биле создадени залихи за период од 8–15 месеци. [[Операција „Супстанција“]] била особено успешна во јули 1941 година. Залихите вклучувале резервни делови и авиони. Околу 60 бомбардери и 120 „Харикени“ биле достапни.{{sfn|Jellison|1984|pp=124–125, 139}} Околу 65,000 тони на крајот пристигнале во Малта во јули, и покрај тешките оштетувања нанесени од италијанската морнарица и воздухопловни сили. Во август не биле испратени залихи, но [[Операција „Хелебарда“]] во септември 1941 донела 85,000 тони залихи, превезени од девет трговски бродови придружувани од еден носач на авиони, пет крстосувачи и 17 разурнувачи. Еден товарен брод, ''Imperial Star'', бил потопен, а бојниот брод {{HMS|Nelson|28|6}} бил оштетен од торпедо. Овој конвој се покажал како критичен за спасувањето на Малта, бидејќи неговите залихи биле сметани за суштински кога Германците се вратиле во декември.{{sfn|Spooner|1996|p=65}} Во средината на 1941 година биле формирани нови ескадрили — No. 185 и No. 126 — и бранителите ги добиле првите „Харикен Mk IIC“ вооружени со топови. Морнаричките носачи донеле вкупно уште 81 ловец во април–мај. До 12 мај, на островот имало 50 „Харикен“. На 21 мај, пристигнала Ескадрила бр. 249 пристигнала, заменувајќи ја бр. 261. 46-тата пристигнала во јуни, за да биде преименувана во Ескадрила бр. 126.{{sfn|Shores|1985|p=82}} Во мај 1941 година, 47 „Харикан“ биле префрлени на островот.{{sfn|Nichols|2008|p=11}} Од мај до декември, првите единици на [[Бристол Бленим]] почнале да пристигнуваат{{sfn|Shores|Cull|Malizia|1987|p=270}}, како и единиците на [[Бристил Бјуфајтер]],{{sfn|Shores|1985|p=82}} Малта веќе се користела како база за снабдување на Египет. Помеѓу јули и декември 1941, 717 ловци на РАФ поминале низ Малта, а 514 заминале кон Северна Африка. До почетокот на август, Малта имала 75 ловци и 230 противвоздушни топови. Бомбардерите „Бристол Бленим“ исто така им се приклучиле на бранителите и започнале офанзивни операции.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} Покрај подготовките за офанзивни операции и засилувањето на РАФ на островот, Лојд исто така исправил многу недостатоци. Илјадници Малтежани и 3,000 војници на [[Британска армија]] биле мобилизирани за подобра заштита на аеродромите. Дури и технички персонал, службеници и летачки екипажи помагале кога било потребно. Биле изградени дисперзирани писти, а ремонтните работилници биле преместени под земја од пристаништата и аеродромите. Подземни засолништа исто така биле создадени со уверување дека ''Луфтвафе'' наскоро ќе се врати.{{sfn|Jellison|1984|p=141}} На 26 јули, бил извршен ноќен напад од италијански брзи напаѓачки пловила од елитната единица ''[[Decima Flottiglia MAS]]''.{{sfn|Canada|2013}} Силата била рано откриена од британска радарска станица, а крајбрежна артилерија кај [[Форт Сент Елмо]] отворила оган врз Италијанците. Во нападот, 15 луѓе биле убиени, а 18 заробени, а повеќето од чамците биле изгубени. Еден MT чамец го погодил мостот, кој се урнал. Мостот никогаш не бил обновен, и дури во 2011 година бил изграден нов на негово место. ===Соjузничка офанзива=== [[File:Radius of action of Allied aircraft from Malta in relation to Axis shipping routes, Summer and Autumn, 1941.jpg|upright=1.3|thumb|{{centre|Радиус на дејство на сојузничките авиони од Малта во однос на основните поморски рути, лето и есен 1941}}]] Соjузниците добиле можност да започнат офанзивни операции од Малта и околу 60% од осовинскиот бродски сообраќај бил потопен во втората половина од 1941 година. ДАК и неговите партнери не ги добивале потребните 45,000 тони залихи месечно, и како резултат не биле во можност да се спротивстават на силна контраофанзива на британските сили во [[Операција „Крстосувач“]].{{sfn|Taylor|1974|p=182}} Во јули биле истоварени 62,276 тони залихи од страна на Оската, што било половина од бројката во јуни.{{sfn|Spooner|1996|p=58}} Во септември 1941, 830-та морнаричка ескадрила потопила или оштетила бродови ''Андреја Грити'' (6,338 тони) и ''Пјетро Барбара'' (6,330 тони). Пресретнатите Ултра информации покажале дека биле изгубени 3,500 тони авионски бомби, 4,000 тони муниција, 5,000 тони храна, една цела работилница за тенкови, 25 мотори Bf 109 и 25 контејнери со [[гликол]] за ладење на моторите.{{sfn|Spooner|1996|p=66}} Дополнителен успех бил постигнат подоцна во месецот, иако британските загуби од противвоздушниот оган на италијанските бродови често биле големи.{{sfn|Spooner|1996|p=68}} Една причина за прифаќање на големи загуби била тешкотијата за прецизно бомбардирање. Лојд им наредил на своите бомбардери да напаѓаат на висина на јарбол, зголемувајќи ја прецизноста, но правејќи ги полесни цели за италијанската противвоздушна одбрана. Загубите во просек изнесувале 12% во овој период.{{sfn|Jellison|1984|p=139}} 38-та ескадрила, 40-та ескадрила и 104-та ескадрила , опремени со бомбардери „Велингтон“, ги напаѓале конвоите во Триполи.{{sfn|Spooner|1996|pp=72–73}} Во координација со подморниците на Кралската морнарица, РАФ потопиле 108 бродови (300,000 grt) помеѓу јуни и септември.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} Во септември, 33% од 96,000 тони испратени залихи биле изгубени поради британски подморнички и воздушни напади.{{sfn|Spooner|1996|p=327}} Дел од причината за овој поволен исход во ноември 1941 била пристигнувањето на [[Force K]] на Кралската морнарица, која за време на битката кај конвојот Дујсбург ги потопила сите бродови, што практично ги блокирало либиските пристаништа.{{sfn|Spooner|1996|pp=81, 74}} Набргу потоа, Force K била засилена со пристигнувањето во Малта на [[Force B]] со лесните крстосувачи {{HMS|Ajax|22|6}} и {{HMS|Neptune|20|2}} и разурнувачите од класата K, ''Кимберли'' и ''Кингстон'', на 27 ноември.{{sfn|Spooner|1996|p=88}} Заедничките операции со РАФ биле толку ефикасни што во текот на ноември 1941, загубите на гориво на Оската изнесувале 49,365 тони од вкупно 79,208 тони.{{sfn|Smith|1974|pp=39}} Меѓу придонесувачите за потопувањето на осовинските бродови биле [[828 поморска воздухопловна ескадрила]], 830-та морнаричка ескадрила, британската 10-та морнаричка флотила и 69-та ескадрила, која ги следела конвоите со своите авиони „Мериленд“.{{sfn|Spooner|1996|p=87}} Специјални летови на „Велингтон“ опремени со радар воздух-кон-површина (ASV) биле важни за операциите на Force K, а Ultra разузнавањето пристигнувало во Малта за движењата на осовинските конвои. РАФ командата во Малта потоа ги испраќала ASV-Wellington за пребарување на морето и насочување на британските морнарички сили кон конвојот.{{sfn|Holland|2003|pp=220–221}} На 13 ноември, носачот на авиони HMS ''Ark Royal'' — враќајќи се кон Гибралтар по транспорт на авиони за Малта — бил потопен од [[подморница]].{{sfn|Wingate|1991|p=121}} Дванаесет дена подоцна, бојниот брод {{HMS|Barham|04|6}} бил потопен од подморница, по што следел лесниот крстосувач {{HMS|Galatea|71|6}} на 15 декември.{{sfn|Smith|1974|pp=87}} На 19 декември, бродови од двете сили налетале на [[морска мина|минско поле]] додека гониле италијански конвој. Оштетувањата од мините го потопиле крстосувачот ''Нептун'' и го оштетиле крстосувачот {{HMS|Aurora|12|6}}. Разурнувачот {{HMS|Kandahar|F28|6}} исто така налетал на мина додека се обидувал да му помогне на ''Нептун''.{{sfn|Spooner|1996|pp=103–104}} ''Кандахар'' бил потопен следниот ден од разурнувачот {{HMS|Jaguar|F34|6}}. По оваа катастрофа и со обновеното осовинско воздушно бомбардирање на Малта, површинските бродови биле повлечени од централниот Медитеран во јануари 1942.{{sfn|Holland|2003|p=221}} Додека италијанското бомбардирање повторно се покажувало успешно против Британците, ''Луфтвафе'' се вратила во сила во декември 1941 за да обнови интензивно бомбардирање.{{sfn|Smith|1974|pp=182}} ''[[Кригсмарине]]'' испратила речиси половина од сите германски подморници од операциите во [[Атлантскиот Океан]] во Медитеранот за поддршка на операциите против Малта и до 15 декември, половина од овие пловила биле или во Медитеранот или на пат, минувајќи покрај РАФ и морнарицата базирана во Гибралтар.{{sfn|Spooner|1996|p=82}} До враќањето на ''Луфтвафе'' над Малта, бранителите на РАФ тврделе дека собориле 199 авиони од јуни 1940 до декември 1941, додека загубите биле најмалку 90 „Харикени“, три „Фери Фулмар“ и еден „Гладијатор“ во воздушна борба; уште 10 „Харикени“ и еден „Гладијатор“ уништени во несреќи и многу други уништени на земја. Осум „Мериленд“, два други авиони, три „Бофајтер“, еден „Бленхем“ ловец и многу бомбардери исто така биле изгубени.{{sfn|Shores|1985|p=85}} 185-та ескадрила тврдела дека се 18 уништени, седум веројатни победи и 21 оштетен авион за 11 загинати или исчезнати. Меѓу тие загуби бил и [[Питер „Бој“ Молд]].{{sfn|Rogers|2005|pp=103–104}} Реалните загуби на Оската изнесувале 135 бомбардери (80 германски) и 56 ловци, плус уште неколку други авиони.{{sfn|Shores|1985|p=85}} ==Враќање на Оската (декември 1941 – август 1942)== ===Кеселринг === До јуни 1941 година, Гејслер бил префрлен во Либија за да го поддржи ДАК во Северноафриканската кампања. Во Медитеранот и на Малта, Сојузниците се опоравиле и започнале офанзивни операции против осовинскиот бродски сообраќај кој носел залихи за ДАК во Северна Африка. Растечките загуби во снабдувањето по море влијаеле врз способноста на Гејслер да го поддржи [[Ервин Ромел]] и неговите сили, што предизвикало тензии меѓу ''[[Вермахт]]от'' и ''Луфтвафе''. Гејслер требало да биде вратен во Сицилија со преостанатата воздушна сила за да го реши проблемот. Сепак, Германците се повлекле поради италијанските протести. На 6 октомври, Гејслер ја проширил својата надлежност во воздушниот сектор за да ја покрие морската рута Триполи–Наполи со цел да ги намали загубите.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} На 2 октомври, [[Херман Геринг]], врховен командант на ''Луфтвафе'', се сретнал со својот колега од ''Регија Аеронаутика'', [[Франческо Приколо]], за да разговараат за засилувања. [[Ханс Јешонек]], началник на генералштабот на Геринг, предложил испраќање на авиони и нејзиниот командант [[Алберт Кеселринг]] во Сицилија од Источниот фронт. Геринг се согласил и бил подготвен да испрати 16 ''Групи'' во Сицилија, очекувајќи советски колапс на исток; [[2-р воздушен корпус (Германија)|''Fliegerkorps'' II]] ([[Бруно Лоерцер]]) пристигнал во јануари 1942, со Кеселринг како [[OB Süd|''Oberbefehlshaber Süd'']] (''OB Süd'', врховен командант за Југ) од 1 декември 1941.{{sfn|Hooton|1997|pp=135–136}} Во меѓувреме, Приколо бил заменет со ''Generale di squadra aerea'' [[Рино Корсо Фугиер]] на 14 ноември по неуспехот на ''Регија Аеронаутика'' да ги заштити осовинските конвои и да обезбеди противбродска способност.<ref>Noopen 2018, ''The Axis Air Battle for Mediterranean Supremacy'', Bloomsbury Publishing</ref> ===Притисок од Оската, пристигнување на спитфаер=== [[File:Spitfire VCs 417 Sqn RCAF in Tunisia 1943.jpg|thumb|upright=1.4|Спитфаер во Северна Африка. Спитфајер пристигнал во Малта во март 1942, станувајќи главен ловец на РАФ]] [[Месершмит Bf 110]] и Ju 88 [[ноќен ловец|ноќни ловци]] од ''[[Zerstörergeschwader 26]]'' (ZG 26, 26-та ескадрила разурнувачи) и ''[[Nachtjagdgeschwader 1]]'' (NJG 1, 1-ва ноќна ловечка ескадрила), биле префрлени во Сицилија за поддршка на ''Fliegerkorps II''. Тие брзо ја елиминирале ударната сила на Малта, која била надвор од дострел на ловечка придружба над Медитеранот. Во првите два месеца, околу 20 бомбардери и извидувачки авиони на РАФ биле соборени.{{sfn|Shores|1985|p=85}} Успехот против осовинскиот бродски сообраќај наскоро опаднал. Единствениот значаен успех било потопувањето на трговскиот брод ''Викторија'' (13,089 тони), еден од најбрзите трговски бродови, од [[Fairey Albacore]] на 826-та ескадрила, управуван од поручник Бакстер Елис, на 23 јануари.{{sfn|Spooner|1996|p=107}} Над островот, одбранбената сила на РАФ исто така била ставена под притисок. Кеселринг ја започнал 1942 година со напад на Нова година, 1,175-тиот напад во војната.{{sfn|Holland|2003|p=211}} Во јануари, РАФ изгубил 50 „Харикени“ на земја и уште осум биле соборени. Од 340 ловци кои поминале или останале на островот од почетокот на војната, останале само 28.{{sfn|Holland|2003|p=214}} Оската извршила 263 напади тој месец, во споредба со 169 во декември 1941.{{sfn|Spooner|1996|p=105}} ''Fliegerkorps II'' се опоравувал од загубите во Советскиот Сојуз и можел да придонесе само 118 авиони во јануари, но бројот пораснал на 390 во март, достигнувајќи максимум од 425 авиони.{{sfn|Hooton|1997|p=210}} Една третина од нападите биле насочени кон аеродромите. Кај Та Кали, биле фрлени 841 тон бомби, бидејќи Германците верувале дека Британците користат подземен хангар; Германците користеле ракето-потпомогнати бомби PC 18000RS Panther. Вообичаената тактика вклучувала расчистување на небото од германски ловци пред бомбардерите; ова функционирало и воздушната надмоќ била одржана. Само мали загуби биле претрпени од бомбардерите. Една значајна загуба бил ''Geschwaderkommodore'' на KG 77, [[Арвед Кругер]]. Околу 94% од нападите биле изведени дење, а ''Регија Аеронаутика'' ја поддржувала ''Луфтвафе'' со 2,455 летови во февруари и март.{{sfn|Hooton|1997|p=211}} Генерал-потполковник [[Вилијам Доби]] бил гувернер и врховен командант на Малта. Доби и британските морнарички и воздушни команданти барале модерни авиони, особено [[Супермарин спитфајер|Спитфајер]], да бидат испратени на Малта. AOC за Блискиот Исток, [[Артур Тедер]], го испратил Бејсил Ембри на Малта за да ја процени ситуацијата. Пилотите му кажале на Ембри дека „Hurricane“ биле бескорисни и дека Спитфајер бил нивната единствена надеж. Тврделе дека Германците намерно летале пред „Харикен“ со своите Bf 109F за да ја покажат супериорноста на своите ловци. Командантите на ескадрили тврделе дека инфериорноста на нивните авиони влијаела врз моралот. Ембри се согласил и препорачал испраќање на Спитфајер; тие започнале да пристигнуваат во март 1942.{{sfn|Holland|2003|p=215}} ===План за инвазија на Оската=== На 29–30 април 1942 година, план за инвазија на островот бил одобрен од [[Адолф Хитлер]] и [[Бенито Мусолини]] за време на состанок во [[Берхтесгаден]]. Планот предвидувал воздушен напад со една германска и една италијанска падобранска дивизија, под команда на германскиот [[генерал]] [[Курт Студент]]. Потоа требало да следи морско десантирање на две или три дивизии заштитени од ''Regia Marina''. Италијанците, во согласност со Кеселринг, ја направиле инвазијата на Малта приоритет во регионот. Сепак, два главни фактори го спречиле Хитлер да даде зелено светло за операцијата. Првиот бил [[Ервин Ромел]]. Поради бомбардирањето на Кеселринг, линиите за снабдување кон Северна Африка биле обезбедени. Тој повторно стекнал надмоќ во Северна Африка. Иако Ромел верувал дека Малта треба да биде нападната, инсистирал дека освојувањето на Египет и Суецкиот канал, а не Малта, е приоритет. Вториот бил самиот Хитлер. По [[Битка за Крит|битката за Крит]] во мај–јуни 1941, Хитлер бил внимателен во користењето на падобранци поради големите загуби и почнал да одложува со одлуката. Кеселринг се жалел. Хитлер предложил компромис: ако египетската граница повторно биде достигната во наредните месеци (борбите тогаш се воделе во Либија), Оската би можела да изврши инвазија во јули или август 1942 кога полната месечина би овозможила идеални услови. Иако фрустриран, Кеселринг бил олеснет што операцијата била одложена, а не откажана.{{sfn|Holland|2003|pp=292–293}} ===Воздушна надмоќ на РАФ=== [[File:George Beurling Vancouver 1943.jpg|thumb|Канадскиот ас [[Џорџ Берлинг]], познат како „Витезот на Малта“, соборил 27 осовински авиони за само 14 дена над Малта во летото 1942.]] Пред пристигнувањето на Спитфаер, биле направени други обиди да се намалат загубите. Во февруари 1942, командирот на ескадрила [[Stan Turner (RAF)|Stan Turner]] пристигнал за да ја преземе 249-та ескадрила. Лојд побарал искусен борбен лидер, а искуството на Тарнер со [[Даглас Бадер]] го квалификувало за оваа улога.{{sfn|Nichols|2008|p=14}} Тој вовел лабавата формација за да ги намали загубите на РАФ преку пофлексибилна тактика. Застарените „Хурикани“ сè уште се бореле против поновите Bf 109F од ''[[Jagdgeschwader 53]]'' и италијанските [[Macchi C.202]]; бомбардерот [[Junkers Ju 88]] исто така бил тежок противник.{{sfn|Shores|1985|p=84}} „Hurricane“ повремено постигнувале победи; во еден напад во февруари 1942, три успеале да растурат напад од педесет Bf 109.{{sfn|Holland|2003|p=234}} На 7 март 1942, група од 16 Spitfire Mk V била префрлена во Малта од носачот {{HMS|Eagle|1918|6}} како дел од [[Операција „Набљудување“]].{{sfn|Price|1997|p=47}} Дополнителна мисија на ''Орел'' донела уште девет спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=49}}Испораката на авиони со носачи) станала почеста во текот на 1942. Потоа, {{USS|Wasp|CV-7|6}} испратил 47 авиони ([[Операција „Календар“]]) на 13 април 1942. Речиси сите пристигнале.{{sfn|Price|1997|pp=50–51}} Иако спитфаерите биле рамноправни со осовинските авиони, многу од нив биле уништени на земја и во воздух поради бројната надмоќ; пет дена во април имало само еден спитфаер за одбрана на островот, а два дена немало ниту еден.{{sfn|Holland|2003|p=256}} Германците внимателно ги следеле испораките и извршиле силни напади. До 21 април 1942 останале само 27 исправни спитфаери, а до вечерта бројот се намалил на 17.{{sfn|Price|1997|p=51}} Интензивните бомбардирања значително ги намалиле офанзивните способности на Малта.{{sfn|Holland|2003|p=268}} До март–април 1942 било јасно дека ''Луфтвафе'' постигнала одредена воздушна надмоќ.{{sfn|Spooner|1996|p=93}} ''Регија Аеронаутика'' исто така изведувала напади со голема решителност.{{sfn|Spooner|1996|p=95}} Заедно со воздушната предност, Германците откриле дека британските подморници оперирале од островот Маноел, а не од Гранд Харбор, и ја искористиле надмоќта за да ја елиминираат заканата. Базата била напаѓана, бродовите морале да остануваат под вода, а околните живеалишта биле напуштени.{{sfn|Spooner|1996|p=111}} Поставувањето мини од осовинските авиони довело до зголемени загуби на подморници.{{sfn|Spooner|1996|p=112}} До крајот на март 1942, 19 подморници биле изгубени.{{sfn|Spooner|1996|p=114}} Ефективноста на воздушните напади се гледала и во италијанските записи. Во април, 150,389 тони од 150,578 тони испратени залихи стигнале во Северна Африка. Стратегијата на Хитлер за неутрализирање на Малта преку опсада изгледала успешна.{{sfn|Spooner|1996|p=119}} Кеселринг известил: „Нема веќе што да се бомбардира“.{{sfn|Holland|2003|p=304}}{{sfn|Spooner|1996|p=122}} Помеѓу 20 март и 28 април 1942, Германците извршиле 11,819 летови и фрлиле 6,557 тони бомби (3,150 тони врз Валета). Германците изгубиле 173 авиони.{{sfn|Hooton|1997|p=212}} Сојузниците се обиделе да го зголемат бројот на спитфаери на островот. На 9 мај, ''Оса'' и ''Орел'' донеле уште 64 спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=52}}{{sfn|Delve|2007|p=103}} Малта веќе имала пет целосни ескадрили спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=54}} Ефектот бил очигледен: на 9 мај Италијанците пријавиле 37 загуби, а на 10 мај Оската изгубила 65 авиони.{{sfn|Holland |2003|p=308}} РАФ повторно воспоставил воздушна надмоќ. До крајот на мај 1942, силите на Кеселринг биле намалени на само 83 оперативни авиони.{{sfn|Spooner|1996|pp=122, 154}} До пролетта 1942 година, воздухопловните сили на Оската распоредени против островот биле во нивната максимална сила. Главните противници за бранителите беа 137 Bf&nbsp;109Fs од JG 53 и II./JG 3 „Удет“ и 80-те Macchi C.202s од 4-тиот и 51-виот „Стормо“. Бомбардерските единици вклучувале 199 Ju88 од II./''Lehrgeschwader 1'',{{sfn|de Zeng|2007b|pp=266–267}} II и III./''[[Kampfgeschwader 77]]'',{{sfn|de Zeng|2007b|pp=257–262}} I./''[[Kampfgeschwader 54]]'',{{sfn|de Zeng|2007a|p=182}} и 32–40 Ju87.{{sfn|Spooner|1996|pp=115–116}}{{sfn|Nichols|2008|p=13}} Во мај, бројчените и техничките подобрувања во одбраната на RAF ја одзеле воздушната супериорност од „Луфтвафе“. До крајот на мај 1942 година, силите на Кеселринг биле намалени на само 13 употребливи извидувачки авиони, шест Bf&nbsp;110, 30 Bf&nbsp;109 и 34 бомбардери (претежно Ju&nbsp;88): вкупно 83 во споредба со неколку стотици авиони два месеци претходно.{{sfn|Spooner|1996|pp=122, 154}} == Победа на сојузниците (октомври–ноември 1942) == === Британски офанзивни операции === [[Податотека:HMS_Splendid.jpg|лево|мини|HMS Сплендид, фотографирана на 18 август 1942 година, десет дена откако била пуштена во употреба]] Додека одбранбените операции на РАФ и Кралската морнарица доминирале во најголем дел, офанзивните напади сè уште се спроведувале. {{Sfn|Spooner|1996}} Годината 1942 станала особено импресивна и за офанзивните операции. Две третини од италијанската трговска флота биле потопени; 25% од британски подморници, 37% од сојузнички авиони. Силите на Оската во Северна Африка биле лишени од околу половина од нивните залихи и две третини од нивната нафта. {{Sfn|Overy|1995}} Подморниците од 10-та Симпсонова флотила останале постојано во патрола, освен во периодот мај-јули 1942 година, кога Кеселринг вложил значителен напор против нивните бази. Нивниот успех не бил лесен за постигнување, со оглед на тоа што повеќето од нив биле од бавните типови U-класа. Поддржани од бродови од класа S и T, тие започнале да исфрлуваат мини. Командантите на британските подморници станале асови додека дејствувале од Малта. Командантите Иан МекЏох (командант HMS Сплендид ), {{Sfn|Wingate|1991}} Хју „Руфус“ Мекензи и Дејвид Ванклин {{Sfn|Hooton|1997}} имале особен успех. Заменик-командантот Ленокс Нејпиер го потопил германскиот танкер ''Вилхелмсбург'' (7.020&nbsp;тони). Тоа биоло еден од ретките германски танкери кои извезувале нафта од Романија. Губењето на бродот го натерало Хитлер директно да се пожали кај [[Карл Дениц]], споредувајќи ја ''[[Кригсмарине]]'' неповолно со Кралската морнарица. Дениц тврдел дека нема ресурси да го заштити конвојот, иако придружбата на бродот ги надминувала оние што Сојузниците можеле да си ги дозволат за да обезбедат голем конвој во Атлантикот во тој момент од војната. За Дениц претставувало среќа што Хитлер не ја испитал одбраната на бродот понатаму. {{Sfn|Spooner|1996}} Подморницата се покажала како едно од најсилните оружја во британскиот арсенал при борбата против конвоите на Оската. Симпсон и Џорџ Филипс, кој го замени лна 23 јануари 1943 година, постигнале голем успех. Проценетата тонажа потопена само од британските подморници од класата U била на 650.000 тони, со уште 400.000 оштетени тони. Базата на островот, HMS ''Талбот'', во тоа време обезбедила 1.790 торпеда. Бројот на торпеда испукани од 10-та флотила бил 1.289, со стапка на погодок од 30%. {{Sfn|Spooner|1996}} Началникот на штабот на ДАК, [[Фриц Бајерлајн]], еднаш изјавил: „Требаше да ја освоиме Александрија и да стигнеме до Суецкиот канал да не беше работата на вашите подморници“. {{Sfn|Spooner|1996}} Командантот на крилото [[Патрик Гибс]] и 39-та ескадрила ги насочиле своите „Бофорт“ против бродовите и го зголемиле притисокот врз Ромел преку напаѓање на неговите линии за снабдување во септември. Позицијата на Ромел веќе станала критична. Армијата во Северна Африка била лишена од залихи, додека Британците ги засилиле своите линии во Египет, пред [[Втора битка кај Ел-Аламејн|втората битка кај Ел-Аламејн]]. Тој се пожалил на ОКВ дека имале сериозен недостиг на муниција и гориво за офанзивна акција. Оската организирала конвој за да ги ублажи тешкотиите. Ултра ги пресретнала комуникациите на Оската, а Велингтонците од 69-та ескадрила потврдиле дека операцијата на Оската е реална. „Бофорт“ на Гибс потопиле два брода, а една од подморниците на Симпсон потопила трет. Ромел сè уште се надевал дека друг танкер, ''Сан Андреас'', ќе испорача 3.198 тони гориво потребно за [[Битка кај Алам Ел-Халфа|Битката кај Алам ел-Халфа]]. Ромел не чекал да се закотви и ја започнал офанзивата пред неговото пристигнување. Бродот бил потонат од напад предводен од Гибс. {{Sfn|Holland|2003}} Од деветте испратени бродови, пет биле потопени од силите на Малта. Бофортите имале разорно влијание врз залихите на гориво на Оската, кои веќе биле речиси потрошени. На 1 септември, Ромел бил принуден да се повлече. Кеселринг го предал горивото ''на [[Луфтвафе]]'', но ова само им ги одзело на германските воздухопловни единици средствата за заштита на копнените сили, со што се зголемила ефикасноста на британската воздушна супериорност над фронтовската линија. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Holland|2003}} Во август, ударните сили на Малта придонеле за тешкотиите на Оската во обидот да наметнат напредување во Египет. Во тој месец, 33% од залихите и 41% од горивото биле изгубени. {{Sfn|Levine|2008}} Во септември 1942 година, Ромел добил само 24% од 50.000&nbsp;тони залихи потребни месечно за продолжување на офанзивните операции. Во текот на септември, сојузниците потонале 33.939&nbsp;тони бродови на море. Многу од овие залихи морале да се донесат преку Триполи, многу километри зад бојниот фронт. Недостатокот на храна и вода предизвикало стапка на болест од 10% кај војниците на Оската. {{Sfn|Spooner|1996}} Британската воздушно-подморничка офанзива осигурила дека горивото нема да стигне до [[Северна Африка]] во првата недела од октомври 1942 година. Два брода кои носеле гориво биле потопени, а друг го изгубил својот товар и покрај тоа што екипажот успеал да го спаси бродот. Со почетокот на британската офанзива кај ел-Аламејн на 23 октомври 1942 година, Ултра разузнавањето добивало јасна слика за очајната ситуација со горивото на Оската. На 25 октомври, три танкери и еден товарен брод кое носело гориво и муниција биле испратени под силна воздушна и морска придружба и веројатно станале последните бродови кои стигнале до Ромел додека тој бил во Ел-Аламејн. Ултра разузнавањето ја пресретнало планираната рута на конвојот и ги предупредил воздухопловните единици на Малта. Трите бродови што носеле гориво биле потопени до 28 октомври, по што паднале еден „Бофајтер“, два „Бофорт“, три (од шест) „Бленхајм“ и еден „Велингтон“. Ромел изгубил 44% од своите залихи во октомври, што претставувало скок во однос на изгубените 20% во септември. {{Sfn|Levine|2008}} === Крај на опсадата === До август 1942 година, 163 Спитфаери биле на располагање за одбрана на Малта, од кои 120 биле во употреба. {{Sfn|Delve|2007}} На 11 и 17 август и 24 октомври 1942 година, во рамките на соодветните акции, Операција „Белоус“, Операција „Баритон“ и Операција „Воз“, HMS ''Furious'' донел уште 85 Спитфаери во Малта. {{Sfn|Price|1997}} Честопати, од нив се барало да извршат летови од пет и пол часа; ова се постигнувало преку употреба на резервоари за ферибот од 170 галони. Резервоарите за ферибот, во комбинација со резервоар од 29 галони во задниот труп, го зголемиле вкупниот капацитет на резервоарите до 284 галони. {{Sfn|Price|1997}} Како резултат на успехот на сојузничките конвои во пробивањето, силите на Малта постојано ги спречувале конвоите на Оската, и покрај тоа што Малта сè уште била бомбардирана и се соочувала со недостиг од храна. Како одговор на заканата што Малта ја претставувала за снабдувачките линии на Оската, ''Луфтвафе'' ги обновила своите напади врз Малта во октомври 1942 година. Сфаќајќи дека се приближува критичната битка во Северна Африка (Втората битка кај Ел-Аламејн), Кеселринг го организирал ''Флигеркорпс II'' во Сицилија за да ја неутрализира заканата еднаш засекогаш. {{Sfn|Spooner|1996}} На 11 октомври, бранителите биле масовно опремени со Спитфаер Мк VB/Cs. Во текот на 17 дена, 34 Ју&nbsp;88-ки и 12 Bf&nbsp;109-ки биле уништени, а 18 оштетени. Загубите на РАФ изнесувале 23 соборени „Спитфаери“ и 20 се урнале, а 12 пилоти биле убиени. {{Sfn|Scutts|1994}} На 16 октомври, на Кеселринг му станало јасно дека бранителите се премногу силни, па затоа ја откажале офанзивата. Ситуацијата во Северна Африка барала германска воздушна поддршка, па октомвриската офанзива го означило последниот голем напор на ''Луфтвафе'' против Малта. {{Sfn|Hooton|1997}} Загубите ги оставиле воздухопловните сили на Оската во исцрпена состојба. Тие не можеле повеќе да ја обезбедат потребната воздушна поддршка на фронтот. Ситуацијата на островот сè уште била тешка во ноември, но победата на Парк во воздушната битка набрзо била проследена со вест за голем успех на фронтот. Кај Ел-Аламејн во Северна Африка, Британците се пробиле на копно и до 5 ноември брзо напредувале кон запад. Набрзо на Малта стигнала вест за [[Операција „Факел“|операцијата „Факел“]], за истоварувањето на сојузниците во [[Вишиевска Франција|Виши]][[Француско Мароко|, француски Мароко]] и [[француски Алжир]] на 8 ноември. Околу 11 дена подоцна, веста за советскиот контранапад за време на [[Сталинградска битка|Битката кај Сталинград]] го зголемила моралот уште повеќе. Степенот до кој успехот во Северна Африка и користел на Малта станал очигледен кога еден конвој ([[Операција „Стоунејџ“]]) стигнал до Малта од Александрија на 20 ноември практично неповреден. Овој конвој се смета за крај на двегодишната опсада на Малта. На 6 декември, друг конвој за снабдување под кодното име Операција Порткулис стигнал до Малта без да претрпи никакви загуби. После тоа, бродовите отпловиле кон Малта без да се приклучат на конвои. Заземањето на северноафриканските аеродроми и бонусот од воздушна заштита до островот им овозможиле на бродовите да испорачаат 35.000&nbsp;тони. На почетокот на декември, уште 55.000&nbsp;тони пристигнале. Последниот воздушен напад над Малта се случил на 20 јули 1943 година. Тоа било 3.340-та тревога од 11 јуни 1940 година. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Spooner|1996}} Сојузничката победа на Малта одиграла голема улога во конечниот сојузнички успех во [[Северноафрикански поход|Северна Африка]], а исто така служела и како база за [[Сојузничка инвазија на Сицилија|инвазијата на Сицилија]]. == Загуби == === Загуби на сојузничките воени бродови === [[Податотека:HMS_Ark_Royal_h85716.jpg|десно|мини|ХМС ''Арк Ројал'' во 1939 година, со бродот „Саборфиш“ од 820-та поморска воздухопловна ескадрила што минува над него. Бродот бил потонат во 1941 година.]] Сојузнички жртви во воени бродови: * Еден [[борбен брод]] : ** ''Бархам'' * Два носачи на авиони: {{Sfn|Spooner|1996}} ** ''Игл'', Ark Royal * Пет крстосувачи: {{Sfn|Spooner|1996}} ** HMS Каиро, ''Хермиона'', Манчестер, ''Нептун'', Саутхемптон * 19 уништувачи: {{Sfn|Spooner|1996}} ** HMS Ердејл, Бедуин, Фирлес, Форсиг, Галантен, Гурка, Хасти, Хиперион, Џерси, Кандахар, Кингстон, ''Куџавјак'' (Полска морнарица), Ленс, Легија, Маори, Мохавк, HMAS Нестор (RAN), HMS Пакенам и Саутволд. {{Sfn|Spooner|1996}} * 38 подморници ** HMS Кахалот, Грампус, Один, Олимп, Орфеј, Освалд, Андантед, Јуниот, P36, P38, P48, P222, P311, Пандора, Партијан, Персеј, Реинбол, Регент, Регулус, Сарацен, Сплендид, Талисман, Тетрарх, Тандерболт, Тигар, Травелер, Тријада, Тритон, Триумф, Трупер, Турбулент, Апхолдер, Урге, Уск. Францускиот број Нарвал и бродот на грчката морнарица HS Глаукос, исто така, биле изгубени. {{Sfn|Spooner|1996}} === Штета во инфраструктурата === [[Податотека:Malta_-_Valletta_-_Triq_ir-Repubblika_-_Royal_Opera_02_ies.jpg|мини|Руини од Кралската опера, уништена во 1942 година и претворена во театар на отворено во 2013 година]] На густо населениот остров, 5.524 приватни живеалишта биле уништени, 9.925 биле оштетени, но можеале да се поправат, а 14.225 биле оштетени од експлозија на бомба. Покрај тоа, 111 [[Црква (градба)|цркви]], 50 [[Болница|болници]], институции или колеџи, 36 [[Драмска уметност|театри]], клубови, владини канцеларии, [[Банка|банки]], фабрики, мелници за брашно и други комерцијални згради претрпеле уништување или штета, вкупно 30.000 згради. Кралската опера, Оберж д'Оверњ, Оберж де Франс и Палацо Кореја во Валета, Часовната кула Биргу, Оберж д'Алемањ и Оберж д'Итали во Биргу, делови од утврдувањата на Сенглеа и Гувернерската куќа на [[Форт Рикасоли]] беа уништени. Други згради како што се Оберж де Кастилја, Оберж де Бавиер, Каса дел Комун Тесоро и делови од Форт Маноел исто така претрпеле големи штети, но биле обновени по војната. Била формирана Комисија за воена штета за да им се надомести на оние чиј имот бил уништен или оштетен за време на војната. <ref>{{Наведени вести|url=https://timesofmalta.com/articles/view/war-damage-commission-decision-deemed-unjust.138858|title=War Damage Commission decision deemed unjust|date=16 October 2003|work=[[Times of Malta]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200829132544/https://timesofmalta.com/articles/view/war-damage-commission-decision-deemed-unjust.138858|archive-date=29 August 2020}}</ref> === Загуби на Оската === Вкупните загуби на Оската во Медитеранот биле големи. Човечките жртви изнесувале 17.240 лица на море. Во залихи, Оската изгубила 315.090 тони. Ова било повеќе отколку што стигнало до Малта. Сојузничките морнарици потопиле 773 бродови на Оската, вкупно 1.364.337.&nbsp;т Мините потопиле уште 179 бродови со вкупна тежина од 214.109 тони. Морнариците и воздухопловните сили учествувале во уништувањето на 25 бродови со вкупна тежина од 106.050 тони, а авионите потопиле 1.326 бродови, со вкупна тежина од 1.466.208 тони. Мините и поморските пловила заедно уништиле уште еден брод од 1.778 тони. Вкупно, потонале 2.304 трговски бродови на Оската, со вкупна тежина од 3.130.969 тони. {{Sfn|Spooner|1996}} Горенаведените бројки не ги вклучуваат воените бродови на Оската изгубени во разни битки во поддршка на Малтешката кампања. [[Битка кај Таранто|Нападот врз Таранто]] резултирал со онеспособување на три борбени брода, а еден сè уште бил на поправка кога Италија се предала во 1943 година. Италијанците изгубиле најмалку четири тешки крстосувачи; 3 тешки крстосувачи од класата <nowiki><i id="mwBsw">Зара</i></nowiki> биле потопени (заедно со два разорувачи) за време на Битката кај ’ртот Матапан, додека <nowiki><i id="mwBs8">Тренто</i></nowiki> потонал за време на операцијата Харпун. Италијанците изгубиле 16 подморници, а Германците 50 подморници. {{Sfn|Spooner|1996}} [[Категорија:Битки на Канада во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Обединето Кралство во Втората светска војна]] [[Категорија:Воени походи во Втората светска војна (Средоземно и Блискоисточно боиште)]] [[Категорија:Судири во 1942 година]] [[Категорија:Судири во 1941 година]] [[Категорија:Судири во 1940 година]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] ls5cwn2u2kh3zpppe5j10lb0sx9qbt2 5542994 5542992 2026-04-21T19:21:17Z Тиверополник 1815 5542994 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Опсада на Малта|partof=[[Средоземно и блискоисточно боиште (Втора светска војна)|Средоземно и блискоисточно боиште]] на [[Втората светска војна]]|image= [[Податотека:BombDamageMalta.jpg|300px|мини|центар]] |caption=Воздухопловни и цивилните лица ги чистат остатоците од бомбардирањето од [[Улицата Република (Валета)|Кингсвеј]] во [[Валета]] во 1942 година|date=11 јуни 1940 – 20 ноември1942<br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=06 |day1=11 |year1=1940 |month2=11 |day2=20 |year2=1942}}){{sfn|Taylor|1974|p=182}}|place=[[Крунска Колонија на Малта|Малта]]|result=Сојузничка победа|combatant1={{flag|United Kingdom}} * {{flagdeco|Malta|1923}} [[Крунска Колонија на Малта|Малта]] * {{nowrap|{{flag|Southern Rhodesia}}}} {{flag|Canada|1921}}<br>{{flagcountry|Union of South Africa}}<br>{{flag|Australia}}<br>{{flagcountry|Dominion of New Zealand}}<br> '''Само поморска поддршка:''' {{flag|Free France}}<br>{{flagdeco|Kingdom of Greece|state}} [[Грчка влада во егзил|Грција]]<br>{{flagdeco|Poland|1928}} [[Полска влада во егзил|Полска]]<br />{{flagdeco|Norway}} [[Кабинет на Њугорсволд|Норвешка]]<br>{{Flag|United States|1912 }}|combatant2={{flagcountry|Kingdom of Italy}}'''<br />'''{{flagcountry|Nazi Germany}}|commander1={{flagicon|United Kingdom}} [[Ендру Канингем, 1-ви виконт на Канингем|Ендру Канингем]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Вилијам Доби]]<br />{{flagicon|United Kingdom| }} [[Хју Пју Лојд|Хју Лојд]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Кејт Парк]]|commander2={{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Франческо Пиколо]]<br />{{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Рино Корсо Фугиер]]<br />{{flagicon|Nazi Germany}} [[Ханс Фердинанд Гајслер|Ханс Гајслер]]<br />{{flagicon|Nazi Germany}} [[Алберт Кеселринг]]|strength1=716 борбени авиони во текот на кампањата {{sfn|Bungay|2002|p=64}}|strength2={{circa|2,000}} авиони во текот на кампањата|casualties1=369 борбени авиони (воздух)<br />64 борбени авиони (земја){{sfn|Bungay|2002|p=64}}<br />1 борбен брод{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />2 [[носач на авиони]]{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />4 [[крстосувач]]и{{sfn|Spooner|1996|p=3}}<br />19 [[разурнувач]]и{{sfn|Spooner|1996|p=3}}<br />38 подморници{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />2,301 убиени или ранети пилоти{{sfn|Spooner|1996|p=8}}<br />30,000 згради уништени или оштетени{{sfn|Spooner|1996|p=11}}<br />1,300 убиени цивили{{sfn|Spooner|1996|p=11}}|casualties2=357 Германски авиони<br />175 италијански авиони{{sfn|Bungay|2002|p=64}}<br />72 проценти од изгубената транспортна флота на [[Италијанска морнарица|Италијанската морнарица]]<br />23 проценти од изгубената трговска флота на Оската{{sfn|Bungay|2002|p=66}}<br />2,304 потонати трговски бродови {{sfn|Spooner|1996|p=343}}<br />17,240 убиени во морето{{sfn|Spooner|1996|p=326}}<br />4 италијански [[Тежок крстосувач |тешки крстосувачи]]<br />~50 германски [[U-брод|U-бродови]] {{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />~16 Загуби на италијански подморници {{sfn|Spooner|1996|p=5}}|campaignbox=}} '''Опсада на Малта''' (или '''Битка кај Малта'''){{sfn|Rogers|2022}} во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] — воена кампања во [[Средоземно и блискоисточно боиште (Втора светска војна)|Средоземноморското боиште]]. Од јуни 1940 до ноември 1942 година, борбата за контрола на стратешки важниот остров на [[Британска Империја|Британската]] [[крунска колонија Малта]] ги спротивставило воздухопловните и поморските сили на [[Кралство Италија|Кралството Италија]] и [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] против [[Кралски воздухопловни сили|Кралските воздухопловни сили]] (РАФ) и [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]]. Отворањето на [[Северноафрикански поход|нов фронт]] во [[Северна Африка]] во јуни 1940 година ја зголемило веќе значителната вредност на [[Малта]]. Британските воздушни и поморски сили стационирани на островот можеле да ги нападнат бродовите на [[Сили на Оската|Оската]] што пренесувале резерви и носеле засилување од Европа. Генералот [[Ервин Ромел]], де факто командант на Панцерарме Африка во Северна Африка, брзо ја препознал неговата важност. Во мај 1941 година, тој предупредил дека „''Без Малта, Оската ќе заврши со губење на контролата врз Северна Африка''“.{{Sfn|Taylor|1974}} Оската решила да ја бомбардира или изгладни Малта пред да ја освои, за да ја омекни за инвазија, со напаѓање на нејзините пристаништа, градови, села и [[Сојузници во Втората светска војна|сојузнички]] бродови што го снабдувале островот. Малта била една од најинтензивно бомбардираните области за време на војната. Германскиот ''[[Луфтвафе]]'' и италијанската ''[[Регија Аеронаутика]]'' извршиле вкупно 3.000 бомбардирања во текот на две години, испуштајќи 6.700 тони бомби само врз областа на Големото пристаниште. {{Sfn|Holland|2003}} Нивниот успех требало да овозможи комбиниран германско-италијанско [[поморски десант]]([[Операција „Херакле“]]) поддржано од германските воздушно-десантни сили (''Fallschirmjäger''), но тоа не се случило. Сојузничките конвои биле во можност да ја снабдуваат и зајакнуваат Малта, додека Кралските воздухопловни сили го бранеле нејзиниот воздушен простор, иако со голема цена во материјални средства и животи. За возврат, авионите и подморниците кои се наоѓале во Малта имале можност успешно да ги запрат конвоите што се упатувале кон [[Северна Африка]], лишувајќи ги трупите на Оската од залихи. Во ноември 1942 година, Оската била поразена во [[Втора битка кај Ел-Аламејн|Втората битка кај Ел-Аламејн]] и сојузниците истоварле сили во [[Француско Мароко|Мароко]] и [[Француски Алжир|Алжир]] во [[Операција „Факел“|операцијата „Факел“.]] Оската ги пренасочила силите кон [[Туниски поход|кампањата во Тунис]] и ги намалила нападите врз Малта, со што завршила опсадата. {{Sfn|Taylor|1974}} Во декември 1942 година, воздушните и поморските сили што дејствувале од Малта преминале во офанзива. До мај 1943 година, сојузниците потопиле 230 бродови на Оската за 164 дена, што е највисока стапка на тонење на сојузничките бродови во војната. {{Sfn|Spooner|1996}} Победата на сојузниците во Малта одиграла голема улога во конечната победа на сојузниците во [[Северноафрикански поход|Северна Африка]], а исто така послужила и како основа за [[Сојузничка инвазија на Сицилија|инвазијата на Сицилија]]. == Позадина == [[Податотека:Malta-CIA_WFB_Map.png|лево|мини|Карта на Малта]] Малта била воена и поморска тврдина, единствената сојузничка база помеѓу [[Гибралтар]] и [[Александрија]], Египет. Во мирно време, таа била попатна станица по должината на британскиот трговски пат до Египет и [[Суецки Канал|Суецкиот канал]] до Индија и [[Далечен Исток|Далечниот Исток]]. Кога патот бил затворен, Малта останала напредна база за офанзивни акции против бродовите и копнените цели на Оската во средишниот дел на Медитеранот. Поради својата изложена позиција во близина на Италија, Британците го преместиле седиштето на Медитеранската флота на Кралската морнарица од [[Валета]], Малта, во средината на 1930-тите во Александрија во октомври 1939 година. {{Sfn|Jellison|1984}} Малта е 24х14 км со површина од нешто помалку од 250 км². {{Sfn|Rix|2015}} Малта имала население од околу 250.000 жители во јуни 1940 година, од кои сите освен 3% или 4% биле домородни [[Малтежани]]. {{Sfn|Holland|2003}} Според пописот од 1937 година, повеќето од жителите живееле во полупречник од 6,4 километри од Гранд Харбор, каде што густината на населението била повеќе од шест пати поголема од просекот на островот. Меѓу најзафатените места била [[Валета]], главниот град и политички, воен и трговски центар, каде што живееле 23.000 луѓе на површина од околу 0,65 км². Преку Гранд Харбор, во Трите Града, каде што се наоѓале Малтешкото бродоградилиште и седиштето на Адмиралитетот, 28.000 луѓе биле натрупани во 1,3 км². Токму овие мали области претрпеле најтешко, најдолготрајно и најконцентрирано воздушно бомбардирање во историјата. {{Sfn|Jellison|1984}} На Малта речиси и да немало одбрана поради предвоениот заклучок дека островот е неодбранлив. Италијанските и британските површински флоти биле подеднакво распоредени во регионот, но Италијанците имале многу повеќе [[Подморница|подморници]] и авиони. Адмиралитетот морал да го заштити [[Суецкиот канал]] со Медитеранската флота ( [[адмирал]] Ендру Канингем) и Гибралтар со Сила Х (вицеадмирал Џејмс Сомервил). {{Sfn|Taylor|1974}} Во октомври 1939 година, Медитеранската флота била префрлена на исток во Египет, лишувајќи го островот од неговата поморска заштита. Единствено мониторинг бродот HMS Терор и неколку британски подморници сè уште биле стационирани на островот. Кога малтешката влада го довела во прашање британското расудување, им било кажано дека островот може да се одбрани подеднакво соодветно од Александрија како и од Гранд Харбор, што не било точно. Ова ги навело Малтежаните да се сомневаат во британската посветеност на одбраната на островот. {{Sfn|Jellison|1984}} [[Податотека:The_Royal_Navy_during_the_Second_World_War_A11484.jpg|мини|Вооружениот травлер „ХМС ''Корал“'', оштетен од бомба за време на Втората светска војна <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://uboat.net/allies/warships/ship/6334.html|title=HMS Coral}}</ref>]] И покрај загриженоста дека островот, далеку од Британија и блиску до Италија, не може да се одбрани, Британците во јули 1939 година одлучиле да го зголемат бројот на противвоздушни топови и борбени авиони на Малта. {{Sfn|Holland|2003}} Британското раководство имало дополнителни сомнежи дали да го задржи островот во мај 1940 година, кога за време на [[Битка за Франција|битката за Франција,]] францускиот премиер Пол Рејно посочил дека италијанскиот премиер и диктатор [[Бенито Мусолини]] може да се смири со отстапки, вклучувајќи ја и Малта. По неколку разговори, [[Винстон Черчил]] го убедил британскиот воен кабинет дека не треба да се прават никакви отстапки. {{Sfn|Holland|2003}} Со оглед на тоа што британските острови биле во опасност, одбраната на Малта не претставувала приоритет и таа била слабо заштитена. Само шест застарени двокрилци „Глостер Си Гладијатор“ биле стационирани на островот, а уште шест во сандаци кога, на 10 јуни 1940 година, Мусолини им објавил војна на Обединетото Кралство и Франција. {{Sfn|Taylor|1974}} Во 1930-тите, Италија се обидела да се прошири во Медитеранот и Африка, региони доминирани од Британците и Французите. Сојузничкиот пораз во Франција од мај до јуни 1940 година ја отстранила [[Француска морнарица|француската морнарица]] од сојузничкиот борбен поредок и ја променило рамнотежата на поморската и воздушната моќ во корист на Италија. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Jellison|1984}} По објавувањето на војната, Мусолини повикал на офанзива низ целото Средоземно Море и за неколку часа, првите бомби биле фрлени врз Малта. По предавањето на Франција на 25 јуни, Мусолини се обидел да ја искористи ситуацијата, спроведувајќи ја ''Операцијата Е'', [[Италијанска инвазија на Египет|италијанската инвазија на Египет]], во септември. 10-та армија била разбиена во [[Операција „Компас“|операцијата Компас]], британски контраудар, а [[Адолф Хитлер]] одлучил да му помогне на својот сојузник. Во февруари 1941 година, ''Deutsches Afrikakorps'' (ГАК, [[Германски Африкански корпус]] под водство на генералот [[Ервин Ромел]]) бил испратен во Северна Африка како блокирачки одред ({{Јаз|de|Sperrverband}} {{Sfn|Cooper|1978}} Противбродските ескадрили на Кралската морнарица и противбродските ескадрили на Малта ја загрозиле линијата за снабдување на Оската кон Северна Африка, а двете страни ја препознале важноста на Малта во контролата на средишниот дел на Медитеранот. {{Sfn|Taylor|1974}} Во 1940 година, италијанскиот напад врз Малта имал разумна шанса за преземање контрола врз островот, акција што им давала на Италијанците поморска и воздушна супериорност во средишниот дел на Медитеранот. {{Sfn|Mallett|1998}} Медитеранот требало да биде поделен на два дела, одвојувајќи ги британските бази во Гибралтар и Александрија. Неподготвеноста на Италијанците да дејствуваат директно против Малта во текот на 1940 година била зајакната со [[Битка кај Таранто|битката кај Таранто]], во која голем дел од италијанската површинска флота била ставена надвор од акција од торпедни бомбардери на Кралската морнарица (FAA). {{Sfn|Taylor|1974}} Италијанците усвоиле индиректен пристап и го отсекле островот. За Италијанците (а подоцна и за Германците), воздушната моќ била клучното оружје против Малта. {{Sfn|Taylor|1974}} == Италијанска опсада (јуни–декември 1940) == === Италијански воздушни акции === [[Податотека:Savoia_Marchetti_SM_79_Sparviero_in_volo.jpg|мини|Италијански бомбардер Савоја-Марчети СМ79]] Воздушната сила била избраниот метод за напад врз Малта. ''Regia Aeronautica'' (Италијанските воздухопловни сили) започнале со воздушно бомбардирање на островот од воздухопловните бази во [[Сицилија]]. Првиот ден, 55 италијански бомбардери и 21 ловци прелетале над Малта и фрлиле 142 бомби на трите аеродроми во Лука, Хал Фар и Та Кали. {{Sfn|Bungay|2002}} Подоцна, 10 италијански Савоја-Марчети СМ79Савоја-Марчети СМ79 и 20 [[Маки MC.200]] прелетале над островот, без воздушен отпор. Во времето на овие први воздушни напади, одбранбените ловци на Малта се состоеле од застарени [[Глостер гладиатор]]. Десет гладијатори во сандаци за превоз биле собрани и бидејќи не летале повеќе од три авиони одеднаш, биле наречени „Вера“, „Надеж“ и „Добротворност“. Пилотите [[Хидроавион|летале со екипаж на бродови]] и други летачи без искуство во ловни операции. Еден гладијатор бил соборен, но останатите успеале да соборат неколку италијански авиони. {{Sfn|Bungay|2002}} {{Sfn|Woodman|2003}} Италијанците летале на околу 6,100 метри и мониторот ''Терор'' и топовски чамци HMS „Афис“ и Лејдибрд отвориле оган. Попладнето, уште 38 бомбардери придружувани од 12 ловци извршиле напад врз главниот град. Нападите биле дизајнирани да влијаат на моралот на населението, а не да нанесат штета на бродоградилиштата и инсталациите. Вкупно осум напади биле извршени тој прв ден. Бомбардирањето не предизвикало голема штета, а повеќето од жртвите биле цивили. Не било извршено пресретнување на напаѓачите бидејќи немало сили на РАФ подготвени да се соочат со нив. {{Sfn|Bradford|2003}} Во тоа време ниеден аеродром на РАФ на Малта не бил оперативен; еден, во Лука, бил близу до завршување. {{Sfn|Spooner|1996}} [[Податотека:Italian_bombing_of_the_Grand_Harbor,_Malta.jpg|мини|Италијанско бомбардирање на Гранд Харбор]] И покрај отсуството на какви било оперативни аеродроми, барем еден РАФ Гладијатор летал против нападот на 55 Савоја-Марчети СМ79Савоја-Марчети 79 и нивните 20 борбени авиони-придружници на 11 јуни. Тоа ги изненадило Италијанците, но одбраната, речиси непостоечка на земја и во воздух, не успеала да ги спречи италијанските сили. {{Sfn|Spooner|1996}} На 12 јуни бил соборен италијански авион на извидувачки лет над Малта. {{Sfn|Bradford|2003}} Дванаесет торпедни бомбардери „Фери Свордфиш“ побегнале од јужна Франција по капитулацијата на Франција и се упатиле кон француската колонија [[Француски Протекторат Тунис|Тунис]]. Потоа одлетале по пристигнувањето во базата во Хал Фар на 19 јуни. Тие го формирале јадрото на она што требало да стане 830-та поморска воздухопловна ескадрила, обезбедувајќи ѝ на Малта нејзиниот прв офанзивен ударен авион. Пред крајот на јуни, тие извршиле напад врз Сицилија и потопиле еден италијански разорувач, оштетиле крстосувач и уништиле резервоари за нафта во пристаништето Августа. {{Sfn|Spooner|1996}} До почетокот на јули, „Гладијаторите“ биле засилени од „Хокер Харикејнс“, а одбраната била организирана во ескадрила бр. 261 на РАФ во август. Дванаесет авиони биле испорачани од HMS Аргус во август, првата од неколкуте серии превезени на островот од страна на носачот. Понатамошен обид ( [[Операција „Бело“]]) за летање со 12 „Харикени“ во Малта на 17 ноември, предводен од „Блекбурн Скуа“ на ФАА, завршиле со катастрофа со губење на осум „Харикени“; тие полетале премногу западно од островот поради присуството на италијанската флота и останале без гориво, а неколку пилоти биле изгубени. {{Sfn|Shores|1985}} Уште два „Харикени“ се урнале, а еден од пилотите билспасен од летачки брод „Шорт Сандерленд“. {{Sfn|Terraine|1985}} Пристигнувањето на повеќе борбени авиони било добредојдено. По осум недели, првичната сила на единиците „Харикени“ била заземјена поради недостаток на резервни делови. {{Sfn|Holmes|1998}} До крајот на годината, РАФ тврдел дека биле соборени 45 италијански авиони. Италијанците признале дека загубиле 23 бомбардери и 12 ловци, а уште 187 бомбардери и седум ловци претрпеле штета, главно од противвоздушна артилерија. {{Sfn|Shores|1985}} === План за инвазија DG10/42 === Во 1938 година, Мусолини размислувал за инвазија на Малта според подготвениот план DG10/42, во кој сила од 40.000 луѓе би го освоила островот. Се очекувало речиси сите 80 наменски изградени морски пловила што би ја истовариле италијанската армија на брегот да бидат изгубени, но истоварувањата би се извршиле на север, со напад врз Викторијанските линии, преку средината на островот. Второстепен истовар би се извршил на Гозо, северозападно од Малта и островчето [[Комино]], помеѓу двете. Би биле вклучени целата италијанска морнарица и 500 авиони, но недостатокот на залихи ги навел планерите да веруваат дека операцијата не може да се спроведе. Со германскиот успех во [[Битка за Франција|битката за Франција]] од мај до јуни 1940 година, планот бил намален на 20.000 луѓе со додавање на тенкови. Поразот на сојузниците во Франција им дал можност на Италијанците да ја освојат Малта, но италијанската разузнавачка служба ја преценила малтешката одбрана и Мусолини сметал дека инвазијата би била непотребна бидејќи Британија ќе склучи мир. Мусолини, исто така, очекувал [[Франкова Шпанија]] да се придружи на Оската и да го освои [[Гибралтар]], што би го затворило Средоземното Море за Британците од запад. {{Sfn|Spooner|1996}} === Војна на море === [[Податотека:Cesare_firing_her_guns.jpg|мини|Италијанскиот борбен брод {{Ship|Italian battleship|Giulio Cesare||2}} за време на [[Битка кај Калабрија|Битката кај Калабрија]], на 9 јули 1940 година]] Неподготвеноста на италијанската Адмиралитетска бродоградба да дејствуваат се должело и на други размислувања. Италијанците верувале дека можат да ја задржат флотата од стари борбени бродови на Кралската морнарица затворена во Александрија. Друг фактор бил недостатокот на сурова нафта (Италијанците не ги откриле големите резерви во Либија за време на нивната окупација на земјата). Германците го освоиле поголемиот дел од нафтата од Романија и оставиле малку ресурси за Италија да спроведува големи операции во Медитеранот. Ова не само што ги спречило сите големи поморски операции, туку ги оставило и Италијанците без соодветно гориво за борбена обука на море. До почетокот на 1941 година, ограничените резерви на нафта значеле дека може да се гарантираат само седум месеци гориво. {{Sfn|Mallett|1998}} Од друга страна, британската доверба била еродирана кога авионите почнале да доминираат во акциите на море подоцна во 1941 и 1942 година, бидејќи од Кралската морнарица долго време се очекувало да биде главен бранител на островот. {{Sfn|Bradford|2003}} Канингем ја изнел на виделина неподготвеноста на италијанската морнарица да се вклучи преку испитување на нивната одбрана. На 9 јули 1940 година, [[Битка кај Калабрија|битката кај Калабрија]] била единствениот пат кога главните италијански и британски (со помошни бродови на Кралската австралиска морнарица [КАМ]) се соочиле една со друга. Двете страни прогласиле победа, но всушност битката била нерешителна и сите се вратиле во своите бази што е можно поскоро. Тоа им потврдило на малтешкиот народ дека Британците сè уште ги контролираат морињата, ако не и од Големото пристаниште. {{Sfn|Bradford|2003}} Ова било повторно потврдено во март 1941 година, кога Кралската морнарица решително ја победила италијанската морнарица во [[Битка кај Матапанскиот ’рт|битката кај ’ртот Матапан]], потопувајќи три тешки крстосувачи и два разурнувачи, а истовремено оштетувајќи еден од новите борбени бродови. Италијанците се упатиле да ги пресретнат британските конвои што пренесувале засилувања за да ѝ помогнат на Грција во [[Грчко-италијанска војна|грчко-италијанската војна]]. {{Sfn|Holland|2003}} === Британски контранапади === [[Податотека:HMS_Ultimatum.jpg|десно|мини|Британска подморница од класа U]] Кога на Британците им станало јасно дека италијанските воздухопловни сили се ограничени и имаат мало влијание врз населението, кое можело да издржи, пристигнал постојан прилив на засилувања. Потенцијалот на базата бил реализиран и владата наредила дополнителни авиони на островот; вклучувајќи ловци „Харикен“, „Мартин Мерилендс“, „Сандерлендс“, „Викерс Велингтонс“, повеќе „Саборфиш“ и подморници. Тоа обезбедило сè помоќна офанзивна вооружена сила. {{Sfn|Bradford|2003}} „Велингтонс“ пристигнале во октомври 1940 година, од ескадрилата бр. 148 на Кралските воздухопловни сили. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Shores|1985}} Во меѓувреме, италијанската инвазија на Египет не успеала да ги постигне своите цели, а британската контраофанзива, [[Операција „Компас“|операцијата „Компас“]], уништила неколку дивизии на италијанската армија кај [[Киренајка]]. Пренасочувањето на [[Северноафрикански поход|Северноафриканската кампања]] повлекло значајни италијански воздухопловни единици кои биле испратени од Италија и Сицилија за да се справат со катастрофите и да ги поддржат италијанските копнени сили кои се бореле во Египет и Либија. Олеснувањето на Малта било значајно бидејќи Британците веќе можеле да ги концентрираат своите сили на офанзивни, а не на одбранбени операции. Во ноември 1940 година, по месеци лошо координирани италијански воздушни напади, ФАА и Кралската морнарица ги нападнале италијанските поморски сили во [[Битка кај Таранто|битката кај Таранто]], победа за моќта на морето и воздухот и дефинитивен доказ дека авионите можат да предизвикаат хаос врз поморските бродови без воздушна покриеност. Торпедските бомбардери „Фери Свордфиш“ онеспособиле голем број италијански тешки единици за време на битката. Повлекувањето на италијанската флота во [[Неапол]], надвор од дофат на британските авиони, била стратешка победа која до тој момент им ја дала поморската супериорност на Британците. {{Sfn|Bradford|2003}} Подморниците на Кралската морнарица, исто така, започнале период на офанзивни операции. Британските подморници од класа U започнале со операции уште во јуни. Поголемите подморници, исто така, започнале со операции, но по 50% загуби по мисија, тие биле повлечени. Подморниците од класа U дејствувале од базата на [[Гзира|островот Маноел,]] позната како HMS Талбот. За жал, немало достапни огради отпорни на бомби бидејќи градежниот проект бил откажан пред војната, поради политиките за намалување на трошоците. Новата сила била наречена Десетта подморничка флотила и била ставена под раководство на адмиралот Макс Хортон, кој го назначил командантот Г.В.Г. Симпсон да командува со единицата. Административно, Десеттата флотила работела под Првата подморничка флотила во Александрија, која самата била под Канингем. Всушност, Канингем им дал на Симпсон и на неговата единица одврзани раце. Додека бродовите од класа U не можеле да бидат достапни во голем број, се користеле британски подморници од класа Т. Тие имале некои успеси, но претрпеле големи загуби кога започнале со операциите на 20 септември 1940 година. Поради недостаток на торпеда, непријателските бродови не можеле да бидат нападнати освен ако целта за која станува збор не бил воен брод, танкер или друг „значаен брод“. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Holland|2003}} Перформансите на флотата на почетокот биле мешани. Тие потонале 38,000 тони од италијанскиот бродски превоз, од кој половина била побарана од еден брод, HMS Труант. Вклучувало една италијанска подморница, девет трговски бродови и еден моторен торпедо-чамец (MTB). Загубата на девет подморници и нивните обучени екипажи и команданти била сериозна. Повеќето од загубите се должеле на мини. {{Sfn|Spooner|1996}} На 14 јануари 1941 година, пристигнале подморници од класата U, а офанзивата на подморниците започнала сериозно. {{Sfn|Spooner|1996}} == Напад на ''Луфтвафе'' (јануари–април 1941) == === Германска интервенција === [[Податотека:World_War_II_shelter,_Santa_Venera_002.jpg|мини|Засолниште за воздушни напади од Втората светска војна во Санта Венера]] Германската интервенција над Малта била повеќе резултат на италијанските порази во Северна Африка отколку на италијанските неуспеси да се справат со островот. [[Адолф Хитлер|Хитлер]] немал голем избор освен да го спаси својот италијански сојузник или да ја изгуби шансата да ги освои нафтените полиња на [[Среден Исток|Средниот Исток]] во Арабија. ''[[Германски Африкански Корпус|Германскиот Африкански Корпус]]'' (ГАК) под водство на [[Ервин Ромел]] бил испратен да го обезбеди фронтот на Оската во Африка во февруари 1941 година. [[Операција „Колос“|Операцијата „Колос“]] означила драматичен пресврт. Германците ја започнале [[Операција „Сончоглед“|операцијата „Сончоглед“]], која ги засилило Италијанците во Северна Африка. Потоа започнале контраофанзива и ги вратиле Британците во Египет. Но, дејствувањето во странство во Африка значело дека поголемиот дел од залихите за силите на Оската доаѓаат преку море. Ова ја направило Малта опасна закана за логистичките грижи на Оската. Како одговор на тоа, ''Оберкомандо дер Луфтвафе'' (ОКЛ или Висока команда на воздухопловните сили) го испратил ''Флигеркорпс X'' (Десетиот Летечки Корпус) во Сицилија, кој пристигнал во јануари 1941 година, за да нападне поморски сили во и околу Малта, како и позиции на РАФ на островот, за да го олесни преминувањето на залихите. {{Sfn|Spooner|1996}} Британските подморници не успеале да ги запрат германските бродови што ги превезувале германските сили во Либија. Оштетувањето на германскиот брод ''Дуизбург'' од 7.889 тони бил единствениот значаен напад. На 9 февруари 1941 година, три подморници го пропуштиле истиот конвој што носел залихи во [[Триполи]], главното италијанско пристаниште во Либија. Пристанишните објекти можеле да истоварат шест брода одеднаш, што го направило пристаништето најдобар објект западно од Александрија, 1,600 км на исток. {{Sfn|Spooner|1996}} Голем дел од одбранбениот успех на Оската се должел на поморските мини. Италијанците распоредиле 54.000 мини околу Малта за да спречат нејзино снабдување. Овие мини биле голем проблем на подморниците на Кралската морнарица. Околу 3.000 мини биле поставени и покрај брегот на Тунис од страна на италијанските поморски сили. {{Sfn|Spooner|1996}} Неуспехот да се пресретнат бродовите на Оската станал очигледен во бројките кои се протегале далеку по февруари 1941 година. Од јануари до април, Оската испратила 321.259&nbsp;тони во Либија и сè освен 18.777&nbsp;тони стигнале до пристаништето. Ова претставувало стапка на успех од 94% за безбедноста на конвојот при британската интервенција. Од 73.991 луѓе испратени по море, 71.881 (97%) пристигнале во Африка. {{Sfn|Spooner|1996}} На 10 декември 1940 година, ''Флигеркорпс X'', под команда на [[Ханс Фердинанд Гајслер]], и со поддршка на неговиот началник на штабот, мајор [[Мартин Харлингхаузен]], добиле наредба за Сицилија да нападне сојузнички бродови во Медитеранот. До почетокот на првата германска операција, Гајслер поседувал 95 авиони и 14.389 луѓе на Сицилија. Гајслер го убедил ОКЛ да му даде уште четири групи нуркачки бомбардери. На 10 јануари, тој собрал 255 (179 во функција) авиони, вклучувајќи 209 нуркачки и средни бомбардери. {{Sfn|Hooton|1997}} До 2 јануари 1941 година, првите германски единици пристигнале до [[Трапани]] на јужниот брег на Сицилија. Двете единици на ''Луфтвафе'' биле ''[[Јункерс Ју 87]]'' ''Штука'' ''Групен''. Првата била ''Штурцкампфгешвадер 1'' и ''Штурцкампфгешвадер 2'' (I и II Група за нуркачки бомбардери, крила 1 и 2). Единиците броеле околу 80 Ју.&nbsp;87-ки. Ова довело до значително зголемување на бомбардирањето на Малта. Пристигнале и''Штурцкампфгешвадер 3'' (StG 3). ''Оберстлеутнант'' Карл Крист, ''Geschwaderkommodore'' на StG 3, дал наредба за пресретнување на тешки единици. Една посебна цел биле носачите на авиони. Неколку дена подоцна, тој им наредил на Ju 87 да го потонат новиот носач HMS ''Illustrious''. Играл клучна улога во Битката кај Таранто, предавајќи им ја поморската супериорност на Британците, па оттука станал на врвот на листата на цели на Оската. {{Sfn|Weal|1998}} === ''Excess'' и ''Illustrious'' === [[Податотека:HMS-Illustrious-Malta-harbour-595x330.jpg|лево|мини|ХМС ''Illustrious'' под напад на Ју 87 во Големото пристаниште. Носачот на бродови е десно од големиот кран.]] Екипажите на ''[[Луфтвафе]]'' верувале дека четири директни удари ќе го потонат бродот и започнале пробни операции на пловечки макети покрај сицилијанскиот брег. Огромната летна палуба нудела цел од 6.500&nbsp;квадратни метри. Можноста за напад врз бродот се појавила на 6 јануари. Била започната британската [[операција „Ексцес“,]] која вклучувала серија операции со конвој од страна на Британците преку Средоземното Море. На 10 јануари тие биле во дострел на Ју&nbsp;87. II./StG 2 испратени 43 Ju&nbsp;87-ки со поддршка од I./StG 1. Десет италијански СМ&nbsp;79-тите ги повлекле ловците „Фери Фулмар“ на носачот на авиони, додека придружниот крстосувач HMS Бонавентура го потопил италијанскиот торпедоброд „Вега“ . Околу 10 Ју 87 го нападнале носачот на авиони без отпор. Сведок на настанот бил самиот Ендру Канингем, командант на флотата од бојниот брод HMS Ворспајт, Ју&nbsp;87-ките постигнале шест погодоци. Еден уништил топ, друг погодил во близина на неговиот преден дел, трет уништил друг топ, додека два го погодиле подигнувачот, уништувајќи го авионот под палубата, предизвикувајќи експлозии на гориво и муниција. Друг поминал низ оклопната палуба и експлодирал длабоко во бродот. Два дополнителни напади биле извршени без резултат. Тешко оштетен, но со нејзините главни мотори сè уште недопрени, тој се насочил кон веќе сомнителното засолниште Малта. {{Sfn|Weal|1998}} {{Sfn|Ward|2004}} {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Нападот траел шест минути; {{Sfn|Holland|2003}} убил 126 членови на екипажот и повредил 91. {{Sfn|Holland|2003}} Во рамките на видното поле на Малта, италијанските торпедо бомбардери исто така го нападнале носачот, но биле одбиени од интензивен противвоздушен оган. {{Sfn|Holland|2003}} Британската операција не требало да биде започната: Ултра го информирало Министерството за воздухопловство за присуството на ''Флигеркорпс X'' на Сицилија уште на 4 јануари. Тие не ги пренеле разузнавачките информации до Адмиралитетот, кој веројатно немало да плови во дометот на Ју.&nbsp;87-ки доколку знаеле. {{Sfn|Ward|2004}} РАФ не бил во состојба да спречи голем германски воздушен напад, со само 16 авиони „Харикени“ и неколку авиони „Гладијатори“ во функција. {{Sfn|Holland|2003}} На 11 јануари 1941 година, уште 10 Ју&nbsp;Бродови од типот 87 биле испратени да го потонат ''„Illustrious“'' . Случајно наишле на лесните крстосувачи HMS Саутемптон и Глостер. И двата брода биле погодени; ''Саутемптон'' бил толку лошо оштетен што неговите придружници на морнарицата го потопиле. Во текот на следните 12 дена, работниците во бродоградилиштето во Гранд Харбор го поправале носачот под решителен воздушен напад, за да може да стигне до Александрија. На 13 јануари, бродот Ју&nbsp;87-ки, вќе опремени со SC&nbsp;1000 бомби, не успеале да постигнат погодок. На 14 јануари, 44 Ју&nbsp;87-ките постигнале погодок на несреќниот полет. На 18 јануари, Германците се префрлиле на напад на аеродромите во Хал Фар и Лука во обид да освојат воздушна супериорност пред да се вратат во ''Illustrious''. На 20 јануари, две блиски промашувања го пробиле трупот под линијата на водата и го фрлиле нејзиниот труп кон пристаништето. Сепак, инженерите ја добиле битката. На 23 јануари, таа се лизнала од Гранд Харбор и пристигнала во Александрија два дена подоцна. Носачот подоцна отпловил за Америка каде што бил држен надвор од акција една година. {{Sfn|Weal|1998}} ''Луфтвафе'' не успеал да го потопи носачот. Сепак, нивните загуби биле мали - три авиони на 10 јануари и четири Ју&nbsp;87 во текот на неколку недели - а Германците ги импресионирале Британците со ефикасноста на воздушната моќ на копно. Тие ги повлекле тешките единици на нивната флота од централниот Медитеран и не ризикувале ништо повеќе од обидот да испратат крстосувачи низ Сицилијанските теснеци. И британската и италијанската морнарица ги совладале своите искуства над Таранто и Малта. {{Sfn|Weal|1998}} === Германска и италијанска воздушна супериорност === [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_101I-429-0646-31,_Messerschmitt_Me_109_und_Junkers_Ju_87.jpg|мини|„Месершмит Бф 109“ придружува „Ју 87“ над Средоземното Море]] Појавувањето во февруари на ловците [[Месершмит Bf 109]] E-7 од 7. Ескадрилата Jagdgeschwader 26 (26-то борбено крило или JG 26), предводени од оберлејтантот [[Јоаким Минхеберг]], брзо довело до зголемување на загубите на РАФ; германските борбени пилоти биле искусни, самоуверени, тактички остроумни, подобро опремени и добро обучени. {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Сојузничките пилоти на Малта имале малку борбено искуство, а нивните [[Хокер харикен]] биле истрошени и четири месеци, JG&nbsp;26 имале малку загуби. {{Sfn|Scutts|1994}} {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Луфтвафе однел 42 воздушни победи, од кои 20 (вклучувајќи една над Југославија) му се припишуваат на Минхеберг. {{Sfn|Rogers|2005}} Хариканите на РАФ биле одржувани во функција со тоа што биле поправени и канибализирани, а нивните перформанси, веќе инфериорни во однос на Bf109E-7, се влошиле. Пет Харикани пристигнале на Малта на почетокот на март, а уште шест на 18 март. Но, пет Харикани и пет пилоти бил изгубени. ''{{Sfn|Holland|2003}}'' На 1 март, нападите на ''Луфтвафе'' врз аеродромите ги уништиле сите Велингтонови донесени во октомври. Воените бродови на Кралската морнарица и летачките чамци на ''Сандерленд'' не можеле да го користат островот за офанзивни операции, а главните борбени ескадрили, бр. 261 и 274, биле ставени под силен притисок. {{Sfn|Shores|1985}} Имало неколку напади дневно и над 107 напади на Оската се случиле во февруари и 105 во март, при што борбените авиони Bf 109 ги уништиле сите знаци на движење на теренот. До февруари околу 14.600 луѓе, сила на островот се пријавила како волонтер, рационирањето почнало уште повеќе да го намалува моралот, а сите мажи на возраст од 16 до 56 години биле регрутирани да се приклучат на волонтерите, а Кралската малтешка артилерија го чувала Големото пристаниште. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Jellison|1984}} Сојузниците постигнале успех во април, со победа во Битката кај конвојот Тариго. {{Sfn|Holland|2003}} Сојузничките површински сили успеале да потонат само еден мал конвој на Оската во текот на дневните часови за време на целата Северноафриканска кампања, но во ноќта помеѓу 15 и 16 април, бродовите на Оската биле пресретнати од 14-та флотила на разурнувачи на командантот П.Ј. Мек, која ја сочинувала HMS Јанус, Јервис, ''Мохавк'', ''Јуно'' и ''Нубијан''. {{Sfn|Cocchia|1958}} Разурнувачите го потонале ''Сабаудија'' (1.500&nbsp;тони), ''Егина'' (2.447&nbsp;тони), ''Адана'' (4.205&nbsp;тони), ''Исетлон'' (3.704&nbsp;тони) и ''Арта''. Италијанските разорувачи ''Тариго'', ''Лампо'' и ''Балено'' биле потопени поради загубата на ''Мохавк''. {{Sfn|Spooner|1996}} Флотилата официјално била формирана на 8 април 1941 година, како одговор на потребата од Малташки ударни сили. Оваа формација имала за цел да ги забрани конвоите на Оската. На 5-тата флотила на разурнувачи на командантот Лорд [[Луис Маунтбатен]] подоцна ѝ било наредено да се спои со флотата на Мек за да ја зголемило својата ударна моќ. Разурнувачите HMS „Џакал“, Кашмир, Киплинг, Кели, Келвин и Џерси биле дел од флотата на „Маунтбатен“. Крстосниците HMS Дидо и ''Глостер'' ги придружувале бродовите како дел од силите. Ударните сили имале значителен успех, што го оправдало нивното стационирање на Малта и покрај опасноста од воздушен напад. На 21 мај, силите биле испратени да се приклучат на [[Битка за Крит|Битката кај Крит]]. Поминале неколку месеци пред да се вратат исцрпените ударни сили. {{Sfn|Smith|1974}} [[Податотека:Italian_bomber_being_refueled_in_Sicily_for_next_attack_on_Malta.jpg|лево|мини|Италијански бомбардер полни со гориво во Сицилија]] Малтешките конвои постигнале дополнителен успех. Итен конвој за снабдување од Гибралтар до Александрија (Операција „Тигар“) се совпаднал со засилување за Медитеранската флота, два мали конвои од Египет до Малта и уште 48 „Харикани“ полетале од „ХМС ''Арк Ројал“'' и ''Furious'' во операцијата „Сплајс“, со само загуба на „СС ''Емпаер Сонг“'', кој удрил во мина и потонал со 10 ловци „Харикан“ и 57 тенкови на бродот. {{Sfn|Smith|1974}} Конвојот „ ''Тигар“'' транспортирал 295 тенкови „Матилда II“, нови тенкови „Крусејдер“ и 24.000&nbsp;тони нафта за операции во Северна Африка. {{Sfn|Smith|1974}} Тие биле завршени на 12 мај. I., II. и III.; StG 1 направиле решителни напори против ''Тигар'' и Малта но без резултат. {{Sfn|Weal|1998}} Воздухопловните сили на Оската ја одржувале воздушната супериорност; Хитлер им наредил на ''Флигеркорпс X'' да го заштитат бродскиот превоз на Оската, да го спречат минирањето на сојузничките бродови низ средишниот дел на Средоземно Море и да ја неутрализира Малта како сојузничка база. Околу 180 германски и 300 италијански авиони ја извршиле операцијата, а РАФ се борел да изведе повеќе од шест или осум борбени летови. Повремено, 12 Харикани биле доставени од британски носачи на авиони, но замените наскоро биле потрошени. До средината на мај, централниот Медитеран повторно бил затворен за сојузничкиот бродски превоз, а ДАК во Северна Африка добил засилување, само 3% од неговите залихи, персонал и опрема биле изгубени по патот. Од 11 април до 10 мај, 111 напади на Оската биле извршени врз воени инсталации на Малта. Поголемиот дел од тешката опрема во Гранд Харбор била уништена, а сувите докови можеле да се управуваат само рачно. Ефикасноста на повеќето работилници била намалена на 25% - 50%. {{Sfn|Jellison|1984}} Во текот на првите четири месеци од германските операции, ''Луфтвафе'' исфрлил 2.500&nbsp;тони [[Експлозив|силен експлозив]] на Малта. Тоа било многу пати повеќе од тонажата што ја испуштиле Италијанците, но далеку помалку од количината што ја испуштиле следната година. Повеќе од 2.000 цивилни згради биле уништени, наспроти само 300 за време на италијанската опсада. Цивилните жртви биле мали, а по бомбардирањето на ХМС ''Илустриус'' повеќето цивили се преселиле во побезбедна околина во селата; до мај 1941 година, речиси 60.000 луѓе ги напуштиле градовите, околу 11.000 луѓе ( {{frac|2|3}} или 66% од населението) ја напуштиле Валета. {{Sfn|Jellison|1984}} За да се прикаже обемот на штетата, до крајот на 1941 година приближно 70% од црквите на островот биле сведени на урнатини. {{Sfn|Jellison|1984}} Британците се концентрирале на заштита на воени цели и малку засолништа биле достапни за цивилите. На крајот, 2.000 рудари и каменорезци биле регрутирани за изградба на јавни засолништа, но платите биле ниски, а рударите се заканиле со штрајк и им се заканиле со регрутација во војска. Работниците капитулирале, но вовеле забавување на работата, со што цената на работата била тројно зголемена. {{Sfn|Jellison|1984}} === Германско повлекување === Во април, Хитлер бил принуден да интервенира на [[Балкански Полуостров|Балканот,]] што довело до [[Балкански поход (Втора светска војна)|кампањата]] со тоа име; позната и како [[Априлска војна|германска инвазија на Југославија]] и вклучувала [[битка за Грција]]. Последователната кампања и тешките германски загуби во [[Битка за Крит|битката за Крит]] го убедиле Хитлер дека воздушните фрлања зад непријателските линии, со употреба на падобранци, повеќе не се изводливи освен доколку не се постигне изненадување. Германските воздушно-десантни сили повеќе не презеле такви операции. Ова имало важни последици за Малта, бидејќи укажувало дека островот бил изложен на ризик само од опсада на Оската. Кога, во јуни, Хитлер го нападнал [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] во рамките на [[Операција Барбароса|операцијата Барбароса]], ''Флигеркорпс X'' заминал за Источниот фронт, а ''Регија Аеронаутика'' останала да ја продолжи својата високо ефикасна воздушна кампања против Малта во наредните месеци. {{Sfn|Jellison|1984}} Гајслер, командувајќи со остатоците од ''Флигеркорпс X'', можел да смета само на авиони за поставување мини од ''Кампфгешвадер 4'' (KG 4) и Ју 87 во ноќните операции. Проблемите со снабдувањето биле сериозни, па малите преостанати германски сили биле принудени да ги напуштат операциите на 22 април 1941 година. До почетокот на мај 1941 година, ''Луфтвафе'' имал извршено 1.465 бомбардери, 1.144 ловци и 132 извидувачки мисии, со само 44 загуби. {{Sfn|Hooton|1997}} III./ ''Kampfgeschwader 30'' (KG 30) и III./ ''Lehrgeschwader 1'' (KG 1) вршеле спорадични ноќни напади во текот на април. {{Sfn|Weal|1998}} == Сојузничко закрепнување (април - октомври 1941) == === Хју Лојд === На 1 јуни, воздухопловниот вицемаршал Форстер Мејнард, командант на воздухопловните офицери на Малта, бил заменет од воздухопловниот комодор Хју Лојд. {{Sfn|Rogers|2005}} Кога пристигнал на островот, Лојд наишол на малку работи со кои ќе работи. Сепак, имало намера да преземе офанзива. Надвор од неговата канцеларија, во подземниот штаб во Ласкарис, тој закачил знак: „Помалку зависи од големината на кучето во борбата отколку од големината на борбата кај кучето“. {{Sfn|Jellison|1984}} За неколку часа, Лојд направил инспекциска обиколка на аеродромите и главните работилници во Калафрана. Состојбата на островот била полоша отколку што очекувал. Намалувањето на германската воздушна активност овозможило бројот на авиони да се зголеми, но РАФ сè уште имале помалку од 60 машини од сите видови. Одржувањето било тешко. Речиси немало резервни делови - резервните делови морале да се набават со пребарување низ остатоците од урнатините или со канибализирање на неоштетените авиони. Понатаму, аеродромите биле премногу мали; немало тешка опрема со која би се работело; па дури и најчестите видови алатки, како што се чекани и клучеви, биле речиси невозможни да се најдат. Целото полнење гориво морало да се врши рачно од поединечни буриња. Засолништето било исто така несоодветно, па затоа имало мала заштита за опремата што ја имале. Повеќето авиони биле групирани заедно на отворени писти, претставувајќи привлечни цели. Во Калафрана, сите згради биле блиску една до друга и над земја. Единствениот објект за поправка на мотори на Малта се наоѓал веднаш до единствените тест клупи. Самиот Лојд рекол: „неколку бомби врз Калафрана во летото 1941 година би ја уништиле секоја надеж дека Малта некогаш ќе управува со воздухопловни сили“. {{Sfn|Jellison|1984}} Вообичаено, заштитата на воздушната одбрана и поморските средства на островот би имала приоритет. Секако, внесувањето повеќе залихи би имало поголема стратешка смисла, пред да се ризикува да се премине во офанзива и со тоа да се ризикува гневот на непријателот. Но, периодот бил полн со настани. Во Северна Африка, ДАК бил во движење, а Ромел ја притискал својата војска кон Суецкиот канал и Александрија во Египет. Силите на РАФ на Малта не можеле да си дозволат да седат настрана; тие можеле да го спречат напредувањето на Ромел или да го забават, со тоа што ќе напаѓаат по неговите линии за снабдување. Малта била единственото место од каде што британските ударни авиони можеле да ги започнат своите напади. Бомбардерите на Лојд и мала [[флотила]] подморници биле единствените сили достапни за да ги малтретираат линиите за снабдување на Ромел во есен. Дури тогаш површинските флоти се вратиле во Малта за да ја поддржат офанзивата. {{Sfn|Jellison|1984}} === Сојузничко засилување === Со исклучок на јаглен, сточна храна, керозин и основни цивилни резерви, биле создадени залихи за период од 8–15 месеци. [[Операција „Супстанција“]] била особено успешна во јули 1941 година. Залихите вклучувале резервни делови и авиони. Околу 60 бомбардери и 120 „Харикени“ биле достапни.{{sfn|Jellison|1984|pp=124–125, 139}} Околу 65,000 тони на крајот пристигнале во Малта во јули, и покрај тешките оштетувања нанесени од италијанската морнарица и воздухопловни сили. Во август не биле испратени залихи, но [[Операција „Хелебарда“]] во септември 1941 донела 85,000 тони залихи, превезени од девет трговски бродови придружувани од еден носач на авиони, пет крстосувачи и 17 разурнувачи. Еден товарен брод, ''Imperial Star'', бил потопен, а бојниот брод {{HMS|Nelson|28|6}} бил оштетен од торпедо. Овој конвој се покажал како критичен за спасувањето на Малта, бидејќи неговите залихи биле сметани за суштински кога Германците се вратиле во декември.{{sfn|Spooner|1996|p=65}} Во средината на 1941 година биле формирани нови ескадрили — No. 185 и No. 126 — и бранителите ги добиле првите „Харикен Mk IIC“ вооружени со топови. Морнаричките носачи донеле вкупно уште 81 ловец во април–мај. До 12 мај, на островот имало 50 „Харикен“. На 21 мај, пристигнала Ескадрила бр. 249 пристигнала, заменувајќи ја бр. 261. 46-тата пристигнала во јуни, за да биде преименувана во Ескадрила бр. 126.{{sfn|Shores|1985|p=82}} Во мај 1941 година, 47 „Харикан“ биле префрлени на островот.{{sfn|Nichols|2008|p=11}} Од мај до декември, првите единици на [[Бристол Бленим]] почнале да пристигнуваат{{sfn|Shores|Cull|Malizia|1987|p=270}}, како и единиците на [[Бристил Бјуфајтер]],{{sfn|Shores|1985|p=82}} Малта веќе се користела како база за снабдување на Египет. Помеѓу јули и декември 1941, 717 ловци на РАФ поминале низ Малта, а 514 заминале кон Северна Африка. До почетокот на август, Малта имала 75 ловци и 230 противвоздушни топови. Бомбардерите „Бристол Бленим“ исто така им се приклучиле на бранителите и започнале офанзивни операции.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} Покрај подготовките за офанзивни операции и засилувањето на РАФ на островот, Лојд исто така исправил многу недостатоци. Илјадници Малтежани и 3,000 војници на [[Британска армија]] биле мобилизирани за подобра заштита на аеродромите. Дури и технички персонал, службеници и летачки екипажи помагале кога било потребно. Биле изградени дисперзирани писти, а ремонтните работилници биле преместени под земја од пристаништата и аеродромите. Подземни засолништа исто така биле создадени со уверување дека ''Луфтвафе'' наскоро ќе се врати.{{sfn|Jellison|1984|p=141}} На 26 јули, бил извршен ноќен напад од италијански брзи напаѓачки пловила од елитната единица ''[[Decima Flottiglia MAS]]''.{{sfn|Canada|2013}} Силата била рано откриена од британска радарска станица, а крајбрежна артилерија кај [[Форт Сент Елмо]] отворила оган врз Италијанците. Во нападот, 15 луѓе биле убиени, а 18 заробени, а повеќето од чамците биле изгубени. Еден MT чамец го погодил мостот, кој се урнал. Мостот никогаш не бил обновен, и дури во 2011 година бил изграден нов на негово место. ===Соjузничка офанзива=== [[File:Radius of action of Allied aircraft from Malta in relation to Axis shipping routes, Summer and Autumn, 1941.jpg|upright=1.3|thumb|{{centre|Радиус на дејство на сојузничките авиони од Малта во однос на основните поморски рути, лето и есен 1941}}]] Соjузниците добиле можност да започнат офанзивни операции од Малта и околу 60% од осовинскиот бродски сообраќај бил потопен во втората половина од 1941 година. ДАК и неговите партнери не ги добивале потребните 45,000 тони залихи месечно, и како резултат не биле во можност да се спротивстават на силна контраофанзива на британските сили во [[Операција „Крстосувач“]].{{sfn|Taylor|1974|p=182}} Во јули биле истоварени 62,276 тони залихи од страна на Оската, што било половина од бројката во јуни.{{sfn|Spooner|1996|p=58}} Во септември 1941, 830-та морнаричка ескадрила потопила или оштетила бродови ''Андреја Грити'' (6,338 тони) и ''Пјетро Барбара'' (6,330 тони). Пресретнатите Ултра информации покажале дека биле изгубени 3,500 тони авионски бомби, 4,000 тони муниција, 5,000 тони храна, една цела работилница за тенкови, 25 мотори Bf 109 и 25 контејнери со [[гликол]] за ладење на моторите.{{sfn|Spooner|1996|p=66}} Дополнителен успех бил постигнат подоцна во месецот, иако британските загуби од противвоздушниот оган на италијанските бродови често биле големи.{{sfn|Spooner|1996|p=68}} Една причина за прифаќање на големи загуби била тешкотијата за прецизно бомбардирање. Лојд им наредил на своите бомбардери да напаѓаат на висина на јарбол, зголемувајќи ја прецизноста, но правејќи ги полесни цели за италијанската противвоздушна одбрана. Загубите во просек изнесувале 12% во овој период.{{sfn|Jellison|1984|p=139}} 38-та ескадрила, 40-та ескадрила и 104-та ескадрила , опремени со бомбардери „Велингтон“, ги напаѓале конвоите во Триполи.{{sfn|Spooner|1996|pp=72–73}} Во координација со подморниците на Кралската морнарица, РАФ потопиле 108 бродови (300,000 grt) помеѓу јуни и септември.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} Во септември, 33% од 96,000 тони испратени залихи биле изгубени поради британски подморнички и воздушни напади.{{sfn|Spooner|1996|p=327}} Дел од причината за овој поволен исход во ноември 1941 била пристигнувањето на [[Force K]] на Кралската морнарица, која за време на битката кај конвојот Дујсбург ги потопила сите бродови, што практично ги блокирало либиските пристаништа.{{sfn|Spooner|1996|pp=81, 74}} Набргу потоа, Force K била засилена со пристигнувањето во Малта на [[Force B]] со лесните крстосувачи {{HMS|Ajax|22|6}} и {{HMS|Neptune|20|2}} и разурнувачите од класата K, ''Кимберли'' и ''Кингстон'', на 27 ноември.{{sfn|Spooner|1996|p=88}} Заедничките операции со РАФ биле толку ефикасни што во текот на ноември 1941, загубите на гориво на Оската изнесувале 49,365 тони од вкупно 79,208 тони.{{sfn|Smith|1974|pp=39}} Меѓу придонесувачите за потопувањето на осовинските бродови биле [[828 поморска воздухопловна ескадрила]], 830-та морнаричка ескадрила, британската 10-та морнаричка флотила и 69-та ескадрила, која ги следела конвоите со своите авиони „Мериленд“.{{sfn|Spooner|1996|p=87}} Специјални летови на „Велингтон“ опремени со радар воздух-кон-површина (ASV) биле важни за операциите на Force K, а Ultra разузнавањето пристигнувало во Малта за движењата на осовинските конвои. РАФ командата во Малта потоа ги испраќала ASV-Wellington за пребарување на морето и насочување на британските морнарички сили кон конвојот.{{sfn|Holland|2003|pp=220–221}} На 13 ноември, носачот на авиони HMS ''Ark Royal'' — враќајќи се кон Гибралтар по транспорт на авиони за Малта — бил потопен од [[подморница]].{{sfn|Wingate|1991|p=121}} Дванаесет дена подоцна, бојниот брод {{HMS|Barham|04|6}} бил потопен од подморница, по што следел лесниот крстосувач {{HMS|Galatea|71|6}} на 15 декември.{{sfn|Smith|1974|pp=87}} На 19 декември, бродови од двете сили налетале на [[морска мина|минско поле]] додека гониле италијански конвој. Оштетувањата од мините го потопиле крстосувачот ''Нептун'' и го оштетиле крстосувачот {{HMS|Aurora|12|6}}. Разурнувачот {{HMS|Kandahar|F28|6}} исто така налетал на мина додека се обидувал да му помогне на ''Нептун''.{{sfn|Spooner|1996|pp=103–104}} ''Кандахар'' бил потопен следниот ден од разурнувачот {{HMS|Jaguar|F34|6}}. По оваа катастрофа и со обновеното осовинско воздушно бомбардирање на Малта, површинските бродови биле повлечени од централниот Медитеран во јануари 1942.{{sfn|Holland|2003|p=221}} Додека италијанското бомбардирање повторно се покажувало успешно против Британците, ''Луфтвафе'' се вратила во сила во декември 1941 за да обнови интензивно бомбардирање.{{sfn|Smith|1974|pp=182}} ''[[Кригсмарине]]'' испратила речиси половина од сите германски подморници од операциите во [[Атлантскиот Океан]] во Медитеранот за поддршка на операциите против Малта и до 15 декември, половина од овие пловила биле или во Медитеранот или на пат, минувајќи покрај РАФ и морнарицата базирана во Гибралтар.{{sfn|Spooner|1996|p=82}} До враќањето на ''Луфтвафе'' над Малта, бранителите на РАФ тврделе дека собориле 199 авиони од јуни 1940 до декември 1941, додека загубите биле најмалку 90 „Харикени“, три „Фери Фулмар“ и еден „Гладијатор“ во воздушна борба; уште 10 „Харикени“ и еден „Гладијатор“ уништени во несреќи и многу други уништени на земја. Осум „Мериленд“, два други авиони, три „Бофајтер“, еден „Бленхем“ ловец и многу бомбардери исто така биле изгубени.{{sfn|Shores|1985|p=85}} 185-та ескадрила тврдела дека се 18 уништени, седум веројатни победи и 21 оштетен авион за 11 загинати или исчезнати. Меѓу тие загуби бил и [[Питер „Бој“ Молд]].{{sfn|Rogers|2005|pp=103–104}} Реалните загуби на Оската изнесувале 135 бомбардери (80 германски) и 56 ловци, плус уште неколку други авиони.{{sfn|Shores|1985|p=85}} ==Враќање на Оската (декември 1941 – август 1942)== ===Кеселринг === До јуни 1941 година, Гејслер бил префрлен во Либија за да го поддржи ДАК во Северноафриканската кампања. Во Медитеранот и на Малта, Сојузниците се опоравиле и започнале офанзивни операции против осовинскиот бродски сообраќај кој носел залихи за ДАК во Северна Африка. Растечките загуби во снабдувањето по море влијаеле врз способноста на Гејслер да го поддржи [[Ервин Ромел]] и неговите сили, што предизвикало тензии меѓу ''[[Вермахт]]от'' и ''Луфтвафе''. Гејслер требало да биде вратен во Сицилија со преостанатата воздушна сила за да го реши проблемот. Сепак, Германците се повлекле поради италијанските протести. На 6 октомври, Гејслер ја проширил својата надлежност во воздушниот сектор за да ја покрие морската рута Триполи–Наполи со цел да ги намали загубите.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} На 2 октомври, [[Херман Геринг]], врховен командант на ''Луфтвафе'', се сретнал со својот колега од ''Регија Аеронаутика'', [[Франческо Приколо]], за да разговараат за засилувања. [[Ханс Јешонек]], началник на генералштабот на Геринг, предложил испраќање на авиони и нејзиниот командант [[Алберт Кеселринг]] во Сицилија од Источниот фронт. Геринг се согласил и бил подготвен да испрати 16 ''Групи'' во Сицилија, очекувајќи советски колапс на исток; [[2-р воздушен корпус (Германија)|''Fliegerkorps'' II]] ([[Бруно Лоерцер]]) пристигнал во јануари 1942, со Кеселринг како [[OB Süd|''Oberbefehlshaber Süd'']] (''OB Süd'', врховен командант за Југ) од 1 декември 1941.{{sfn|Hooton|1997|pp=135–136}} Во меѓувреме, Приколо бил заменет со ''Generale di squadra aerea'' [[Рино Корсо Фугиер]] на 14 ноември по неуспехот на ''Регија Аеронаутика'' да ги заштити осовинските конвои и да обезбеди противбродска способност.<ref>Noopen 2018, ''The Axis Air Battle for Mediterranean Supremacy'', Bloomsbury Publishing</ref> ===Притисок од Оската, пристигнување на спитфаер=== [[File:Spitfire VCs 417 Sqn RCAF in Tunisia 1943.jpg|thumb|upright=1.4|Спитфаер во Северна Африка. Спитфајер пристигнал во Малта во март 1942, станувајќи главен ловец на РАФ]] [[Месершмит Bf 110]] и Ju 88 [[ноќен ловец|ноќни ловци]] од ''[[Zerstörergeschwader 26]]'' (ZG 26, 26-та ескадрила разурнувачи) и ''[[Nachtjagdgeschwader 1]]'' (NJG 1, 1-ва ноќна ловечка ескадрила), биле префрлени во Сицилија за поддршка на ''Fliegerkorps II''. Тие брзо ја елиминирале ударната сила на Малта, која била надвор од дострел на ловечка придружба над Медитеранот. Во првите два месеца, околу 20 бомбардери и извидувачки авиони на РАФ биле соборени.{{sfn|Shores|1985|p=85}} Успехот против осовинскиот бродски сообраќај наскоро опаднал. Единствениот значаен успех било потопувањето на трговскиот брод ''Викторија'' (13,089 тони), еден од најбрзите трговски бродови, од [[Fairey Albacore]] на 826-та ескадрила, управуван од поручник Бакстер Елис, на 23 јануари.{{sfn|Spooner|1996|p=107}} Над островот, одбранбената сила на РАФ исто така била ставена под притисок. Кеселринг ја започнал 1942 година со напад на Нова година, 1,175-тиот напад во војната.{{sfn|Holland|2003|p=211}} Во јануари, РАФ изгубил 50 „Харикени“ на земја и уште осум биле соборени. Од 340 ловци кои поминале или останале на островот од почетокот на војната, останале само 28.{{sfn|Holland|2003|p=214}} Оската извршила 263 напади тој месец, во споредба со 169 во декември 1941.{{sfn|Spooner|1996|p=105}} ''Fliegerkorps II'' се опоравувал од загубите во Советскиот Сојуз и можел да придонесе само 118 авиони во јануари, но бројот пораснал на 390 во март, достигнувајќи максимум од 425 авиони.{{sfn|Hooton|1997|p=210}} Една третина од нападите биле насочени кон аеродромите. Кај Та Кали, биле фрлени 841 тон бомби, бидејќи Германците верувале дека Британците користат подземен хангар; Германците користеле ракето-потпомогнати бомби PC 18000RS Panther. Вообичаената тактика вклучувала расчистување на небото од германски ловци пред бомбардерите; ова функционирало и воздушната надмоќ била одржана. Само мали загуби биле претрпени од бомбардерите. Една значајна загуба бил ''Geschwaderkommodore'' на KG 77, [[Арвед Кругер]]. Околу 94% од нападите биле изведени дење, а ''Регија Аеронаутика'' ја поддржувала ''Луфтвафе'' со 2,455 летови во февруари и март.{{sfn|Hooton|1997|p=211}} Генерал-потполковник [[Вилијам Доби]] бил гувернер и врховен командант на Малта. Доби и британските морнарички и воздушни команданти барале модерни авиони, особено [[Супермарин спитфајер|Спитфајер]], да бидат испратени на Малта. AOC за Блискиот Исток, [[Артур Тедер]], го испратил Бејсил Ембри на Малта за да ја процени ситуацијата. Пилотите му кажале на Ембри дека „Hurricane“ биле бескорисни и дека Спитфајер бил нивната единствена надеж. Тврделе дека Германците намерно летале пред „Харикен“ со своите Bf 109F за да ја покажат супериорноста на своите ловци. Командантите на ескадрили тврделе дека инфериорноста на нивните авиони влијаела врз моралот. Ембри се согласил и препорачал испраќање на Спитфајер; тие започнале да пристигнуваат во март 1942.{{sfn|Holland|2003|p=215}} ===План за инвазија на Оската=== На 29–30 април 1942 година, план за инвазија на островот бил одобрен од [[Адолф Хитлер]] и [[Бенито Мусолини]] за време на состанок во [[Берхтесгаден]]. Планот предвидувал воздушен напад со една германска и една италијанска падобранска дивизија, под команда на германскиот [[генерал]] [[Курт Студент]]. Потоа требало да следи морско десантирање на две или три дивизии заштитени од ''Regia Marina''. Италијанците, во согласност со Кеселринг, ја направиле инвазијата на Малта приоритет во регионот. Сепак, два главни фактори го спречиле Хитлер да даде зелено светло за операцијата. Првиот бил [[Ервин Ромел]]. Поради бомбардирањето на Кеселринг, линиите за снабдување кон Северна Африка биле обезбедени. Тој повторно стекнал надмоќ во Северна Африка. Иако Ромел верувал дека Малта треба да биде нападната, инсистирал дека освојувањето на Египет и Суецкиот канал, а не Малта, е приоритет. Вториот бил самиот Хитлер. По [[Битка за Крит|битката за Крит]] во мај–јуни 1941, Хитлер бил внимателен во користењето на падобранци поради големите загуби и почнал да одложува со одлуката. Кеселринг се жалел. Хитлер предложил компромис: ако египетската граница повторно биде достигната во наредните месеци (борбите тогаш се воделе во Либија), Оската би можела да изврши инвазија во јули или август 1942 кога полната месечина би овозможила идеални услови. Иако фрустриран, Кеселринг бил олеснет што операцијата била одложена, а не откажана.{{sfn|Holland|2003|pp=292–293}} ===Воздушна надмоќ на РАФ=== [[File:George Beurling Vancouver 1943.jpg|thumb|Канадскиот ас [[Џорџ Берлинг]], познат како „Витезот на Малта“, соборил 27 осовински авиони за само 14 дена над Малта во летото 1942.]] Пред пристигнувањето на Спитфаер, биле направени други обиди да се намалат загубите. Во февруари 1942, командирот на ескадрила [[Stan Turner (RAF)|Stan Turner]] пристигнал за да ја преземе 249-та ескадрила. Лојд побарал искусен борбен лидер, а искуството на Тарнер со [[Даглас Бадер]] го квалификувало за оваа улога.{{sfn|Nichols|2008|p=14}} Тој вовел лабавата формација за да ги намали загубите на РАФ преку пофлексибилна тактика. Застарените „Хурикани“ сè уште се бореле против поновите Bf 109F од ''[[Jagdgeschwader 53]]'' и италијанските [[Macchi C.202]]; бомбардерот [[Junkers Ju 88]] исто така бил тежок противник.{{sfn|Shores|1985|p=84}} „Hurricane“ повремено постигнувале победи; во еден напад во февруари 1942, три успеале да растурат напад од педесет Bf 109.{{sfn|Holland|2003|p=234}} На 7 март 1942, група од 16 Spitfire Mk V била префрлена во Малта од носачот {{HMS|Eagle|1918|6}} како дел од [[Операција „Набљудување“]].{{sfn|Price|1997|p=47}} Дополнителна мисија на ''Орел'' донела уште девет спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=49}}Испораката на авиони со носачи) станала почеста во текот на 1942. Потоа, {{USS|Wasp|CV-7|6}} испратил 47 авиони ([[Операција „Календар“]]) на 13 април 1942. Речиси сите пристигнале.{{sfn|Price|1997|pp=50–51}} Иако спитфаерите биле рамноправни со осовинските авиони, многу од нив биле уништени на земја и во воздух поради бројната надмоќ; пет дена во април имало само еден спитфаер за одбрана на островот, а два дена немало ниту еден.{{sfn|Holland|2003|p=256}} Германците внимателно ги следеле испораките и извршиле силни напади. До 21 април 1942 останале само 27 исправни спитфаери, а до вечерта бројот се намалил на 17.{{sfn|Price|1997|p=51}} Интензивните бомбардирања значително ги намалиле офанзивните способности на Малта.{{sfn|Holland|2003|p=268}} До март–април 1942 било јасно дека ''Луфтвафе'' постигнала одредена воздушна надмоќ.{{sfn|Spooner|1996|p=93}} ''Регија Аеронаутика'' исто така изведувала напади со голема решителност.{{sfn|Spooner|1996|p=95}} Заедно со воздушната предност, Германците откриле дека британските подморници оперирале од островот Маноел, а не од Гранд Харбор, и ја искористиле надмоќта за да ја елиминираат заканата. Базата била напаѓана, бродовите морале да остануваат под вода, а околните живеалишта биле напуштени.{{sfn|Spooner|1996|p=111}} Поставувањето мини од осовинските авиони довело до зголемени загуби на подморници.{{sfn|Spooner|1996|p=112}} До крајот на март 1942, 19 подморници биле изгубени.{{sfn|Spooner|1996|p=114}} Ефективноста на воздушните напади се гледала и во италијанските записи. Во април, 150,389 тони од 150,578 тони испратени залихи стигнале во Северна Африка. Стратегијата на Хитлер за неутрализирање на Малта преку опсада изгледала успешна.{{sfn|Spooner|1996|p=119}} Кеселринг известил: „Нема веќе што да се бомбардира“.{{sfn|Holland|2003|p=304}}{{sfn|Spooner|1996|p=122}} Помеѓу 20 март и 28 април 1942, Германците извршиле 11,819 летови и фрлиле 6,557 тони бомби (3,150 тони врз Валета). Германците изгубиле 173 авиони.{{sfn|Hooton|1997|p=212}} Сојузниците се обиделе да го зголемат бројот на спитфаери на островот. На 9 мај, ''Оса'' и ''Орел'' донеле уште 64 спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=52}}{{sfn|Delve|2007|p=103}} Малта веќе имала пет целосни ескадрили спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=54}} Ефектот бил очигледен: на 9 мај Италијанците пријавиле 37 загуби, а на 10 мај Оската изгубила 65 авиони.{{sfn|Holland |2003|p=308}} РАФ повторно воспоставил воздушна надмоќ. До крајот на мај 1942, силите на Кеселринг биле намалени на само 83 оперативни авиони.{{sfn|Spooner|1996|pp=122, 154}} До пролетта 1942 година, воздухопловните сили на Оската распоредени против островот биле во нивната максимална сила. Главните противници за бранителите беа 137 Bf&nbsp;109Fs од JG 53 и II./JG 3 „Удет“ и 80-те Macchi C.202s од 4-тиот и 51-виот „Стормо“. Бомбардерските единици вклучувале 199 Ju88 од II./''Lehrgeschwader 1'',{{sfn|de Zeng|2007b|pp=266–267}} II и III./''[[Kampfgeschwader 77]]'',{{sfn|de Zeng|2007b|pp=257–262}} I./''[[Kampfgeschwader 54]]'',{{sfn|de Zeng|2007a|p=182}} и 32–40 Ju87.{{sfn|Spooner|1996|pp=115–116}}{{sfn|Nichols|2008|p=13}} Во мај, бројчените и техничките подобрувања во одбраната на RAF ја одзеле воздушната супериорност од „Луфтвафе“. До крајот на мај 1942 година, силите на Кеселринг биле намалени на само 13 употребливи извидувачки авиони, шест Bf&nbsp;110, 30 Bf&nbsp;109 и 34 бомбардери (претежно Ju&nbsp;88): вкупно 83 во споредба со неколку стотици авиони два месеци претходно.{{sfn|Spooner|1996|pp=122, 154}} == Победа на сојузниците (октомври–ноември 1942) == === Британски офанзивни операции === [[Податотека:HMS_Splendid.jpg|лево|мини|HMS Сплендид, фотографирана на 18 август 1942 година, десет дена откако била пуштена во употреба]] Додека одбранбените операции на РАФ и Кралската морнарица доминирале во најголем дел, офанзивните напади сè уште се спроведувале. {{Sfn|Spooner|1996}} Годината 1942 станала особено импресивна и за офанзивните операции. Две третини од италијанската трговска флота биле потопени; 25% од британски подморници, 37% од сојузнички авиони. Силите на Оската во Северна Африка биле лишени од околу половина од нивните залихи и две третини од нивната нафта. {{Sfn|Overy|1995}} Подморниците од 10-та Симпсонова флотила останале постојано во патрола, освен во периодот мај-јули 1942 година, кога Кеселринг вложил значителен напор против нивните бази. Нивниот успех не бил лесен за постигнување, со оглед на тоа што повеќето од нив биле од бавните типови U-класа. Поддржани од бродови од класа S и T, тие започнале да исфрлуваат мини. Командантите на британските подморници станале асови додека дејствувале од Малта. Командантите Иан МекЏох (командант HMS Сплендид ), {{Sfn|Wingate|1991}} Хју „Руфус“ Мекензи и Дејвид Ванклин {{Sfn|Hooton|1997}} имале особен успех. Заменик-командантот Ленокс Нејпиер го потопил германскиот танкер ''Вилхелмсбург'' (7.020&nbsp;тони). Тоа биоло еден од ретките германски танкери кои извезувале нафта од Романија. Губењето на бродот го натерало Хитлер директно да се пожали кај [[Карл Дениц]], споредувајќи ја ''[[Кригсмарине]]'' неповолно со Кралската морнарица. Дениц тврдел дека нема ресурси да го заштити конвојот, иако придружбата на бродот ги надминувала оние што Сојузниците можеле да си ги дозволат за да обезбедат голем конвој во Атлантикот во тој момент од војната. За Дениц претставувало среќа што Хитлер не ја испитал одбраната на бродот понатаму. {{Sfn|Spooner|1996}} Подморницата се покажала како едно од најсилните оружја во британскиот арсенал при борбата против конвоите на Оската. Симпсон и Џорџ Филипс, кој го замени лна 23 јануари 1943 година, постигнале голем успех. Проценетата тонажа потопена само од британските подморници од класата U била на 650.000 тони, со уште 400.000 оштетени тони. Базата на островот, HMS ''Талбот'', во тоа време обезбедила 1.790 торпеда. Бројот на торпеда испукани од 10-та флотила бил 1.289, со стапка на погодок од 30%. {{Sfn|Spooner|1996}} Началникот на штабот на ДАК, [[Фриц Бајерлајн]], еднаш изјавил: „Требаше да ја освоиме Александрија и да стигнеме до Суецкиот канал да не беше работата на вашите подморници“. {{Sfn|Spooner|1996}} Командантот на крилото [[Патрик Гибс]] и 39-та ескадрила ги насочиле своите „Бофорт“ против бродовите и го зголемиле притисокот врз Ромел преку напаѓање на неговите линии за снабдување во септември. Позицијата на Ромел веќе станала критична. Армијата во Северна Африка била лишена од залихи, додека Британците ги засилиле своите линии во Египет, пред [[Втора битка кај Ел-Аламејн|втората битка кај Ел-Аламејн]]. Тој се пожалил на ОКВ дека имале сериозен недостиг на муниција и гориво за офанзивна акција. Оската организирала конвој за да ги ублажи тешкотиите. Ултра ги пресретнала комуникациите на Оската, а Велингтонците од 69-та ескадрила потврдиле дека операцијата на Оската е реална. „Бофорт“ на Гибс потопиле два брода, а една од подморниците на Симпсон потопила трет. Ромел сè уште се надевал дека друг танкер, ''Сан Андреас'', ќе испорача 3.198 тони гориво потребно за [[Битка кај Алам Ел-Халфа|Битката кај Алам ел-Халфа]]. Ромел не чекал да се закотви и ја започнал офанзивата пред неговото пристигнување. Бродот бил потонат од напад предводен од Гибс. {{Sfn|Holland|2003}} Од деветте испратени бродови, пет биле потопени од силите на Малта. Бофортите имале разорно влијание врз залихите на гориво на Оската, кои веќе биле речиси потрошени. На 1 септември, Ромел бил принуден да се повлече. Кеселринг го предал горивото ''на [[Луфтвафе]]'', но ова само им ги одзело на германските воздухопловни единици средствата за заштита на копнените сили, со што се зголемила ефикасноста на британската воздушна супериорност над фронтовската линија. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Holland|2003}} Во август, ударните сили на Малта придонеле за тешкотиите на Оската во обидот да наметнат напредување во Египет. Во тој месец, 33% од залихите и 41% од горивото биле изгубени. {{Sfn|Levine|2008}} Во септември 1942 година, Ромел добил само 24% од 50.000&nbsp;тони залихи потребни месечно за продолжување на офанзивните операции. Во текот на септември, сојузниците потонале 33.939&nbsp;тони бродови на море. Многу од овие залихи морале да се донесат преку Триполи, многу километри зад бојниот фронт. Недостатокот на храна и вода предизвикало стапка на болест од 10% кај војниците на Оската. {{Sfn|Spooner|1996}} Британската воздушно-подморничка офанзива осигурила дека горивото нема да стигне до [[Северна Африка]] во првата недела од октомври 1942 година. Два брода кои носеле гориво биле потопени, а друг го изгубил својот товар и покрај тоа што екипажот успеал да го спаси бродот. Со почетокот на британската офанзива кај ел-Аламејн на 23 октомври 1942 година, Ултра разузнавањето добивало јасна слика за очајната ситуација со горивото на Оската. На 25 октомври, три танкери и еден товарен брод кое носело гориво и муниција биле испратени под силна воздушна и морска придружба и веројатно станале последните бродови кои стигнале до Ромел додека тој бил во Ел-Аламејн. Ултра разузнавањето ја пресретнало планираната рута на конвојот и ги предупредил воздухопловните единици на Малта. Трите бродови што носеле гориво биле потопени до 28 октомври, по што паднале еден „Бофајтер“, два „Бофорт“, три (од шест) „Бленхајм“ и еден „Велингтон“. Ромел изгубил 44% од своите залихи во октомври, што претставувало скок во однос на изгубените 20% во септември. {{Sfn|Levine|2008}} === Крај на опсадата === До август 1942 година, 163 Спитфаери биле на располагање за одбрана на Малта, од кои 120 биле во употреба. {{Sfn|Delve|2007}} На 11 и 17 август и 24 октомври 1942 година, во рамките на соодветните акции, Операција „Белоус“, Операција „Баритон“ и Операција „Воз“, HMS ''Furious'' донел уште 85 Спитфаери во Малта. {{Sfn|Price|1997}} Честопати, од нив се барало да извршат летови од пет и пол часа; ова се постигнувало преку употреба на резервоари за ферибот од 170 галони. Резервоарите за ферибот, во комбинација со резервоар од 29 галони во задниот труп, го зголемиле вкупниот капацитет на резервоарите до 284 галони. {{Sfn|Price|1997}} Како резултат на успехот на сојузничките конвои во пробивањето, силите на Малта постојано ги спречувале конвоите на Оската, и покрај тоа што Малта сè уште била бомбардирана и се соочувала со недостиг од храна. Како одговор на заканата што Малта ја претставувала за снабдувачките линии на Оската, ''Луфтвафе'' ги обновила своите напади врз Малта во октомври 1942 година. Сфаќајќи дека се приближува критичната битка во Северна Африка (Втората битка кај Ел-Аламејн), Кеселринг го организирал ''Флигеркорпс II'' во Сицилија за да ја неутрализира заканата еднаш засекогаш. {{Sfn|Spooner|1996}} На 11 октомври, бранителите биле масовно опремени со Спитфаер Мк VB/Cs. Во текот на 17 дена, 34 Ју&nbsp;88-ки и 12 Bf&nbsp;109-ки биле уништени, а 18 оштетени. Загубите на РАФ изнесувале 23 соборени „Спитфаери“ и 20 се урнале, а 12 пилоти биле убиени. {{Sfn|Scutts|1994}} На 16 октомври, на Кеселринг му станало јасно дека бранителите се премногу силни, па затоа ја откажале офанзивата. Ситуацијата во Северна Африка барала германска воздушна поддршка, па октомвриската офанзива го означило последниот голем напор на ''Луфтвафе'' против Малта. {{Sfn|Hooton|1997}} Загубите ги оставиле воздухопловните сили на Оската во исцрпена состојба. Тие не можеле повеќе да ја обезбедат потребната воздушна поддршка на фронтот. Ситуацијата на островот сè уште била тешка во ноември, но победата на Парк во воздушната битка набрзо била проследена со вест за голем успех на фронтот. Кај Ел-Аламејн во Северна Африка, Британците се пробиле на копно и до 5 ноември брзо напредувале кон запад. Набрзо на Малта стигнала вест за [[Операција „Факел“|операцијата „Факел“]], за истоварувањето на сојузниците во [[Вишиевска Франција|Виши]][[Француско Мароко|, француски Мароко]] и [[француски Алжир]] на 8 ноември. Околу 11 дена подоцна, веста за советскиот контранапад за време на [[Сталинградска битка|Битката кај Сталинград]] го зголемила моралот уште повеќе. Степенот до кој успехот во Северна Африка и користел на Малта станал очигледен кога еден конвој ([[Операција „Стоунејџ“]]) стигнал до Малта од Александрија на 20 ноември практично неповреден. Овој конвој се смета за крај на двегодишната опсада на Малта. На 6 декември, друг конвој за снабдување под кодното име Операција Порткулис стигнал до Малта без да претрпи никакви загуби. После тоа, бродовите отпловиле кон Малта без да се приклучат на конвои. Заземањето на северноафриканските аеродроми и бонусот од воздушна заштита до островот им овозможиле на бродовите да испорачаат 35.000&nbsp;тони. На почетокот на декември, уште 55.000&nbsp;тони пристигнале. Последниот воздушен напад над Малта се случил на 20 јули 1943 година. Тоа било 3.340-та тревога од 11 јуни 1940 година. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Spooner|1996}} Сојузничката победа на Малта одиграла голема улога во конечниот сојузнички успех во [[Северноафрикански поход|Северна Африка]], а исто така служела и како база за [[Сојузничка инвазија на Сицилија|инвазијата на Сицилија]]. == Загуби == === Загуби на сојузничките воени бродови === [[Податотека:HMS_Ark_Royal_h85716.jpg|десно|мини|ХМС ''Арк Ројал'' во 1939 година, со бродот „Саборфиш“ од 820-та поморска воздухопловна ескадрила што минува над него. Бродот бил потонат во 1941 година.]] Сојузнички жртви во воени бродови: * Еден [[борбен брод]] : ** ''Бархам'' * Два носачи на авиони: {{Sfn|Spooner|1996}} ** ''Игл'', Ark Royal * Пет крстосувачи: {{Sfn|Spooner|1996}} ** HMS Каиро, ''Хермиона'', Манчестер, ''Нептун'', Саутхемптон * 19 уништувачи: {{Sfn|Spooner|1996}} ** HMS Ердејл, Бедуин, Фирлес, Форсиг, Галантен, Гурка, Хасти, Хиперион, Џерси, Кандахар, Кингстон, ''Куџавјак'' (Полска морнарица), Ленс, Легија, Маори, Мохавк, HMAS Нестор (RAN), HMS Пакенам и Саутволд. {{Sfn|Spooner|1996}} * 38 подморници ** HMS Кахалот, Грампус, Один, Олимп, Орфеј, Освалд, Андантед, Јуниот, P36, P38, P48, P222, P311, Пандора, Партијан, Персеј, Реинбол, Регент, Регулус, Сарацен, Сплендид, Талисман, Тетрарх, Тандерболт, Тигар, Травелер, Тријада, Тритон, Триумф, Трупер, Турбулент, Апхолдер, Урге, Уск. Францускиот број Нарвал и бродот на грчката морнарица HS Глаукос, исто така, биле изгубени. {{Sfn|Spooner|1996}} === Штета во инфраструктурата === [[Податотека:Malta_-_Valletta_-_Triq_ir-Repubblika_-_Royal_Opera_02_ies.jpg|мини|Руини од Кралската опера, уништена во 1942 година и претворена во театар на отворено во 2013 година]] На густо населениот остров, 5.524 приватни живеалишта биле уништени, 9.925 биле оштетени, но можеале да се поправат, а 14.225 биле оштетени од експлозија на бомба. Покрај тоа, 111 [[Црква (градба)|цркви]], 50 [[Болница|болници]], институции или колеџи, 36 [[Драмска уметност|театри]], клубови, владини канцеларии, [[Банка|банки]], фабрики, мелници за брашно и други комерцијални згради претрпеле уништување или штета, вкупно 30.000 згради. Кралската опера, Оберж д'Оверњ, Оберж де Франс и Палацо Кореја во Валета, Часовната кула Биргу, Оберж д'Алемањ и Оберж д'Итали во Биргу, делови од утврдувањата на Сенглеа и Гувернерската куќа на [[Форт Рикасоли]] беа уништени. Други згради како што се Оберж де Кастилја, Оберж де Бавиер, Каса дел Комун Тесоро и делови од Форт Маноел исто така претрпеле големи штети, но биле обновени по војната. Била формирана Комисија за воена штета за да им се надомести на оние чиј имот бил уништен или оштетен за време на војната. <ref>{{Наведени вести|url=https://timesofmalta.com/articles/view/war-damage-commission-decision-deemed-unjust.138858|title=War Damage Commission decision deemed unjust|date=16 October 2003|work=[[Times of Malta]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200829132544/https://timesofmalta.com/articles/view/war-damage-commission-decision-deemed-unjust.138858|archive-date=29 August 2020}}</ref> === Загуби на Оската === Вкупните загуби на Оската во Медитеранот биле големи. Човечките жртви изнесувале 17.240 лица на море. Во залихи, Оската изгубила 315.090 тони. Ова било повеќе отколку што стигнало до Малта. Сојузничките морнарици потопиле 773 бродови на Оската, вкупно 1.364.337.&nbsp;т Мините потопиле уште 179 бродови со вкупна тежина од 214.109 тони. Морнариците и воздухопловните сили учествувале во уништувањето на 25 бродови со вкупна тежина од 106.050 тони, а авионите потопиле 1.326 бродови, со вкупна тежина од 1.466.208 тони. Мините и поморските пловила заедно уништиле уште еден брод од 1.778 тони. Вкупно, потонале 2.304 трговски бродови на Оската, со вкупна тежина од 3.130.969 тони. {{Sfn|Spooner|1996}} Горенаведените бројки не ги вклучуваат воените бродови на Оската изгубени во разни битки во поддршка на Малтешката кампања. [[Битка кај Таранто|Нападот врз Таранто]] резултирал со онеспособување на три борбени брода, а еден сè уште бил на поправка кога Италија се предала во 1943 година. Италијанците изгубиле најмалку четири тешки крстосувачи; 3 тешки крстосувачи од класата <nowiki><i id="mwBsw">Зара</i></nowiki> биле потопени (заедно со два разорувачи) за време на Битката кај ’ртот Матапан, додека <nowiki><i id="mwBs8">Тренто</i></nowiki> потонал за време на операцијата Харпун. Италијанците изгубиле 16 подморници, а Германците 50 подморници. {{Sfn|Spooner|1996}} Table of Axis ships escorted to [[Libya]], June 1940 – January 1943: * {{legend2|#ff2727| периоди „Регија Аеронаутика“ била единствената непријателска воздухопловна сила во акција против Малта|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend2|#FF6961| периоди кога „Луфтвафе“ вложил значителни напори против Малта|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend2|#5757FF| влијание на операциите на Кралската морнарица К против бродовите на Оската|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend2|powderblue| влијание на операциите на Бристол Бофајтер против превозот на Оската|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+Персонал и залихи на Оската за Либија, 1940 година{{sfn|Spooner|1996|p=327}} |- !Месец<br />(1940) !Испратен<br> персонал !Пристигнат<br> персонал !Испратени<br> залихи !Пристигнати<br> залихи !Изгубени<br> залихи % |- |style="background:#ff2727;"| Jun || 1,358 || 1,308 || 3,618 || 3,608 || {{percentage|3,618-3,608|3,618|1}} |- |style="background:#ff2727;"| Jul || 6,407 || 6,407 || 40,875 || 40,875 || 0.0% |- |style="background:#ff2727;"| Aug || 1,221 || 1,221 || 50,669 || 50,669 || 0.0% |- |style="background:#ff2727;"| Sep || 4,602 || 4,602 || 53,669 || 53,669 || 0.0% |- |style="background:#ff2727;"| Oct || 2,823 || 2,823 || 29,306 || 29,306 || 0.0% |- |Nov || 3,157 || 3,157 || 60,778 || 60,778 || 0.0% |- |style="background:#FF6961;"| Dec || 9,731 || 9,731 || 65,556 || 58,574 || {{percentage|65,556-58,574|65,556|1|pad=yes}} |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+Персонал и залихи на Оската за Либија, 1941{{sfn|Spooner|1996|p=327}} |- !Месец<br />(1941) !Испратен<br> персонал !Пристигнат<br> персонал !Испратени<br> залихи !Пристигнати<br> залихи !Изгубени<br> залихи % |- |style="background:#FF6961;"| Jan || 12,491 || 12,214 || 50,505 || 49,084 || {{percentage|50,505-49,084|50,505|1}} |- |style="background:#FF6961;"| Feb || 19,557 || 19,557 || 80,357 || 79,173 || {{percentage|80,357-79,173|80,357|1}} |- |style="background:#FF6961;"| Mar || 20,975 || 20,184 || 101,800 || 92,753 || {{percentage|101,800-92,753|101,800|1}} |- |style="background:#FF6961;"| Apr || 20,698 || 19,926 || 88,597 || 81,472 || {{percentage|88,597-81,472|88,597|1|pad=yes}} |- |style="background:#FF6961;"| May || 12,552 || 9,958 || 73,367 || 69,331 || {{percentage|73,367-69,331|73,367|1}} |- |Jun || 12,886 || 12,886 || 133,331 || 125,076 || {{percentage|133,331-125,076|133,331|1}} |- |Jul || 16,141 || 15,767 || 77,012 || 62,276 || {{percentage|77,012-62,276|77,012|1}} |- |Aug || 18,288 || 16,753 || 96,021 || 83,956 || {{percentage|96,021-83,956|96,021|1}} |- |Sep || 12,717 || 6,603 || 94,115 || 67,513 || {{percentage|94,115-67,513|94,115|1}} |- |style="background:#5757FF;"| Oct || 4,046 || 3,541 || 92,449 || 73,614 || {{percentage|92,449-73,614|92,449|1}} |- |style="background:#5757FF;"| Nov || 4,872 || 4,628 || 79,208 || 29,843 || {{percentage|79,208-29,843|79,208|1}} |- |style="background:#5757FF;"| Dec || 1,748 || 1,074 || 47,680 || 39,092 || {{percentage|47,680-39,092|47,680|1|pad=yes}} |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+Axis Personnel and supplies to Libya, 1942{{sfn|Spooner|1996|p=327}} |- !Month<br />(1942) !Personnel<br> shipped !Personnel<br> reached !Supplies<br> shipped !Supplies<br> reached !Supplies<br> lost % |- |style="background:#FF6961;"|Jan || 2,840 || 1,355 || 66,214 || 66,170 || {{percentage|66,214 -66,170|66,214 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|Feb || 531 || 531 || 59,468 || 58,965 || {{percentage|59,468 -58,965|59,468 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|Mar || 391 || 284 || 57,541 || 47,588 || {{percentage|57,541 -47,588|57,541 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|Apr || 1,349 || 1,349 || 151,578 || 150,389 || {{percentage|151,578 -150,389|151,578 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|May || 4,396 || 4,241 || 93,188 || 86,439 || {{percentage|93,188 -86,439|93,188 |1}} |- | style="background:powderblue;"|Jun || 1,474 || 1,249 || 41,519 || 32,327 || {{percentage|41,519 -32,327|41,519 |1}} |- | style="background:powderblue;"|Jul || 4,566 || 4,435 || 97,794 || 91,491 || {{percentage|97,794 -91,491|97,794 |1}} |- | style="background:powderblue;"|Aug || 1,281 || 790 || 77,134 || 51,655 || {{percentage|77,134 -51,655|77,134 |1|pad=yes}} |- | style="background:powderblue;"|Sep || 1,367 || 959 || 96,903 || 77,526 || {{percentage|96,903 -77,526|96,903 |1|pad=yes}} |- | style="background:powderblue;"|Oct || 1,011 || 631 || 83,695 || 46,698 || {{percentage|83,695 -46,698|83,695 |1}} |- | style="background:powderblue;"|Nov || 1,031 || 1,031 || 85,970 || 63,736 || {{percentage|85,970 -63,736|85,970 |1}} |- | style="background:powderblue;"|Dec || 5 || 5 || 12,981 || 6,151 || {{percentage|12,981 -6,151|12,981 |1}} |} [[Категорија:Битки на Канада во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Обединето Кралство во Втората светска војна]] [[Категорија:Воени походи во Втората светска војна (Средоземно и Блискоисточно боиште)]] [[Категорија:Судири во 1942 година]] [[Категорија:Судири во 1941 година]] [[Категорија:Судири во 1940 година]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] jy1xd0z3cjgwv6ah4o76auld9lxzhcj 5542997 5542994 2026-04-21T19:26:14Z Тиверополник 1815 /* Загуби на Оската */ 5542997 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Опсада на Малта|partof=[[Средоземно и блискоисточно боиште (Втора светска војна)|Средоземно и блискоисточно боиште]] на [[Втората светска војна]]|image= [[Податотека:BombDamageMalta.jpg|300px|мини|центар]] |caption=Воздухопловни и цивилните лица ги чистат остатоците од бомбардирањето од [[Улицата Република (Валета)|Кингсвеј]] во [[Валета]] во 1942 година|date=11 јуни 1940 – 20 ноември1942<br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=06 |day1=11 |year1=1940 |month2=11 |day2=20 |year2=1942}}){{sfn|Taylor|1974|p=182}}|place=[[Крунска Колонија на Малта|Малта]]|result=Сојузничка победа|combatant1={{flag|United Kingdom}} * {{flagdeco|Malta|1923}} [[Крунска Колонија на Малта|Малта]] * {{nowrap|{{flag|Southern Rhodesia}}}} {{flag|Canada|1921}}<br>{{flagcountry|Union of South Africa}}<br>{{flag|Australia}}<br>{{flagcountry|Dominion of New Zealand}}<br> '''Само поморска поддршка:''' {{flag|Free France}}<br>{{flagdeco|Kingdom of Greece|state}} [[Грчка влада во егзил|Грција]]<br>{{flagdeco|Poland|1928}} [[Полска влада во егзил|Полска]]<br />{{flagdeco|Norway}} [[Кабинет на Њугорсволд|Норвешка]]<br>{{Flag|United States|1912 }}|combatant2={{flagcountry|Kingdom of Italy}}'''<br />'''{{flagcountry|Nazi Germany}}|commander1={{flagicon|United Kingdom}} [[Ендру Канингем, 1-ви виконт на Канингем|Ендру Канингем]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Вилијам Доби]]<br />{{flagicon|United Kingdom| }} [[Хју Пју Лојд|Хју Лојд]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Кејт Парк]]|commander2={{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Франческо Пиколо]]<br />{{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Рино Корсо Фугиер]]<br />{{flagicon|Nazi Germany}} [[Ханс Фердинанд Гајслер|Ханс Гајслер]]<br />{{flagicon|Nazi Germany}} [[Алберт Кеселринг]]|strength1=716 борбени авиони во текот на кампањата {{sfn|Bungay|2002|p=64}}|strength2={{circa|2,000}} авиони во текот на кампањата|casualties1=369 борбени авиони (воздух)<br />64 борбени авиони (земја){{sfn|Bungay|2002|p=64}}<br />1 борбен брод{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />2 [[носач на авиони]]{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />4 [[крстосувач]]и{{sfn|Spooner|1996|p=3}}<br />19 [[разурнувач]]и{{sfn|Spooner|1996|p=3}}<br />38 подморници{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />2,301 убиени или ранети пилоти{{sfn|Spooner|1996|p=8}}<br />30,000 згради уништени или оштетени{{sfn|Spooner|1996|p=11}}<br />1,300 убиени цивили{{sfn|Spooner|1996|p=11}}|casualties2=357 Германски авиони<br />175 италијански авиони{{sfn|Bungay|2002|p=64}}<br />72 проценти од изгубената транспортна флота на [[Италијанска морнарица|Италијанската морнарица]]<br />23 проценти од изгубената трговска флота на Оската{{sfn|Bungay|2002|p=66}}<br />2,304 потонати трговски бродови {{sfn|Spooner|1996|p=343}}<br />17,240 убиени во морето{{sfn|Spooner|1996|p=326}}<br />4 италијански [[Тежок крстосувач |тешки крстосувачи]]<br />~50 германски [[U-брод|U-бродови]] {{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />~16 Загуби на италијански подморници {{sfn|Spooner|1996|p=5}}|campaignbox=}} '''Опсада на Малта''' (или '''Битка кај Малта'''){{sfn|Rogers|2022}} во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] — воена кампања во [[Средоземно и блискоисточно боиште (Втора светска војна)|Средоземноморското боиште]]. Од јуни 1940 до ноември 1942 година, борбата за контрола на стратешки важниот остров на [[Британска Империја|Британската]] [[крунска колонија Малта]] ги спротивставило воздухопловните и поморските сили на [[Кралство Италија|Кралството Италија]] и [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] против [[Кралски воздухопловни сили|Кралските воздухопловни сили]] (РАФ) и [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]]. Отворањето на [[Северноафрикански поход|нов фронт]] во [[Северна Африка]] во јуни 1940 година ја зголемило веќе значителната вредност на [[Малта]]. Британските воздушни и поморски сили стационирани на островот можеле да ги нападнат бродовите на [[Сили на Оската|Оската]] што пренесувале резерви и носеле засилување од Европа. Генералот [[Ервин Ромел]], де факто командант на Панцерарме Африка во Северна Африка, брзо ја препознал неговата важност. Во мај 1941 година, тој предупредил дека „''Без Малта, Оската ќе заврши со губење на контролата врз Северна Африка''“.{{Sfn|Taylor|1974}} Оската решила да ја бомбардира или изгладни Малта пред да ја освои, за да ја омекни за инвазија, со напаѓање на нејзините пристаништа, градови, села и [[Сојузници во Втората светска војна|сојузнички]] бродови што го снабдувале островот. Малта била една од најинтензивно бомбардираните области за време на војната. Германскиот ''[[Луфтвафе]]'' и италијанската ''[[Регија Аеронаутика]]'' извршиле вкупно 3.000 бомбардирања во текот на две години, испуштајќи 6.700 тони бомби само врз областа на Големото пристаниште. {{Sfn|Holland|2003}} Нивниот успех требало да овозможи комбиниран германско-италијанско [[поморски десант]]([[Операција „Херакле“]]) поддржано од германските воздушно-десантни сили (''Fallschirmjäger''), но тоа не се случило. Сојузничките конвои биле во можност да ја снабдуваат и зајакнуваат Малта, додека Кралските воздухопловни сили го бранеле нејзиниот воздушен простор, иако со голема цена во материјални средства и животи. За возврат, авионите и подморниците кои се наоѓале во Малта имале можност успешно да ги запрат конвоите што се упатувале кон [[Северна Африка]], лишувајќи ги трупите на Оската од залихи. Во ноември 1942 година, Оската била поразена во [[Втора битка кај Ел-Аламејн|Втората битка кај Ел-Аламејн]] и сојузниците истоварле сили во [[Француско Мароко|Мароко]] и [[Француски Алжир|Алжир]] во [[Операција „Факел“|операцијата „Факел“.]] Оската ги пренасочила силите кон [[Туниски поход|кампањата во Тунис]] и ги намалила нападите врз Малта, со што завршила опсадата. {{Sfn|Taylor|1974}} Во декември 1942 година, воздушните и поморските сили што дејствувале од Малта преминале во офанзива. До мај 1943 година, сојузниците потопиле 230 бродови на Оската за 164 дена, што е највисока стапка на тонење на сојузничките бродови во војната. {{Sfn|Spooner|1996}} Победата на сојузниците во Малта одиграла голема улога во конечната победа на сојузниците во [[Северноафрикански поход|Северна Африка]], а исто така послужила и како основа за [[Сојузничка инвазија на Сицилија|инвазијата на Сицилија]]. == Позадина == [[Податотека:Malta-CIA_WFB_Map.png|лево|мини|Карта на Малта]] Малта била воена и поморска тврдина, единствената сојузничка база помеѓу [[Гибралтар]] и [[Александрија]], Египет. Во мирно време, таа била попатна станица по должината на британскиот трговски пат до Египет и [[Суецки Канал|Суецкиот канал]] до Индија и [[Далечен Исток|Далечниот Исток]]. Кога патот бил затворен, Малта останала напредна база за офанзивни акции против бродовите и копнените цели на Оската во средишниот дел на Медитеранот. Поради својата изложена позиција во близина на Италија, Британците го преместиле седиштето на Медитеранската флота на Кралската морнарица од [[Валета]], Малта, во средината на 1930-тите во Александрија во октомври 1939 година. {{Sfn|Jellison|1984}} Малта е 24х14 км со површина од нешто помалку од 250 км². {{Sfn|Rix|2015}} Малта имала население од околу 250.000 жители во јуни 1940 година, од кои сите освен 3% или 4% биле домородни [[Малтежани]]. {{Sfn|Holland|2003}} Според пописот од 1937 година, повеќето од жителите живееле во полупречник од 6,4 километри од Гранд Харбор, каде што густината на населението била повеќе од шест пати поголема од просекот на островот. Меѓу најзафатените места била [[Валета]], главниот град и политички, воен и трговски центар, каде што живееле 23.000 луѓе на површина од околу 0,65 км². Преку Гранд Харбор, во Трите Града, каде што се наоѓале Малтешкото бродоградилиште и седиштето на Адмиралитетот, 28.000 луѓе биле натрупани во 1,3 км². Токму овие мали области претрпеле најтешко, најдолготрајно и најконцентрирано воздушно бомбардирање во историјата. {{Sfn|Jellison|1984}} На Малта речиси и да немало одбрана поради предвоениот заклучок дека островот е неодбранлив. Италијанските и британските површински флоти биле подеднакво распоредени во регионот, но Италијанците имале многу повеќе [[Подморница|подморници]] и авиони. Адмиралитетот морал да го заштити [[Суецкиот канал]] со Медитеранската флота ( [[адмирал]] Ендру Канингем) и Гибралтар со Сила Х (вицеадмирал Џејмс Сомервил). {{Sfn|Taylor|1974}} Во октомври 1939 година, Медитеранската флота била префрлена на исток во Египет, лишувајќи го островот од неговата поморска заштита. Единствено мониторинг бродот HMS Терор и неколку британски подморници сè уште биле стационирани на островот. Кога малтешката влада го довела во прашање британското расудување, им било кажано дека островот може да се одбрани подеднакво соодветно од Александрија како и од Гранд Харбор, што не било точно. Ова ги навело Малтежаните да се сомневаат во британската посветеност на одбраната на островот. {{Sfn|Jellison|1984}} [[Податотека:The_Royal_Navy_during_the_Second_World_War_A11484.jpg|мини|Вооружениот травлер „ХМС ''Корал“'', оштетен од бомба за време на Втората светска војна <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://uboat.net/allies/warships/ship/6334.html|title=HMS Coral}}</ref>]] И покрај загриженоста дека островот, далеку од Британија и блиску до Италија, не може да се одбрани, Британците во јули 1939 година одлучиле да го зголемат бројот на противвоздушни топови и борбени авиони на Малта. {{Sfn|Holland|2003}} Британското раководство имало дополнителни сомнежи дали да го задржи островот во мај 1940 година, кога за време на [[Битка за Франција|битката за Франција,]] францускиот премиер Пол Рејно посочил дека италијанскиот премиер и диктатор [[Бенито Мусолини]] може да се смири со отстапки, вклучувајќи ја и Малта. По неколку разговори, [[Винстон Черчил]] го убедил британскиот воен кабинет дека не треба да се прават никакви отстапки. {{Sfn|Holland|2003}} Со оглед на тоа што британските острови биле во опасност, одбраната на Малта не претставувала приоритет и таа била слабо заштитена. Само шест застарени двокрилци „Глостер Си Гладијатор“ биле стационирани на островот, а уште шест во сандаци кога, на 10 јуни 1940 година, Мусолини им објавил војна на Обединетото Кралство и Франција. {{Sfn|Taylor|1974}} Во 1930-тите, Италија се обидела да се прошири во Медитеранот и Африка, региони доминирани од Британците и Французите. Сојузничкиот пораз во Франција од мај до јуни 1940 година ја отстранила [[Француска морнарица|француската морнарица]] од сојузничкиот борбен поредок и ја променило рамнотежата на поморската и воздушната моќ во корист на Италија. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Jellison|1984}} По објавувањето на војната, Мусолини повикал на офанзива низ целото Средоземно Море и за неколку часа, првите бомби биле фрлени врз Малта. По предавањето на Франција на 25 јуни, Мусолини се обидел да ја искористи ситуацијата, спроведувајќи ја ''Операцијата Е'', [[Италијанска инвазија на Египет|италијанската инвазија на Египет]], во септември. 10-та армија била разбиена во [[Операција „Компас“|операцијата Компас]], британски контраудар, а [[Адолф Хитлер]] одлучил да му помогне на својот сојузник. Во февруари 1941 година, ''Deutsches Afrikakorps'' (ГАК, [[Германски Африкански корпус]] под водство на генералот [[Ервин Ромел]]) бил испратен во Северна Африка како блокирачки одред ({{Јаз|de|Sperrverband}} {{Sfn|Cooper|1978}} Противбродските ескадрили на Кралската морнарица и противбродските ескадрили на Малта ја загрозиле линијата за снабдување на Оската кон Северна Африка, а двете страни ја препознале важноста на Малта во контролата на средишниот дел на Медитеранот. {{Sfn|Taylor|1974}} Во 1940 година, италијанскиот напад врз Малта имал разумна шанса за преземање контрола врз островот, акција што им давала на Италијанците поморска и воздушна супериорност во средишниот дел на Медитеранот. {{Sfn|Mallett|1998}} Медитеранот требало да биде поделен на два дела, одвојувајќи ги британските бази во Гибралтар и Александрија. Неподготвеноста на Италијанците да дејствуваат директно против Малта во текот на 1940 година била зајакната со [[Битка кај Таранто|битката кај Таранто]], во која голем дел од италијанската површинска флота била ставена надвор од акција од торпедни бомбардери на Кралската морнарица (FAA). {{Sfn|Taylor|1974}} Италијанците усвоиле индиректен пристап и го отсекле островот. За Италијанците (а подоцна и за Германците), воздушната моќ била клучното оружје против Малта. {{Sfn|Taylor|1974}} == Италијанска опсада (јуни–декември 1940) == === Италијански воздушни акции === [[Податотека:Savoia_Marchetti_SM_79_Sparviero_in_volo.jpg|мини|Италијански бомбардер Савоја-Марчети СМ79]] Воздушната сила била избраниот метод за напад врз Малта. ''Regia Aeronautica'' (Италијанските воздухопловни сили) започнале со воздушно бомбардирање на островот од воздухопловните бази во [[Сицилија]]. Првиот ден, 55 италијански бомбардери и 21 ловци прелетале над Малта и фрлиле 142 бомби на трите аеродроми во Лука, Хал Фар и Та Кали. {{Sfn|Bungay|2002}} Подоцна, 10 италијански Савоја-Марчети СМ79Савоја-Марчети СМ79 и 20 [[Маки MC.200]] прелетале над островот, без воздушен отпор. Во времето на овие први воздушни напади, одбранбените ловци на Малта се состоеле од застарени [[Глостер гладиатор]]. Десет гладијатори во сандаци за превоз биле собрани и бидејќи не летале повеќе од три авиони одеднаш, биле наречени „Вера“, „Надеж“ и „Добротворност“. Пилотите [[Хидроавион|летале со екипаж на бродови]] и други летачи без искуство во ловни операции. Еден гладијатор бил соборен, но останатите успеале да соборат неколку италијански авиони. {{Sfn|Bungay|2002}} {{Sfn|Woodman|2003}} Италијанците летале на околу 6,100 метри и мониторот ''Терор'' и топовски чамци HMS „Афис“ и Лејдибрд отвориле оган. Попладнето, уште 38 бомбардери придружувани од 12 ловци извршиле напад врз главниот град. Нападите биле дизајнирани да влијаат на моралот на населението, а не да нанесат штета на бродоградилиштата и инсталациите. Вкупно осум напади биле извршени тој прв ден. Бомбардирањето не предизвикало голема штета, а повеќето од жртвите биле цивили. Не било извршено пресретнување на напаѓачите бидејќи немало сили на РАФ подготвени да се соочат со нив. {{Sfn|Bradford|2003}} Во тоа време ниеден аеродром на РАФ на Малта не бил оперативен; еден, во Лука, бил близу до завршување. {{Sfn|Spooner|1996}} [[Податотека:Italian_bombing_of_the_Grand_Harbor,_Malta.jpg|мини|Италијанско бомбардирање на Гранд Харбор]] И покрај отсуството на какви било оперативни аеродроми, барем еден РАФ Гладијатор летал против нападот на 55 Савоја-Марчети СМ79Савоја-Марчети 79 и нивните 20 борбени авиони-придружници на 11 јуни. Тоа ги изненадило Италијанците, но одбраната, речиси непостоечка на земја и во воздух, не успеала да ги спречи италијанските сили. {{Sfn|Spooner|1996}} На 12 јуни бил соборен италијански авион на извидувачки лет над Малта. {{Sfn|Bradford|2003}} Дванаесет торпедни бомбардери „Фери Свордфиш“ побегнале од јужна Франција по капитулацијата на Франција и се упатиле кон француската колонија [[Француски Протекторат Тунис|Тунис]]. Потоа одлетале по пристигнувањето во базата во Хал Фар на 19 јуни. Тие го формирале јадрото на она што требало да стане 830-та поморска воздухопловна ескадрила, обезбедувајќи ѝ на Малта нејзиниот прв офанзивен ударен авион. Пред крајот на јуни, тие извршиле напад врз Сицилија и потопиле еден италијански разорувач, оштетиле крстосувач и уништиле резервоари за нафта во пристаништето Августа. {{Sfn|Spooner|1996}} До почетокот на јули, „Гладијаторите“ биле засилени од „Хокер Харикејнс“, а одбраната била организирана во ескадрила бр. 261 на РАФ во август. Дванаесет авиони биле испорачани од HMS Аргус во август, првата од неколкуте серии превезени на островот од страна на носачот. Понатамошен обид ( [[Операција „Бело“]]) за летање со 12 „Харикени“ во Малта на 17 ноември, предводен од „Блекбурн Скуа“ на ФАА, завршиле со катастрофа со губење на осум „Харикени“; тие полетале премногу западно од островот поради присуството на италијанската флота и останале без гориво, а неколку пилоти биле изгубени. {{Sfn|Shores|1985}} Уште два „Харикени“ се урнале, а еден од пилотите билспасен од летачки брод „Шорт Сандерленд“. {{Sfn|Terraine|1985}} Пристигнувањето на повеќе борбени авиони било добредојдено. По осум недели, првичната сила на единиците „Харикени“ била заземјена поради недостаток на резервни делови. {{Sfn|Holmes|1998}} До крајот на годината, РАФ тврдел дека биле соборени 45 италијански авиони. Италијанците признале дека загубиле 23 бомбардери и 12 ловци, а уште 187 бомбардери и седум ловци претрпеле штета, главно од противвоздушна артилерија. {{Sfn|Shores|1985}} === План за инвазија DG10/42 === Во 1938 година, Мусолини размислувал за инвазија на Малта според подготвениот план DG10/42, во кој сила од 40.000 луѓе би го освоила островот. Се очекувало речиси сите 80 наменски изградени морски пловила што би ја истовариле италијанската армија на брегот да бидат изгубени, но истоварувањата би се извршиле на север, со напад врз Викторијанските линии, преку средината на островот. Второстепен истовар би се извршил на Гозо, северозападно од Малта и островчето [[Комино]], помеѓу двете. Би биле вклучени целата италијанска морнарица и 500 авиони, но недостатокот на залихи ги навел планерите да веруваат дека операцијата не може да се спроведе. Со германскиот успех во [[Битка за Франција|битката за Франција]] од мај до јуни 1940 година, планот бил намален на 20.000 луѓе со додавање на тенкови. Поразот на сојузниците во Франција им дал можност на Италијанците да ја освојат Малта, но италијанската разузнавачка служба ја преценила малтешката одбрана и Мусолини сметал дека инвазијата би била непотребна бидејќи Британија ќе склучи мир. Мусолини, исто така, очекувал [[Франкова Шпанија]] да се придружи на Оската и да го освои [[Гибралтар]], што би го затворило Средоземното Море за Британците од запад. {{Sfn|Spooner|1996}} === Војна на море === [[Податотека:Cesare_firing_her_guns.jpg|мини|Италијанскиот борбен брод {{Ship|Italian battleship|Giulio Cesare||2}} за време на [[Битка кај Калабрија|Битката кај Калабрија]], на 9 јули 1940 година]] Неподготвеноста на италијанската Адмиралитетска бродоградба да дејствуваат се должело и на други размислувања. Италијанците верувале дека можат да ја задржат флотата од стари борбени бродови на Кралската морнарица затворена во Александрија. Друг фактор бил недостатокот на сурова нафта (Италијанците не ги откриле големите резерви во Либија за време на нивната окупација на земјата). Германците го освоиле поголемиот дел од нафтата од Романија и оставиле малку ресурси за Италија да спроведува големи операции во Медитеранот. Ова не само што ги спречило сите големи поморски операции, туку ги оставило и Италијанците без соодветно гориво за борбена обука на море. До почетокот на 1941 година, ограничените резерви на нафта значеле дека може да се гарантираат само седум месеци гориво. {{Sfn|Mallett|1998}} Од друга страна, британската доверба била еродирана кога авионите почнале да доминираат во акциите на море подоцна во 1941 и 1942 година, бидејќи од Кралската морнарица долго време се очекувало да биде главен бранител на островот. {{Sfn|Bradford|2003}} Канингем ја изнел на виделина неподготвеноста на италијанската морнарица да се вклучи преку испитување на нивната одбрана. На 9 јули 1940 година, [[Битка кај Калабрија|битката кај Калабрија]] била единствениот пат кога главните италијански и британски (со помошни бродови на Кралската австралиска морнарица [КАМ]) се соочиле една со друга. Двете страни прогласиле победа, но всушност битката била нерешителна и сите се вратиле во своите бази што е можно поскоро. Тоа им потврдило на малтешкиот народ дека Британците сè уште ги контролираат морињата, ако не и од Големото пристаниште. {{Sfn|Bradford|2003}} Ова било повторно потврдено во март 1941 година, кога Кралската морнарица решително ја победила италијанската морнарица во [[Битка кај Матапанскиот ’рт|битката кај ’ртот Матапан]], потопувајќи три тешки крстосувачи и два разурнувачи, а истовремено оштетувајќи еден од новите борбени бродови. Италијанците се упатиле да ги пресретнат британските конвои што пренесувале засилувања за да ѝ помогнат на Грција во [[Грчко-италијанска војна|грчко-италијанската војна]]. {{Sfn|Holland|2003}} === Британски контранапади === [[Податотека:HMS_Ultimatum.jpg|десно|мини|Британска подморница од класа U]] Кога на Британците им станало јасно дека италијанските воздухопловни сили се ограничени и имаат мало влијание врз населението, кое можело да издржи, пристигнал постојан прилив на засилувања. Потенцијалот на базата бил реализиран и владата наредила дополнителни авиони на островот; вклучувајќи ловци „Харикен“, „Мартин Мерилендс“, „Сандерлендс“, „Викерс Велингтонс“, повеќе „Саборфиш“ и подморници. Тоа обезбедило сè помоќна офанзивна вооружена сила. {{Sfn|Bradford|2003}} „Велингтонс“ пристигнале во октомври 1940 година, од ескадрилата бр. 148 на Кралските воздухопловни сили. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Shores|1985}} Во меѓувреме, италијанската инвазија на Египет не успеала да ги постигне своите цели, а британската контраофанзива, [[Операција „Компас“|операцијата „Компас“]], уништила неколку дивизии на италијанската армија кај [[Киренајка]]. Пренасочувањето на [[Северноафрикански поход|Северноафриканската кампања]] повлекло значајни италијански воздухопловни единици кои биле испратени од Италија и Сицилија за да се справат со катастрофите и да ги поддржат италијанските копнени сили кои се бореле во Египет и Либија. Олеснувањето на Малта било значајно бидејќи Британците веќе можеле да ги концентрираат своите сили на офанзивни, а не на одбранбени операции. Во ноември 1940 година, по месеци лошо координирани италијански воздушни напади, ФАА и Кралската морнарица ги нападнале италијанските поморски сили во [[Битка кај Таранто|битката кај Таранто]], победа за моќта на морето и воздухот и дефинитивен доказ дека авионите можат да предизвикаат хаос врз поморските бродови без воздушна покриеност. Торпедските бомбардери „Фери Свордфиш“ онеспособиле голем број италијански тешки единици за време на битката. Повлекувањето на италијанската флота во [[Неапол]], надвор од дофат на британските авиони, била стратешка победа која до тој момент им ја дала поморската супериорност на Британците. {{Sfn|Bradford|2003}} Подморниците на Кралската морнарица, исто така, започнале период на офанзивни операции. Британските подморници од класа U започнале со операции уште во јуни. Поголемите подморници, исто така, започнале со операции, но по 50% загуби по мисија, тие биле повлечени. Подморниците од класа U дејствувале од базата на [[Гзира|островот Маноел,]] позната како HMS Талбот. За жал, немало достапни огради отпорни на бомби бидејќи градежниот проект бил откажан пред војната, поради политиките за намалување на трошоците. Новата сила била наречена Десетта подморничка флотила и била ставена под раководство на адмиралот Макс Хортон, кој го назначил командантот Г.В.Г. Симпсон да командува со единицата. Административно, Десеттата флотила работела под Првата подморничка флотила во Александрија, која самата била под Канингем. Всушност, Канингем им дал на Симпсон и на неговата единица одврзани раце. Додека бродовите од класа U не можеле да бидат достапни во голем број, се користеле британски подморници од класа Т. Тие имале некои успеси, но претрпеле големи загуби кога започнале со операциите на 20 септември 1940 година. Поради недостаток на торпеда, непријателските бродови не можеле да бидат нападнати освен ако целта за која станува збор не бил воен брод, танкер или друг „значаен брод“. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Holland|2003}} Перформансите на флотата на почетокот биле мешани. Тие потонале 38,000 тони од италијанскиот бродски превоз, од кој половина била побарана од еден брод, HMS Труант. Вклучувало една италијанска подморница, девет трговски бродови и еден моторен торпедо-чамец (MTB). Загубата на девет подморници и нивните обучени екипажи и команданти била сериозна. Повеќето од загубите се должеле на мини. {{Sfn|Spooner|1996}} На 14 јануари 1941 година, пристигнале подморници од класата U, а офанзивата на подморниците започнала сериозно. {{Sfn|Spooner|1996}} == Напад на ''Луфтвафе'' (јануари–април 1941) == === Германска интервенција === [[Податотека:World_War_II_shelter,_Santa_Venera_002.jpg|мини|Засолниште за воздушни напади од Втората светска војна во Санта Венера]] Германската интервенција над Малта била повеќе резултат на италијанските порази во Северна Африка отколку на италијанските неуспеси да се справат со островот. [[Адолф Хитлер|Хитлер]] немал голем избор освен да го спаси својот италијански сојузник или да ја изгуби шансата да ги освои нафтените полиња на [[Среден Исток|Средниот Исток]] во Арабија. ''[[Германски Африкански Корпус|Германскиот Африкански Корпус]]'' (ГАК) под водство на [[Ервин Ромел]] бил испратен да го обезбеди фронтот на Оската во Африка во февруари 1941 година. [[Операција „Колос“|Операцијата „Колос“]] означила драматичен пресврт. Германците ја започнале [[Операција „Сончоглед“|операцијата „Сончоглед“]], која ги засилило Италијанците во Северна Африка. Потоа започнале контраофанзива и ги вратиле Британците во Египет. Но, дејствувањето во странство во Африка значело дека поголемиот дел од залихите за силите на Оската доаѓаат преку море. Ова ја направило Малта опасна закана за логистичките грижи на Оската. Како одговор на тоа, ''Оберкомандо дер Луфтвафе'' (ОКЛ или Висока команда на воздухопловните сили) го испратил ''Флигеркорпс X'' (Десетиот Летечки Корпус) во Сицилија, кој пристигнал во јануари 1941 година, за да нападне поморски сили во и околу Малта, како и позиции на РАФ на островот, за да го олесни преминувањето на залихите. {{Sfn|Spooner|1996}} Британските подморници не успеале да ги запрат германските бродови што ги превезувале германските сили во Либија. Оштетувањето на германскиот брод ''Дуизбург'' од 7.889 тони бил единствениот значаен напад. На 9 февруари 1941 година, три подморници го пропуштиле истиот конвој што носел залихи во [[Триполи]], главното италијанско пристаниште во Либија. Пристанишните објекти можеле да истоварат шест брода одеднаш, што го направило пристаништето најдобар објект западно од Александрија, 1,600 км на исток. {{Sfn|Spooner|1996}} Голем дел од одбранбениот успех на Оската се должел на поморските мини. Италијанците распоредиле 54.000 мини околу Малта за да спречат нејзино снабдување. Овие мини биле голем проблем на подморниците на Кралската морнарица. Околу 3.000 мини биле поставени и покрај брегот на Тунис од страна на италијанските поморски сили. {{Sfn|Spooner|1996}} Неуспехот да се пресретнат бродовите на Оската станал очигледен во бројките кои се протегале далеку по февруари 1941 година. Од јануари до април, Оската испратила 321.259&nbsp;тони во Либија и сè освен 18.777&nbsp;тони стигнале до пристаништето. Ова претставувало стапка на успех од 94% за безбедноста на конвојот при британската интервенција. Од 73.991 луѓе испратени по море, 71.881 (97%) пристигнале во Африка. {{Sfn|Spooner|1996}} На 10 декември 1940 година, ''Флигеркорпс X'', под команда на [[Ханс Фердинанд Гајслер]], и со поддршка на неговиот началник на штабот, мајор [[Мартин Харлингхаузен]], добиле наредба за Сицилија да нападне сојузнички бродови во Медитеранот. До почетокот на првата германска операција, Гајслер поседувал 95 авиони и 14.389 луѓе на Сицилија. Гајслер го убедил ОКЛ да му даде уште четири групи нуркачки бомбардери. На 10 јануари, тој собрал 255 (179 во функција) авиони, вклучувајќи 209 нуркачки и средни бомбардери. {{Sfn|Hooton|1997}} До 2 јануари 1941 година, првите германски единици пристигнале до [[Трапани]] на јужниот брег на Сицилија. Двете единици на ''Луфтвафе'' биле ''[[Јункерс Ју 87]]'' ''Штука'' ''Групен''. Првата била ''Штурцкампфгешвадер 1'' и ''Штурцкампфгешвадер 2'' (I и II Група за нуркачки бомбардери, крила 1 и 2). Единиците броеле околу 80 Ју.&nbsp;87-ки. Ова довело до значително зголемување на бомбардирањето на Малта. Пристигнале и''Штурцкампфгешвадер 3'' (StG 3). ''Оберстлеутнант'' Карл Крист, ''Geschwaderkommodore'' на StG 3, дал наредба за пресретнување на тешки единици. Една посебна цел биле носачите на авиони. Неколку дена подоцна, тој им наредил на Ju 87 да го потонат новиот носач HMS ''Illustrious''. Играл клучна улога во Битката кај Таранто, предавајќи им ја поморската супериорност на Британците, па оттука станал на врвот на листата на цели на Оската. {{Sfn|Weal|1998}} === ''Excess'' и ''Illustrious'' === [[Податотека:HMS-Illustrious-Malta-harbour-595x330.jpg|лево|мини|ХМС ''Illustrious'' под напад на Ју 87 во Големото пристаниште. Носачот на бродови е десно од големиот кран.]] Екипажите на ''[[Луфтвафе]]'' верувале дека четири директни удари ќе го потонат бродот и започнале пробни операции на пловечки макети покрај сицилијанскиот брег. Огромната летна палуба нудела цел од 6.500&nbsp;квадратни метри. Можноста за напад врз бродот се појавила на 6 јануари. Била започната британската [[операција „Ексцес“,]] која вклучувала серија операции со конвој од страна на Британците преку Средоземното Море. На 10 јануари тие биле во дострел на Ју&nbsp;87. II./StG 2 испратени 43 Ju&nbsp;87-ки со поддршка од I./StG 1. Десет италијански СМ&nbsp;79-тите ги повлекле ловците „Фери Фулмар“ на носачот на авиони, додека придружниот крстосувач HMS Бонавентура го потопил италијанскиот торпедоброд „Вега“ . Околу 10 Ју 87 го нападнале носачот на авиони без отпор. Сведок на настанот бил самиот Ендру Канингем, командант на флотата од бојниот брод HMS Ворспајт, Ју&nbsp;87-ките постигнале шест погодоци. Еден уништил топ, друг погодил во близина на неговиот преден дел, трет уништил друг топ, додека два го погодиле подигнувачот, уништувајќи го авионот под палубата, предизвикувајќи експлозии на гориво и муниција. Друг поминал низ оклопната палуба и експлодирал длабоко во бродот. Два дополнителни напади биле извршени без резултат. Тешко оштетен, но со нејзините главни мотори сè уште недопрени, тој се насочил кон веќе сомнителното засолниште Малта. {{Sfn|Weal|1998}} {{Sfn|Ward|2004}} {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Нападот траел шест минути; {{Sfn|Holland|2003}} убил 126 членови на екипажот и повредил 91. {{Sfn|Holland|2003}} Во рамките на видното поле на Малта, италијанските торпедо бомбардери исто така го нападнале носачот, но биле одбиени од интензивен противвоздушен оган. {{Sfn|Holland|2003}} Британската операција не требало да биде започната: Ултра го информирало Министерството за воздухопловство за присуството на ''Флигеркорпс X'' на Сицилија уште на 4 јануари. Тие не ги пренеле разузнавачките информации до Адмиралитетот, кој веројатно немало да плови во дометот на Ју.&nbsp;87-ки доколку знаеле. {{Sfn|Ward|2004}} РАФ не бил во состојба да спречи голем германски воздушен напад, со само 16 авиони „Харикени“ и неколку авиони „Гладијатори“ во функција. {{Sfn|Holland|2003}} На 11 јануари 1941 година, уште 10 Ју&nbsp;Бродови од типот 87 биле испратени да го потонат ''„Illustrious“'' . Случајно наишле на лесните крстосувачи HMS Саутемптон и Глостер. И двата брода биле погодени; ''Саутемптон'' бил толку лошо оштетен што неговите придружници на морнарицата го потопиле. Во текот на следните 12 дена, работниците во бродоградилиштето во Гранд Харбор го поправале носачот под решителен воздушен напад, за да може да стигне до Александрија. На 13 јануари, бродот Ју&nbsp;87-ки, вќе опремени со SC&nbsp;1000 бомби, не успеале да постигнат погодок. На 14 јануари, 44 Ју&nbsp;87-ките постигнале погодок на несреќниот полет. На 18 јануари, Германците се префрлиле на напад на аеродромите во Хал Фар и Лука во обид да освојат воздушна супериорност пред да се вратат во ''Illustrious''. На 20 јануари, две блиски промашувања го пробиле трупот под линијата на водата и го фрлиле нејзиниот труп кон пристаништето. Сепак, инженерите ја добиле битката. На 23 јануари, таа се лизнала од Гранд Харбор и пристигнала во Александрија два дена подоцна. Носачот подоцна отпловил за Америка каде што бил држен надвор од акција една година. {{Sfn|Weal|1998}} ''Луфтвафе'' не успеал да го потопи носачот. Сепак, нивните загуби биле мали - три авиони на 10 јануари и четири Ју&nbsp;87 во текот на неколку недели - а Германците ги импресионирале Британците со ефикасноста на воздушната моќ на копно. Тие ги повлекле тешките единици на нивната флота од централниот Медитеран и не ризикувале ништо повеќе од обидот да испратат крстосувачи низ Сицилијанските теснеци. И британската и италијанската морнарица ги совладале своите искуства над Таранто и Малта. {{Sfn|Weal|1998}} === Германска и италијанска воздушна супериорност === [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_101I-429-0646-31,_Messerschmitt_Me_109_und_Junkers_Ju_87.jpg|мини|„Месершмит Бф 109“ придружува „Ју 87“ над Средоземното Море]] Појавувањето во февруари на ловците [[Месершмит Bf 109]] E-7 од 7. Ескадрилата Jagdgeschwader 26 (26-то борбено крило или JG 26), предводени од оберлејтантот [[Јоаким Минхеберг]], брзо довело до зголемување на загубите на РАФ; германските борбени пилоти биле искусни, самоуверени, тактички остроумни, подобро опремени и добро обучени. {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Сојузничките пилоти на Малта имале малку борбено искуство, а нивните [[Хокер харикен]] биле истрошени и четири месеци, JG&nbsp;26 имале малку загуби. {{Sfn|Scutts|1994}} {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Луфтвафе однел 42 воздушни победи, од кои 20 (вклучувајќи една над Југославија) му се припишуваат на Минхеберг. {{Sfn|Rogers|2005}} Хариканите на РАФ биле одржувани во функција со тоа што биле поправени и канибализирани, а нивните перформанси, веќе инфериорни во однос на Bf109E-7, се влошиле. Пет Харикани пристигнале на Малта на почетокот на март, а уште шест на 18 март. Но, пет Харикани и пет пилоти бил изгубени. ''{{Sfn|Holland|2003}}'' На 1 март, нападите на ''Луфтвафе'' врз аеродромите ги уништиле сите Велингтонови донесени во октомври. Воените бродови на Кралската морнарица и летачките чамци на ''Сандерленд'' не можеле да го користат островот за офанзивни операции, а главните борбени ескадрили, бр. 261 и 274, биле ставени под силен притисок. {{Sfn|Shores|1985}} Имало неколку напади дневно и над 107 напади на Оската се случиле во февруари и 105 во март, при што борбените авиони Bf 109 ги уништиле сите знаци на движење на теренот. До февруари околу 14.600 луѓе, сила на островот се пријавила како волонтер, рационирањето почнало уште повеќе да го намалува моралот, а сите мажи на возраст од 16 до 56 години биле регрутирани да се приклучат на волонтерите, а Кралската малтешка артилерија го чувала Големото пристаниште. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Jellison|1984}} Сојузниците постигнале успех во април, со победа во Битката кај конвојот Тариго. {{Sfn|Holland|2003}} Сојузничките површински сили успеале да потонат само еден мал конвој на Оската во текот на дневните часови за време на целата Северноафриканска кампања, но во ноќта помеѓу 15 и 16 април, бродовите на Оската биле пресретнати од 14-та флотила на разурнувачи на командантот П.Ј. Мек, која ја сочинувала HMS Јанус, Јервис, ''Мохавк'', ''Јуно'' и ''Нубијан''. {{Sfn|Cocchia|1958}} Разурнувачите го потонале ''Сабаудија'' (1.500&nbsp;тони), ''Егина'' (2.447&nbsp;тони), ''Адана'' (4.205&nbsp;тони), ''Исетлон'' (3.704&nbsp;тони) и ''Арта''. Италијанските разорувачи ''Тариго'', ''Лампо'' и ''Балено'' биле потопени поради загубата на ''Мохавк''. {{Sfn|Spooner|1996}} Флотилата официјално била формирана на 8 април 1941 година, како одговор на потребата од Малташки ударни сили. Оваа формација имала за цел да ги забрани конвоите на Оската. На 5-тата флотила на разурнувачи на командантот Лорд [[Луис Маунтбатен]] подоцна ѝ било наредено да се спои со флотата на Мек за да ја зголемило својата ударна моќ. Разурнувачите HMS „Џакал“, Кашмир, Киплинг, Кели, Келвин и Џерси биле дел од флотата на „Маунтбатен“. Крстосниците HMS Дидо и ''Глостер'' ги придружувале бродовите како дел од силите. Ударните сили имале значителен успех, што го оправдало нивното стационирање на Малта и покрај опасноста од воздушен напад. На 21 мај, силите биле испратени да се приклучат на [[Битка за Крит|Битката кај Крит]]. Поминале неколку месеци пред да се вратат исцрпените ударни сили. {{Sfn|Smith|1974}} [[Податотека:Italian_bomber_being_refueled_in_Sicily_for_next_attack_on_Malta.jpg|лево|мини|Италијански бомбардер полни со гориво во Сицилија]] Малтешките конвои постигнале дополнителен успех. Итен конвој за снабдување од Гибралтар до Александрија (Операција „Тигар“) се совпаднал со засилување за Медитеранската флота, два мали конвои од Египет до Малта и уште 48 „Харикани“ полетале од „ХМС ''Арк Ројал“'' и ''Furious'' во операцијата „Сплајс“, со само загуба на „СС ''Емпаер Сонг“'', кој удрил во мина и потонал со 10 ловци „Харикан“ и 57 тенкови на бродот. {{Sfn|Smith|1974}} Конвојот „ ''Тигар“'' транспортирал 295 тенкови „Матилда II“, нови тенкови „Крусејдер“ и 24.000&nbsp;тони нафта за операции во Северна Африка. {{Sfn|Smith|1974}} Тие биле завршени на 12 мај. I., II. и III.; StG 1 направиле решителни напори против ''Тигар'' и Малта но без резултат. {{Sfn|Weal|1998}} Воздухопловните сили на Оската ја одржувале воздушната супериорност; Хитлер им наредил на ''Флигеркорпс X'' да го заштитат бродскиот превоз на Оската, да го спречат минирањето на сојузничките бродови низ средишниот дел на Средоземно Море и да ја неутрализира Малта како сојузничка база. Околу 180 германски и 300 италијански авиони ја извршиле операцијата, а РАФ се борел да изведе повеќе од шест или осум борбени летови. Повремено, 12 Харикани биле доставени од британски носачи на авиони, но замените наскоро биле потрошени. До средината на мај, централниот Медитеран повторно бил затворен за сојузничкиот бродски превоз, а ДАК во Северна Африка добил засилување, само 3% од неговите залихи, персонал и опрема биле изгубени по патот. Од 11 април до 10 мај, 111 напади на Оската биле извршени врз воени инсталации на Малта. Поголемиот дел од тешката опрема во Гранд Харбор била уништена, а сувите докови можеле да се управуваат само рачно. Ефикасноста на повеќето работилници била намалена на 25% - 50%. {{Sfn|Jellison|1984}} Во текот на првите четири месеци од германските операции, ''Луфтвафе'' исфрлил 2.500&nbsp;тони [[Експлозив|силен експлозив]] на Малта. Тоа било многу пати повеќе од тонажата што ја испуштиле Италијанците, но далеку помалку од количината што ја испуштиле следната година. Повеќе од 2.000 цивилни згради биле уништени, наспроти само 300 за време на италијанската опсада. Цивилните жртви биле мали, а по бомбардирањето на ХМС ''Илустриус'' повеќето цивили се преселиле во побезбедна околина во селата; до мај 1941 година, речиси 60.000 луѓе ги напуштиле градовите, околу 11.000 луѓе ( {{frac|2|3}} или 66% од населението) ја напуштиле Валета. {{Sfn|Jellison|1984}} За да се прикаже обемот на штетата, до крајот на 1941 година приближно 70% од црквите на островот биле сведени на урнатини. {{Sfn|Jellison|1984}} Британците се концентрирале на заштита на воени цели и малку засолништа биле достапни за цивилите. На крајот, 2.000 рудари и каменорезци биле регрутирани за изградба на јавни засолништа, но платите биле ниски, а рударите се заканиле со штрајк и им се заканиле со регрутација во војска. Работниците капитулирале, но вовеле забавување на работата, со што цената на работата била тројно зголемена. {{Sfn|Jellison|1984}} === Германско повлекување === Во април, Хитлер бил принуден да интервенира на [[Балкански Полуостров|Балканот,]] што довело до [[Балкански поход (Втора светска војна)|кампањата]] со тоа име; позната и како [[Априлска војна|германска инвазија на Југославија]] и вклучувала [[битка за Грција]]. Последователната кампања и тешките германски загуби во [[Битка за Крит|битката за Крит]] го убедиле Хитлер дека воздушните фрлања зад непријателските линии, со употреба на падобранци, повеќе не се изводливи освен доколку не се постигне изненадување. Германските воздушно-десантни сили повеќе не презеле такви операции. Ова имало важни последици за Малта, бидејќи укажувало дека островот бил изложен на ризик само од опсада на Оската. Кога, во јуни, Хитлер го нападнал [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] во рамките на [[Операција Барбароса|операцијата Барбароса]], ''Флигеркорпс X'' заминал за Источниот фронт, а ''Регија Аеронаутика'' останала да ја продолжи својата високо ефикасна воздушна кампања против Малта во наредните месеци. {{Sfn|Jellison|1984}} Гајслер, командувајќи со остатоците од ''Флигеркорпс X'', можел да смета само на авиони за поставување мини од ''Кампфгешвадер 4'' (KG 4) и Ју 87 во ноќните операции. Проблемите со снабдувањето биле сериозни, па малите преостанати германски сили биле принудени да ги напуштат операциите на 22 април 1941 година. До почетокот на мај 1941 година, ''Луфтвафе'' имал извршено 1.465 бомбардери, 1.144 ловци и 132 извидувачки мисии, со само 44 загуби. {{Sfn|Hooton|1997}} III./ ''Kampfgeschwader 30'' (KG 30) и III./ ''Lehrgeschwader 1'' (KG 1) вршеле спорадични ноќни напади во текот на април. {{Sfn|Weal|1998}} == Сојузничко закрепнување (април - октомври 1941) == === Хју Лојд === На 1 јуни, воздухопловниот вицемаршал Форстер Мејнард, командант на воздухопловните офицери на Малта, бил заменет од воздухопловниот комодор Хју Лојд. {{Sfn|Rogers|2005}} Кога пристигнал на островот, Лојд наишол на малку работи со кои ќе работи. Сепак, имало намера да преземе офанзива. Надвор од неговата канцеларија, во подземниот штаб во Ласкарис, тој закачил знак: „Помалку зависи од големината на кучето во борбата отколку од големината на борбата кај кучето“. {{Sfn|Jellison|1984}} За неколку часа, Лојд направил инспекциска обиколка на аеродромите и главните работилници во Калафрана. Состојбата на островот била полоша отколку што очекувал. Намалувањето на германската воздушна активност овозможило бројот на авиони да се зголеми, но РАФ сè уште имале помалку од 60 машини од сите видови. Одржувањето било тешко. Речиси немало резервни делови - резервните делови морале да се набават со пребарување низ остатоците од урнатините или со канибализирање на неоштетените авиони. Понатаму, аеродромите биле премногу мали; немало тешка опрема со која би се работело; па дури и најчестите видови алатки, како што се чекани и клучеви, биле речиси невозможни да се најдат. Целото полнење гориво морало да се врши рачно од поединечни буриња. Засолништето било исто така несоодветно, па затоа имало мала заштита за опремата што ја имале. Повеќето авиони биле групирани заедно на отворени писти, претставувајќи привлечни цели. Во Калафрана, сите згради биле блиску една до друга и над земја. Единствениот објект за поправка на мотори на Малта се наоѓал веднаш до единствените тест клупи. Самиот Лојд рекол: „неколку бомби врз Калафрана во летото 1941 година би ја уништиле секоја надеж дека Малта некогаш ќе управува со воздухопловни сили“. {{Sfn|Jellison|1984}} Вообичаено, заштитата на воздушната одбрана и поморските средства на островот би имала приоритет. Секако, внесувањето повеќе залихи би имало поголема стратешка смисла, пред да се ризикува да се премине во офанзива и со тоа да се ризикува гневот на непријателот. Но, периодот бил полн со настани. Во Северна Африка, ДАК бил во движење, а Ромел ја притискал својата војска кон Суецкиот канал и Александрија во Египет. Силите на РАФ на Малта не можеле да си дозволат да седат настрана; тие можеле да го спречат напредувањето на Ромел или да го забават, со тоа што ќе напаѓаат по неговите линии за снабдување. Малта била единственото место од каде што британските ударни авиони можеле да ги започнат своите напади. Бомбардерите на Лојд и мала [[флотила]] подморници биле единствените сили достапни за да ги малтретираат линиите за снабдување на Ромел во есен. Дури тогаш површинските флоти се вратиле во Малта за да ја поддржат офанзивата. {{Sfn|Jellison|1984}} === Сојузничко засилување === Со исклучок на јаглен, сточна храна, керозин и основни цивилни резерви, биле создадени залихи за период од 8–15 месеци. [[Операција „Супстанција“]] била особено успешна во јули 1941 година. Залихите вклучувале резервни делови и авиони. Околу 60 бомбардери и 120 „Харикени“ биле достапни.{{sfn|Jellison|1984|pp=124–125, 139}} Околу 65,000 тони на крајот пристигнале во Малта во јули, и покрај тешките оштетувања нанесени од италијанската морнарица и воздухопловни сили. Во август не биле испратени залихи, но [[Операција „Хелебарда“]] во септември 1941 донела 85,000 тони залихи, превезени од девет трговски бродови придружувани од еден носач на авиони, пет крстосувачи и 17 разурнувачи. Еден товарен брод, ''Imperial Star'', бил потопен, а бојниот брод {{HMS|Nelson|28|6}} бил оштетен од торпедо. Овој конвој се покажал како критичен за спасувањето на Малта, бидејќи неговите залихи биле сметани за суштински кога Германците се вратиле во декември.{{sfn|Spooner|1996|p=65}} Во средината на 1941 година биле формирани нови ескадрили — No. 185 и No. 126 — и бранителите ги добиле првите „Харикен Mk IIC“ вооружени со топови. Морнаричките носачи донеле вкупно уште 81 ловец во април–мај. До 12 мај, на островот имало 50 „Харикен“. На 21 мај, пристигнала Ескадрила бр. 249 пристигнала, заменувајќи ја бр. 261. 46-тата пристигнала во јуни, за да биде преименувана во Ескадрила бр. 126.{{sfn|Shores|1985|p=82}} Во мај 1941 година, 47 „Харикан“ биле префрлени на островот.{{sfn|Nichols|2008|p=11}} Од мај до декември, првите единици на [[Бристол Бленим]] почнале да пристигнуваат{{sfn|Shores|Cull|Malizia|1987|p=270}}, како и единиците на [[Бристил Бјуфајтер]],{{sfn|Shores|1985|p=82}} Малта веќе се користела како база за снабдување на Египет. Помеѓу јули и декември 1941, 717 ловци на РАФ поминале низ Малта, а 514 заминале кон Северна Африка. До почетокот на август, Малта имала 75 ловци и 230 противвоздушни топови. Бомбардерите „Бристол Бленим“ исто така им се приклучиле на бранителите и започнале офанзивни операции.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} Покрај подготовките за офанзивни операции и засилувањето на РАФ на островот, Лојд исто така исправил многу недостатоци. Илјадници Малтежани и 3,000 војници на [[Британска армија]] биле мобилизирани за подобра заштита на аеродромите. Дури и технички персонал, службеници и летачки екипажи помагале кога било потребно. Биле изградени дисперзирани писти, а ремонтните работилници биле преместени под земја од пристаништата и аеродромите. Подземни засолништа исто така биле создадени со уверување дека ''Луфтвафе'' наскоро ќе се врати.{{sfn|Jellison|1984|p=141}} На 26 јули, бил извршен ноќен напад од италијански брзи напаѓачки пловила од елитната единица ''[[Decima Flottiglia MAS]]''.{{sfn|Canada|2013}} Силата била рано откриена од британска радарска станица, а крајбрежна артилерија кај [[Форт Сент Елмо]] отворила оган врз Италијанците. Во нападот, 15 луѓе биле убиени, а 18 заробени, а повеќето од чамците биле изгубени. Еден MT чамец го погодил мостот, кој се урнал. Мостот никогаш не бил обновен, и дури во 2011 година бил изграден нов на негово место. ===Соjузничка офанзива=== [[File:Radius of action of Allied aircraft from Malta in relation to Axis shipping routes, Summer and Autumn, 1941.jpg|upright=1.3|thumb|{{centre|Радиус на дејство на сојузничките авиони од Малта во однос на основните поморски рути, лето и есен 1941}}]] Соjузниците добиле можност да започнат офанзивни операции од Малта и околу 60% од осовинскиот бродски сообраќај бил потопен во втората половина од 1941 година. ДАК и неговите партнери не ги добивале потребните 45,000 тони залихи месечно, и како резултат не биле во можност да се спротивстават на силна контраофанзива на британските сили во [[Операција „Крстосувач“]].{{sfn|Taylor|1974|p=182}} Во јули биле истоварени 62,276 тони залихи од страна на Оската, што било половина од бројката во јуни.{{sfn|Spooner|1996|p=58}} Во септември 1941, 830-та морнаричка ескадрила потопила или оштетила бродови ''Андреја Грити'' (6,338 тони) и ''Пјетро Барбара'' (6,330 тони). Пресретнатите Ултра информации покажале дека биле изгубени 3,500 тони авионски бомби, 4,000 тони муниција, 5,000 тони храна, една цела работилница за тенкови, 25 мотори Bf 109 и 25 контејнери со [[гликол]] за ладење на моторите.{{sfn|Spooner|1996|p=66}} Дополнителен успех бил постигнат подоцна во месецот, иако британските загуби од противвоздушниот оган на италијанските бродови често биле големи.{{sfn|Spooner|1996|p=68}} Една причина за прифаќање на големи загуби била тешкотијата за прецизно бомбардирање. Лојд им наредил на своите бомбардери да напаѓаат на висина на јарбол, зголемувајќи ја прецизноста, но правејќи ги полесни цели за италијанската противвоздушна одбрана. Загубите во просек изнесувале 12% во овој период.{{sfn|Jellison|1984|p=139}} 38-та ескадрила, 40-та ескадрила и 104-та ескадрила , опремени со бомбардери „Велингтон“, ги напаѓале конвоите во Триполи.{{sfn|Spooner|1996|pp=72–73}} Во координација со подморниците на Кралската морнарица, РАФ потопиле 108 бродови (300,000 grt) помеѓу јуни и септември.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} Во септември, 33% од 96,000 тони испратени залихи биле изгубени поради британски подморнички и воздушни напади.{{sfn|Spooner|1996|p=327}} Дел од причината за овој поволен исход во ноември 1941 била пристигнувањето на [[Force K]] на Кралската морнарица, која за време на битката кај конвојот Дујсбург ги потопила сите бродови, што практично ги блокирало либиските пристаништа.{{sfn|Spooner|1996|pp=81, 74}} Набргу потоа, Force K била засилена со пристигнувањето во Малта на [[Force B]] со лесните крстосувачи {{HMS|Ajax|22|6}} и {{HMS|Neptune|20|2}} и разурнувачите од класата K, ''Кимберли'' и ''Кингстон'', на 27 ноември.{{sfn|Spooner|1996|p=88}} Заедничките операции со РАФ биле толку ефикасни што во текот на ноември 1941, загубите на гориво на Оската изнесувале 49,365 тони од вкупно 79,208 тони.{{sfn|Smith|1974|pp=39}} Меѓу придонесувачите за потопувањето на осовинските бродови биле [[828 поморска воздухопловна ескадрила]], 830-та морнаричка ескадрила, британската 10-та морнаричка флотила и 69-та ескадрила, која ги следела конвоите со своите авиони „Мериленд“.{{sfn|Spooner|1996|p=87}} Специјални летови на „Велингтон“ опремени со радар воздух-кон-површина (ASV) биле важни за операциите на Force K, а Ultra разузнавањето пристигнувало во Малта за движењата на осовинските конвои. РАФ командата во Малта потоа ги испраќала ASV-Wellington за пребарување на морето и насочување на британските морнарички сили кон конвојот.{{sfn|Holland|2003|pp=220–221}} На 13 ноември, носачот на авиони HMS ''Ark Royal'' — враќајќи се кон Гибралтар по транспорт на авиони за Малта — бил потопен од [[подморница]].{{sfn|Wingate|1991|p=121}} Дванаесет дена подоцна, бојниот брод {{HMS|Barham|04|6}} бил потопен од подморница, по што следел лесниот крстосувач {{HMS|Galatea|71|6}} на 15 декември.{{sfn|Smith|1974|pp=87}} На 19 декември, бродови од двете сили налетале на [[морска мина|минско поле]] додека гониле италијански конвој. Оштетувањата од мините го потопиле крстосувачот ''Нептун'' и го оштетиле крстосувачот {{HMS|Aurora|12|6}}. Разурнувачот {{HMS|Kandahar|F28|6}} исто така налетал на мина додека се обидувал да му помогне на ''Нептун''.{{sfn|Spooner|1996|pp=103–104}} ''Кандахар'' бил потопен следниот ден од разурнувачот {{HMS|Jaguar|F34|6}}. По оваа катастрофа и со обновеното осовинско воздушно бомбардирање на Малта, површинските бродови биле повлечени од централниот Медитеран во јануари 1942.{{sfn|Holland|2003|p=221}} Додека италијанското бомбардирање повторно се покажувало успешно против Британците, ''Луфтвафе'' се вратила во сила во декември 1941 за да обнови интензивно бомбардирање.{{sfn|Smith|1974|pp=182}} ''[[Кригсмарине]]'' испратила речиси половина од сите германски подморници од операциите во [[Атлантскиот Океан]] во Медитеранот за поддршка на операциите против Малта и до 15 декември, половина од овие пловила биле или во Медитеранот или на пат, минувајќи покрај РАФ и морнарицата базирана во Гибралтар.{{sfn|Spooner|1996|p=82}} До враќањето на ''Луфтвафе'' над Малта, бранителите на РАФ тврделе дека собориле 199 авиони од јуни 1940 до декември 1941, додека загубите биле најмалку 90 „Харикени“, три „Фери Фулмар“ и еден „Гладијатор“ во воздушна борба; уште 10 „Харикени“ и еден „Гладијатор“ уништени во несреќи и многу други уништени на земја. Осум „Мериленд“, два други авиони, три „Бофајтер“, еден „Бленхем“ ловец и многу бомбардери исто така биле изгубени.{{sfn|Shores|1985|p=85}} 185-та ескадрила тврдела дека се 18 уништени, седум веројатни победи и 21 оштетен авион за 11 загинати или исчезнати. Меѓу тие загуби бил и [[Питер „Бој“ Молд]].{{sfn|Rogers|2005|pp=103–104}} Реалните загуби на Оската изнесувале 135 бомбардери (80 германски) и 56 ловци, плус уште неколку други авиони.{{sfn|Shores|1985|p=85}} ==Враќање на Оската (декември 1941 – август 1942)== ===Кеселринг === До јуни 1941 година, Гејслер бил префрлен во Либија за да го поддржи ДАК во Северноафриканската кампања. Во Медитеранот и на Малта, Сојузниците се опоравиле и започнале офанзивни операции против осовинскиот бродски сообраќај кој носел залихи за ДАК во Северна Африка. Растечките загуби во снабдувањето по море влијаеле врз способноста на Гејслер да го поддржи [[Ервин Ромел]] и неговите сили, што предизвикало тензии меѓу ''[[Вермахт]]от'' и ''Луфтвафе''. Гејслер требало да биде вратен во Сицилија со преостанатата воздушна сила за да го реши проблемот. Сепак, Германците се повлекле поради италијанските протести. На 6 октомври, Гејслер ја проширил својата надлежност во воздушниот сектор за да ја покрие морската рута Триполи–Наполи со цел да ги намали загубите.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} На 2 октомври, [[Херман Геринг]], врховен командант на ''Луфтвафе'', се сретнал со својот колега од ''Регија Аеронаутика'', [[Франческо Приколо]], за да разговараат за засилувања. [[Ханс Јешонек]], началник на генералштабот на Геринг, предложил испраќање на авиони и нејзиниот командант [[Алберт Кеселринг]] во Сицилија од Источниот фронт. Геринг се согласил и бил подготвен да испрати 16 ''Групи'' во Сицилија, очекувајќи советски колапс на исток; [[2-р воздушен корпус (Германија)|''Fliegerkorps'' II]] ([[Бруно Лоерцер]]) пристигнал во јануари 1942, со Кеселринг како [[OB Süd|''Oberbefehlshaber Süd'']] (''OB Süd'', врховен командант за Југ) од 1 декември 1941.{{sfn|Hooton|1997|pp=135–136}} Во меѓувреме, Приколо бил заменет со ''Generale di squadra aerea'' [[Рино Корсо Фугиер]] на 14 ноември по неуспехот на ''Регија Аеронаутика'' да ги заштити осовинските конвои и да обезбеди противбродска способност.<ref>Noopen 2018, ''The Axis Air Battle for Mediterranean Supremacy'', Bloomsbury Publishing</ref> ===Притисок од Оската, пристигнување на спитфаер=== [[File:Spitfire VCs 417 Sqn RCAF in Tunisia 1943.jpg|thumb|upright=1.4|Спитфаер во Северна Африка. Спитфајер пристигнал во Малта во март 1942, станувајќи главен ловец на РАФ]] [[Месершмит Bf 110]] и Ju 88 [[ноќен ловец|ноќни ловци]] од ''[[Zerstörergeschwader 26]]'' (ZG 26, 26-та ескадрила разурнувачи) и ''[[Nachtjagdgeschwader 1]]'' (NJG 1, 1-ва ноќна ловечка ескадрила), биле префрлени во Сицилија за поддршка на ''Fliegerkorps II''. Тие брзо ја елиминирале ударната сила на Малта, која била надвор од дострел на ловечка придружба над Медитеранот. Во првите два месеца, околу 20 бомбардери и извидувачки авиони на РАФ биле соборени.{{sfn|Shores|1985|p=85}} Успехот против осовинскиот бродски сообраќај наскоро опаднал. Единствениот значаен успех било потопувањето на трговскиот брод ''Викторија'' (13,089 тони), еден од најбрзите трговски бродови, од [[Fairey Albacore]] на 826-та ескадрила, управуван од поручник Бакстер Елис, на 23 јануари.{{sfn|Spooner|1996|p=107}} Над островот, одбранбената сила на РАФ исто така била ставена под притисок. Кеселринг ја започнал 1942 година со напад на Нова година, 1,175-тиот напад во војната.{{sfn|Holland|2003|p=211}} Во јануари, РАФ изгубил 50 „Харикени“ на земја и уште осум биле соборени. Од 340 ловци кои поминале или останале на островот од почетокот на војната, останале само 28.{{sfn|Holland|2003|p=214}} Оската извршила 263 напади тој месец, во споредба со 169 во декември 1941.{{sfn|Spooner|1996|p=105}} ''Fliegerkorps II'' се опоравувал од загубите во Советскиот Сојуз и можел да придонесе само 118 авиони во јануари, но бројот пораснал на 390 во март, достигнувајќи максимум од 425 авиони.{{sfn|Hooton|1997|p=210}} Една третина од нападите биле насочени кон аеродромите. Кај Та Кали, биле фрлени 841 тон бомби, бидејќи Германците верувале дека Британците користат подземен хангар; Германците користеле ракето-потпомогнати бомби PC 18000RS Panther. Вообичаената тактика вклучувала расчистување на небото од германски ловци пред бомбардерите; ова функционирало и воздушната надмоќ била одржана. Само мали загуби биле претрпени од бомбардерите. Една значајна загуба бил ''Geschwaderkommodore'' на KG 77, [[Арвед Кругер]]. Околу 94% од нападите биле изведени дење, а ''Регија Аеронаутика'' ја поддржувала ''Луфтвафе'' со 2,455 летови во февруари и март.{{sfn|Hooton|1997|p=211}} Генерал-потполковник [[Вилијам Доби]] бил гувернер и врховен командант на Малта. Доби и британските морнарички и воздушни команданти барале модерни авиони, особено [[Супермарин спитфајер|Спитфајер]], да бидат испратени на Малта. AOC за Блискиот Исток, [[Артур Тедер]], го испратил Бејсил Ембри на Малта за да ја процени ситуацијата. Пилотите му кажале на Ембри дека „Hurricane“ биле бескорисни и дека Спитфајер бил нивната единствена надеж. Тврделе дека Германците намерно летале пред „Харикен“ со своите Bf 109F за да ја покажат супериорноста на своите ловци. Командантите на ескадрили тврделе дека инфериорноста на нивните авиони влијаела врз моралот. Ембри се согласил и препорачал испраќање на Спитфајер; тие започнале да пристигнуваат во март 1942.{{sfn|Holland|2003|p=215}} ===План за инвазија на Оската=== На 29–30 април 1942 година, план за инвазија на островот бил одобрен од [[Адолф Хитлер]] и [[Бенито Мусолини]] за време на состанок во [[Берхтесгаден]]. Планот предвидувал воздушен напад со една германска и една италијанска падобранска дивизија, под команда на германскиот [[генерал]] [[Курт Студент]]. Потоа требало да следи морско десантирање на две или три дивизии заштитени од ''Regia Marina''. Италијанците, во согласност со Кеселринг, ја направиле инвазијата на Малта приоритет во регионот. Сепак, два главни фактори го спречиле Хитлер да даде зелено светло за операцијата. Првиот бил [[Ервин Ромел]]. Поради бомбардирањето на Кеселринг, линиите за снабдување кон Северна Африка биле обезбедени. Тој повторно стекнал надмоќ во Северна Африка. Иако Ромел верувал дека Малта треба да биде нападната, инсистирал дека освојувањето на Египет и Суецкиот канал, а не Малта, е приоритет. Вториот бил самиот Хитлер. По [[Битка за Крит|битката за Крит]] во мај–јуни 1941, Хитлер бил внимателен во користењето на падобранци поради големите загуби и почнал да одложува со одлуката. Кеселринг се жалел. Хитлер предложил компромис: ако египетската граница повторно биде достигната во наредните месеци (борбите тогаш се воделе во Либија), Оската би можела да изврши инвазија во јули или август 1942 кога полната месечина би овозможила идеални услови. Иако фрустриран, Кеселринг бил олеснет што операцијата била одложена, а не откажана.{{sfn|Holland|2003|pp=292–293}} ===Воздушна надмоќ на РАФ=== [[File:George Beurling Vancouver 1943.jpg|thumb|Канадскиот ас [[Џорџ Берлинг]], познат како „Витезот на Малта“, соборил 27 осовински авиони за само 14 дена над Малта во летото 1942.]] Пред пристигнувањето на Спитфаер, биле направени други обиди да се намалат загубите. Во февруари 1942, командирот на ескадрила [[Stan Turner (RAF)|Stan Turner]] пристигнал за да ја преземе 249-та ескадрила. Лојд побарал искусен борбен лидер, а искуството на Тарнер со [[Даглас Бадер]] го квалификувало за оваа улога.{{sfn|Nichols|2008|p=14}} Тој вовел лабавата формација за да ги намали загубите на РАФ преку пофлексибилна тактика. Застарените „Хурикани“ сè уште се бореле против поновите Bf 109F од ''[[Jagdgeschwader 53]]'' и италијанските [[Macchi C.202]]; бомбардерот [[Junkers Ju 88]] исто така бил тежок противник.{{sfn|Shores|1985|p=84}} „Hurricane“ повремено постигнувале победи; во еден напад во февруари 1942, три успеале да растурат напад од педесет Bf 109.{{sfn|Holland|2003|p=234}} На 7 март 1942, група од 16 Spitfire Mk V била префрлена во Малта од носачот {{HMS|Eagle|1918|6}} како дел од [[Операција „Набљудување“]].{{sfn|Price|1997|p=47}} Дополнителна мисија на ''Орел'' донела уште девет спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=49}}Испораката на авиони со носачи) станала почеста во текот на 1942. Потоа, {{USS|Wasp|CV-7|6}} испратил 47 авиони ([[Операција „Календар“]]) на 13 април 1942. Речиси сите пристигнале.{{sfn|Price|1997|pp=50–51}} Иако спитфаерите биле рамноправни со осовинските авиони, многу од нив биле уништени на земја и во воздух поради бројната надмоќ; пет дена во април имало само еден спитфаер за одбрана на островот, а два дена немало ниту еден.{{sfn|Holland|2003|p=256}} Германците внимателно ги следеле испораките и извршиле силни напади. До 21 април 1942 останале само 27 исправни спитфаери, а до вечерта бројот се намалил на 17.{{sfn|Price|1997|p=51}} Интензивните бомбардирања значително ги намалиле офанзивните способности на Малта.{{sfn|Holland|2003|p=268}} До март–април 1942 било јасно дека ''Луфтвафе'' постигнала одредена воздушна надмоќ.{{sfn|Spooner|1996|p=93}} ''Регија Аеронаутика'' исто така изведувала напади со голема решителност.{{sfn|Spooner|1996|p=95}} Заедно со воздушната предност, Германците откриле дека британските подморници оперирале од островот Маноел, а не од Гранд Харбор, и ја искористиле надмоќта за да ја елиминираат заканата. Базата била напаѓана, бродовите морале да остануваат под вода, а околните живеалишта биле напуштени.{{sfn|Spooner|1996|p=111}} Поставувањето мини од осовинските авиони довело до зголемени загуби на подморници.{{sfn|Spooner|1996|p=112}} До крајот на март 1942, 19 подморници биле изгубени.{{sfn|Spooner|1996|p=114}} Ефективноста на воздушните напади се гледала и во италијанските записи. Во април, 150,389 тони од 150,578 тони испратени залихи стигнале во Северна Африка. Стратегијата на Хитлер за неутрализирање на Малта преку опсада изгледала успешна.{{sfn|Spooner|1996|p=119}} Кеселринг известил: „Нема веќе што да се бомбардира“.{{sfn|Holland|2003|p=304}}{{sfn|Spooner|1996|p=122}} Помеѓу 20 март и 28 април 1942, Германците извршиле 11,819 летови и фрлиле 6,557 тони бомби (3,150 тони врз Валета). Германците изгубиле 173 авиони.{{sfn|Hooton|1997|p=212}} Сојузниците се обиделе да го зголемат бројот на спитфаери на островот. На 9 мај, ''Оса'' и ''Орел'' донеле уште 64 спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=52}}{{sfn|Delve|2007|p=103}} Малта веќе имала пет целосни ескадрили спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=54}} Ефектот бил очигледен: на 9 мај Италијанците пријавиле 37 загуби, а на 10 мај Оската изгубила 65 авиони.{{sfn|Holland |2003|p=308}} РАФ повторно воспоставил воздушна надмоќ. До крајот на мај 1942, силите на Кеселринг биле намалени на само 83 оперативни авиони.{{sfn|Spooner|1996|pp=122, 154}} До пролетта 1942 година, воздухопловните сили на Оската распоредени против островот биле во нивната максимална сила. Главните противници за бранителите беа 137 Bf&nbsp;109Fs од JG 53 и II./JG 3 „Удет“ и 80-те Macchi C.202s од 4-тиот и 51-виот „Стормо“. Бомбардерските единици вклучувале 199 Ju88 од II./''Lehrgeschwader 1'',{{sfn|de Zeng|2007b|pp=266–267}} II и III./''[[Kampfgeschwader 77]]'',{{sfn|de Zeng|2007b|pp=257–262}} I./''[[Kampfgeschwader 54]]'',{{sfn|de Zeng|2007a|p=182}} и 32–40 Ju87.{{sfn|Spooner|1996|pp=115–116}}{{sfn|Nichols|2008|p=13}} Во мај, бројчените и техничките подобрувања во одбраната на RAF ја одзеле воздушната супериорност од „Луфтвафе“. До крајот на мај 1942 година, силите на Кеселринг биле намалени на само 13 употребливи извидувачки авиони, шест Bf&nbsp;110, 30 Bf&nbsp;109 и 34 бомбардери (претежно Ju&nbsp;88): вкупно 83 во споредба со неколку стотици авиони два месеци претходно.{{sfn|Spooner|1996|pp=122, 154}} == Победа на сојузниците (октомври–ноември 1942) == === Британски офанзивни операции === [[Податотека:HMS_Splendid.jpg|лево|мини|HMS Сплендид, фотографирана на 18 август 1942 година, десет дена откако била пуштена во употреба]] Додека одбранбените операции на РАФ и Кралската морнарица доминирале во најголем дел, офанзивните напади сè уште се спроведувале. {{Sfn|Spooner|1996}} Годината 1942 станала особено импресивна и за офанзивните операции. Две третини од италијанската трговска флота биле потопени; 25% од британски подморници, 37% од сојузнички авиони. Силите на Оската во Северна Африка биле лишени од околу половина од нивните залихи и две третини од нивната нафта. {{Sfn|Overy|1995}} Подморниците од 10-та Симпсонова флотила останале постојано во патрола, освен во периодот мај-јули 1942 година, кога Кеселринг вложил значителен напор против нивните бази. Нивниот успех не бил лесен за постигнување, со оглед на тоа што повеќето од нив биле од бавните типови U-класа. Поддржани од бродови од класа S и T, тие започнале да исфрлуваат мини. Командантите на британските подморници станале асови додека дејствувале од Малта. Командантите Иан МекЏох (командант HMS Сплендид ), {{Sfn|Wingate|1991}} Хју „Руфус“ Мекензи и Дејвид Ванклин {{Sfn|Hooton|1997}} имале особен успех. Заменик-командантот Ленокс Нејпиер го потопил германскиот танкер ''Вилхелмсбург'' (7.020&nbsp;тони). Тоа биоло еден од ретките германски танкери кои извезувале нафта од Романија. Губењето на бродот го натерало Хитлер директно да се пожали кај [[Карл Дениц]], споредувајќи ја ''[[Кригсмарине]]'' неповолно со Кралската морнарица. Дениц тврдел дека нема ресурси да го заштити конвојот, иако придружбата на бродот ги надминувала оние што Сојузниците можеле да си ги дозволат за да обезбедат голем конвој во Атлантикот во тој момент од војната. За Дениц претставувало среќа што Хитлер не ја испитал одбраната на бродот понатаму. {{Sfn|Spooner|1996}} Подморницата се покажала како едно од најсилните оружја во британскиот арсенал при борбата против конвоите на Оската. Симпсон и Џорџ Филипс, кој го замени лна 23 јануари 1943 година, постигнале голем успех. Проценетата тонажа потопена само од британските подморници од класата U била на 650.000 тони, со уште 400.000 оштетени тони. Базата на островот, HMS ''Талбот'', во тоа време обезбедила 1.790 торпеда. Бројот на торпеда испукани од 10-та флотила бил 1.289, со стапка на погодок од 30%. {{Sfn|Spooner|1996}} Началникот на штабот на ДАК, [[Фриц Бајерлајн]], еднаш изјавил: „Требаше да ја освоиме Александрија и да стигнеме до Суецкиот канал да не беше работата на вашите подморници“. {{Sfn|Spooner|1996}} Командантот на крилото [[Патрик Гибс]] и 39-та ескадрила ги насочиле своите „Бофорт“ против бродовите и го зголемиле притисокот врз Ромел преку напаѓање на неговите линии за снабдување во септември. Позицијата на Ромел веќе станала критична. Армијата во Северна Африка била лишена од залихи, додека Британците ги засилиле своите линии во Египет, пред [[Втора битка кај Ел-Аламејн|втората битка кај Ел-Аламејн]]. Тој се пожалил на ОКВ дека имале сериозен недостиг на муниција и гориво за офанзивна акција. Оската организирала конвој за да ги ублажи тешкотиите. Ултра ги пресретнала комуникациите на Оската, а Велингтонците од 69-та ескадрила потврдиле дека операцијата на Оската е реална. „Бофорт“ на Гибс потопиле два брода, а една од подморниците на Симпсон потопила трет. Ромел сè уште се надевал дека друг танкер, ''Сан Андреас'', ќе испорача 3.198 тони гориво потребно за [[Битка кај Алам Ел-Халфа|Битката кај Алам ел-Халфа]]. Ромел не чекал да се закотви и ја започнал офанзивата пред неговото пристигнување. Бродот бил потонат од напад предводен од Гибс. {{Sfn|Holland|2003}} Од деветте испратени бродови, пет биле потопени од силите на Малта. Бофортите имале разорно влијание врз залихите на гориво на Оската, кои веќе биле речиси потрошени. На 1 септември, Ромел бил принуден да се повлече. Кеселринг го предал горивото ''на [[Луфтвафе]]'', но ова само им ги одзело на германските воздухопловни единици средствата за заштита на копнените сили, со што се зголемила ефикасноста на британската воздушна супериорност над фронтовската линија. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Holland|2003}} Во август, ударните сили на Малта придонеле за тешкотиите на Оската во обидот да наметнат напредување во Египет. Во тој месец, 33% од залихите и 41% од горивото биле изгубени. {{Sfn|Levine|2008}} Во септември 1942 година, Ромел добил само 24% од 50.000&nbsp;тони залихи потребни месечно за продолжување на офанзивните операции. Во текот на септември, сојузниците потонале 33.939&nbsp;тони бродови на море. Многу од овие залихи морале да се донесат преку Триполи, многу километри зад бојниот фронт. Недостатокот на храна и вода предизвикало стапка на болест од 10% кај војниците на Оската. {{Sfn|Spooner|1996}} Британската воздушно-подморничка офанзива осигурила дека горивото нема да стигне до [[Северна Африка]] во првата недела од октомври 1942 година. Два брода кои носеле гориво биле потопени, а друг го изгубил својот товар и покрај тоа што екипажот успеал да го спаси бродот. Со почетокот на британската офанзива кај ел-Аламејн на 23 октомври 1942 година, Ултра разузнавањето добивало јасна слика за очајната ситуација со горивото на Оската. На 25 октомври, три танкери и еден товарен брод кое носело гориво и муниција биле испратени под силна воздушна и морска придружба и веројатно станале последните бродови кои стигнале до Ромел додека тој бил во Ел-Аламејн. Ултра разузнавањето ја пресретнало планираната рута на конвојот и ги предупредил воздухопловните единици на Малта. Трите бродови што носеле гориво биле потопени до 28 октомври, по што паднале еден „Бофајтер“, два „Бофорт“, три (од шест) „Бленхајм“ и еден „Велингтон“. Ромел изгубил 44% од своите залихи во октомври, што претставувало скок во однос на изгубените 20% во септември. {{Sfn|Levine|2008}} === Крај на опсадата === До август 1942 година, 163 Спитфаери биле на располагање за одбрана на Малта, од кои 120 биле во употреба. {{Sfn|Delve|2007}} На 11 и 17 август и 24 октомври 1942 година, во рамките на соодветните акции, Операција „Белоус“, Операција „Баритон“ и Операција „Воз“, HMS ''Furious'' донел уште 85 Спитфаери во Малта. {{Sfn|Price|1997}} Честопати, од нив се барало да извршат летови од пет и пол часа; ова се постигнувало преку употреба на резервоари за ферибот од 170 галони. Резервоарите за ферибот, во комбинација со резервоар од 29 галони во задниот труп, го зголемиле вкупниот капацитет на резервоарите до 284 галони. {{Sfn|Price|1997}} Како резултат на успехот на сојузничките конвои во пробивањето, силите на Малта постојано ги спречувале конвоите на Оската, и покрај тоа што Малта сè уште била бомбардирана и се соочувала со недостиг од храна. Како одговор на заканата што Малта ја претставувала за снабдувачките линии на Оската, ''Луфтвафе'' ги обновила своите напади врз Малта во октомври 1942 година. Сфаќајќи дека се приближува критичната битка во Северна Африка (Втората битка кај Ел-Аламејн), Кеселринг го организирал ''Флигеркорпс II'' во Сицилија за да ја неутрализира заканата еднаш засекогаш. {{Sfn|Spooner|1996}} На 11 октомври, бранителите биле масовно опремени со Спитфаер Мк VB/Cs. Во текот на 17 дена, 34 Ју&nbsp;88-ки и 12 Bf&nbsp;109-ки биле уништени, а 18 оштетени. Загубите на РАФ изнесувале 23 соборени „Спитфаери“ и 20 се урнале, а 12 пилоти биле убиени. {{Sfn|Scutts|1994}} На 16 октомври, на Кеселринг му станало јасно дека бранителите се премногу силни, па затоа ја откажале офанзивата. Ситуацијата во Северна Африка барала германска воздушна поддршка, па октомвриската офанзива го означило последниот голем напор на ''Луфтвафе'' против Малта. {{Sfn|Hooton|1997}} Загубите ги оставиле воздухопловните сили на Оската во исцрпена состојба. Тие не можеле повеќе да ја обезбедат потребната воздушна поддршка на фронтот. Ситуацијата на островот сè уште била тешка во ноември, но победата на Парк во воздушната битка набрзо била проследена со вест за голем успех на фронтот. Кај Ел-Аламејн во Северна Африка, Британците се пробиле на копно и до 5 ноември брзо напредувале кон запад. Набрзо на Малта стигнала вест за [[Операција „Факел“|операцијата „Факел“]], за истоварувањето на сојузниците во [[Вишиевска Франција|Виши]][[Француско Мароко|, француски Мароко]] и [[француски Алжир]] на 8 ноември. Околу 11 дена подоцна, веста за советскиот контранапад за време на [[Сталинградска битка|Битката кај Сталинград]] го зголемила моралот уште повеќе. Степенот до кој успехот во Северна Африка и користел на Малта станал очигледен кога еден конвој ([[Операција „Стоунејџ“]]) стигнал до Малта од Александрија на 20 ноември практично неповреден. Овој конвој се смета за крај на двегодишната опсада на Малта. На 6 декември, друг конвој за снабдување под кодното име Операција Порткулис стигнал до Малта без да претрпи никакви загуби. После тоа, бродовите отпловиле кон Малта без да се приклучат на конвои. Заземањето на северноафриканските аеродроми и бонусот од воздушна заштита до островот им овозможиле на бродовите да испорачаат 35.000&nbsp;тони. На почетокот на декември, уште 55.000&nbsp;тони пристигнале. Последниот воздушен напад над Малта се случил на 20 јули 1943 година. Тоа било 3.340-та тревога од 11 јуни 1940 година. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Spooner|1996}} Сојузничката победа на Малта одиграла голема улога во конечниот сојузнички успех во [[Северноафрикански поход|Северна Африка]], а исто така служела и како база за [[Сојузничка инвазија на Сицилија|инвазијата на Сицилија]]. == Загуби == === Загуби на сојузничките воени бродови === [[Податотека:HMS_Ark_Royal_h85716.jpg|десно|мини|ХМС ''Арк Ројал'' во 1939 година, со бродот „Саборфиш“ од 820-та поморска воздухопловна ескадрила што минува над него. Бродот бил потонат во 1941 година.]] Сојузнички жртви во воени бродови: * Еден [[борбен брод]] : ** ''Бархам'' * Два носачи на авиони: {{Sfn|Spooner|1996}} ** ''Игл'', Ark Royal * Пет крстосувачи: {{Sfn|Spooner|1996}} ** HMS Каиро, ''Хермиона'', Манчестер, ''Нептун'', Саутхемптон * 19 уништувачи: {{Sfn|Spooner|1996}} ** HMS Ердејл, Бедуин, Фирлес, Форсиг, Галантен, Гурка, Хасти, Хиперион, Џерси, Кандахар, Кингстон, ''Куџавјак'' (Полска морнарица), Ленс, Легија, Маори, Мохавк, HMAS Нестор (RAN), HMS Пакенам и Саутволд. {{Sfn|Spooner|1996}} * 38 подморници ** HMS Кахалот, Грампус, Один, Олимп, Орфеј, Освалд, Андантед, Јуниот, P36, P38, P48, P222, P311, Пандора, Партијан, Персеј, Реинбол, Регент, Регулус, Сарацен, Сплендид, Талисман, Тетрарх, Тандерболт, Тигар, Травелер, Тријада, Тритон, Триумф, Трупер, Турбулент, Апхолдер, Урге, Уск. Францускиот број Нарвал и бродот на грчката морнарица HS Глаукос, исто така, биле изгубени. {{Sfn|Spooner|1996}} === Штета во инфраструктурата === [[Податотека:Malta_-_Valletta_-_Triq_ir-Repubblika_-_Royal_Opera_02_ies.jpg|мини|Руини од Кралската опера, уништена во 1942 година и претворена во театар на отворено во 2013 година]] На густо населениот остров, 5.524 приватни живеалишта биле уништени, 9.925 биле оштетени, но можеале да се поправат, а 14.225 биле оштетени од експлозија на бомба. Покрај тоа, 111 [[Црква (градба)|цркви]], 50 [[Болница|болници]], институции или колеџи, 36 [[Драмска уметност|театри]], клубови, владини канцеларии, [[Банка|банки]], фабрики, мелници за брашно и други комерцијални згради претрпеле уништување или штета, вкупно 30.000 згради. Кралската опера, Оберж д'Оверњ, Оберж де Франс и Палацо Кореја во Валета, Часовната кула Биргу, Оберж д'Алемањ и Оберж д'Итали во Биргу, делови од утврдувањата на Сенглеа и Гувернерската куќа на [[Форт Рикасоли]] беа уништени. Други згради како што се Оберж де Кастилја, Оберж де Бавиер, Каса дел Комун Тесоро и делови од Форт Маноел исто така претрпеле големи штети, но биле обновени по војната. Била формирана Комисија за воена штета за да им се надомести на оние чиј имот бил уништен или оштетен за време на војната. <ref>{{Наведени вести|url=https://timesofmalta.com/articles/view/war-damage-commission-decision-deemed-unjust.138858|title=War Damage Commission decision deemed unjust|date=16 October 2003|work=[[Times of Malta]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200829132544/https://timesofmalta.com/articles/view/war-damage-commission-decision-deemed-unjust.138858|archive-date=29 August 2020}}</ref> === Загуби на Оската === Вкупните загуби на Оската во Медитеранот биле големи. Човечките жртви изнесувале 17.240 лица на море. Во залихи, Оската изгубила 315.090 тони. Ова било повеќе отколку што стигнало до Малта. Сојузничките морнарици потопиле 773 бродови на Оската, вкупно 1.364.337.&nbsp;т Мините потопиле уште 179 бродови со вкупна тежина од 214.109 тони. Морнариците и воздухопловните сили учествувале во уништувањето на 25 бродови со вкупна тежина од 106.050 тони, а авионите потопиле 1.326 бродови, со вкупна тежина од 1.466.208 тони. Мините и поморските пловила заедно уништиле уште еден брод од 1.778 тони. Вкупно, потонале 2.304 трговски бродови на Оската, со вкупна тежина од 3.130.969 тони. {{Sfn|Spooner|1996}} Горенаведените бројки не ги вклучуваат воените бродови на Оската изгубени во разни битки во поддршка на Малтешката кампања. [[Битка кај Таранто|Нападот врз Таранто]] резултирал со онеспособување на три борбени брода, а еден сè уште бил на поправка кога Италија се предала во 1943 година. Италијанците изгубиле најмалку четири тешки крстосувачи; 3 тешки крстосувачи од класата <nowiki><i id="mwBsw">Зара</i></nowiki> биле потопени (заедно со два разорувачи) за време на Битката кај ’ртот Матапан, додека <nowiki><i id="mwBs8">Тренто</i></nowiki> потонал за време на операцијата Харпун. Италијанците изгубиле 16 подморници, а Германците 50 подморници. {{Sfn|Spooner|1996}} Табела на бродови на Оската придружувани во [[Либија]], јуни 1940 – јануари 1943: * {{legend2|#ff2727| периоди „Регија Аеронаутика“ била единствената непријателска воздухопловна сила во акција против Малта|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend2|#FF6961| периоди кога „Луфтвафе“ вложил значителни напори против Малта|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend2|#5757FF| влијание на операциите на Кралската морнарица К против бродовите на Оската|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend2|powderblue| влијание на операциите на Бристол Бофајтер против превозот на Оската|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+Персонал и залихи на Оската за Либија, 1940 година{{sfn|Spooner|1996|p=327}} |- !Месец<br />(1940) !Испратен<br> персонал !Пристигнат<br> персонал !Испратени<br> залихи !Пристигнати<br> залихи !Изгубени<br> залихи % |- |style="background:#ff2727;"| јануари || 1,358 || 1,308 || 3,618 || 3,608 || {{percentage|3,618-3,608|3,618|1}} |- |style="background:#ff2727;"| јули || 6,407 || 6,407 || 40,875 || 40,875 || 0.0% |- |style="background:#ff2727;"| август || 1,221 || 1,221 || 50,669 || 50,669 || 0.0% |- |style="background:#ff2727;"| септември || 4,602 || 4,602 || 53,669 || 53,669 || 0.0% |- |style="background:#ff2727;"| октомври || 2,823 || 2,823 || 29,306 || 29,306 || 0.0% |- |ноември || 3,157 || 3,157 || 60,778 || 60,778 || 0.0% |- |style="background:#FF6961;"| декември || 9,731 || 9,731 || 65,556 || 58,574 || {{percentage|65,556-58,574|65,556|1|pad=yes}} |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+Персонал и залихи на Оската за Либија, 1941{{sfn|Spooner|1996|p=327}} |- !Месец<br />(1941) !Испратен<br> персонал !Пристигнат<br> персонал !Испратени<br> залихи !Пристигнати<br> залихи !Изгубени<br> залихи % |- |style="background:#FF6961;"| јануари || 12,491 || 12,214 || 50,505 || 49,084 || {{percentage|50,505-49,084|50,505|1}} |- |style="background:#FF6961;"| февруари || 19,557 || 19,557 || 80,357 || 79,173 || {{percentage|80,357-79,173|80,357|1}} |- |style="background:#FF6961;"| март || 20,975 || 20,184 || 101,800 || 92,753 || {{percentage|101,800-92,753|101,800|1}} |- |style="background:#FF6961;"| април || 20,698 || 19,926 || 88,597 || 81,472 || {{percentage|88,597-81,472|88,597|1|pad=yes}} |- |style="background:#FF6961;"| мај || 12,552 || 9,958 || 73,367 || 69,331 || {{percentage|73,367-69,331|73,367|1}} |- |јуни || 12,886 || 12,886 || 133,331 || 125,076 || {{percentage|133,331-125,076|133,331|1}} |- |јули || 16,141 || 15,767 || 77,012 || 62,276 || {{percentage|77,012-62,276|77,012|1}} |- |август || 18,288 || 16,753 || 96,021 || 83,956 || {{percentage|96,021-83,956|96,021|1}} |- |септември || 12,717 || 6,603 || 94,115 || 67,513 || {{percentage|94,115-67,513|94,115|1}} |- |style="background:#5757FF;"| октомври || 4,046 || 3,541 || 92,449 || 73,614 || {{percentage|92,449-73,614|92,449|1}} |- |style="background:#5757FF;"| ноември || 4,872 || 4,628 || 79,208 || 29,843 || {{percentage|79,208-29,843|79,208|1}} |- |style="background:#5757FF;"| декември || 1,748 || 1,074 || 47,680 || 39,092 || {{percentage|47,680-39,092|47,680|1|pad=yes}} |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+Персонал и залихи на Оската за Либија, 1942{{sfn|Spooner|1996|p=327}} |- !Месец<br />(1942) !Испратени<br> бродови !Пристигнат<br> персонал !Испратени<br> залихи !Пристигнати<br> залихи !Изгубени<br> залихи % |- |style="background:#FF6961;"|јануари || 2,840 || 1,355 || 66,214 || 66,170 || {{percentage|66,214 -66,170|66,214 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|февруари || 531 || 531 || 59,468 || 58,965 || {{percentage|59,468 -58,965|59,468 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|март || 391 || 284 || 57,541 || 47,588 || {{percentage|57,541 -47,588|57,541 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|април || 1,349 || 1,349 || 151,578 || 150,389 || {{percentage|151,578 -150,389|151,578 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|мај || 4,396 || 4,241 || 93,188 || 86,439 || {{percentage|93,188 -86,439|93,188 |1}} |- | style="background:powderblue;"|јуни || 1,474 || 1,249 || 41,519 || 32,327 || {{percentage|41,519 -32,327|41,519 |1}} |- | style="background:powderblue;"|јули || 4,566 || 4,435 || 97,794 || 91,491 || {{percentage|97,794 -91,491|97,794 |1}} |- | style="background:powderblue;"|август || 1,281 || 790 || 77,134 || 51,655 || {{percentage|77,134 -51,655|77,134 |1|pad=yes}} |- | style="background:powderblue;"|септември || 1,367 || 959 || 96,903 || 77,526 || {{percentage|96,903 -77,526|96,903 |1|pad=yes}} |- | style="background:powderblue;"|октомври || 1,011 || 631 || 83,695 || 46,698 || {{percentage|83,695 -46,698|83,695 |1}} |- | style="background:powderblue;"|ноември || 1,031 || 1,031 || 85,970 || 63,736 || {{percentage|85,970 -63,736|85,970 |1}} |- | style="background:powderblue;"|декември || 5 || 5 || 12,981 || 6,151 || {{percentage|12,981 -6,151|12,981 |1}} |} [[Категорија:Битки на Канада во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Обединето Кралство во Втората светска војна]] [[Категорија:Воени походи во Втората светска војна (Средоземно и Блискоисточно боиште)]] [[Категорија:Судири во 1942 година]] [[Категорија:Судири во 1941 година]] [[Категорија:Судири во 1940 година]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] fymvswryubesyxf38b27znsmmgr3t4o 5543002 5542997 2026-04-21T19:38:28Z Тиверополник 1815 5543002 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Опсада на Малта|partof=[[Средоземно и блискоисточно боиште (Втора светска војна)|Средоземно и блискоисточно боиште]] на [[Втората светска војна]]|image= [[Податотека:BombDamageMalta.jpg|300px|мини|центар]] |caption=Воздухопловни и цивилните лица ги чистат остатоците од бомбардирањето од [[Улицата Република (Валета)|Кингсвеј]] во [[Валета]] во 1942 година|date=11 јуни 1940 – 20 ноември1942<br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=06 |day1=11 |year1=1940 |month2=11 |day2=20 |year2=1942}}){{sfn|Taylor|1974|p=182}}|place=[[Крунска Колонија на Малта|Малта]]|result=Сојузничка победа|combatant1={{flag|United Kingdom}} * {{flagdeco|Malta|1923}} [[Крунска Колонија на Малта|Малта]] * {{nowrap|{{flag|Southern Rhodesia}}}} {{flag|Canada|1921}}<br>{{flagcountry|Union of South Africa}}<br>{{flag|Australia}}<br>{{flagcountry|Dominion of New Zealand}}<br> '''Само поморска поддршка:''' {{flag|Free France}}<br>{{flagdeco|Kingdom of Greece|state}} [[Грчка влада во егзил|Грција]]<br>{{flagdeco|Poland|1928}} [[Полска влада во егзил|Полска]]<br />{{flagdeco|Norway}} [[Кабинет на Њугорсволд|Норвешка]]<br>{{Flag|United States|1912 }}|combatant2={{flagcountry|Kingdom of Italy}}'''<br />'''{{flagcountry|Nazi Germany}}|commander1={{flagicon|United Kingdom}} [[Ендру Канингем, 1-ви виконт на Канингем|Ендру Канингем]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Вилијам Доби]]<br />{{flagicon|United Kingdom| }} [[Хју Пју Лојд|Хју Лојд]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Кејт Парк]]|commander2={{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Франческо Пиколо]]<br />{{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Рино Корсо Фугиер]]<br />{{flagicon|Nazi Germany}} [[Ханс Фердинанд Гајслер|Ханс Гајслер]]<br />{{flagicon|Nazi Germany}} [[Алберт Кеселринг]]|strength1=716 борбени авиони во текот на кампањата {{sfn|Bungay|2002|p=64}}|strength2={{circa|2,000}} авиони во текот на кампањата|casualties1=369 борбени авиони (воздух)<br />64 борбени авиони (земја){{sfn|Bungay|2002|p=64}}<br />1 борбен брод{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />2 [[носач на авиони]]{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />4 [[крстосувач]]и{{sfn|Spooner|1996|p=3}}<br />19 [[разурнувач]]и{{sfn|Spooner|1996|p=3}}<br />38 подморници{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />2,301 убиени или ранети пилоти{{sfn|Spooner|1996|p=8}}<br />30,000 згради уништени или оштетени{{sfn|Spooner|1996|p=11}}<br />1,300 убиени цивили{{sfn|Spooner|1996|p=11}}|casualties2=357 Германски авиони<br />175 италијански авиони{{sfn|Bungay|2002|p=64}}<br />72 проценти од изгубената транспортна флота на [[Италијанска морнарица|Италијанската морнарица]]<br />23 проценти од изгубената трговска флота на Оската{{sfn|Bungay|2002|p=66}}<br />2,304 потонати трговски бродови {{sfn|Spooner|1996|p=343}}<br />17,240 убиени во морето{{sfn|Spooner|1996|p=326}}<br />4 италијански [[Тежок крстосувач |тешки крстосувачи]]<br />~50 германски [[U-брод|U-бродови]] {{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />~16 Загуби на италијански подморници {{sfn|Spooner|1996|p=5}}|campaignbox=}} '''Опсада на Малта''' (или '''Битка кај Малта'''){{sfn|Rogers|2022}} во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] — воена кампања во [[Средоземно и блискоисточно боиште (Втора светска војна)|Средоземноморското боиште]]. Од јуни 1940 до ноември 1942 година, борбата за контрола на стратешки важниот остров на [[Британска Империја|Британската]] [[крунска колонија Малта]] ги спротивставило воздухопловните и поморските сили на [[Кралство Италија|Кралството Италија]] и [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] против [[Кралски воздухопловни сили|Кралските воздухопловни сили]] (РАФ) и [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]]. Отворањето на [[Северноафрикански поход|нов фронт]] во [[Северна Африка]] во јуни 1940 година ја зголемило веќе значителната вредност на [[Малта]]. Британските воздушни и поморски сили стационирани на островот можеле да ги нападнат бродовите на [[Сили на Оската|Оската]] што пренесувале резерви и носеле засилување од Европа. Генералот [[Ервин Ромел]], де факто командант на Панцерарме Африка во Северна Африка, брзо ја препознал неговата важност. Во мај 1941 година, тој предупредил дека „''Без Малта, Оската ќе заврши со губење на контролата врз Северна Африка''“.{{Sfn|Taylor|1974}} Оската решила да ја бомбардира или изгладни Малта пред да ја освои, за да ја омекни за инвазија, со напаѓање на нејзините пристаништа, градови, села и [[Сојузници во Втората светска војна|сојузнички]] бродови што го снабдувале островот. Малта била една од најинтензивно бомбардираните области за време на војната. Германскиот ''[[Луфтвафе]]'' и италијанската ''[[Регија Аеронаутика]]'' извршиле вкупно 3.000 бомбардирања во текот на две години, испуштајќи 6.700 тони бомби само врз областа на Големото пристаниште. {{Sfn|Holland|2003}} Нивниот успех требало да овозможи комбиниран германско-италијанско [[поморски десант]]([[Операција „Херакле“]]) поддржано од германските воздушно-десантни сили (''Fallschirmjäger''), но тоа не се случило. Сојузничките конвои биле во можност да ја снабдуваат и зајакнуваат Малта, додека Кралските воздухопловни сили го бранеле нејзиниот воздушен простор, иако со голема цена во материјални средства и животи. За возврат, авионите и подморниците кои се наоѓале во Малта имале можност успешно да ги запрат конвоите што се упатувале кон [[Северна Африка]], лишувајќи ги трупите на Оската од залихи. Во ноември 1942 година, Оската била поразена во [[Втора битка кај Ел-Аламејн|Втората битка кај Ел-Аламејн]] и сојузниците истоварле сили во [[Француско Мароко|Мароко]] и [[Француски Алжир|Алжир]] во [[Операција „Факел“|операцијата „Факел“.]] Оската ги пренасочила силите кон [[Туниски поход|кампањата во Тунис]] и ги намалила нападите врз Малта, со што завршила опсадата. {{Sfn|Taylor|1974}} Во декември 1942 година, воздушните и поморските сили што дејствувале од Малта преминале во офанзива. До мај 1943 година, сојузниците потопиле 230 бродови на Оската за 164 дена, што е највисока стапка на тонење на сојузничките бродови во војната. {{Sfn|Spooner|1996}} Победата на сојузниците во Малта одиграла голема улога во конечната победа на сојузниците во [[Северноафрикански поход|Северна Африка]], а исто така послужила и како основа за [[Сојузничка инвазија на Сицилија|инвазијата на Сицилија]]. == Позадина == [[Податотека:Malta-CIA_WFB_Map.png|лево|мини|Карта на Малта]] Малта била воена и поморска тврдина, единствената сојузничка база помеѓу [[Гибралтар]] и [[Александрија]], Египет. Во мирно време, таа била попатна станица по должината на британскиот трговски пат до Египет и [[Суецки Канал|Суецкиот канал]] до Индија и [[Далечен Исток|Далечниот Исток]]. Кога патот бил затворен, Малта останала напредна база за офанзивни акции против бродовите и копнените цели на Оската во средишниот дел на Медитеранот. Поради својата изложена позиција во близина на Италија, Британците го преместиле седиштето на Медитеранската флота на Кралската морнарица од [[Валета]], Малта, во средината на 1930-тите во Александрија во октомври 1939 година. {{Sfn|Jellison|1984}} Малта е 24х14 км со површина од нешто помалку од 250 км². {{Sfn|Rix|2015}} Малта имала население од околу 250.000 жители во јуни 1940 година, од кои сите освен 3% или 4% биле домородни [[Малтежани]]. {{Sfn|Holland|2003}} Според пописот од 1937 година, повеќето од жителите живееле во полупречник од 6,4 километри од Гранд Харбор, каде што густината на населението била повеќе од шест пати поголема од просекот на островот. Меѓу најзафатените места била [[Валета]], главниот град и политички, воен и трговски центар, каде што живееле 23.000 луѓе на површина од околу 0,65 км². Преку Гранд Харбор, во Трите Града, каде што се наоѓале Малтешкото бродоградилиште и седиштето на Адмиралитетот, 28.000 луѓе биле натрупани во 1,3 км². Токму овие мали области претрпеле најтешко, најдолготрајно и најконцентрирано воздушно бомбардирање во историјата. {{Sfn|Jellison|1984}} На Малта речиси и да немало одбрана поради предвоениот заклучок дека островот е неодбранлив. Италијанските и британските површински флоти биле подеднакво распоредени во регионот, но Италијанците имале многу повеќе [[Подморница|подморници]] и авиони. Адмиралитетот морал да го заштити [[Суецкиот канал]] со Медитеранската флота ( [[адмирал]] Ендру Канингем) и Гибралтар со Сила Х (вицеадмирал Џејмс Сомервил). {{Sfn|Taylor|1974}} Во октомври 1939 година, Медитеранската флота била префрлена на исток во Египет, лишувајќи го островот од неговата поморска заштита. Единствено мониторинг бродот HMS Терор и неколку британски подморници сè уште биле стационирани на островот. Кога малтешката влада го довела во прашање британското расудување, им било кажано дека островот може да се одбрани подеднакво соодветно од Александрија како и од Гранд Харбор, што не било точно. Ова ги навело Малтежаните да се сомневаат во британската посветеност на одбраната на островот. {{Sfn|Jellison|1984}} [[Податотека:The_Royal_Navy_during_the_Second_World_War_A11484.jpg|мини|Вооружениот травлер „ХМС ''Корал“'', оштетен од бомба за време на Втората светска војна <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://uboat.net/allies/warships/ship/6334.html|title=HMS Coral}}</ref>]] И покрај загриженоста дека островот, далеку од Британија и блиску до Италија, не може да се одбрани, Британците во јули 1939 година одлучиле да го зголемат бројот на противвоздушни топови и борбени авиони на Малта. {{Sfn|Holland|2003}} Британското раководство имало дополнителни сомнежи дали да го задржи островот во мај 1940 година, кога за време на [[Битка за Франција|битката за Франција,]] францускиот премиер Пол Рејно посочил дека италијанскиот премиер и диктатор [[Бенито Мусолини]] може да се смири со отстапки, вклучувајќи ја и Малта. По неколку разговори, [[Винстон Черчил]] го убедил британскиот воен кабинет дека не треба да се прават никакви отстапки. {{Sfn|Holland|2003}} Со оглед на тоа што британските острови биле во опасност, одбраната на Малта не претставувала приоритет и таа била слабо заштитена. Само шест застарени двокрилци „Глостер Си Гладијатор“ биле стационирани на островот, а уште шест во сандаци кога, на 10 јуни 1940 година, Мусолини им објавил војна на Обединетото Кралство и Франција. {{Sfn|Taylor|1974}} Во 1930-тите, Италија се обидела да се прошири во Медитеранот и Африка, региони доминирани од Британците и Французите. Сојузничкиот пораз во Франција од мај до јуни 1940 година ја отстранила [[Француска морнарица|француската морнарица]] од сојузничкиот борбен поредок и ја променило рамнотежата на поморската и воздушната моќ во корист на Италија. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Jellison|1984}} По објавувањето на војната, Мусолини повикал на офанзива низ целото Средоземно Море и за неколку часа, првите бомби биле фрлени врз Малта. По предавањето на Франција на 25 јуни, Мусолини се обидел да ја искористи ситуацијата, спроведувајќи ја ''Операцијата Е'', [[Италијанска инвазија на Египет|италијанската инвазија на Египет]], во септември. 10-та армија била разбиена во [[Операција „Компас“|операцијата Компас]], британски контраудар, а [[Адолф Хитлер]] одлучил да му помогне на својот сојузник. Во февруари 1941 година, ''Deutsches Afrikakorps'' (ГАК, [[Германски Африкански корпус]] под водство на генералот [[Ервин Ромел]]) бил испратен во Северна Африка како блокирачки одред ({{Јаз|de|Sperrverband}} {{Sfn|Cooper|1978}} Противбродските ескадрили на Кралската морнарица и противбродските ескадрили на Малта ја загрозиле линијата за снабдување на Оската кон Северна Африка, а двете страни ја препознале важноста на Малта во контролата на средишниот дел на Медитеранот. {{Sfn|Taylor|1974}} Во 1940 година, италијанскиот напад врз Малта имал разумна шанса за преземање контрола врз островот, акција што им давала на Италијанците поморска и воздушна супериорност во средишниот дел на Медитеранот. {{Sfn|Mallett|1998}} Медитеранот требало да биде поделен на два дела, одвојувајќи ги британските бази во Гибралтар и Александрија. Неподготвеноста на Италијанците да дејствуваат директно против Малта во текот на 1940 година била зајакната со [[Битка кај Таранто|битката кај Таранто]], во која голем дел од италијанската површинска флота била ставена надвор од акција од торпедни бомбардери на Кралската морнарица (FAA). {{Sfn|Taylor|1974}} Италијанците усвоиле индиректен пристап и го отсекле островот. За Италијанците (а подоцна и за Германците), воздушната моќ била клучното оружје против Малта. {{Sfn|Taylor|1974}} == Италијанска опсада (јуни–декември 1940) == === Италијански воздушни акции === [[Податотека:Savoia_Marchetti_SM_79_Sparviero_in_volo.jpg|мини|Италијански бомбардер Савоја-Марчети СМ79]] Воздушната сила била избраниот метод за напад врз Малта. ''Regia Aeronautica'' (Италијанските воздухопловни сили) започнале со воздушно бомбардирање на островот од воздухопловните бази во [[Сицилија]]. Првиот ден, 55 италијански бомбардери и 21 ловци прелетале над Малта и фрлиле 142 бомби на трите аеродроми во Лука, Хал Фар и Та Кали. {{Sfn|Bungay|2002}} Подоцна, 10 италијански Савоја-Марчети СМ79Савоја-Марчети СМ79 и 20 [[Маки MC.200]] прелетале над островот, без воздушен отпор. Во времето на овие први воздушни напади, одбранбените ловци на Малта се состоеле од застарени [[Глостер гладиатор]]. Десет гладијатори во сандаци за превоз биле собрани и бидејќи не летале повеќе од три авиони одеднаш, биле наречени „Вера“, „Надеж“ и „Добротворност“. Пилотите [[Хидроавион|летале со екипаж на бродови]] и други летачи без искуство во ловни операции. Еден гладијатор бил соборен, но останатите успеале да соборат неколку италијански авиони. {{Sfn|Bungay|2002}} {{Sfn|Woodman|2003}} Италијанците летале на околу 6,100 метри и мониторот ''Терор'' и топовски чамци HMS „Афис“ и Лејдибрд отвориле оган. Попладнето, уште 38 бомбардери придружувани од 12 ловци извршиле напад врз главниот град. Нападите биле дизајнирани да влијаат на моралот на населението, а не да нанесат штета на бродоградилиштата и инсталациите. Вкупно осум напади биле извршени тој прв ден. Бомбардирањето не предизвикало голема штета, а повеќето од жртвите биле цивили. Не било извршено пресретнување на напаѓачите бидејќи немало сили на РАФ подготвени да се соочат со нив. {{Sfn|Bradford|2003}} Во тоа време ниеден аеродром на РАФ на Малта не бил оперативен; еден, во Лука, бил близу до завршување. {{Sfn|Spooner|1996}} [[Податотека:Italian_bombing_of_the_Grand_Harbor,_Malta.jpg|мини|Италијанско бомбардирање на Гранд Харбор]] И покрај отсуството на какви било оперативни аеродроми, барем еден РАФ Гладијатор летал против нападот на 55 Савоја-Марчети СМ79Савоја-Марчети 79 и нивните 20 борбени авиони-придружници на 11 јуни. Тоа ги изненадило Италијанците, но одбраната, речиси непостоечка на земја и во воздух, не успеала да ги спречи италијанските сили. {{Sfn|Spooner|1996}} На 12 јуни бил соборен италијански авион на извидувачки лет над Малта. {{Sfn|Bradford|2003}} Дванаесет торпедни бомбардери „Фери Свордфиш“ побегнале од јужна Франција по капитулацијата на Франција и се упатиле кон француската колонија [[Француски Протекторат Тунис|Тунис]]. Потоа одлетале по пристигнувањето во базата во Хал Фар на 19 јуни. Тие го формирале јадрото на она што требало да стане 830-та поморска воздухопловна ескадрила, обезбедувајќи ѝ на Малта нејзиниот прв офанзивен ударен авион. Пред крајот на јуни, тие извршиле напад врз Сицилија и потопиле еден италијански разорувач, оштетиле крстосувач и уништиле резервоари за нафта во пристаништето Августа. {{Sfn|Spooner|1996}} До почетокот на јули, „Гладијаторите“ биле засилени од „Хокер Харикејнс“, а одбраната била организирана во ескадрила бр. 261 на РАФ во август. Дванаесет авиони биле испорачани од HMS Аргус во август, првата од неколкуте серии превезени на островот од страна на носачот. Понатамошен обид ( [[Операција „Бело“]]) за летање со 12 „Харикени“ во Малта на 17 ноември, предводен од „Блекбурн Скуа“ на ФАА, завршиле со катастрофа со губење на осум „Харикени“; тие полетале премногу западно од островот поради присуството на италијанската флота и останале без гориво, а неколку пилоти биле изгубени. {{Sfn|Shores|1985}} Уште два „Харикени“ се урнале, а еден од пилотите билспасен од летачки брод „Шорт Сандерленд“. {{Sfn|Terraine|1985}} Пристигнувањето на повеќе борбени авиони било добредојдено. По осум недели, првичната сила на единиците „Харикени“ била заземјена поради недостаток на резервни делови. {{Sfn|Holmes|1998}} До крајот на годината, РАФ тврдел дека биле соборени 45 италијански авиони. Италијанците признале дека загубиле 23 бомбардери и 12 ловци, а уште 187 бомбардери и седум ловци претрпеле штета, главно од противвоздушна артилерија. {{Sfn|Shores|1985}} === План за инвазија DG10/42 === Во 1938 година, Мусолини размислувал за инвазија на Малта според подготвениот план DG10/42, во кој сила од 40.000 луѓе би го освоила островот. Се очекувало речиси сите 80 наменски изградени морски пловила што би ја истовариле италијанската армија на брегот да бидат изгубени, но истоварувањата би се извршиле на север, со напад врз Викторијанските линии, преку средината на островот. Второстепен истовар би се извршил на Гозо, северозападно од Малта и островчето [[Комино]], помеѓу двете. Би биле вклучени целата италијанска морнарица и 500 авиони, но недостатокот на залихи ги навел планерите да веруваат дека операцијата не може да се спроведе. Со германскиот успех во [[Битка за Франција|битката за Франција]] од мај до јуни 1940 година, планот бил намален на 20.000 луѓе со додавање на тенкови. Поразот на сојузниците во Франција им дал можност на Италијанците да ја освојат Малта, но италијанската разузнавачка служба ја преценила малтешката одбрана и Мусолини сметал дека инвазијата би била непотребна бидејќи Британија ќе склучи мир. Мусолини, исто така, очекувал [[Франкова Шпанија]] да се придружи на Оската и да го освои [[Гибралтар]], што би го затворило Средоземното Море за Британците од запад. {{Sfn|Spooner|1996}} === Војна на море === [[Податотека:Cesare_firing_her_guns.jpg|мини|Италијанскиот борбен брод {{Ship|Italian battleship|Giulio Cesare||2}} за време на [[Битка кај Калабрија|Битката кај Калабрија]], на 9 јули 1940 година]] Неподготвеноста на италијанската Адмиралитетска бродоградба да дејствуваат се должело и на други размислувања. Италијанците верувале дека можат да ја задржат флотата од стари борбени бродови на Кралската морнарица затворена во Александрија. Друг фактор бил недостатокот на сурова нафта (Италијанците не ги откриле големите резерви во Либија за време на нивната окупација на земјата). Германците го освоиле поголемиот дел од нафтата од Романија и оставиле малку ресурси за Италија да спроведува големи операции во Медитеранот. Ова не само што ги спречило сите големи поморски операции, туку ги оставило и Италијанците без соодветно гориво за борбена обука на море. До почетокот на 1941 година, ограничените резерви на нафта значеле дека може да се гарантираат само седум месеци гориво. {{Sfn|Mallett|1998}} Од друга страна, британската доверба била еродирана кога авионите почнале да доминираат во акциите на море подоцна во 1941 и 1942 година, бидејќи од Кралската морнарица долго време се очекувало да биде главен бранител на островот. {{Sfn|Bradford|2003}} Канингем ја изнел на виделина неподготвеноста на италијанската морнарица да се вклучи преку испитување на нивната одбрана. На 9 јули 1940 година, [[Битка кај Калабрија|битката кај Калабрија]] била единствениот пат кога главните италијански и британски (со помошни бродови на Кралската австралиска морнарица [КАМ]) се соочиле една со друга. Двете страни прогласиле победа, но всушност битката била нерешителна и сите се вратиле во своите бази што е можно поскоро. Тоа им потврдило на малтешкиот народ дека Британците сè уште ги контролираат морињата, ако не и од Големото пристаниште. {{Sfn|Bradford|2003}} Ова било повторно потврдено во март 1941 година, кога Кралската морнарица решително ја победила италијанската морнарица во [[Битка кај Матапанскиот ’рт|битката кај ’ртот Матапан]], потопувајќи три тешки крстосувачи и два разурнувачи, а истовремено оштетувајќи еден од новите борбени бродови. Италијанците се упатиле да ги пресретнат британските конвои што пренесувале засилувања за да ѝ помогнат на Грција во [[Грчко-италијанска војна|грчко-италијанската војна]]. {{Sfn|Holland|2003}} === Британски контранапади === [[Податотека:HMS_Ultimatum.jpg|десно|мини|Британска подморница од класа U]] Кога на Британците им станало јасно дека италијанските воздухопловни сили се ограничени и имаат мало влијание врз населението, кое можело да издржи, пристигнал постојан прилив на засилувања. Потенцијалот на базата бил реализиран и владата наредила дополнителни авиони на островот; вклучувајќи ловци „Харикен“, „Мартин Мерилендс“, „Сандерлендс“, „Викерс Велингтонс“, повеќе „Саборфиш“ и подморници. Тоа обезбедило сè помоќна офанзивна вооружена сила. {{Sfn|Bradford|2003}} „Велингтонс“ пристигнале во октомври 1940 година, од ескадрилата бр. 148 на Кралските воздухопловни сили. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Shores|1985}} Во меѓувреме, италијанската инвазија на Египет не успеала да ги постигне своите цели, а британската контраофанзива, [[Операција „Компас“|операцијата „Компас“]], уништила неколку дивизии на италијанската армија кај [[Киренајка]]. Пренасочувањето на [[Северноафрикански поход|Северноафриканската кампања]] повлекло значајни италијански воздухопловни единици кои биле испратени од Италија и Сицилија за да се справат со катастрофите и да ги поддржат италијанските копнени сили кои се бореле во Египет и Либија. Олеснувањето на Малта било значајно бидејќи Британците веќе можеле да ги концентрираат своите сили на офанзивни, а не на одбранбени операции. Во ноември 1940 година, по месеци лошо координирани италијански воздушни напади, ФАА и Кралската морнарица ги нападнале италијанските поморски сили во [[Битка кај Таранто|битката кај Таранто]], победа за моќта на морето и воздухот и дефинитивен доказ дека авионите можат да предизвикаат хаос врз поморските бродови без воздушна покриеност. Торпедските бомбардери „Фери Свордфиш“ онеспособиле голем број италијански тешки единици за време на битката. Повлекувањето на италијанската флота во [[Неапол]], надвор од дофат на британските авиони, била стратешка победа која до тој момент им ја дала поморската супериорност на Британците. {{Sfn|Bradford|2003}} Подморниците на Кралската морнарица, исто така, започнале период на офанзивни операции. Британските подморници од класа U започнале со операции уште во јуни. Поголемите подморници, исто така, започнале со операции, но по 50% загуби по мисија, тие биле повлечени. Подморниците од класа U дејствувале од базата на [[Гзира|островот Маноел,]] позната како HMS Талбот. За жал, немало достапни огради отпорни на бомби бидејќи градежниот проект бил откажан пред војната, поради политиките за намалување на трошоците. Новата сила била наречена Десетта подморничка флотила и била ставена под раководство на адмиралот Макс Хортон, кој го назначил командантот Г.В.Г. Симпсон да командува со единицата. Административно, Десеттата флотила работела под Првата подморничка флотила во Александрија, која самата била под Канингем. Всушност, Канингем им дал на Симпсон и на неговата единица одврзани раце. Додека бродовите од класа U не можеле да бидат достапни во голем број, се користеле британски подморници од класа Т. Тие имале некои успеси, но претрпеле големи загуби кога започнале со операциите на 20 септември 1940 година. Поради недостаток на торпеда, непријателските бродови не можеле да бидат нападнати освен ако целта за која станува збор не бил воен брод, танкер или друг „значаен брод“. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Holland|2003}} Перформансите на флотата на почетокот биле мешани. Тие потонале 38,000 тони од италијанскиот бродски превоз, од кој половина била побарана од еден брод, HMS Труант. Вклучувало една италијанска подморница, девет трговски бродови и еден моторен торпедо-чамец (MTB). Загубата на девет подморници и нивните обучени екипажи и команданти била сериозна. Повеќето од загубите се должеле на мини. {{Sfn|Spooner|1996}} На 14 јануари 1941 година, пристигнале подморници од класата U, а офанзивата на подморниците започнала сериозно. {{Sfn|Spooner|1996}} == Напад на ''Луфтвафе'' (јануари–април 1941) == === Германска интервенција === [[Податотека:World_War_II_shelter,_Santa_Venera_002.jpg|мини|Засолниште за воздушни напади од Втората светска војна во Санта Венера]] Германската интервенција над Малта била повеќе резултат на италијанските порази во Северна Африка отколку на италијанските неуспеси да се справат со островот. [[Адолф Хитлер|Хитлер]] немал голем избор освен да го спаси својот италијански сојузник или да ја изгуби шансата да ги освои нафтените полиња на [[Среден Исток|Средниот Исток]] во Арабија. ''[[Германски Африкански Корпус|Германскиот Африкански Корпус]]'' (ГАК) под водство на [[Ервин Ромел]] бил испратен да го обезбеди фронтот на Оската во Африка во февруари 1941 година. [[Операција „Колос“|Операцијата „Колос“]] означила драматичен пресврт. Германците ја започнале [[Операција „Сончоглед“|операцијата „Сончоглед“]], која ги засилило Италијанците во Северна Африка. Потоа започнале контраофанзива и ги вратиле Британците во Египет. Но, дејствувањето во странство во Африка значело дека поголемиот дел од залихите за силите на Оската доаѓаат преку море. Ова ја направило Малта опасна закана за логистичките грижи на Оската. Како одговор на тоа, ''Оберкомандо дер Луфтвафе'' (ОКЛ или Висока команда на воздухопловните сили) го испратил ''Флигеркорпс X'' (Десетиот Летечки Корпус) во Сицилија, кој пристигнал во јануари 1941 година, за да нападне поморски сили во и околу Малта, како и позиции на РАФ на островот, за да го олесни преминувањето на залихите. {{Sfn|Spooner|1996}} Британските подморници не успеале да ги запрат германските бродови што ги превезувале германските сили во Либија. Оштетувањето на германскиот брод ''Дуизбург'' од 7.889 тони бил единствениот значаен напад. На 9 февруари 1941 година, три подморници го пропуштиле истиот конвој што носел залихи во [[Триполи]], главното италијанско пристаниште во Либија. Пристанишните објекти можеле да истоварат шест брода одеднаш, што го направило пристаништето најдобар објект западно од Александрија, 1,600 км на исток. {{Sfn|Spooner|1996}} Голем дел од одбранбениот успех на Оската се должел на поморските мини. Италијанците распоредиле 54.000 мини околу Малта за да спречат нејзино снабдување. Овие мини биле голем проблем на подморниците на Кралската морнарица. Околу 3.000 мини биле поставени и покрај брегот на Тунис од страна на италијанските поморски сили. {{Sfn|Spooner|1996}} Неуспехот да се пресретнат бродовите на Оската станал очигледен во бројките кои се протегале далеку по февруари 1941 година. Од јануари до април, Оската испратила 321.259&nbsp;тони во Либија и сè освен 18.777&nbsp;тони стигнале до пристаништето. Ова претставувало стапка на успех од 94% за безбедноста на конвојот при британската интервенција. Од 73.991 луѓе испратени по море, 71.881 (97%) пристигнале во Африка. {{Sfn|Spooner|1996}} На 10 декември 1940 година, ''Флигеркорпс X'', под команда на [[Ханс Фердинанд Гајслер]], и со поддршка на неговиот началник на штабот, мајор [[Мартин Харлингхаузен]], добиле наредба за Сицилија да нападне сојузнички бродови во Медитеранот. До почетокот на првата германска операција, Гајслер поседувал 95 авиони и 14.389 луѓе на Сицилија. Гајслер го убедил ОКЛ да му даде уште четири групи нуркачки бомбардери. На 10 јануари, тој собрал 255 (179 во функција) авиони, вклучувајќи 209 нуркачки и средни бомбардери. {{Sfn|Hooton|1997}} До 2 јануари 1941 година, првите германски единици пристигнале до [[Трапани]] на јужниот брег на Сицилија. Двете единици на ''Луфтвафе'' биле ''[[Јункерс Ју 87]]'' ''Штука'' ''Групен''. Првата била ''Штурцкампфгешвадер 1'' и ''Штурцкампфгешвадер 2'' (I и II Група за нуркачки бомбардери, крила 1 и 2). Единиците броеле околу 80 Ју.&nbsp;87-ки. Ова довело до значително зголемување на бомбардирањето на Малта. Пристигнале и''Штурцкампфгешвадер 3'' (StG 3). ''Оберстлеутнант'' Карл Крист, ''Geschwaderkommodore'' на StG 3, дал наредба за пресретнување на тешки единици. Една посебна цел биле носачите на авиони. Неколку дена подоцна, тој им наредил на Ju 87 да го потонат новиот носач HMS ''Illustrious''. Играл клучна улога во Битката кај Таранто, предавајќи им ја поморската супериорност на Британците, па оттука станал на врвот на листата на цели на Оската. {{Sfn|Weal|1998}} === ''Excess'' и ''Illustrious'' === [[Податотека:HMS-Illustrious-Malta-harbour-595x330.jpg|лево|мини|ХМС ''Illustrious'' под напад на Ју 87 во Големото пристаниште. Носачот на бродови е десно од големиот кран.]] Екипажите на ''[[Луфтвафе]]'' верувале дека четири директни удари ќе го потонат бродот и започнале пробни операции на пловечки макети покрај сицилијанскиот брег. Огромната летна палуба нудела цел од 6.500&nbsp;квадратни метри. Можноста за напад врз бродот се појавила на 6 јануари. Била започната британската [[операција „Ексцес“,]] која вклучувала серија операции со конвој од страна на Британците преку Средоземното Море. На 10 јануари тие биле во дострел на Ју&nbsp;87. II./StG 2 испратени 43 Ju&nbsp;87-ки со поддршка од I./StG 1. Десет италијански СМ&nbsp;79-тите ги повлекле ловците „Фери Фулмар“ на носачот на авиони, додека придружниот крстосувач HMS Бонавентура го потопил италијанскиот торпедоброд „Вега“ . Околу 10 Ју 87 го нападнале носачот на авиони без отпор. Сведок на настанот бил самиот Ендру Канингем, командант на флотата од бојниот брод HMS Ворспајт, Ју&nbsp;87-ките постигнале шест погодоци. Еден уништил топ, друг погодил во близина на неговиот преден дел, трет уништил друг топ, додека два го погодиле подигнувачот, уништувајќи го авионот под палубата, предизвикувајќи експлозии на гориво и муниција. Друг поминал низ оклопната палуба и експлодирал длабоко во бродот. Два дополнителни напади биле извршени без резултат. Тешко оштетен, но со нејзините главни мотори сè уште недопрени, тој се насочил кон веќе сомнителното засолниште Малта. {{Sfn|Weal|1998}} {{Sfn|Ward|2004}} {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Нападот траел шест минути; {{Sfn|Holland|2003}} убил 126 членови на екипажот и повредил 91. {{Sfn|Holland|2003}} Во рамките на видното поле на Малта, италијанските торпедо бомбардери исто така го нападнале носачот, но биле одбиени од интензивен противвоздушен оган. {{Sfn|Holland|2003}} Британската операција не требало да биде започната: Ултра го информирало Министерството за воздухопловство за присуството на ''Флигеркорпс X'' на Сицилија уште на 4 јануари. Тие не ги пренеле разузнавачките информации до Адмиралитетот, кој веројатно немало да плови во дометот на Ју.&nbsp;87-ки доколку знаеле. {{Sfn|Ward|2004}} РАФ не бил во состојба да спречи голем германски воздушен напад, со само 16 авиони „Харикени“ и неколку авиони „Гладијатори“ во функција. {{Sfn|Holland|2003}} На 11 јануари 1941 година, уште 10 Ју&nbsp;Бродови од типот 87 биле испратени да го потонат ''„Illustrious“'' . Случајно наишле на лесните крстосувачи HMS Саутемптон и Глостер. И двата брода биле погодени; ''Саутемптон'' бил толку лошо оштетен што неговите придружници на морнарицата го потопиле. Во текот на следните 12 дена, работниците во бродоградилиштето во Гранд Харбор го поправале носачот под решителен воздушен напад, за да може да стигне до Александрија. На 13 јануари, бродот Ју&nbsp;87-ки, вќе опремени со SC&nbsp;1000 бомби, не успеале да постигнат погодок. На 14 јануари, 44 Ју&nbsp;87-ките постигнале погодок на несреќниот полет. На 18 јануари, Германците се префрлиле на напад на аеродромите во Хал Фар и Лука во обид да освојат воздушна супериорност пред да се вратат во ''Illustrious''. На 20 јануари, две блиски промашувања го пробиле трупот под линијата на водата и го фрлиле нејзиниот труп кон пристаништето. Сепак, инженерите ја добиле битката. На 23 јануари, таа се лизнала од Гранд Харбор и пристигнала во Александрија два дена подоцна. Носачот подоцна отпловил за Америка каде што бил држен надвор од акција една година. {{Sfn|Weal|1998}} ''Луфтвафе'' не успеал да го потопи носачот. Сепак, нивните загуби биле мали - три авиони на 10 јануари и четири Ју&nbsp;87 во текот на неколку недели - а Германците ги импресионирале Британците со ефикасноста на воздушната моќ на копно. Тие ги повлекле тешките единици на нивната флота од централниот Медитеран и не ризикувале ништо повеќе од обидот да испратат крстосувачи низ Сицилијанските теснеци. И британската и италијанската морнарица ги совладале своите искуства над Таранто и Малта. {{Sfn|Weal|1998}} === Германска и италијанска воздушна супериорност === [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_101I-429-0646-31,_Messerschmitt_Me_109_und_Junkers_Ju_87.jpg|мини|„Месершмит Бф 109“ придружува „Ју 87“ над Средоземното Море]] Појавувањето во февруари на ловците [[Месершмит Bf 109]] E-7 од 7. Ескадрилата Jagdgeschwader 26 (26-то борбено крило или JG 26), предводени од оберлејтантот [[Јоаким Минхеберг]], брзо довело до зголемување на загубите на РАФ; германските борбени пилоти биле искусни, самоуверени, тактички остроумни, подобро опремени и добро обучени. {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Сојузничките пилоти на Малта имале малку борбено искуство, а нивните [[Хокер харикен]] биле истрошени и четири месеци, JG&nbsp;26 имале малку загуби. {{Sfn|Scutts|1994}} {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Луфтвафе однел 42 воздушни победи, од кои 20 (вклучувајќи една над Југославија) му се припишуваат на Минхеберг. {{Sfn|Rogers|2005}} Хариканите на РАФ биле одржувани во функција со тоа што биле поправени и канибализирани, а нивните перформанси, веќе инфериорни во однос на Bf109E-7, се влошиле. Пет Харикани пристигнале на Малта на почетокот на март, а уште шест на 18 март. Но, пет Харикани и пет пилоти бил изгубени. ''{{Sfn|Holland|2003}}'' На 1 март, нападите на ''Луфтвафе'' врз аеродромите ги уништиле сите Велингтонови донесени во октомври. Воените бродови на Кралската морнарица и летачките чамци на ''Сандерленд'' не можеле да го користат островот за офанзивни операции, а главните борбени ескадрили, бр. 261 и 274, биле ставени под силен притисок. {{Sfn|Shores|1985}} Имало неколку напади дневно и над 107 напади на Оската се случиле во февруари и 105 во март, при што борбените авиони Bf 109 ги уништиле сите знаци на движење на теренот. До февруари околу 14.600 луѓе, сила на островот се пријавила како волонтер, рационирањето почнало уште повеќе да го намалува моралот, а сите мажи на возраст од 16 до 56 години биле регрутирани да се приклучат на волонтерите, а Кралската малтешка артилерија го чувала Големото пристаниште. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Jellison|1984}} Сојузниците постигнале успех во април, со победа во Битката кај конвојот Тариго. {{Sfn|Holland|2003}} Сојузничките површински сили успеале да потонат само еден мал конвој на Оската во текот на дневните часови за време на целата Северноафриканска кампања, но во ноќта помеѓу 15 и 16 април, бродовите на Оската биле пресретнати од 14-та флотила на разурнувачи на командантот П.Ј. Мек, која ја сочинувала HMS Јанус, Јервис, ''Мохавк'', ''Јуно'' и ''Нубијан''. {{Sfn|Cocchia|1958}} Разурнувачите го потонале ''Сабаудија'' (1.500&nbsp;тони), ''Егина'' (2.447&nbsp;тони), ''Адана'' (4.205&nbsp;тони), ''Исетлон'' (3.704&nbsp;тони) и ''Арта''. Италијанските разорувачи ''Тариго'', ''Лампо'' и ''Балено'' биле потопени поради загубата на ''Мохавк''. {{Sfn|Spooner|1996}} Флотилата официјално била формирана на 8 април 1941 година, како одговор на потребата од Малташки ударни сили. Оваа формација имала за цел да ги забрани конвоите на Оската. На 5-тата флотила на разурнувачи на командантот Лорд [[Луис Маунтбатен]] подоцна ѝ било наредено да се спои со флотата на Мек за да ја зголемило својата ударна моќ. Разурнувачите HMS „Џакал“, Кашмир, Киплинг, Кели, Келвин и Џерси биле дел од флотата на „Маунтбатен“. Крстосниците HMS Дидо и ''Глостер'' ги придружувале бродовите како дел од силите. Ударните сили имале значителен успех, што го оправдало нивното стационирање на Малта и покрај опасноста од воздушен напад. На 21 мај, силите биле испратени да се приклучат на [[Битка за Крит|Битката кај Крит]]. Поминале неколку месеци пред да се вратат исцрпените ударни сили. {{Sfn|Smith|1974}} [[Податотека:Italian_bomber_being_refueled_in_Sicily_for_next_attack_on_Malta.jpg|лево|мини|Италијански бомбардер полни со гориво во Сицилија]] Малтешките конвои постигнале дополнителен успех. Итен конвој за снабдување од Гибралтар до Александрија (Операција „Тигар“) се совпаднал со засилување за Медитеранската флота, два мали конвои од Египет до Малта и уште 48 „Харикани“ полетале од „ХМС ''Арк Ројал“'' и ''Furious'' во операцијата „Сплајс“, со само загуба на „СС ''Емпаер Сонг“'', кој удрил во мина и потонал со 10 ловци „Харикан“ и 57 тенкови на бродот. {{Sfn|Smith|1974}} Конвојот „ ''Тигар“'' транспортирал 295 тенкови „Матилда II“, нови тенкови „Крусејдер“ и 24.000&nbsp;тони нафта за операции во Северна Африка. {{Sfn|Smith|1974}} Тие биле завршени на 12 мај. I., II. и III.; StG 1 направиле решителни напори против ''Тигар'' и Малта но без резултат. {{Sfn|Weal|1998}} Воздухопловните сили на Оската ја одржувале воздушната супериорност; Хитлер им наредил на ''Флигеркорпс X'' да го заштитат бродскиот превоз на Оската, да го спречат минирањето на сојузничките бродови низ средишниот дел на Средоземно Море и да ја неутрализира Малта како сојузничка база. Околу 180 германски и 300 италијански авиони ја извршиле операцијата, а РАФ се борел да изведе повеќе од шест или осум борбени летови. Повремено, 12 Харикани биле доставени од британски носачи на авиони, но замените наскоро биле потрошени. До средината на мај, централниот Медитеран повторно бил затворен за сојузничкиот бродски превоз, а ДАК во Северна Африка добил засилување, само 3% од неговите залихи, персонал и опрема биле изгубени по патот. Од 11 април до 10 мај, 111 напади на Оската биле извршени врз воени инсталации на Малта. Поголемиот дел од тешката опрема во Гранд Харбор била уништена, а сувите докови можеле да се управуваат само рачно. Ефикасноста на повеќето работилници била намалена на 25% - 50%. {{Sfn|Jellison|1984}} Во текот на првите четири месеци од германските операции, ''Луфтвафе'' исфрлил 2.500&nbsp;тони [[Експлозив|силен експлозив]] на Малта. Тоа било многу пати повеќе од тонажата што ја испуштиле Италијанците, но далеку помалку од количината што ја испуштиле следната година. Повеќе од 2.000 цивилни згради биле уништени, наспроти само 300 за време на италијанската опсада. Цивилните жртви биле мали, а по бомбардирањето на ХМС ''Илустриус'' повеќето цивили се преселиле во побезбедна околина во селата; до мај 1941 година, речиси 60.000 луѓе ги напуштиле градовите, околу 11.000 луѓе ( {{frac|2|3}} или 66% од населението) ја напуштиле Валета. {{Sfn|Jellison|1984}} За да се прикаже обемот на штетата, до крајот на 1941 година приближно 70% од црквите на островот биле сведени на урнатини. {{Sfn|Jellison|1984}} Британците се концентрирале на заштита на воени цели и малку засолништа биле достапни за цивилите. На крајот, 2.000 рудари и каменорезци биле регрутирани за изградба на јавни засолништа, но платите биле ниски, а рударите се заканиле со штрајк и им се заканиле со регрутација во војска. Работниците капитулирале, но вовеле забавување на работата, со што цената на работата била тројно зголемена. {{Sfn|Jellison|1984}} === Германско повлекување === Во април, Хитлер бил принуден да интервенира на [[Балкански Полуостров|Балканот,]] што довело до [[Балкански поход (Втора светска војна)|кампањата]] со тоа име; позната и како [[Априлска војна|германска инвазија на Југославија]] и вклучувала [[битка за Грција]]. Последователната кампања и тешките германски загуби во [[Битка за Крит|битката за Крит]] го убедиле Хитлер дека воздушните фрлања зад непријателските линии, со употреба на падобранци, повеќе не се изводливи освен доколку не се постигне изненадување. Германските воздушно-десантни сили повеќе не презеле такви операции. Ова имало важни последици за Малта, бидејќи укажувало дека островот бил изложен на ризик само од опсада на Оската. Кога, во јуни, Хитлер го нападнал [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] во рамките на [[Операција Барбароса|операцијата Барбароса]], ''Флигеркорпс X'' заминал за Источниот фронт, а ''Регија Аеронаутика'' останала да ја продолжи својата високо ефикасна воздушна кампања против Малта во наредните месеци. {{Sfn|Jellison|1984}} Гајслер, командувајќи со остатоците од ''Флигеркорпс X'', можел да смета само на авиони за поставување мини од ''Кампфгешвадер 4'' (KG 4) и Ју 87 во ноќните операции. Проблемите со снабдувањето биле сериозни, па малите преостанати германски сили биле принудени да ги напуштат операциите на 22 април 1941 година. До почетокот на мај 1941 година, ''Луфтвафе'' имал извршено 1.465 бомбардери, 1.144 ловци и 132 извидувачки мисии, со само 44 загуби. {{Sfn|Hooton|1997}} III./ ''Kampfgeschwader 30'' (KG 30) и III./ ''Lehrgeschwader 1'' (KG 1) вршеле спорадични ноќни напади во текот на април. {{Sfn|Weal|1998}} == Сојузничко закрепнување (април - октомври 1941) == === Хју Лојд === На 1 јуни, воздухопловниот вицемаршал Форстер Мејнард, командант на воздухопловните офицери на Малта, бил заменет од воздухопловниот комодор Хју Лојд. {{Sfn|Rogers|2005}} Кога пристигнал на островот, Лојд наишол на малку работи со кои ќе работи. Сепак, имало намера да преземе офанзива. Надвор од неговата канцеларија, во подземниот штаб во Ласкарис, тој закачил знак: „Помалку зависи од големината на кучето во борбата отколку од големината на борбата кај кучето“. {{Sfn|Jellison|1984}} За неколку часа, Лојд направил инспекциска обиколка на аеродромите и главните работилници во Калафрана. Состојбата на островот била полоша отколку што очекувал. Намалувањето на германската воздушна активност овозможило бројот на авиони да се зголеми, но РАФ сè уште имале помалку од 60 машини од сите видови. Одржувањето било тешко. Речиси немало резервни делови - резервните делови морале да се набават со пребарување низ остатоците од урнатините или со канибализирање на неоштетените авиони. Понатаму, аеродромите биле премногу мали; немало тешка опрема со која би се работело; па дури и најчестите видови алатки, како што се чекани и клучеви, биле речиси невозможни да се најдат. Целото полнење гориво морало да се врши рачно од поединечни буриња. Засолништето било исто така несоодветно, па затоа имало мала заштита за опремата што ја имале. Повеќето авиони биле групирани заедно на отворени писти, претставувајќи привлечни цели. Во Калафрана, сите згради биле блиску една до друга и над земја. Единствениот објект за поправка на мотори на Малта се наоѓал веднаш до единствените тест клупи. Самиот Лојд рекол: „неколку бомби врз Калафрана во летото 1941 година би ја уништиле секоја надеж дека Малта некогаш ќе управува со воздухопловни сили“. {{Sfn|Jellison|1984}} Вообичаено, заштитата на воздушната одбрана и поморските средства на островот би имала приоритет. Секако, внесувањето повеќе залихи би имало поголема стратешка смисла, пред да се ризикува да се премине во офанзива и со тоа да се ризикува гневот на непријателот. Но, периодот бил полн со настани. Во Северна Африка, ДАК бил во движење, а Ромел ја притискал својата војска кон Суецкиот канал и Александрија во Египет. Силите на РАФ на Малта не можеле да си дозволат да седат настрана; тие можеле да го спречат напредувањето на Ромел или да го забават, со тоа што ќе напаѓаат по неговите линии за снабдување. Малта била единственото место од каде што британските ударни авиони можеле да ги започнат своите напади. Бомбардерите на Лојд и мала [[флотила]] подморници биле единствените сили достапни за да ги малтретираат линиите за снабдување на Ромел во есен. Дури тогаш површинските флоти се вратиле во Малта за да ја поддржат офанзивата. {{Sfn|Jellison|1984}} === Сојузничко засилување === Со исклучок на јаглен, сточна храна, керозин и основни цивилни резерви, биле создадени залихи за период од 8–15 месеци. [[Операција „Супстанција“]] била особено успешна во јули 1941 година. Залихите вклучувале резервни делови и авиони. Околу 60 бомбардери и 120 „Харикени“ биле достапни.{{sfn|Jellison|1984|pp=124–125, 139}} Околу 65,000 тони на крајот пристигнале во Малта во јули, и покрај тешките оштетувања нанесени од италијанската морнарица и воздухопловни сили. Во август не биле испратени залихи, но [[Операција „Хелебарда“]] во септември 1941 донела 85,000 тони залихи, превезени од девет трговски бродови придружувани од еден носач на авиони, пет крстосувачи и 17 разурнувачи. Еден товарен брод, ''Imperial Star'', бил потопен, а бојниот брод {{HMS|Nelson|28|6}} бил оштетен од торпедо. Овој конвој се покажал како критичен за спасувањето на Малта, бидејќи неговите залихи биле сметани за суштински кога Германците се вратиле во декември.{{sfn|Spooner|1996|p=65}} Во средината на 1941 година биле формирани нови ескадрили — No. 185 и No. 126 — и бранителите ги добиле првите „Харикен Mk IIC“ вооружени со топови. Морнаричките носачи донеле вкупно уште 81 ловец во април–мај. До 12 мај, на островот имало 50 „Харикен“. На 21 мај, пристигнала Ескадрила бр. 249 пристигнала, заменувајќи ја бр. 261. 46-тата пристигнала во јуни, за да биде преименувана во Ескадрила бр. 126.{{sfn|Shores|1985|p=82}} Во мај 1941 година, 47 „Харикан“ биле префрлени на островот.{{sfn|Nichols|2008|p=11}} Од мај до декември, првите единици на [[Бристол Бленим]] почнале да пристигнуваат{{sfn|Shores|Cull|Malizia|1987|p=270}}, како и единиците на [[Бристил Бјуфајтер]],{{sfn|Shores|1985|p=82}} Малта веќе се користела како база за снабдување на Египет. Помеѓу јули и декември 1941, 717 ловци на РАФ поминале низ Малта, а 514 заминале кон Северна Африка. До почетокот на август, Малта имала 75 ловци и 230 противвоздушни топови. Бомбардерите „Бристол Бленим“ исто така им се приклучиле на бранителите и започнале офанзивни операции.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} Покрај подготовките за офанзивни операции и засилувањето на РАФ на островот, Лојд исто така исправил многу недостатоци. Илјадници Малтежани и 3,000 војници на [[Британска армија]] биле мобилизирани за подобра заштита на аеродромите. Дури и технички персонал, службеници и летачки екипажи помагале кога било потребно. Биле изградени дисперзирани писти, а ремонтните работилници биле преместени под земја од пристаништата и аеродромите. Подземни засолништа исто така биле создадени со уверување дека ''Луфтвафе'' наскоро ќе се врати.{{sfn|Jellison|1984|p=141}} На 26 јули, бил извршен ноќен напад од италијански брзи напаѓачки пловила од елитната единица ''[[Decima Flottiglia MAS]]''.{{sfn|Canada|2013}} Силата била рано откриена од британска радарска станица, а крајбрежна артилерија кај [[Форт Сент Елмо]] отворила оган врз Италијанците. Во нападот, 15 луѓе биле убиени, а 18 заробени, а повеќето од чамците биле изгубени. Еден MT чамец го погодил мостот, кој се урнал. Мостот никогаш не бил обновен, и дури во 2011 година бил изграден нов на негово место. ===Соjузничка офанзива=== [[File:Radius of action of Allied aircraft from Malta in relation to Axis shipping routes, Summer and Autumn, 1941.jpg|upright=1.3|thumb|{{centre|Радиус на дејство на сојузничките авиони од Малта во однос на основните поморски рути, лето и есен 1941}}]] Соjузниците добиле можност да започнат офанзивни операции од Малта и околу 60% од осовинскиот бродски сообраќај бил потопен во втората половина од 1941 година. ДАК и неговите партнери не ги добивале потребните 45,000 тони залихи месечно, и како резултат не биле во можност да се спротивстават на силна контраофанзива на британските сили во [[Операција „Крстосувач“]].{{sfn|Taylor|1974|p=182}} Во јули биле истоварени 62,276 тони залихи од страна на Оската, што било половина од бројката во јуни.{{sfn|Spooner|1996|p=58}} Во септември 1941, 830-та морнаричка ескадрила потопила или оштетила бродови ''Андреја Грити'' (6,338 тони) и ''Пјетро Барбара'' (6,330 тони). Пресретнатите Ултра информации покажале дека биле изгубени 3,500 тони авионски бомби, 4,000 тони муниција, 5,000 тони храна, една цела работилница за тенкови, 25 мотори Bf 109 и 25 контејнери со [[гликол]] за ладење на моторите.{{sfn|Spooner|1996|p=66}} Дополнителен успех бил постигнат подоцна во месецот, иако британските загуби од противвоздушниот оган на италијанските бродови често биле големи.{{sfn|Spooner|1996|p=68}} Една причина за прифаќање на големи загуби била тешкотијата за прецизно бомбардирање. Лојд им наредил на своите бомбардери да напаѓаат на висина на јарбол, зголемувајќи ја прецизноста, но правејќи ги полесни цели за италијанската противвоздушна одбрана. Загубите во просек изнесувале 12% во овој период.{{sfn|Jellison|1984|p=139}} 38-та ескадрила, 40-та ескадрила и 104-та ескадрила , опремени со бомбардери „Велингтон“, ги напаѓале конвоите во Триполи.{{sfn|Spooner|1996|pp=72–73}} Во координација со подморниците на Кралската морнарица, РАФ потопиле 108 бродови (300,000 grt) помеѓу јуни и септември.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} Во септември, 33% од 96,000 тони испратени залихи биле изгубени поради британски подморнички и воздушни напади.{{sfn|Spooner|1996|p=327}} Дел од причината за овој поволен исход во ноември 1941 била пристигнувањето на [[Force K]] на Кралската морнарица, која за време на битката кај конвојот Дујсбург ги потопила сите бродови, што практично ги блокирало либиските пристаништа.{{sfn|Spooner|1996|pp=81, 74}} Набргу потоа, Force K била засилена со пристигнувањето во Малта на [[Force B]] со лесните крстосувачи {{HMS|Ajax|22|6}} и {{HMS|Neptune|20|2}} и разурнувачите од класата K, ''Кимберли'' и ''Кингстон'', на 27 ноември.{{sfn|Spooner|1996|p=88}} Заедничките операции со РАФ биле толку ефикасни што во текот на ноември 1941, загубите на гориво на Оската изнесувале 49,365 тони од вкупно 79,208 тони.{{sfn|Smith|1974|pp=39}} Меѓу придонесувачите за потопувањето на осовинските бродови биле [[828 поморска воздухопловна ескадрила]], 830-та морнаричка ескадрила, британската 10-та морнаричка флотила и 69-та ескадрила, која ги следела конвоите со своите авиони „Мериленд“.{{sfn|Spooner|1996|p=87}} Специјални летови на „Велингтон“ опремени со радар воздух-кон-површина (ASV) биле важни за операциите на Force K, а Ultra разузнавањето пристигнувало во Малта за движењата на осовинските конвои. РАФ командата во Малта потоа ги испраќала ASV-Wellington за пребарување на морето и насочување на британските морнарички сили кон конвојот.{{sfn|Holland|2003|pp=220–221}} На 13 ноември, носачот на авиони HMS ''Ark Royal'' — враќајќи се кон Гибралтар по транспорт на авиони за Малта — бил потопен од [[подморница]].{{sfn|Wingate|1991|p=121}} Дванаесет дена подоцна, бојниот брод {{HMS|Barham|04|6}} бил потопен од подморница, по што следел лесниот крстосувач {{HMS|Galatea|71|6}} на 15 декември.{{sfn|Smith|1974|pp=87}} На 19 декември, бродови од двете сили налетале на [[морска мина|минско поле]] додека гониле италијански конвој. Оштетувањата од мините го потопиле крстосувачот ''Нептун'' и го оштетиле крстосувачот {{HMS|Aurora|12|6}}. Разурнувачот {{HMS|Kandahar|F28|6}} исто така налетал на мина додека се обидувал да му помогне на ''Нептун''.{{sfn|Spooner|1996|pp=103–104}} ''Кандахар'' бил потопен следниот ден од разурнувачот {{HMS|Jaguar|F34|6}}. По оваа катастрофа и со обновеното осовинско воздушно бомбардирање на Малта, површинските бродови биле повлечени од централниот Медитеран во јануари 1942.{{sfn|Holland|2003|p=221}} Додека италијанското бомбардирање повторно се покажувало успешно против Британците, ''Луфтвафе'' се вратила во сила во декември 1941 за да обнови интензивно бомбардирање.{{sfn|Smith|1974|pp=182}} ''[[Кригсмарине]]'' испратила речиси половина од сите германски подморници од операциите во [[Атлантскиот Океан]] во Медитеранот за поддршка на операциите против Малта и до 15 декември, половина од овие пловила биле или во Медитеранот или на пат, минувајќи покрај РАФ и морнарицата базирана во Гибралтар.{{sfn|Spooner|1996|p=82}} До враќањето на ''Луфтвафе'' над Малта, бранителите на РАФ тврделе дека собориле 199 авиони од јуни 1940 до декември 1941, додека загубите биле најмалку 90 „Харикени“, три „Фери Фулмар“ и еден „Гладијатор“ во воздушна борба; уште 10 „Харикени“ и еден „Гладијатор“ уништени во несреќи и многу други уништени на земја. Осум „Мериленд“, два други авиони, три „Бофајтер“, еден „Бленхем“ ловец и многу бомбардери исто така биле изгубени.{{sfn|Shores|1985|p=85}} 185-та ескадрила тврдела дека се 18 уништени, седум веројатни победи и 21 оштетен авион за 11 загинати или исчезнати. Меѓу тие загуби бил и [[Питер „Бој“ Молд]].{{sfn|Rogers|2005|pp=103–104}} Реалните загуби на Оската изнесувале 135 бомбардери (80 германски) и 56 ловци, плус уште неколку други авиони.{{sfn|Shores|1985|p=85}} ==Враќање на Оската (декември 1941 – август 1942)== ===Кеселринг === До јуни 1941 година, Гејслер бил префрлен во Либија за да го поддржи ДАК во Северноафриканската кампања. Во Медитеранот и на Малта, Сојузниците се опоравиле и започнале офанзивни операции против осовинскиот бродски сообраќај кој носел залихи за ДАК во Северна Африка. Растечките загуби во снабдувањето по море влијаеле врз способноста на Гејслер да го поддржи [[Ервин Ромел]] и неговите сили, што предизвикало тензии меѓу ''[[Вермахт]]от'' и ''Луфтвафе''. Гејслер требало да биде вратен во Сицилија со преостанатата воздушна сила за да го реши проблемот. Сепак, Германците се повлекле поради италијанските протести. На 6 октомври, Гејслер ја проширил својата надлежност во воздушниот сектор за да ја покрие морската рута Триполи–Наполи со цел да ги намали загубите.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} На 2 октомври, [[Херман Геринг]], врховен командант на ''Луфтвафе'', се сретнал со својот колега од ''Регија Аеронаутика'', [[Франческо Приколо]], за да разговараат за засилувања. [[Ханс Јешонек]], началник на генералштабот на Геринг, предложил испраќање на авиони и нејзиниот командант [[Алберт Кеселринг]] во Сицилија од Источниот фронт. Геринг се согласил и бил подготвен да испрати 16 ''Групи'' во Сицилија, очекувајќи советски колапс на исток; [[2-р воздушен корпус (Германија)|''Fliegerkorps'' II]] ([[Бруно Лоерцер]]) пристигнал во јануари 1942, со Кеселринг како [[OB Süd|''Oberbefehlshaber Süd'']] (''OB Süd'', врховен командант за Југ) од 1 декември 1941.{{sfn|Hooton|1997|pp=135–136}} Во меѓувреме, Приколо бил заменет со ''Generale di squadra aerea'' [[Рино Корсо Фугиер]] на 14 ноември по неуспехот на ''Регија Аеронаутика'' да ги заштити осовинските конвои и да обезбеди противбродска способност.<ref>Noopen 2018, ''The Axis Air Battle for Mediterranean Supremacy'', Bloomsbury Publishing</ref> ===Притисок од Оската, пристигнување на спитфаер=== [[File:Spitfire VCs 417 Sqn RCAF in Tunisia 1943.jpg|thumb|upright=1.4|Спитфаер во Северна Африка. Спитфајер пристигнал во Малта во март 1942, станувајќи главен ловец на РАФ]] [[Месершмит Bf 110]] и Ju 88 [[ноќен ловец|ноќни ловци]] од ''[[Zerstörergeschwader 26]]'' (ZG 26, 26-та ескадрила разурнувачи) и ''[[Nachtjagdgeschwader 1]]'' (NJG 1, 1-ва ноќна ловечка ескадрила), биле префрлени во Сицилија за поддршка на ''Fliegerkorps II''. Тие брзо ја елиминирале ударната сила на Малта, која била надвор од дострел на ловечка придружба над Медитеранот. Во првите два месеца, околу 20 бомбардери и извидувачки авиони на РАФ биле соборени.{{sfn|Shores|1985|p=85}} Успехот против осовинскиот бродски сообраќај наскоро опаднал. Единствениот значаен успех било потопувањето на трговскиот брод ''Викторија'' (13,089 тони), еден од најбрзите трговски бродови, од [[Fairey Albacore]] на 826-та ескадрила, управуван од поручник Бакстер Елис, на 23 јануари.{{sfn|Spooner|1996|p=107}} Над островот, одбранбената сила на РАФ исто така била ставена под притисок. Кеселринг ја започнал 1942 година со напад на Нова година, 1,175-тиот напад во војната.{{sfn|Holland|2003|p=211}} Во јануари, РАФ изгубил 50 „Харикени“ на земја и уште осум биле соборени. Од 340 ловци кои поминале или останале на островот од почетокот на војната, останале само 28.{{sfn|Holland|2003|p=214}} Оската извршила 263 напади тој месец, во споредба со 169 во декември 1941.{{sfn|Spooner|1996|p=105}} ''Fliegerkorps II'' се опоравувал од загубите во Советскиот Сојуз и можел да придонесе само 118 авиони во јануари, но бројот пораснал на 390 во март, достигнувајќи максимум од 425 авиони.{{sfn|Hooton|1997|p=210}} Една третина од нападите биле насочени кон аеродромите. Кај Та Кали, биле фрлени 841 тон бомби, бидејќи Германците верувале дека Британците користат подземен хангар; Германците користеле ракето-потпомогнати бомби PC 18000RS Panther. Вообичаената тактика вклучувала расчистување на небото од германски ловци пред бомбардерите; ова функционирало и воздушната надмоќ била одржана. Само мали загуби биле претрпени од бомбардерите. Една значајна загуба бил ''Geschwaderkommodore'' на KG 77, [[Арвед Кругер]]. Околу 94% од нападите биле изведени дење, а ''Регија Аеронаутика'' ја поддржувала ''Луфтвафе'' со 2,455 летови во февруари и март.{{sfn|Hooton|1997|p=211}} Генерал-потполковник [[Вилијам Доби]] бил гувернер и врховен командант на Малта. Доби и британските морнарички и воздушни команданти барале модерни авиони, особено [[Супермарин спитфајер|Спитфајер]], да бидат испратени на Малта. AOC за Блискиот Исток, [[Артур Тедер]], го испратил Бејсил Ембри на Малта за да ја процени ситуацијата. Пилотите му кажале на Ембри дека „Hurricane“ биле бескорисни и дека Спитфајер бил нивната единствена надеж. Тврделе дека Германците намерно летале пред „Харикен“ со своите Bf 109F за да ја покажат супериорноста на своите ловци. Командантите на ескадрили тврделе дека инфериорноста на нивните авиони влијаела врз моралот. Ембри се согласил и препорачал испраќање на Спитфајер; тие започнале да пристигнуваат во март 1942.{{sfn|Holland|2003|p=215}} ===План за инвазија на Оската=== На 29–30 април 1942 година, план за инвазија на островот бил одобрен од [[Адолф Хитлер]] и [[Бенито Мусолини]] за време на состанок во [[Берхтесгаден]]. Планот предвидувал воздушен напад со една германска и една италијанска падобранска дивизија, под команда на германскиот [[генерал]] [[Курт Студент]]. Потоа требало да следи морско десантирање на две или три дивизии заштитени од ''Regia Marina''. Италијанците, во согласност со Кеселринг, ја направиле инвазијата на Малта приоритет во регионот. Сепак, два главни фактори го спречиле Хитлер да даде зелено светло за операцијата. Првиот бил [[Ервин Ромел]]. Поради бомбардирањето на Кеселринг, линиите за снабдување кон Северна Африка биле обезбедени. Тој повторно стекнал надмоќ во Северна Африка. Иако Ромел верувал дека Малта треба да биде нападната, инсистирал дека освојувањето на Египет и Суецкиот канал, а не Малта, е приоритет. Вториот бил самиот Хитлер. По [[Битка за Крит|битката за Крит]] во мај–јуни 1941, Хитлер бил внимателен во користењето на падобранци поради големите загуби и почнал да одложува со одлуката. Кеселринг се жалел. Хитлер предложил компромис: ако египетската граница повторно биде достигната во наредните месеци (борбите тогаш се воделе во Либија), Оската би можела да изврши инвазија во јули или август 1942 кога полната месечина би овозможила идеални услови. Иако фрустриран, Кеселринг бил олеснет што операцијата била одложена, а не откажана.{{sfn|Holland|2003|pp=292–293}} ===Воздушна надмоќ на РАФ=== [[File:George Beurling Vancouver 1943.jpg|thumb|Канадскиот ас [[Џорџ Берлинг]], познат како „Витезот на Малта“, соборил 27 осовински авиони за само 14 дена над Малта во летото 1942.]] Пред пристигнувањето на Спитфаер, биле направени други обиди да се намалат загубите. Во февруари 1942, командирот на ескадрила [[Stan Turner (RAF)|Stan Turner]] пристигнал за да ја преземе 249-та ескадрила. Лојд побарал искусен борбен лидер, а искуството на Тарнер со [[Даглас Бадер]] го квалификувало за оваа улога.{{sfn|Nichols|2008|p=14}} Тој вовел лабавата формација за да ги намали загубите на РАФ преку пофлексибилна тактика. Застарените „Хурикани“ сè уште се бореле против поновите Bf 109F од ''[[Jagdgeschwader 53]]'' и италијанските [[Macchi C.202]]; бомбардерот [[Junkers Ju 88]] исто така бил тежок противник.{{sfn|Shores|1985|p=84}} „Hurricane“ повремено постигнувале победи; во еден напад во февруари 1942, три успеале да растурат напад од педесет Bf 109.{{sfn|Holland|2003|p=234}} На 7 март 1942, група од 16 Spitfire Mk V била префрлена во Малта од носачот {{HMS|Eagle|1918|6}} како дел од [[Операција „Набљудување“]].{{sfn|Price|1997|p=47}} Дополнителна мисија на ''Орел'' донела уште девет спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=49}}Испораката на авиони со носачи) станала почеста во текот на 1942. Потоа, {{USS|Wasp|CV-7|6}} испратил 47 авиони ([[Операција „Календар“]]) на 13 април 1942. Речиси сите пристигнале.{{sfn|Price|1997|pp=50–51}} Иако спитфаерите биле рамноправни со осовинските авиони, многу од нив биле уништени на земја и во воздух поради бројната надмоќ; пет дена во април имало само еден спитфаер за одбрана на островот, а два дена немало ниту еден.{{sfn|Holland|2003|p=256}} Германците внимателно ги следеле испораките и извршиле силни напади. До 21 април 1942 останале само 27 исправни спитфаери, а до вечерта бројот се намалил на 17.{{sfn|Price|1997|p=51}} Интензивните бомбардирања значително ги намалиле офанзивните способности на Малта.{{sfn|Holland|2003|p=268}} До март–април 1942 било јасно дека ''Луфтвафе'' постигнала одредена воздушна надмоќ.{{sfn|Spooner|1996|p=93}} ''Регија Аеронаутика'' исто така изведувала напади со голема решителност.{{sfn|Spooner|1996|p=95}} Заедно со воздушната предност, Германците откриле дека британските подморници оперирале од островот Маноел, а не од Гранд Харбор, и ја искористиле надмоќта за да ја елиминираат заканата. Базата била напаѓана, бродовите морале да остануваат под вода, а околните живеалишта биле напуштени.{{sfn|Spooner|1996|p=111}} Поставувањето мини од осовинските авиони довело до зголемени загуби на подморници.{{sfn|Spooner|1996|p=112}} До крајот на март 1942, 19 подморници биле изгубени.{{sfn|Spooner|1996|p=114}} Ефективноста на воздушните напади се гледала и во италијанските записи. Во април, 150,389 тони од 150,578 тони испратени залихи стигнале во Северна Африка. Стратегијата на Хитлер за неутрализирање на Малта преку опсада изгледала успешна.{{sfn|Spooner|1996|p=119}} Кеселринг известил: „Нема веќе што да се бомбардира“.{{sfn|Holland|2003|p=304}}{{sfn|Spooner|1996|p=122}} Помеѓу 20 март и 28 април 1942, Германците извршиле 11,819 летови и фрлиле 6,557 тони бомби (3,150 тони врз Валета). Германците изгубиле 173 авиони.{{sfn|Hooton|1997|p=212}} Сојузниците се обиделе да го зголемат бројот на спитфаери на островот. На 9 мај, ''Оса'' и ''Орел'' донеле уште 64 спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=52}}{{sfn|Delve|2007|p=103}} Малта веќе имала пет целосни ескадрили спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=54}} Ефектот бил очигледен: на 9 мај Италијанците пријавиле 37 загуби, а на 10 мај Оската изгубила 65 авиони.{{sfn|Holland |2003|p=308}} РАФ повторно воспоставил воздушна надмоќ. До крајот на мај 1942, силите на Кеселринг биле намалени на само 83 оперативни авиони.{{sfn|Spooner|1996|pp=122, 154}} До пролетта 1942 година, воздухопловните сили на Оската распоредени против островот биле во нивната максимална сила. Главните противници за бранителите беа 137 Bf&nbsp;109Fs од JG 53 и II./JG 3 „Удет“ и 80-те Macchi C.202s од 4-тиот и 51-виот „Стормо“. Бомбардерските единици вклучувале 199 Ju88 од II./''Lehrgeschwader 1'',{{sfn|de Zeng|2007b|pp=266–267}} II и III./''[[Kampfgeschwader 77]]'',{{sfn|de Zeng|2007b|pp=257–262}} I./''[[Kampfgeschwader 54]]'',{{sfn|de Zeng|2007a|p=182}} и 32–40 Ju87.{{sfn|Spooner|1996|pp=115–116}}{{sfn|Nichols|2008|p=13}} Во мај, бројчените и техничките подобрувања во одбраната на RAF ја одзеле воздушната супериорност од „Луфтвафе“. До крајот на мај 1942 година, силите на Кеселринг биле намалени на само 13 употребливи извидувачки авиони, шест Bf&nbsp;110, 30 Bf&nbsp;109 и 34 бомбардери (претежно Ju&nbsp;88): вкупно 83 во споредба со неколку стотици авиони два месеци претходно.{{sfn|Spooner|1996|pp=122, 154}} == Победа на сојузниците (октомври–ноември 1942) == === Британски офанзивни операции === [[Податотека:HMS_Splendid.jpg|лево|мини|HMS Сплендид, фотографирана на 18 август 1942 година, десет дена откако била пуштена во употреба]] Додека одбранбените операции на РАФ и Кралската морнарица доминирале во најголем дел, офанзивните напади сè уште се спроведувале. {{Sfn|Spooner|1996}} Годината 1942 станала особено импресивна и за офанзивните операции. Две третини од италијанската трговска флота биле потопени; 25% од британски подморници, 37% од сојузнички авиони. Силите на Оската во Северна Африка биле лишени од околу половина од нивните залихи и две третини од нивната нафта. {{Sfn|Overy|1995}} Подморниците од 10-та Симпсонова флотила останале постојано во патрола, освен во периодот мај-јули 1942 година, кога Кеселринг вложил значителен напор против нивните бази. Нивниот успех не бил лесен за постигнување, со оглед на тоа што повеќето од нив биле од бавните типови U-класа. Поддржани од бродови од класа S и T, тие започнале да исфрлуваат мини. Командантите на британските подморници станале асови додека дејствувале од Малта. Командантите Иан МекЏох (командант HMS Сплендид ), {{Sfn|Wingate|1991}} Хју „Руфус“ Мекензи и Дејвид Ванклин {{Sfn|Hooton|1997}} имале особен успех. Заменик-командантот Ленокс Нејпиер го потопил германскиот танкер ''Вилхелмсбург'' (7.020&nbsp;тони). Тоа биоло еден од ретките германски танкери кои извезувале нафта од Романија. Губењето на бродот го натерало Хитлер директно да се пожали кај [[Карл Дениц]], споредувајќи ја ''[[Кригсмарине]]'' неповолно со Кралската морнарица. Дениц тврдел дека нема ресурси да го заштити конвојот, иако придружбата на бродот ги надминувала оние што Сојузниците можеле да си ги дозволат за да обезбедат голем конвој во Атлантикот во тој момент од војната. За Дениц претставувало среќа што Хитлер не ја испитал одбраната на бродот понатаму. {{Sfn|Spooner|1996}} Подморницата се покажала како едно од најсилните оружја во британскиот арсенал при борбата против конвоите на Оската. Симпсон и Џорџ Филипс, кој го замени лна 23 јануари 1943 година, постигнале голем успех. Проценетата тонажа потопена само од британските подморници од класата U била на 650.000 тони, со уште 400.000 оштетени тони. Базата на островот, HMS ''Талбот'', во тоа време обезбедила 1.790 торпеда. Бројот на торпеда испукани од 10-та флотила бил 1.289, со стапка на погодок од 30%. {{Sfn|Spooner|1996}} Началникот на штабот на ДАК, [[Фриц Бајерлајн]], еднаш изјавил: „Требаше да ја освоиме Александрија и да стигнеме до Суецкиот канал да не беше работата на вашите подморници“. {{Sfn|Spooner|1996}} Командантот на крилото [[Патрик Гибс]] и 39-та ескадрила ги насочиле своите „Бофорт“ против бродовите и го зголемиле притисокот врз Ромел преку напаѓање на неговите линии за снабдување во септември. Позицијата на Ромел веќе станала критична. Армијата во Северна Африка била лишена од залихи, додека Британците ги засилиле своите линии во Египет, пред [[Втора битка кај Ел-Аламејн|втората битка кај Ел-Аламејн]]. Тој се пожалил на ОКВ дека имале сериозен недостиг на муниција и гориво за офанзивна акција. Оската организирала конвој за да ги ублажи тешкотиите. Ултра ги пресретнала комуникациите на Оската, а Велингтонците од 69-та ескадрила потврдиле дека операцијата на Оската е реална. „Бофорт“ на Гибс потопиле два брода, а една од подморниците на Симпсон потопила трет. Ромел сè уште се надевал дека друг танкер, ''Сан Андреас'', ќе испорача 3.198 тони гориво потребно за [[Битка кај Алам Ел-Халфа|Битката кај Алам ел-Халфа]]. Ромел не чекал да се закотви и ја започнал офанзивата пред неговото пристигнување. Бродот бил потонат од напад предводен од Гибс. {{Sfn|Holland|2003}} Од деветте испратени бродови, пет биле потопени од силите на Малта. Бофортите имале разорно влијание врз залихите на гориво на Оската, кои веќе биле речиси потрошени. На 1 септември, Ромел бил принуден да се повлече. Кеселринг го предал горивото ''на [[Луфтвафе]]'', но ова само им ги одзело на германските воздухопловни единици средствата за заштита на копнените сили, со што се зголемила ефикасноста на британската воздушна супериорност над фронтовската линија. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Holland|2003}} Во август, ударните сили на Малта придонеле за тешкотиите на Оската во обидот да наметнат напредување во Египет. Во тој месец, 33% од залихите и 41% од горивото биле изгубени. {{Sfn|Levine|2008}} Во септември 1942 година, Ромел добил само 24% од 50.000&nbsp;тони залихи потребни месечно за продолжување на офанзивните операции. Во текот на септември, сојузниците потонале 33.939&nbsp;тони бродови на море. Многу од овие залихи морале да се донесат преку Триполи, многу километри зад бојниот фронт. Недостатокот на храна и вода предизвикало стапка на болест од 10% кај војниците на Оската. {{Sfn|Spooner|1996}} Британската воздушно-подморничка офанзива осигурила дека горивото нема да стигне до [[Северна Африка]] во првата недела од октомври 1942 година. Два брода кои носеле гориво биле потопени, а друг го изгубил својот товар и покрај тоа што екипажот успеал да го спаси бродот. Со почетокот на британската офанзива кај ел-Аламејн на 23 октомври 1942 година, Ултра разузнавањето добивало јасна слика за очајната ситуација со горивото на Оската. На 25 октомври, три танкери и еден товарен брод кое носело гориво и муниција биле испратени под силна воздушна и морска придружба и веројатно станале последните бродови кои стигнале до Ромел додека тој бил во Ел-Аламејн. Ултра разузнавањето ја пресретнало планираната рута на конвојот и ги предупредил воздухопловните единици на Малта. Трите бродови што носеле гориво биле потопени до 28 октомври, по што паднале еден „Бофајтер“, два „Бофорт“, три (од шест) „Бленхајм“ и еден „Велингтон“. Ромел изгубил 44% од своите залихи во октомври, што претставувало скок во однос на изгубените 20% во септември. {{Sfn|Levine|2008}} === Крај на опсадата === До август 1942 година, 163 Спитфаери биле на располагање за одбрана на Малта, од кои 120 биле во употреба. {{Sfn|Delve|2007}} На 11 и 17 август и 24 октомври 1942 година, во рамките на соодветните акции, Операција „Белоус“, Операција „Баритон“ и Операција „Воз“, HMS ''Furious'' донел уште 85 Спитфаери во Малта. {{Sfn|Price|1997}} Честопати, од нив се барало да извршат летови од пет и пол часа; ова се постигнувало преку употреба на резервоари за ферибот од 170 галони. Резервоарите за ферибот, во комбинација со резервоар од 29 галони во задниот труп, го зголемиле вкупниот капацитет на резервоарите до 284 галони. {{Sfn|Price|1997}} Како резултат на успехот на сојузничките конвои во пробивањето, силите на Малта постојано ги спречувале конвоите на Оската, и покрај тоа што Малта сè уште била бомбардирана и се соочувала со недостиг од храна. Како одговор на заканата што Малта ја претставувала за снабдувачките линии на Оската, ''Луфтвафе'' ги обновила своите напади врз Малта во октомври 1942 година. Сфаќајќи дека се приближува критичната битка во Северна Африка (Втората битка кај Ел-Аламејн), Кеселринг го организирал ''Флигеркорпс II'' во Сицилија за да ја неутрализира заканата еднаш засекогаш. {{Sfn|Spooner|1996}} На 11 октомври, бранителите биле масовно опремени со Спитфаер Мк VB/Cs. Во текот на 17 дена, 34 Ју&nbsp;88-ки и 12 Bf&nbsp;109-ки биле уништени, а 18 оштетени. Загубите на РАФ изнесувале 23 соборени „Спитфаери“ и 20 се урнале, а 12 пилоти биле убиени. {{Sfn|Scutts|1994}} На 16 октомври, на Кеселринг му станало јасно дека бранителите се премногу силни, па затоа ја откажале офанзивата. Ситуацијата во Северна Африка барала германска воздушна поддршка, па октомвриската офанзива го означило последниот голем напор на ''Луфтвафе'' против Малта. {{Sfn|Hooton|1997}} Загубите ги оставиле воздухопловните сили на Оската во исцрпена состојба. Тие не можеле повеќе да ја обезбедат потребната воздушна поддршка на фронтот. Ситуацијата на островот сè уште била тешка во ноември, но победата на Парк во воздушната битка набрзо била проследена со вест за голем успех на фронтот. Кај Ел-Аламејн во Северна Африка, Британците се пробиле на копно и до 5 ноември брзо напредувале кон запад. Набрзо на Малта стигнала вест за [[Операција „Факел“|операцијата „Факел“]], за истоварувањето на сојузниците во [[Вишиевска Франција|Виши]][[Француско Мароко|, француски Мароко]] и [[француски Алжир]] на 8 ноември. Околу 11 дена подоцна, веста за советскиот контранапад за време на [[Сталинградска битка|Битката кај Сталинград]] го зголемила моралот уште повеќе. Степенот до кој успехот во Северна Африка и користел на Малта станал очигледен кога еден конвој ([[Операција „Стоунејџ“]]) стигнал до Малта од Александрија на 20 ноември практично неповреден. Овој конвој се смета за крај на двегодишната опсада на Малта. На 6 декември, друг конвој за снабдување под кодното име Операција Порткулис стигнал до Малта без да претрпи никакви загуби. После тоа, бродовите отпловиле кон Малта без да се приклучат на конвои. Заземањето на северноафриканските аеродроми и бонусот од воздушна заштита до островот им овозможиле на бродовите да испорачаат 35.000&nbsp;тони. На почетокот на декември, уште 55.000&nbsp;тони пристигнале. Последниот воздушен напад над Малта се случил на 20 јули 1943 година. Тоа било 3.340-та тревога од 11 јуни 1940 година. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Spooner|1996}} Сојузничката победа на Малта одиграла голема улога во конечниот сојузнички успех во [[Северноафрикански поход|Северна Африка]], а исто така служела и како база за [[Сојузничка инвазија на Сицилија|инвазијата на Сицилија]]. == Загуби == === Загуби на сојузничките воени бродови === [[Податотека:HMS_Ark_Royal_h85716.jpg|десно|мини|ХМС ''Арк Ројал'' во 1939 година, со бродот „Саборфиш“ од 820-та поморска воздухопловна ескадрила што минува над него. Бродот бил потонат во 1941 година.]] Сојузнички жртви во воени бродови: * Еден [[борбен брод]] : ** ''Бархам'' * Два носачи на авиони: {{Sfn|Spooner|1996}} ** ''Игл'', Ark Royal * Пет крстосувачи: {{Sfn|Spooner|1996}} ** HMS Каиро, ''Хермиона'', Манчестер, ''Нептун'', Саутхемптон * 19 уништувачи: {{Sfn|Spooner|1996}} ** HMS Ердејл, Бедуин, Фирлес, Форсиг, Галантен, Гурка, Хасти, Хиперион, Џерси, Кандахар, Кингстон, ''Куџавјак'' (Полска морнарица), Ленс, Легија, Маори, Мохавк, HMAS Нестор (RAN), HMS Пакенам и Саутволд. {{Sfn|Spooner|1996}} * 38 подморници ** HMS Кахалот, Грампус, Один, Олимп, Орфеј, Освалд, Андантед, Јуниот, P36, P38, P48, P222, P311, Пандора, Партијан, Персеј, Реинбол, Регент, Регулус, Сарацен, Сплендид, Талисман, Тетрарх, Тандерболт, Тигар, Травелер, Тријада, Тритон, Триумф, Трупер, Турбулент, Апхолдер, Урге, Уск. Францускиот број Нарвал и бродот на грчката морнарица HS Глаукос, исто така, биле изгубени. {{Sfn|Spooner|1996}} === Штета во инфраструктурата === [[Податотека:Malta_-_Valletta_-_Triq_ir-Repubblika_-_Royal_Opera_02_ies.jpg|мини|Руини од Кралската опера, уништена во 1942 година и претворена во театар на отворено во 2013 година]] На густо населениот остров, 5.524 приватни живеалишта биле уништени, 9.925 биле оштетени, но можеале да се поправат, а 14.225 биле оштетени од експлозија на бомба. Покрај тоа, 111 [[Црква (градба)|цркви]], 50 [[Болница|болници]], институции или колеџи, 36 [[Драмска уметност|театри]], клубови, владини канцеларии, [[Банка|банки]], фабрики, мелници за брашно и други комерцијални згради претрпеле уништување или штета, вкупно 30.000 згради. Кралската опера, Оберж д'Оверњ, Оберж де Франс и Палацо Кореја во Валета, Часовната кула Биргу, Оберж д'Алемањ и Оберж д'Итали во Биргу, делови од утврдувањата на Сенглеа и Гувернерската куќа на [[Форт Рикасоли]] беа уништени. Други згради како што се Оберж де Кастилја, Оберж де Бавиер, Каса дел Комун Тесоро и делови од Форт Маноел исто така претрпеле големи штети, но биле обновени по војната. Била формирана Комисија за воена штета за да им се надомести на оние чиј имот бил уништен или оштетен за време на војната. <ref>{{Наведени вести|url=https://timesofmalta.com/articles/view/war-damage-commission-decision-deemed-unjust.138858|title=War Damage Commission decision deemed unjust|date=16 October 2003|work=[[Times of Malta]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200829132544/https://timesofmalta.com/articles/view/war-damage-commission-decision-deemed-unjust.138858|archive-date=29 August 2020}}</ref> === Загуби на Оската === Вкупните загуби на Оската во Медитеранот биле големи. Човечките жртви изнесувале 17.240 лица на море. Во залихи, Оската изгубила 315.090 тони. Ова било повеќе отколку што стигнало до Малта. Сојузничките морнарици потопиле 773 бродови на Оската, вкупно 1.364.337.&nbsp;т Мините потопиле уште 179 бродови со вкупна тежина од 214.109 тони. Морнариците и воздухопловните сили учествувале во уништувањето на 25 бродови со вкупна тежина од 106.050 тони, а авионите потопиле 1.326 бродови, со вкупна тежина од 1.466.208 тони. Мините и поморските пловила заедно уништиле уште еден брод од 1.778 тони. Вкупно, потонале 2.304 трговски бродови на Оската, со вкупна тежина од 3.130.969 тони. {{Sfn|Spooner|1996}} Горенаведените бројки не ги вклучуваат воените бродови на Оската изгубени во разни битки во поддршка на Малтешката кампања. [[Битка кај Таранто|Нападот врз Таранто]] резултирал со онеспособување на три борбени брода, а еден сè уште бил на поправка кога Италија се предала во 1943 година. Италијанците изгубиле најмалку четири тешки крстосувачи; 3 тешки крстосувачи од класата <nowiki><i id="mwBsw">Зара</i></nowiki> биле потопени (заедно со два разорувачи) за време на Битката кај ’ртот Матапан, додека <nowiki><i id="mwBs8">Тренто</i></nowiki> потонал за време на операцијата Харпун. Италијанците изгубиле 16 подморници, а Германците 50 подморници. {{Sfn|Spooner|1996}} Табела на бродови на Оската придружувани во [[Либија]], јуни 1940 – јануари 1943: * {{legend2|#ff2727| периоди „Регија Аеронаутика“ била единствената непријателска воздухопловна сила во акција против Малта|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend2|#FF6961| периоди кога „Луфтвафе“ вложил значителни напори против Малта|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend2|#5757FF| влијание на операциите на Кралската морнарица К против бродовите на Оската|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend2|powderblue| влијание на операциите на Бристол Бофајтер против превозот на Оската|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+Персонал и залихи на Оската за Либија, 1940 година{{sfn|Spooner|1996|p=327}} |- !Месец<br />(1940) !Испратен<br> персонал !Пристигнат<br> персонал !Испратени<br> залихи !Пристигнати<br> залихи !Изгубени<br> залихи % |- |style="background:#ff2727;"| јануари || 1,358 || 1,308 || 3,618 || 3,608 || {{percentage|3,618-3,608|3,618|1}} |- |style="background:#ff2727;"| јули || 6,407 || 6,407 || 40,875 || 40,875 || 0.0% |- |style="background:#ff2727;"| август || 1,221 || 1,221 || 50,669 || 50,669 || 0.0% |- |style="background:#ff2727;"| септември || 4,602 || 4,602 || 53,669 || 53,669 || 0.0% |- |style="background:#ff2727;"| октомври || 2,823 || 2,823 || 29,306 || 29,306 || 0.0% |- |ноември || 3,157 || 3,157 || 60,778 || 60,778 || 0.0% |- |style="background:#FF6961;"| декември || 9,731 || 9,731 || 65,556 || 58,574 || {{percentage|65,556-58,574|65,556|1|pad=yes}} |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+Персонал и залихи на Оската за Либија, 1941{{sfn|Spooner|1996|p=327}} |- !Месец<br />(1941) !Испратен<br> персонал !Пристигнат<br> персонал !Испратени<br> залихи !Пристигнати<br> залихи !Изгубени<br> залихи % |- |style="background:#FF6961;"| јануари || 12,491 || 12,214 || 50,505 || 49,084 || {{percentage|50,505-49,084|50,505|1}} |- |style="background:#FF6961;"| февруари || 19,557 || 19,557 || 80,357 || 79,173 || {{percentage|80,357-79,173|80,357|1}} |- |style="background:#FF6961;"| март || 20,975 || 20,184 || 101,800 || 92,753 || {{percentage|101,800-92,753|101,800|1}} |- |style="background:#FF6961;"| април || 20,698 || 19,926 || 88,597 || 81,472 || {{percentage|88,597-81,472|88,597|1|pad=yes}} |- |style="background:#FF6961;"| мај || 12,552 || 9,958 || 73,367 || 69,331 || {{percentage|73,367-69,331|73,367|1}} |- |јуни || 12,886 || 12,886 || 133,331 || 125,076 || {{percentage|133,331-125,076|133,331|1}} |- |јули || 16,141 || 15,767 || 77,012 || 62,276 || {{percentage|77,012-62,276|77,012|1}} |- |август || 18,288 || 16,753 || 96,021 || 83,956 || {{percentage|96,021-83,956|96,021|1}} |- |септември || 12,717 || 6,603 || 94,115 || 67,513 || {{percentage|94,115-67,513|94,115|1}} |- |style="background:#5757FF;"| октомври || 4,046 || 3,541 || 92,449 || 73,614 || {{percentage|92,449-73,614|92,449|1}} |- |style="background:#5757FF;"| ноември || 4,872 || 4,628 || 79,208 || 29,843 || {{percentage|79,208-29,843|79,208|1}} |- |style="background:#5757FF;"| декември || 1,748 || 1,074 || 47,680 || 39,092 || {{percentage|47,680-39,092|47,680|1|pad=yes}} |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+Персонал и залихи на Оската за Либија, 1942{{sfn|Spooner|1996|p=327}} |- !Месец<br />(1942) !Испратени<br> бродови !Пристигнат<br> персонал !Испратени<br> залихи !Пристигнати<br> залихи !Изгубени<br> залихи % |- |style="background:#FF6961;"|јануари || 2,840 || 1,355 || 66,214 || 66,170 || {{percentage|66,214 -66,170|66,214 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|февруари || 531 || 531 || 59,468 || 58,965 || {{percentage|59,468 -58,965|59,468 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|март || 391 || 284 || 57,541 || 47,588 || {{percentage|57,541 -47,588|57,541 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|април || 1,349 || 1,349 || 151,578 || 150,389 || {{percentage|151,578 -150,389|151,578 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|мај || 4,396 || 4,241 || 93,188 || 86,439 || {{percentage|93,188 -86,439|93,188 |1}} |- | style="background:powderblue;"|јуни || 1,474 || 1,249 || 41,519 || 32,327 || {{percentage|41,519 -32,327|41,519 |1}} |- | style="background:powderblue;"|јули || 4,566 || 4,435 || 97,794 || 91,491 || {{percentage|97,794 -91,491|97,794 |1}} |- | style="background:powderblue;"|август || 1,281 || 790 || 77,134 || 51,655 || {{percentage|77,134 -51,655|77,134 |1|pad=yes}} |- | style="background:powderblue;"|септември || 1,367 || 959 || 96,903 || 77,526 || {{percentage|96,903 -77,526|96,903 |1|pad=yes}} |- | style="background:powderblue;"|октомври || 1,011 || 631 || 83,695 || 46,698 || {{percentage|83,695 -46,698|83,695 |1}} |- | style="background:powderblue;"|ноември || 1,031 || 1,031 || 85,970 || 63,736 || {{percentage|85,970 -63,736|85,970 |1}} |- | style="background:powderblue;"|декември || 5 || 5 || 12,981 || 6,151 || {{percentage|12,981 -6,151|12,981 |1}} |} ==Во популарната култура== ===Во филмот=== * Краткиот пропаганден филм''[[Малта Г.Ц.]]'' бил нарачан во 1942 година од британската влада за да се популаризира издржливоста на малтешкиот народ и доделување на Ѓорѓиевиот крст. Содржи вистински снимки од бомбардирањата и нивните ефекти.<ref>{{citation |author=Ministry of Information|title=Малта Г.Ц. |url=https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/1060007282 | website=Империјален воен музеј|year=1943|id=CCE 203}}</ref> * Британскиот филм од 1953 година ''[[Малтешка приказна]]'' е измислена приказна за пилот на RAF со фото-извидување во Малта за време на опсадата. Содржи вистински снимки и реконструкции со автентични авиони. ===Во литературата=== Во својот роман „Капиланот од Малта“ (1973) [[Николас Монсарат]] дава опис на опсадата на Малта од јуни 1940 до август 1942 година, како што ја доживеал измислениот католички свештеник отец Салваторе.<ref>[https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/nicholas-monsarrat-7/the-kappillan-of-malta/ „Капиланот од Малта“], [[Kirkus Reviews]]. 25 март 1974 година.</ref> Романот е прошаран со кратки епизоди од други периоди од малтешката историја. Дебитантскиот роман на [[Томас Пинчон]] од 1963 година, „[[V.]]“ содржи поглавје посветено на животот за време на опсадата на Малта. Во својот роман од 2016 година „На секој храбар му е простено“, [[Крис Клив]] ги претставува бедата и ужасот од опсадата низ очите на британски офицери чии искуства се лабаво засновани на оние на неговиот дедо Дејвид Хил, кој служел во Кралската артилерија. == Наводи == {{наводи}} ==Извори== {{refbegin}} * {{cite book |title=Siege: Malta 1940–1943 |last=Bradford |first=Ernle |publisher=Pen & Sword |year=2003 |isbn=978-0-85052-930-2|orig-year=1986 }} * {{cite book |title=The Italian Navy in World War II |last=Bragadin |first=Marc'Antonio |publisher=United States Naval Institute |year=1957 |oclc=974408748 |location=Annapolis, MD }} * {{cite book |title=Alamein |last=Bungay |first=Stephen |publisher=Aurum Press |year=2002 |isbn=1-85410-929-4 }} * {{cite web |url=http://www.avalanchepress.com/UnfortunateAction.php |title=The Unfortunate Action |last=Canada |first=Kevin |year=2013 |publisher=Avalanche Press |location=Irondale, AL |access-date=20 March 2016 }} * {{cite book |title=The Hunters and the Hunted |last=Cocchia |first=Aldo |publisher=Naval Institute Press |year=1958 |oclc=321125 |series=Navies and Men |location=Annapolis, MD }} * {{cite book |title=The German Army 1933–1945: Its Political and Military Failure |last=Cooper |first=Matthew |publisher=Stein and Day |location=Briarcliff Manor, NY |year=1978 |isbn=0-8128-2468-7}} * {{cite book |title=The Story of the Spitfire: An Operational and Combat History |last=Delve |first=Ken |publisher=Greenhill books |year=2007 |isbn=978-1-85367-725-0 |location=London }} * {{cite book |ref={{harvid|de Zeng|2007a}}|title=Bomber Units of the Luftwaffe 1933–1945: A Reference Source |volume=I |last1=de Zeng |first1=H. L. |last2=Stanket |first2=D. G. |last3=Creek |first3=E. J. |publisher=Ian Allan |location=London |year=2007 |isbn=978-1-85780-279-5}} * {{cite book |ref={{harvid|de Zeng|2007b}}|title=Bomber Units of the Luftwaffe 1933–1945: A Reference Source |volume=II |last1=de Zeng |first1=H. L. |last2=Stanket |first2=D. G. |last3=Creek |first3=E. J. |publisher=Ian Allan |location=London |year=2007 |isbn=978-1-903223-87-1}} * {{cite book |title=Malta: The Triumphant Years, 1940–1943 |last=Hogan |first=George |publisher=Robert Hale |location=London |year=1978 |isbn=978-0-7091-7115-7}} * {{cite book |title=Hurricane Aces 1939–40 |last=Holmes |first=Tony |publisher=Osprey |year=1998 |isbn=1-85532-597-7 |series=Aircraft of the Aces |volume=XVIII |location=Oxford }} * {{cite book |title=Fortress Malta: An Island Under Siege, 1940–1943 |last=Holland |first=James |publisher=Miramax Books |year=2003 |isbn=1-4013-5186-7 |location=London |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl }} * {{cite book |title=Eagle in Flames: The Fall of the Luftwaffe |last=Hooton |first=E. R. |publisher=W&N |year=1997 |isbn=978-1-85409-343-1|location=London }} * {{cite book |title=Besieged: The World War II Ordeal of Malta, 1940–1942 |last=Jellision |first=Charles Albert |publisher=for University of New Hampshire by University Press of New England |year=1984 |isbn=978-0-87451-313-4|location=Hanover, NH |ref={{harvid|Jellison|1984}}}} * {{cite book |title=The War Against Rommel's Supply Lines, 1942–43 |last=Levine |first=Alan |publisher=Stackpole Books |year=2008 |isbn=978-0-8117-3458-5 }} * {{cite book |title=The Italian Navy and Fascist Expansionism, 1935–1940 |last=Mallett |first=Robert |publisher=Frank Cass |year=1998 |isbn=0-7146-4432-3 |location=London }} * {{cite book |title=Malta Spitfire Aces |last=Nichols |first=Steve |publisher=Osprey |year=2008 |isbn=978-1-84603-305-6 |series=Aircraft of the Aces |volume=83 |location=Oxford }} * {{cite book |title=War and Economy in the Third Reich |last=Overy |first=Richard |publisher=Oxford University Press |year=1995 |isbn=978-0-19-820599-9 |location=London |author-link=Richard Overy }} * {{cite book |title=Spitfire Mark V Aces 1941–45 |last=Price |first=Alfred |publisher=Osprey Aerospace |year=1997 |isbn=1-85532-635-3 |location=Oxford }} * {{cite book|title=Malta and Gozo|last=Rix|first=Juliet|publisher=Bradt Travel Guides|year=2015|isbn=978-1784770259}} * {{cite book |title=185: The Malta Squadron |last=Rogers |first=Anthony |publisher=Spellmount |year=2005 |isbn=1-86227-274-3 |location=London }} * {{cite book |title=Battle of Malta: June 1940–November 1942 |last=Rogers |first=Anthony |publisher=Osprey Publishing |year=2022 |isbn=978-1-47284-890-1 |location=Oxford}} * {{cite journal |last=Sadkovich |first=James J. |date=Jan 1989 |title=Understanding Defeat: Reappraising Italy's Role in World War II |journal=Journal of Contemporary History |location=London |publisher=Sage |volume=24 |pages=27–61 |doi=10.1177/002200948902400102 |issn=0022-0094 |jstor=260699 |number=1 |s2cid=161195027 }} * {{cite book |title=Bf 109 Aces of North Africa and the Mediterranean |last=Scutts |first=Jerry B. |publisher=Osprey |year=1994 |isbn=1-85532-448-2 |location=London }} * {{cite book |title=Malta: The Hurricane Years |last1=Shores |first1=Christopher |last2=Cull |first2=Brian |last3=Malizia |first3=Nicola |publisher=Grub Street |location=London |year=1987 |isbn=0-948817-06-2}} * {{cite book |title=Duel for the Sky: Ten Crucial Battles of World War II |last=Shores |first=Christopher |publisher=Grub Street |year=1985 |isbn=978-0-7137-1601-6|location=London }} * {{cite book |title=The Battles of the Malta Striking Forces |last=Smith |first=Peter C. |publisher=Littlehampton |year=1974 |isbn=978-0-7110-0528-0}} * {{cite book |title=Supreme Gallantry: Malta's Role in the Allied Victory, 1939–1945 |last=Spooner |first=Tony |year=1996 |publisher=John Murray |location=London |isbn=978-0719557064}} * {{cite book |title=A History Of World War Two |last=Taylor |first=A. J. P. |publisher=Octopus Books |year=1974 |isbn=0-7064-0399-1 |location=London |editor1-first=S. L. |editor1-last=Mayer |url=https://archive.org/details/historyofworldwa00tayl }} * {{cite book |title=The Right of the Line: The Royal Air Force in the European War, 1939–1945 |last=Terraine |first=John |publisher=Sceptre |year=1985 |isbn=0-340-41919-9 |location=London |url-access=registration |url=https://archive.org/details/rightoflineroyal0000terr }} * {{cite book |title=Hitler's Stuka Squadrons: The Ju 87 at War, 1936–1945 |last=Ward |first=John |publisher=Spellmount |year=2004 |isbn=1-86227-246-8 |series=Eagles of War |location=London }} * {{cite book |title=Junkers Ju 87 Stukageschwader 1937–41 |last=Weal |first=John |publisher=Osprey |year=1998 |isbn=1-85532-636-1|location=Oxford }} * {{cite book |title=The Fighting Tenth: The [[Tenth Submarine Flotilla]] and the Siege of Malta |last=Wingate |first=John |publisher=Pen & Sword |year=1991 |isbn=978-0-85052-891-6 |location=Barnsley }} * {{cite book |title=Malta Convoys 1940–1943 |last=Woodman |first=R. |publisher=John Murray |year=2003 |isbn=978-0-7195-6408-6|edition=pbk. |location=London }} {{refend}} ==Дополнително читање== * {{cite journal |last=Caravaggio |first=Angelo N. |date=Summer 2006 |title=The Attack at Taranto: Tactical Success, Operational Failure |journal=Naval War College Review |location=Newport, RI |volume=59 |issn=0028-1484|number=3 }} * {{cite book |title=The Squadrons of the Royal Air Force & Commonwealth 1918–1988 |last=Halley |first=James J. |publisher=Air Britain (Historians) |year=1988 |isbn=0-85130-164-9 |location=Tonbridge }} * {{cite thesis|last=Hammond|first=R. J.|title=The British Anti-shipping Campaign in the Mediterranean 1940–1944: Comparing Methods of Attack|publisher=University of Exeter|url=http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.548977|type=PhD|others=registration|year=2011|access-date=31 October 2016|docket=uk.bl.ethos.548977|oclc=798399582}} * {{cite book|title=The Oxford Companion to World War Two |last=Keegan|first=John|publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=0-19-280666-1|location=London }} * {{cite book|title=Briefed to Attack: Malta's Part in African Victory |last=Lloyd|first=Air Marshal Sir Hugh|publisher=Hodder & Stoughton |year=1949 |isbn=|location=London }} * {{cite book|title=The Italian Navy and Fascist Expansionism, 1935–1940 |last=Mallett|first=Robert|publisher=Frank Cass |year=2008 |isbn=978-0714644325|location=London }} * {{cite book|title=Battle Over Malta: Aircraft Losses and Crash Sites, 1940–42|last=Rogers|first=Anthony|publisher=Sutton Books |year=2000 |isbn=978-0-7509-2392-7|location=London }} * {{cite journal |last=Sadkovich |first=James J. |year=1988 |title=Re-evaluating Who Won the Italo-British Naval Conflict, 1940–42 |journal=European History Quarterly |volume=18 |pages=455–471 |issn=0265-6914|number=4 |doi=10.1177/026569148801800405 |s2cid=143162826 }} * {{cite book|title=Gloster Gladiator Aces|last=Thomas|first=Andrew|publisher=Osprey |year=2002 |isbn=1-84176-289-X|location=Oxford }} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20140715002747/http://www.britishmilitaryhistory.co.uk/documents.php?aid=41&nid=6&start=0 Malta Command 1930 – 1945 at www.BritishMilitaryHistory.co.uk] * [http://spitfiresite.com/2010/04/1942-defence-of-malta.html Combat History of the Supermarine Spitfire – The Defence of Malta (1942)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130508115037/http://spitfiresite.com/2010/04/1942-defence-of-malta.html |date=2013-05-08 }} * [https://web.archive.org/web/20081014134122/http://ww2airfronts.org/Theaters/mto/hmso-malta/hmso-malta0.html The Air Battle of Malta, 1940–1942 (HMSO 1944)] * [http://histclo.com/essay/war/ww2/camp/eur/na/nab-malta.html World War II: Malta—The Right Island] * [https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/1060007282 Malta GC] Film about the Axis air offensive against Malta. {{Втора светска војна}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Малта }} [[Категорија:Битки на Канада во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Обединето Кралство во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Австралија во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Италија во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Германија во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на ЈАР во Втората светска војна]] [[Категорија:Воени походи во Втората светска војна (Средоземно и Блискоисточно боиште)]] [[Категорија:Судири во 1942 година]] [[Категорија:Судири во 1941 година]] [[Категорија:Судири во 1940 година]] [[Категорија:Малта во Втората светска војна]] [[Категорија:Опсади во Втората светска војна]] [[Категорија:Опсади на Малта]] [[Категорија:Опсади на Германија]] [[Категорија:Опсади на Обединетото Кралство]] czaoic7oqzyexxrr4jrlrd2qnd1bj5n 5543003 5543002 2026-04-21T19:39:52Z Тиверополник 1815 5543003 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Опсада на Малта|partof=[[Средоземно и блискоисточно боиште (Втора светска војна)|Средоземно и блискоисточно боиште]] на [[Втората светска војна]]|image= [[Податотека:BombDamageMalta.jpg|300px|мини|центар]] |caption=Воздухопловни и цивилните лица ги чистат остатоците од бомбардирањето од [[Улицата Република (Валета)|Кингсвеј]] во [[Валета]] во 1942 година|date=11 јуни 1940 – 20 ноември1942<br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=06 |day1=11 |year1=1940 |month2=11 |day2=20 |year2=1942}}){{sfn|Taylor|1974|p=182}}|place=[[Крунска Колонија на Малта|Малта]]|result=Сојузничка победа|combatant1={{flag|United Kingdom}} * {{flagdeco|Malta|1923}} [[Крунска Колонија на Малта|Малта]] * {{nowrap|{{flag|Southern Rhodesia}}}} {{flag|Canada|1921}}<br>{{flagcountry|Union of South Africa}}<br>{{flag|Australia}}<br>{{flagcountry|Dominion of New Zealand}}<br> '''Само поморска поддршка:''' {{flag|Free France}}<br>{{flagdeco|Kingdom of Greece|state}} [[Грчка влада во егзил|Грција]]<br>{{flagdeco|Poland|1928}} [[Полска влада во егзил|Полска]]<br />{{flagdeco|Norway}} [[Кабинет на Њугорсволд|Норвешка]]<br>{{Flag|United States|1912 }}|combatant2={{flagcountry|Kingdom of Italy}}'''<br />'''{{flagcountry|Nazi Germany}}|commander1={{flagicon|United Kingdom}} [[Ендру Канингем, 1-ви виконт на Канингем|Ендру Канингем]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Вилијам Доби]]<br />{{flagicon|United Kingdom| }} [[Хју Пју Лојд|Хју Лојд]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Кејт Парк]]|commander2={{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Франческо Пиколо]]<br />{{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Рино Корсо Фугиер]]<br />{{flagicon|Nazi Germany}} [[Ханс Фердинанд Гајслер|Ханс Гајслер]]<br />{{flagicon|Nazi Germany}} [[Алберт Кеселринг]]|strength1=716 борбени авиони во текот на кампањата {{sfn|Bungay|2002|p=64}}|strength2={{circa|2,000}} авиони во текот на кампањата|casualties1=369 борбени авиони (воздух)<br />64 борбени авиони (земја){{sfn|Bungay|2002|p=64}}<br />1 борбен брод{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />2 [[носач на авиони]]{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />4 [[крстосувач]]и{{sfn|Spooner|1996|p=3}}<br />19 [[разурнувач]]и{{sfn|Spooner|1996|p=3}}<br />38 подморници{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />2,301 убиени или ранети пилоти{{sfn|Spooner|1996|p=8}}<br />30,000 згради уништени или оштетени{{sfn|Spooner|1996|p=11}}<br />1,300 убиени цивили{{sfn|Spooner|1996|p=11}}|casualties2=357 Германски авиони<br />175 италијански авиони{{sfn|Bungay|2002|p=64}}<br />72 проценти од изгубената транспортна флота на [[Италијанска морнарица|Италијанската морнарица]]<br />23 проценти од изгубената трговска флота на Оската{{sfn|Bungay|2002|p=66}}<br />2,304 потонати трговски бродови {{sfn|Spooner|1996|p=343}}<br />17,240 убиени во морето{{sfn|Spooner|1996|p=326}}<br />4 италијански [[Тежок крстосувач |тешки крстосувачи]]<br />~50 германски [[U-брод|U-бродови]] {{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />~16 Загуби на италијански подморници {{sfn|Spooner|1996|p=5}}|campaignbox=}} '''Опсада на Малта''' (или '''Битка кај Малта'''){{sfn|Rogers|2022}} во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] — воена кампања во [[Средоземно и блискоисточно боиште (Втора светска војна)|Средоземноморското боиште]]. Од јуни 1940 до ноември 1942 година, борбата за контрола на стратешки важниот остров на [[Британска Империја|Британската]] [[крунска колонија Малта]] ги спротивставило воздухопловните и поморските сили на [[Кралство Италија|Кралството Италија]] и [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] против [[Кралски воздухопловни сили|Кралските воздухопловни сили]] (РАФ) и [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]]. Отворањето на [[Северноафрикански поход|нов фронт]] во [[Северна Африка]] во јуни 1940 година ја зголемило веќе значителната вредност на [[Малта]]. Британските воздушни и поморски сили стационирани на островот можеле да ги нападнат бродовите на [[Сили на Оската|Оската]] што пренесувале резерви и носеле засилување од Европа. Генералот [[Ервин Ромел]], де факто командант на Панцерарме Африка во Северна Африка, брзо ја препознал неговата важност. Во мај 1941 година, тој предупредил дека „''Без Малта, Оската ќе заврши со губење на контролата врз Северна Африка''“.{{Sfn|Taylor|1974}} Оската решила да ја бомбардира или изгладни Малта пред да ја освои, за да ја омекни за инвазија, со напаѓање на нејзините пристаништа, градови, села и [[Сојузници во Втората светска војна|сојузнички]] бродови што го снабдувале островот. Малта била една од најинтензивно бомбардираните области за време на војната. Германскиот ''[[Луфтвафе]]'' и италијанската ''[[Регија Аеронаутика]]'' извршиле вкупно 3.000 бомбардирања во текот на две години, испуштајќи 6.700 тони бомби само врз областа на Големото пристаниште. {{Sfn|Holland|2003}} Нивниот успех требало да овозможи комбиниран германско-италијанско [[поморски десант]]([[Операција „Херакле“]]) поддржано од германските воздушно-десантни сили (''Fallschirmjäger''), но тоа не се случило. Сојузничките конвои биле во можност да ја снабдуваат и зајакнуваат Малта, додека Кралските воздухопловни сили го бранеле нејзиниот воздушен простор, иако со голема цена во материјални средства и животи. За возврат, авионите и подморниците кои се наоѓале во Малта имале можност успешно да ги запрат конвоите што се упатувале кон [[Северна Африка]], лишувајќи ги трупите на Оската од залихи. Во ноември 1942 година, Оската била поразена во [[Втора битка кај Ел-Аламејн|Втората битка кај Ел-Аламејн]] и сојузниците истоварле сили во [[Француско Мароко|Мароко]] и [[Француски Алжир|Алжир]] во [[Операција „Факел“|операцијата „Факел“.]] Оската ги пренасочила силите кон [[Туниски поход|кампањата во Тунис]] и ги намалила нападите врз Малта, со што завршила опсадата. {{Sfn|Taylor|1974}} Во декември 1942 година, воздушните и поморските сили што дејствувале од Малта преминале во офанзива. До мај 1943 година, сојузниците потопиле 230 бродови на Оската за 164 дена, што е највисока стапка на тонење на сојузничките бродови во војната. {{Sfn|Spooner|1996}} Победата на сојузниците во Малта одиграла голема улога во конечната победа на сојузниците во [[Северноафрикански поход|Северна Африка]], а исто така послужила и како основа за [[Сојузничка инвазија на Сицилија|инвазијата на Сицилија]]. == Позадина == [[Податотека:Malta-CIA_WFB_Map.png|лево|мини|Карта на Малта]] Малта била воена и поморска тврдина, единствената сојузничка база помеѓу [[Гибралтар]] и [[Александрија]], Египет. Во мирно време, таа била попатна станица по должината на британскиот трговски пат до Египет и [[Суецки Канал|Суецкиот канал]] до Индија и [[Далечен Исток|Далечниот Исток]]. Кога патот бил затворен, Малта останала напредна база за офанзивни акции против бродовите и копнените цели на Оската во средишниот дел на Медитеранот. Поради својата изложена позиција во близина на Италија, Британците го преместиле седиштето на Медитеранската флота на Кралската морнарица од [[Валета]], Малта, во средината на 1930-тите во Александрија во октомври 1939 година. {{Sfn|Jellison|1984}} Малта е 24х14 км со површина од нешто помалку од 250 км². {{Sfn|Rix|2015}} Малта имала население од околу 250.000 жители во јуни 1940 година, од кои сите освен 3% или 4% биле домородни [[Малтежани]]. {{Sfn|Holland|2003}} Според пописот од 1937 година, повеќето од жителите живееле во полупречник од 6,4 километри од Гранд Харбор, каде што густината на населението била повеќе од шест пати поголема од просекот на островот. Меѓу најзафатените места била [[Валета]], главниот град и политички, воен и трговски центар, каде што живееле 23.000 луѓе на површина од околу 0,65 км². Преку Гранд Харбор, во Трите Града, каде што се наоѓале Малтешкото бродоградилиште и седиштето на Адмиралитетот, 28.000 луѓе биле натрупани во 1,3 км². Токму овие мали области претрпеле најтешко, најдолготрајно и најконцентрирано воздушно бомбардирање во историјата. {{Sfn|Jellison|1984}} На Малта речиси и да немало одбрана поради предвоениот заклучок дека островот е неодбранлив. Италијанските и британските површински флоти биле подеднакво распоредени во регионот, но Италијанците имале многу повеќе [[Подморница|подморници]] и авиони. Адмиралитетот морал да го заштити [[Суецкиот канал]] со Медитеранската флота ( [[адмирал]] Ендру Канингем) и Гибралтар со Сила Х (вицеадмирал Џејмс Сомервил). {{Sfn|Taylor|1974}} Во октомври 1939 година, Медитеранската флота била префрлена на исток во Египет, лишувајќи го островот од неговата поморска заштита. Единствено мониторинг бродот HMS Терор и неколку британски подморници сè уште биле стационирани на островот. Кога малтешката влада го довела во прашање британското расудување, им било кажано дека островот може да се одбрани подеднакво соодветно од Александрија како и од Гранд Харбор, што не било точно. Ова ги навело Малтежаните да се сомневаат во британската посветеност на одбраната на островот. {{Sfn|Jellison|1984}} [[Податотека:The_Royal_Navy_during_the_Second_World_War_A11484.jpg|мини|Вооружениот травлер „ХМС ''Корал“'', оштетен од бомба за време на Втората светска војна <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://uboat.net/allies/warships/ship/6334.html|title=HMS Coral}}</ref>]] И покрај загриженоста дека островот, далеку од Британија и блиску до Италија, не може да се одбрани, Британците во јули 1939 година одлучиле да го зголемат бројот на противвоздушни топови и борбени авиони на Малта. {{Sfn|Holland|2003}} Британското раководство имало дополнителни сомнежи дали да го задржи островот во мај 1940 година, кога за време на [[Битка за Франција|битката за Франција,]] францускиот премиер Пол Рејно посочил дека италијанскиот премиер и диктатор [[Бенито Мусолини]] може да се смири со отстапки, вклучувајќи ја и Малта. По неколку разговори, [[Винстон Черчил]] го убедил британскиот воен кабинет дека не треба да се прават никакви отстапки. {{Sfn|Holland|2003}} Со оглед на тоа што британските острови биле во опасност, одбраната на Малта не претставувала приоритет и таа била слабо заштитена. Само шест застарени двокрилци „Глостер Си Гладијатор“ биле стационирани на островот, а уште шест во сандаци кога, на 10 јуни 1940 година, Мусолини им објавил војна на Обединетото Кралство и Франција. {{Sfn|Taylor|1974}} Во 1930-тите, Италија се обидела да се прошири во Медитеранот и Африка, региони доминирани од Британците и Французите. Сојузничкиот пораз во Франција од мај до јуни 1940 година ја отстранила [[Француска морнарица|француската морнарица]] од сојузничкиот борбен поредок и ја променило рамнотежата на поморската и воздушната моќ во корист на Италија. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Jellison|1984}} По објавувањето на војната, Мусолини повикал на офанзива низ целото Средоземно Море и за неколку часа, првите бомби биле фрлени врз Малта. По предавањето на Франција на 25 јуни, Мусолини се обидел да ја искористи ситуацијата, спроведувајќи ја ''Операцијата Е'', [[Италијанска инвазија на Египет|италијанската инвазија на Египет]], во септември. 10-та армија била разбиена во [[Операција „Компас“|операцијата Компас]], британски контраудар, а [[Адолф Хитлер]] одлучил да му помогне на својот сојузник. Во февруари 1941 година, ''Deutsches Afrikakorps'' (ГАК, [[Германски Африкански корпус]] под водство на генералот [[Ервин Ромел]]) бил испратен во Северна Африка како блокирачки одред ({{Јаз|de|Sperrverband}} {{Sfn|Cooper|1978}} Противбродските ескадрили на Кралската морнарица и противбродските ескадрили на Малта ја загрозиле линијата за снабдување на Оската кон Северна Африка, а двете страни ја препознале важноста на Малта во контролата на средишниот дел на Медитеранот. {{Sfn|Taylor|1974}} Во 1940 година, италијанскиот напад врз Малта имал разумна шанса за преземање контрола врз островот, акција што им давала на Италијанците поморска и воздушна супериорност во средишниот дел на Медитеранот. {{Sfn|Mallett|1998}} Медитеранот требало да биде поделен на два дела, одвојувајќи ги британските бази во Гибралтар и Александрија. Неподготвеноста на Италијанците да дејствуваат директно против Малта во текот на 1940 година била зајакната со [[Битка кај Таранто|битката кај Таранто]], во која голем дел од италијанската површинска флота била ставена надвор од акција од торпедни бомбардери на Кралската морнарица (FAA). {{Sfn|Taylor|1974}} Италијанците усвоиле индиректен пристап и го отсекле островот. За Италијанците (а подоцна и за Германците), воздушната моќ била клучното оружје против Малта. {{Sfn|Taylor|1974}} == Италијанска опсада (јуни–декември 1940) == === Италијански воздушни акции === [[Податотека:Savoia_Marchetti_SM_79_Sparviero_in_volo.jpg|мини|Италијански бомбардер Савоја-Марчети СМ79]] Воздушната сила била избраниот метод за напад врз Малта. ''Regia Aeronautica'' (Италијанските воздухопловни сили) започнале со воздушно бомбардирање на островот од воздухопловните бази во [[Сицилија]]. Првиот ден, 55 италијански бомбардери и 21 ловци прелетале над Малта и фрлиле 142 бомби на трите аеродроми во Лука, Хал Фар и Та Кали. {{Sfn|Bungay|2002}} Подоцна, 10 италијански Савоја-Марчети СМ79Савоја-Марчети СМ79 и 20 [[Маки MC.200]] прелетале над островот, без воздушен отпор. Во времето на овие први воздушни напади, одбранбените ловци на Малта се состоеле од застарени [[Глостер гладиатор]]. Десет гладијатори во сандаци за превоз биле собрани и бидејќи не летале повеќе од три авиони одеднаш, биле наречени „Вера“, „Надеж“ и „Добротворност“. Пилотите [[Хидроавион|летале со екипаж на бродови]] и други летачи без искуство во ловни операции. Еден гладијатор бил соборен, но останатите успеале да соборат неколку италијански авиони. {{Sfn|Bungay|2002}} {{Sfn|Woodman|2003}} Италијанците летале на околу 6,100 метри и мониторот ''Терор'' и топовски чамци HMS „Афис“ и Лејдибрд отвориле оган. Попладнето, уште 38 бомбардери придружувани од 12 ловци извршиле напад врз главниот град. Нападите биле дизајнирани да влијаат на моралот на населението, а не да нанесат штета на бродоградилиштата и инсталациите. Вкупно осум напади биле извршени тој прв ден. Бомбардирањето не предизвикало голема штета, а повеќето од жртвите биле цивили. Не било извршено пресретнување на напаѓачите бидејќи немало сили на РАФ подготвени да се соочат со нив. {{Sfn|Bradford|2003}} Во тоа време ниеден аеродром на РАФ на Малта не бил оперативен; еден, во Лука, бил близу до завршување. {{Sfn|Spooner|1996}} [[Податотека:Italian_bombing_of_the_Grand_Harbor,_Malta.jpg|мини|Италијанско бомбардирање на Гранд Харбор]] И покрај отсуството на какви било оперативни аеродроми, барем еден РАФ Гладијатор летал против нападот на 55 Савоја-Марчети СМ79Савоја-Марчети 79 и нивните 20 борбени авиони-придружници на 11 јуни. Тоа ги изненадило Италијанците, но одбраната, речиси непостоечка на земја и во воздух, не успеала да ги спречи италијанските сили. {{Sfn|Spooner|1996}} На 12 јуни бил соборен италијански авион на извидувачки лет над Малта. {{Sfn|Bradford|2003}} Дванаесет торпедни бомбардери „Фери Свордфиш“ побегнале од јужна Франција по капитулацијата на Франција и се упатиле кон француската колонија [[Француски Протекторат Тунис|Тунис]]. Потоа одлетале по пристигнувањето во базата во Хал Фар на 19 јуни. Тие го формирале јадрото на она што требало да стане 830-та поморска воздухопловна ескадрила, обезбедувајќи ѝ на Малта нејзиниот прв офанзивен ударен авион. Пред крајот на јуни, тие извршиле напад врз Сицилија и потопиле еден италијански разорувач, оштетиле крстосувач и уништиле резервоари за нафта во пристаништето Августа. {{Sfn|Spooner|1996}} До почетокот на јули, „Гладијаторите“ биле засилени од „Хокер Харикејнс“, а одбраната била организирана во ескадрила бр. 261 на РАФ во август. Дванаесет авиони биле испорачани од HMS Аргус во август, првата од неколкуте серии превезени на островот од страна на носачот. Понатамошен обид ( [[Операција „Бело“]]) за летање со 12 „Харикени“ во Малта на 17 ноември, предводен од „Блекбурн Скуа“ на ФАА, завршиле со катастрофа со губење на осум „Харикени“; тие полетале премногу западно од островот поради присуството на италијанската флота и останале без гориво, а неколку пилоти биле изгубени. {{Sfn|Shores|1985}} Уште два „Харикени“ се урнале, а еден од пилотите билспасен од летачки брод „Шорт Сандерленд“. {{Sfn|Terraine|1985}} Пристигнувањето на повеќе борбени авиони било добредојдено. По осум недели, првичната сила на единиците „Харикени“ била заземјена поради недостаток на резервни делови. {{Sfn|Holmes|1998}} До крајот на годината, РАФ тврдел дека биле соборени 45 италијански авиони. Италијанците признале дека загубиле 23 бомбардери и 12 ловци, а уште 187 бомбардери и седум ловци претрпеле штета, главно од противвоздушна артилерија. {{Sfn|Shores|1985}} === План за инвазија DG10/42 === Во 1938 година, Мусолини размислувал за инвазија на Малта според подготвениот план DG10/42, во кој сила од 40.000 луѓе би го освоила островот. Се очекувало речиси сите 80 наменски изградени морски пловила што би ја истовариле италијанската армија на брегот да бидат изгубени, но истоварувањата би се извршиле на север, со напад врз Викторијанските линии, преку средината на островот. Второстепен истовар би се извршил на Гозо, северозападно од Малта и островчето [[Комино]], помеѓу двете. Би биле вклучени целата италијанска морнарица и 500 авиони, но недостатокот на залихи ги навел планерите да веруваат дека операцијата не може да се спроведе. Со германскиот успех во [[Битка за Франција|битката за Франција]] од мај до јуни 1940 година, планот бил намален на 20.000 луѓе со додавање на тенкови. Поразот на сојузниците во Франција им дал можност на Италијанците да ја освојат Малта, но италијанската разузнавачка служба ја преценила малтешката одбрана и Мусолини сметал дека инвазијата би била непотребна бидејќи Британија ќе склучи мир. Мусолини, исто така, очекувал [[Франкова Шпанија]] да се придружи на Оската и да го освои [[Гибралтар]], што би го затворило Средоземното Море за Британците од запад. {{Sfn|Spooner|1996}} === Војна на море === [[Податотека:Cesare_firing_her_guns.jpg|мини|Италијанскиот борбен брод {{Ship|Italian battleship|Giulio Cesare||2}} за време на [[Битка кај Калабрија|Битката кај Калабрија]], на 9 јули 1940 година]] Неподготвеноста на италијанската Адмиралитетска бродоградба да дејствуваат се должело и на други размислувања. Италијанците верувале дека можат да ја задржат флотата од стари борбени бродови на Кралската морнарица затворена во Александрија. Друг фактор бил недостатокот на сурова нафта (Италијанците не ги откриле големите резерви во Либија за време на нивната окупација на земјата). Германците го освоиле поголемиот дел од нафтата од Романија и оставиле малку ресурси за Италија да спроведува големи операции во Медитеранот. Ова не само што ги спречило сите големи поморски операции, туку ги оставило и Италијанците без соодветно гориво за борбена обука на море. До почетокот на 1941 година, ограничените резерви на нафта значеле дека може да се гарантираат само седум месеци гориво. {{Sfn|Mallett|1998}} Од друга страна, британската доверба била еродирана кога авионите почнале да доминираат во акциите на море подоцна во 1941 и 1942 година, бидејќи од Кралската морнарица долго време се очекувало да биде главен бранител на островот. {{Sfn|Bradford|2003}} Канингем ја изнел на виделина неподготвеноста на италијанската морнарица да се вклучи преку испитување на нивната одбрана. На 9 јули 1940 година, [[Битка кај Калабрија|битката кај Калабрија]] била единствениот пат кога главните италијански и британски (со помошни бродови на Кралската австралиска морнарица [КАМ]) се соочиле една со друга. Двете страни прогласиле победа, но всушност битката била нерешителна и сите се вратиле во своите бази што е можно поскоро. Тоа им потврдило на малтешкиот народ дека Британците сè уште ги контролираат морињата, ако не и од Големото пристаниште. {{Sfn|Bradford|2003}} Ова било повторно потврдено во март 1941 година, кога Кралската морнарица решително ја победила италијанската морнарица во [[Битка кај Матапанскиот ’рт|битката кај ’ртот Матапан]], потопувајќи три тешки крстосувачи и два разурнувачи, а истовремено оштетувајќи еден од новите борбени бродови. Италијанците се упатиле да ги пресретнат британските конвои што пренесувале засилувања за да ѝ помогнат на Грција во [[Грчко-италијанска војна|грчко-италијанската војна]]. {{Sfn|Holland|2003}} === Британски контранапади === [[Податотека:HMS_Ultimatum.jpg|десно|мини|Британска подморница од класа U]] Кога на Британците им станало јасно дека италијанските воздухопловни сили се ограничени и имаат мало влијание врз населението, кое можело да издржи, пристигнал постојан прилив на засилувања. Потенцијалот на базата бил реализиран и владата наредила дополнителни авиони на островот; вклучувајќи ловци „Харикен“, „Мартин Мерилендс“, „Сандерлендс“, „Викерс Велингтонс“, повеќе „Саборфиш“ и подморници. Тоа обезбедило сè помоќна офанзивна вооружена сила. {{Sfn|Bradford|2003}} „Велингтонс“ пристигнале во октомври 1940 година, од ескадрилата бр. 148 на Кралските воздухопловни сили. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Shores|1985}} Во меѓувреме, италијанската инвазија на Египет не успеала да ги постигне своите цели, а британската контраофанзива, [[Операција „Компас“|операцијата „Компас“]], уништила неколку дивизии на италијанската армија кај [[Киренајка]]. Пренасочувањето на [[Северноафрикански поход|Северноафриканската кампања]] повлекло значајни италијански воздухопловни единици кои биле испратени од Италија и Сицилија за да се справат со катастрофите и да ги поддржат италијанските копнени сили кои се бореле во Египет и Либија. Олеснувањето на Малта било значајно бидејќи Британците веќе можеле да ги концентрираат своите сили на офанзивни, а не на одбранбени операции. Во ноември 1940 година, по месеци лошо координирани италијански воздушни напади, ФАА и Кралската морнарица ги нападнале италијанските поморски сили во [[Битка кај Таранто|битката кај Таранто]], победа за моќта на морето и воздухот и дефинитивен доказ дека авионите можат да предизвикаат хаос врз поморските бродови без воздушна покриеност. Торпедските бомбардери „Фери Свордфиш“ онеспособиле голем број италијански тешки единици за време на битката. Повлекувањето на италијанската флота во [[Неапол]], надвор од дофат на британските авиони, била стратешка победа која до тој момент им ја дала поморската супериорност на Британците. {{Sfn|Bradford|2003}} Подморниците на Кралската морнарица, исто така, започнале период на офанзивни операции. Британските подморници од класа U започнале со операции уште во јуни. Поголемите подморници, исто така, започнале со операции, но по 50% загуби по мисија, тие биле повлечени. Подморниците од класа U дејствувале од базата на [[Гзира|островот Маноел,]] позната како HMS Талбот. За жал, немало достапни огради отпорни на бомби бидејќи градежниот проект бил откажан пред војната, поради политиките за намалување на трошоците. Новата сила била наречена Десетта подморничка флотила и била ставена под раководство на адмиралот Макс Хортон, кој го назначил командантот Г.В.Г. Симпсон да командува со единицата. Административно, Десеттата флотила работела под Првата подморничка флотила во Александрија, која самата била под Канингем. Всушност, Канингем им дал на Симпсон и на неговата единица одврзани раце. Додека бродовите од класа U не можеле да бидат достапни во голем број, се користеле британски подморници од класа Т. Тие имале некои успеси, но претрпеле големи загуби кога започнале со операциите на 20 септември 1940 година. Поради недостаток на торпеда, непријателските бродови не можеле да бидат нападнати освен ако целта за која станува збор не бил воен брод, танкер или друг „значаен брод“. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Holland|2003}} Перформансите на флотата на почетокот биле мешани. Тие потонале 38,000 тони од италијанскиот бродски превоз, од кој половина била побарана од еден брод, HMS Труант. Вклучувало една италијанска подморница, девет трговски бродови и еден моторен торпедо-чамец (MTB). Загубата на девет подморници и нивните обучени екипажи и команданти била сериозна. Повеќето од загубите се должеле на мини. {{Sfn|Spooner|1996}} На 14 јануари 1941 година, пристигнале подморници од класата U, а офанзивата на подморниците започнала сериозно. {{Sfn|Spooner|1996}} == Напад на ''Луфтвафе'' (јануари–април 1941) == === Германска интервенција === [[Податотека:World_War_II_shelter,_Santa_Venera_002.jpg|мини|Засолниште за воздушни напади од Втората светска војна во Санта Венера]] Германската интервенција над Малта била повеќе резултат на италијанските порази во Северна Африка отколку на италијанските неуспеси да се справат со островот. [[Адолф Хитлер|Хитлер]] немал голем избор освен да го спаси својот италијански сојузник или да ја изгуби шансата да ги освои нафтените полиња на [[Среден Исток|Средниот Исток]] во Арабија. ''[[Германски Африкански Корпус|Германскиот Африкански Корпус]]'' (ГАК) под водство на [[Ервин Ромел]] бил испратен да го обезбеди фронтот на Оската во Африка во февруари 1941 година. [[Операција „Колос“|Операцијата „Колос“]] означила драматичен пресврт. Германците ја започнале [[Операција „Сончоглед“|операцијата „Сончоглед“]], која ги засилило Италијанците во Северна Африка. Потоа започнале контраофанзива и ги вратиле Британците во Египет. Но, дејствувањето во странство во Африка значело дека поголемиот дел од залихите за силите на Оската доаѓаат преку море. Ова ја направило Малта опасна закана за логистичките грижи на Оската. Како одговор на тоа, ''Оберкомандо дер Луфтвафе'' (ОКЛ или Висока команда на воздухопловните сили) го испратил ''Флигеркорпс X'' (Десетиот Летечки Корпус) во Сицилија, кој пристигнал во јануари 1941 година, за да нападне поморски сили во и околу Малта, како и позиции на РАФ на островот, за да го олесни преминувањето на залихите. {{Sfn|Spooner|1996}} Британските подморници не успеале да ги запрат германските бродови што ги превезувале германските сили во Либија. Оштетувањето на германскиот брод ''Дуизбург'' од 7.889 тони бил единствениот значаен напад. На 9 февруари 1941 година, три подморници го пропуштиле истиот конвој што носел залихи во [[Триполи]], главното италијанско пристаниште во Либија. Пристанишните објекти можеле да истоварат шест брода одеднаш, што го направило пристаништето најдобар објект западно од Александрија, 1,600 км на исток. {{Sfn|Spooner|1996}} Голем дел од одбранбениот успех на Оската се должел на поморските мини. Италијанците распоредиле 54.000 мини околу Малта за да спречат нејзино снабдување. Овие мини биле голем проблем на подморниците на Кралската морнарица. Околу 3.000 мини биле поставени и покрај брегот на Тунис од страна на италијанските поморски сили. {{Sfn|Spooner|1996}} Неуспехот да се пресретнат бродовите на Оската станал очигледен во бројките кои се протегале далеку по февруари 1941 година. Од јануари до април, Оската испратила 321.259&nbsp;тони во Либија и сè освен 18.777&nbsp;тони стигнале до пристаништето. Ова претставувало стапка на успех од 94% за безбедноста на конвојот при британската интервенција. Од 73.991 луѓе испратени по море, 71.881 (97%) пристигнале во Африка. {{Sfn|Spooner|1996}} На 10 декември 1940 година, ''Флигеркорпс X'', под команда на [[Ханс Фердинанд Гајслер]], и со поддршка на неговиот началник на штабот, мајор [[Мартин Харлингхаузен]], добиле наредба за Сицилија да нападне сојузнички бродови во Медитеранот. До почетокот на првата германска операција, Гајслер поседувал 95 авиони и 14.389 луѓе на Сицилија. Гајслер го убедил ОКЛ да му даде уште четири групи нуркачки бомбардери. На 10 јануари, тој собрал 255 (179 во функција) авиони, вклучувајќи 209 нуркачки и средни бомбардери. {{Sfn|Hooton|1997}} До 2 јануари 1941 година, првите германски единици пристигнале до [[Трапани]] на јужниот брег на Сицилија. Двете единици на ''Луфтвафе'' биле ''[[Јункерс Ју 87]]'' ''Штука'' ''Групен''. Првата била ''Штурцкампфгешвадер 1'' и ''Штурцкампфгешвадер 2'' (I и II Група за нуркачки бомбардери, крила 1 и 2). Единиците броеле околу 80 Ју.&nbsp;87-ки. Ова довело до значително зголемување на бомбардирањето на Малта. Пристигнале и''Штурцкампфгешвадер 3'' (StG 3). ''Оберстлеутнант'' Карл Крист, ''Geschwaderkommodore'' на StG 3, дал наредба за пресретнување на тешки единици. Една посебна цел биле носачите на авиони. Неколку дена подоцна, тој им наредил на Ju 87 да го потонат новиот носач HMS ''Illustrious''. Играл клучна улога во Битката кај Таранто, предавајќи им ја поморската супериорност на Британците, па оттука станал на врвот на листата на цели на Оската. {{Sfn|Weal|1998}} === ''Excess'' и ''Illustrious'' === [[Податотека:HMS-Illustrious-Malta-harbour-595x330.jpg|лево|мини|ХМС ''Illustrious'' под напад на Ју 87 во Големото пристаниште. Носачот на бродови е десно од големиот кран.]] Екипажите на ''[[Луфтвафе]]'' верувале дека четири директни удари ќе го потонат бродот и започнале пробни операции на пловечки макети покрај сицилијанскиот брег. Огромната летна палуба нудела цел од 6.500&nbsp;квадратни метри. Можноста за напад врз бродот се појавила на 6 јануари. Била започната британската [[операција „Ексцес“,]] која вклучувала серија операции со конвој од страна на Британците преку Средоземното Море. На 10 јануари тие биле во дострел на Ју&nbsp;87. II./StG 2 испратени 43 Ju&nbsp;87-ки со поддршка од I./StG 1. Десет италијански СМ&nbsp;79-тите ги повлекле ловците „Фери Фулмар“ на носачот на авиони, додека придружниот крстосувач HMS Бонавентура го потопил италијанскиот торпедоброд „Вега“. Околу 10 Ју 87 го нападнале носачот на авиони без отпор. Сведок на настанот бил самиот Ендру Канингем, командант на флотата од бојниот брод HMS Ворспајт, Ју&nbsp;87-ките постигнале шест погодоци. Еден уништил топ, друг погодил во близина на неговиот преден дел, трет уништил друг топ, додека два го погодиле подигнувачот, уништувајќи го авионот под палубата, предизвикувајќи експлозии на гориво и муниција. Друг поминал низ оклопната палуба и експлодирал длабоко во бродот. Два дополнителни напади биле извршени без резултат. Тешко оштетен, но со нејзините главни мотори сè уште недопрени, тој се насочил кон веќе сомнителното засолниште Малта. {{Sfn|Weal|1998}} {{Sfn|Ward|2004}} {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Нападот траел шест минути; {{Sfn|Holland|2003}} убил 126 членови на екипажот и повредил 91. {{Sfn|Holland|2003}} Во рамките на видното поле на Малта, италијанските торпедо бомбардери исто така го нападнале носачот, но биле одбиени од интензивен противвоздушен оган. {{Sfn|Holland|2003}} Британската операција не требало да биде започната: Ултра го информирало Министерството за воздухопловство за присуството на ''Флигеркорпс X'' на Сицилија уште на 4 јануари. Тие не ги пренеле разузнавачките информации до Адмиралитетот, кој веројатно немало да плови во дометот на Ју.&nbsp;87-ки доколку знаеле. {{Sfn|Ward|2004}} РАФ не бил во состојба да спречи голем германски воздушен напад, со само 16 авиони „Харикени“ и неколку авиони „Гладијатори“ во функција. {{Sfn|Holland|2003}} На 11 јануари 1941 година, уште 10 Ју&nbsp;Бродови од типот 87 биле испратени да го потонат ''„Illustrious“''. Случајно наишле на лесните крстосувачи HMS Саутемптон и Глостер. И двата брода биле погодени; ''Саутемптон'' бил толку лошо оштетен што неговите придружници на морнарицата го потопиле. Во текот на следните 12 дена, работниците во бродоградилиштето во Гранд Харбор го поправале носачот под решителен воздушен напад, за да може да стигне до Александрија. На 13 јануари, бродот Ју&nbsp;87-ки, вќе опремени со SC&nbsp;1000 бомби, не успеале да постигнат погодок. На 14 јануари, 44 Ју&nbsp;87-ките постигнале погодок на несреќниот полет. На 18 јануари, Германците се префрлиле на напад на аеродромите во Хал Фар и Лука во обид да освојат воздушна супериорност пред да се вратат во ''Illustrious''. На 20 јануари, две блиски промашувања го пробиле трупот под линијата на водата и го фрлиле нејзиниот труп кон пристаништето. Сепак, инженерите ја добиле битката. На 23 јануари, таа се лизнала од Гранд Харбор и пристигнала во Александрија два дена подоцна. Носачот подоцна отпловил за Америка каде што бил држен надвор од акција една година. {{Sfn|Weal|1998}} ''Луфтвафе'' не успеал да го потопи носачот. Сепак, нивните загуби биле мали - три авиони на 10 јануари и четири Ју&nbsp;87 во текот на неколку недели - а Германците ги импресионирале Британците со ефикасноста на воздушната моќ на копно. Тие ги повлекле тешките единици на нивната флота од централниот Медитеран и не ризикувале ништо повеќе од обидот да испратат крстосувачи низ Сицилијанските теснеци. И британската и италијанската морнарица ги совладале своите искуства над Таранто и Малта. {{Sfn|Weal|1998}} === Германска и италијанска воздушна супериорност === [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_101I-429-0646-31,_Messerschmitt_Me_109_und_Junkers_Ju_87.jpg|мини|„Месершмит Бф 109“ придружува „Ју 87“ над Средоземното Море]] Појавувањето во февруари на ловците [[Месершмит Bf 109]] E-7 од 7. Ескадрилата Jagdgeschwader 26 (26-то борбено крило или JG 26), предводени од оберлејтантот [[Јоаким Минхеберг]], брзо довело до зголемување на загубите на РАФ; германските борбени пилоти биле искусни, самоуверени, тактички остроумни, подобро опремени и добро обучени. {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Сојузничките пилоти на Малта имале малку борбено искуство, а нивните [[Хокер харикен]] биле истрошени и четири месеци, JG&nbsp;26 имале малку загуби. {{Sfn|Scutts|1994}} {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Луфтвафе однел 42 воздушни победи, од кои 20 (вклучувајќи една над Југославија) му се припишуваат на Минхеберг. {{Sfn|Rogers|2005}} Хариканите на РАФ биле одржувани во функција со тоа што биле поправени и канибализирани, а нивните перформанси, веќе инфериорни во однос на Bf109E-7, се влошиле. Пет Харикани пристигнале на Малта на почетокот на март, а уште шест на 18 март. Но, пет Харикани и пет пилоти бил изгубени. ''{{Sfn|Holland|2003}}'' На 1 март, нападите на ''Луфтвафе'' врз аеродромите ги уништиле сите Велингтонови донесени во октомври. Воените бродови на Кралската морнарица и летачките чамци на ''Сандерленд'' не можеле да го користат островот за офанзивни операции, а главните борбени ескадрили, бр. 261 и 274, биле ставени под силен притисок. {{Sfn|Shores|1985}} Имало неколку напади дневно и над 107 напади на Оската се случиле во февруари и 105 во март, при што борбените авиони Bf 109 ги уништиле сите знаци на движење на теренот. До февруари околу 14.600 луѓе, сила на островот се пријавила како волонтер, рационирањето почнало уште повеќе да го намалува моралот, а сите мажи на возраст од 16 до 56 години биле регрутирани да се приклучат на волонтерите, а Кралската малтешка артилерија го чувала Големото пристаниште. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Jellison|1984}} Сојузниците постигнале успех во април, со победа во Битката кај конвојот Тариго. {{Sfn|Holland|2003}} Сојузничките површински сили успеале да потонат само еден мал конвој на Оската во текот на дневните часови за време на целата Северноафриканска кампања, но во ноќта помеѓу 15 и 16 април, бродовите на Оската биле пресретнати од 14-та флотила на разурнувачи на командантот П.Ј. Мек, која ја сочинувала HMS Јанус, Јервис, ''Мохавк'', ''Јуно'' и ''Нубијан''. {{Sfn|Cocchia|1958}} Разурнувачите го потонале ''Сабаудија'' (1.500&nbsp;тони), ''Егина'' (2.447&nbsp;тони), ''Адана'' (4.205&nbsp;тони), ''Исетлон'' (3.704&nbsp;тони) и ''Арта''. Италијанските разорувачи ''Тариго'', ''Лампо'' и ''Балено'' биле потопени поради загубата на ''Мохавк''. {{Sfn|Spooner|1996}} Флотилата официјално била формирана на 8 април 1941 година, како одговор на потребата од Малташки ударни сили. Оваа формација имала за цел да ги забрани конвоите на Оската. На 5-тата флотила на разурнувачи на командантот Лорд [[Луис Маунтбатен]] подоцна ѝ било наредено да се спои со флотата на Мек за да ја зголемило својата ударна моќ. Разурнувачите HMS „Џакал“, Кашмир, Киплинг, Кели, Келвин и Џерси биле дел од флотата на „Маунтбатен“. Крстосниците HMS Дидо и ''Глостер'' ги придружувале бродовите како дел од силите. Ударните сили имале значителен успех, што го оправдало нивното стационирање на Малта и покрај опасноста од воздушен напад. На 21 мај, силите биле испратени да се приклучат на [[Битка за Крит|Битката кај Крит]]. Поминале неколку месеци пред да се вратат исцрпените ударни сили. {{Sfn|Smith|1974}} [[Податотека:Italian_bomber_being_refueled_in_Sicily_for_next_attack_on_Malta.jpg|лево|мини|Италијански бомбардер полни со гориво во Сицилија]] Малтешките конвои постигнале дополнителен успех. Итен конвој за снабдување од Гибралтар до Александрија (Операција „Тигар“) се совпаднал со засилување за Медитеранската флота, два мали конвои од Египет до Малта и уште 48 „Харикани“ полетале од „ХМС ''Арк Ројал“'' и ''Furious'' во операцијата „Сплајс“, со само загуба на „СС ''Емпаер Сонг“'', кој удрил во мина и потонал со 10 ловци „Харикан“ и 57 тенкови на бродот. {{Sfn|Smith|1974}} Конвојот „ ''Тигар“'' транспортирал 295 тенкови „Матилда II“, нови тенкови „Крусејдер“ и 24.000&nbsp;тони нафта за операции во Северна Африка. {{Sfn|Smith|1974}} Тие биле завршени на 12 мај. I., II. и III.; StG 1 направиле решителни напори против ''Тигар'' и Малта но без резултат. {{Sfn|Weal|1998}} Воздухопловните сили на Оската ја одржувале воздушната супериорност; Хитлер им наредил на ''Флигеркорпс X'' да го заштитат бродскиот превоз на Оската, да го спречат минирањето на сојузничките бродови низ средишниот дел на Средоземно Море и да ја неутрализира Малта како сојузничка база. Околу 180 германски и 300 италијански авиони ја извршиле операцијата, а РАФ се борел да изведе повеќе од шест или осум борбени летови. Повремено, 12 Харикани биле доставени од британски носачи на авиони, но замените наскоро биле потрошени. До средината на мај, централниот Медитеран повторно бил затворен за сојузничкиот бродски превоз, а ДАК во Северна Африка добил засилување, само 3% од неговите залихи, персонал и опрема биле изгубени по патот. Од 11 април до 10 мај, 111 напади на Оската биле извршени врз воени инсталации на Малта. Поголемиот дел од тешката опрема во Гранд Харбор била уништена, а сувите докови можеле да се управуваат само рачно. Ефикасноста на повеќето работилници била намалена на 25% - 50%. {{Sfn|Jellison|1984}} Во текот на првите четири месеци од германските операции, ''Луфтвафе'' исфрлил 2.500&nbsp;тони [[Експлозив|силен експлозив]] на Малта. Тоа било многу пати повеќе од тонажата што ја испуштиле Италијанците, но далеку помалку од количината што ја испуштиле следната година. Повеќе од 2.000 цивилни згради биле уништени, наспроти само 300 за време на италијанската опсада. Цивилните жртви биле мали, а по бомбардирањето на ХМС ''Илустриус'' повеќето цивили се преселиле во побезбедна околина во селата; до мај 1941 година, речиси 60.000 луѓе ги напуштиле градовите, околу 11.000 луѓе ( {{frac|2|3}} или 66% од населението) ја напуштиле Валета. {{Sfn|Jellison|1984}} За да се прикаже обемот на штетата, до крајот на 1941 година приближно 70% од црквите на островот биле сведени на урнатини. {{Sfn|Jellison|1984}} Британците се концентрирале на заштита на воени цели и малку засолништа биле достапни за цивилите. На крајот, 2.000 рудари и каменорезци биле регрутирани за изградба на јавни засолништа, но платите биле ниски, а рударите се заканиле со штрајк и им се заканиле со регрутација во војска. Работниците капитулирале, но вовеле забавување на работата, со што цената на работата била тројно зголемена. {{Sfn|Jellison|1984}} === Германско повлекување === Во април, Хитлер бил принуден да интервенира на [[Балкански Полуостров|Балканот,]] што довело до [[Балкански поход (Втора светска војна)|кампањата]] со тоа име; позната и како [[Априлска војна|германска инвазија на Југославија]] и вклучувала [[битка за Грција]]. Последователната кампања и тешките германски загуби во [[Битка за Крит|битката за Крит]] го убедиле Хитлер дека воздушните фрлања зад непријателските линии, со употреба на падобранци, повеќе не се изводливи освен доколку не се постигне изненадување. Германските воздушно-десантни сили повеќе не презеле такви операции. Ова имало важни последици за Малта, бидејќи укажувало дека островот бил изложен на ризик само од опсада на Оската. Кога, во јуни, Хитлер го нападнал [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] во рамките на [[Операција Барбароса|операцијата Барбароса]], ''Флигеркорпс X'' заминал за Источниот фронт, а ''Регија Аеронаутика'' останала да ја продолжи својата високо ефикасна воздушна кампања против Малта во наредните месеци. {{Sfn|Jellison|1984}} Гајслер, командувајќи со остатоците од ''Флигеркорпс X'', можел да смета само на авиони за поставување мини од ''Кампфгешвадер 4'' (KG 4) и Ју 87 во ноќните операции. Проблемите со снабдувањето биле сериозни, па малите преостанати германски сили биле принудени да ги напуштат операциите на 22 април 1941 година. До почетокот на мај 1941 година, ''Луфтвафе'' имал извршено 1.465 бомбардери, 1.144 ловци и 132 извидувачки мисии, со само 44 загуби. {{Sfn|Hooton|1997}} III./ ''Kampfgeschwader 30'' (KG 30) и III./ ''Lehrgeschwader 1'' (KG 1) вршеле спорадични ноќни напади во текот на април. {{Sfn|Weal|1998}} == Сојузничко закрепнување (април - октомври 1941) == === Хју Лојд === На 1 јуни, воздухопловниот вицемаршал Форстер Мејнард, командант на воздухопловните офицери на Малта, бил заменет од воздухопловниот комодор Хју Лојд. {{Sfn|Rogers|2005}} Кога пристигнал на островот, Лојд наишол на малку работи со кои ќе работи. Сепак, имало намера да преземе офанзива. Надвор од неговата канцеларија, во подземниот штаб во Ласкарис, тој закачил знак: „Помалку зависи од големината на кучето во борбата отколку од големината на борбата кај кучето“. {{Sfn|Jellison|1984}} За неколку часа, Лојд направил инспекциска обиколка на аеродромите и главните работилници во Калафрана. Состојбата на островот била полоша отколку што очекувал. Намалувањето на германската воздушна активност овозможило бројот на авиони да се зголеми, но РАФ сè уште имале помалку од 60 машини од сите видови. Одржувањето било тешко. Речиси немало резервни делови - резервните делови морале да се набават со пребарување низ остатоците од урнатините или со канибализирање на неоштетените авиони. Понатаму, аеродромите биле премногу мали; немало тешка опрема со која би се работело; па дури и најчестите видови алатки, како што се чекани и клучеви, биле речиси невозможни да се најдат. Целото полнење гориво морало да се врши рачно од поединечни буриња. Засолништето било исто така несоодветно, па затоа имало мала заштита за опремата што ја имале. Повеќето авиони биле групирани заедно на отворени писти, претставувајќи привлечни цели. Во Калафрана, сите згради биле блиску една до друга и над земја. Единствениот објект за поправка на мотори на Малта се наоѓал веднаш до единствените тест клупи. Самиот Лојд рекол: „неколку бомби врз Калафрана во летото 1941 година би ја уништиле секоја надеж дека Малта некогаш ќе управува со воздухопловни сили“. {{Sfn|Jellison|1984}} Вообичаено, заштитата на воздушната одбрана и поморските средства на островот би имала приоритет. Секако, внесувањето повеќе залихи би имало поголема стратешка смисла, пред да се ризикува да се премине во офанзива и со тоа да се ризикува гневот на непријателот. Но, периодот бил полн со настани. Во Северна Африка, ДАК бил во движење, а Ромел ја притискал својата војска кон Суецкиот канал и Александрија во Египет. Силите на РАФ на Малта не можеле да си дозволат да седат настрана; тие можеле да го спречат напредувањето на Ромел или да го забават, со тоа што ќе напаѓаат по неговите линии за снабдување. Малта била единственото место од каде што британските ударни авиони можеле да ги започнат своите напади. Бомбардерите на Лојд и мала [[флотила]] подморници биле единствените сили достапни за да ги малтретираат линиите за снабдување на Ромел во есен. Дури тогаш површинските флоти се вратиле во Малта за да ја поддржат офанзивата. {{Sfn|Jellison|1984}} === Сојузничко засилување === Со исклучок на јаглен, сточна храна, керозин и основни цивилни резерви, биле создадени залихи за период од 8–15 месеци. [[Операција „Супстанција“]] била особено успешна во јули 1941 година. Залихите вклучувале резервни делови и авиони. Околу 60 бомбардери и 120 „Харикени“ биле достапни.{{sfn|Jellison|1984|pp=124–125, 139}} Околу 65,000 тони на крајот пристигнале во Малта во јули, и покрај тешките оштетувања нанесени од италијанската морнарица и воздухопловни сили. Во август не биле испратени залихи, но [[Операција „Хелебарда“]] во септември 1941 донела 85,000 тони залихи, превезени од девет трговски бродови придружувани од еден носач на авиони, пет крстосувачи и 17 разурнувачи. Еден товарен брод, ''Imperial Star'', бил потопен, а бојниот брод {{HMS|Nelson|28|6}} бил оштетен од торпедо. Овој конвој се покажал како критичен за спасувањето на Малта, бидејќи неговите залихи биле сметани за суштински кога Германците се вратиле во декември.{{sfn|Spooner|1996|p=65}} Во средината на 1941 година биле формирани нови ескадрили — No. 185 и No. 126 — и бранителите ги добиле првите „Харикен Mk IIC“ вооружени со топови. Морнаричките носачи донеле вкупно уште 81 ловец во април–мај. До 12 мај, на островот имало 50 „Харикен“. На 21 мај, пристигнала Ескадрила бр. 249 пристигнала, заменувајќи ја бр. 261. 46-тата пристигнала во јуни, за да биде преименувана во Ескадрила бр. 126.{{sfn|Shores|1985|p=82}} Во мај 1941 година, 47 „Харикан“ биле префрлени на островот.{{sfn|Nichols|2008|p=11}} Од мај до декември, првите единици на [[Бристол Бленим]] почнале да пристигнуваат{{sfn|Shores|Cull|Malizia|1987|p=270}}, како и единиците на [[Бристил Бјуфајтер]],{{sfn|Shores|1985|p=82}} Малта веќе се користела како база за снабдување на Египет. Помеѓу јули и декември 1941, 717 ловци на РАФ поминале низ Малта, а 514 заминале кон Северна Африка. До почетокот на август, Малта имала 75 ловци и 230 противвоздушни топови. Бомбардерите „Бристол Бленим“ исто така им се приклучиле на бранителите и започнале офанзивни операции.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} Покрај подготовките за офанзивни операции и засилувањето на РАФ на островот, Лојд исто така исправил многу недостатоци. Илјадници Малтежани и 3,000 војници на [[Британска армија]] биле мобилизирани за подобра заштита на аеродромите. Дури и технички персонал, службеници и летачки екипажи помагале кога било потребно. Биле изградени дисперзирани писти, а ремонтните работилници биле преместени под земја од пристаништата и аеродромите. Подземни засолништа исто така биле создадени со уверување дека ''Луфтвафе'' наскоро ќе се врати.{{sfn|Jellison|1984|p=141}} На 26 јули, бил извршен ноќен напад од италијански брзи напаѓачки пловила од елитната единица ''[[Decima Flottiglia MAS]]''.{{sfn|Canada|2013}} Силата била рано откриена од британска радарска станица, а крајбрежна артилерија кај [[Форт Сент Елмо]] отворила оган врз Италијанците. Во нападот, 15 луѓе биле убиени, а 18 заробени, а повеќето од чамците биле изгубени. Еден MT чамец го погодил мостот, кој се урнал. Мостот никогаш не бил обновен, и дури во 2011 година бил изграден нов на негово место. ===Соjузничка офанзива=== [[File:Radius of action of Allied aircraft from Malta in relation to Axis shipping routes, Summer and Autumn, 1941.jpg|upright=1.3|thumb|{{centre|Радиус на дејство на сојузничките авиони од Малта во однос на основните поморски рути, лето и есен 1941}}]] Соjузниците добиле можност да започнат офанзивни операции од Малта и околу 60% од осовинскиот бродски сообраќај бил потопен во втората половина од 1941 година. ДАК и неговите партнери не ги добивале потребните 45,000 тони залихи месечно, и како резултат не биле во можност да се спротивстават на силна контраофанзива на британските сили во [[Операција „Крстосувач“]].{{sfn|Taylor|1974|p=182}} Во јули биле истоварени 62,276 тони залихи од страна на Оската, што било половина од бројката во јуни.{{sfn|Spooner|1996|p=58}} Во септември 1941, 830-та морнаричка ескадрила потопила или оштетила бродови ''Андреја Грити'' (6,338 тони) и ''Пјетро Барбара'' (6,330 тони). Пресретнатите Ултра информации покажале дека биле изгубени 3,500 тони авионски бомби, 4,000 тони муниција, 5,000 тони храна, една цела работилница за тенкови, 25 мотори Bf 109 и 25 контејнери со [[гликол]] за ладење на моторите.{{sfn|Spooner|1996|p=66}} Дополнителен успех бил постигнат подоцна во месецот, иако британските загуби од противвоздушниот оган на италијанските бродови често биле големи.{{sfn|Spooner|1996|p=68}} Една причина за прифаќање на големи загуби била тешкотијата за прецизно бомбардирање. Лојд им наредил на своите бомбардери да напаѓаат на висина на јарбол, зголемувајќи ја прецизноста, но правејќи ги полесни цели за италијанската противвоздушна одбрана. Загубите во просек изнесувале 12% во овој период.{{sfn|Jellison|1984|p=139}} 38-та ескадрила, 40-та ескадрила и 104-та ескадрила , опремени со бомбардери „Велингтон“, ги напаѓале конвоите во Триполи.{{sfn|Spooner|1996|pp=72–73}} Во координација со подморниците на Кралската морнарица, РАФ потопиле 108 бродови (300,000 grt) помеѓу јуни и септември.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} Во септември, 33% од 96,000 тони испратени залихи биле изгубени поради британски подморнички и воздушни напади.{{sfn|Spooner|1996|p=327}} Дел од причината за овој поволен исход во ноември 1941 била пристигнувањето на [[Force K]] на Кралската морнарица, која за време на битката кај конвојот Дујсбург ги потопила сите бродови, што практично ги блокирало либиските пристаништа.{{sfn|Spooner|1996|pp=81, 74}} Набргу потоа, Force K била засилена со пристигнувањето во Малта на [[Force B]] со лесните крстосувачи {{HMS|Ajax|22|6}} и {{HMS|Neptune|20|2}} и разурнувачите од класата K, ''Кимберли'' и ''Кингстон'', на 27 ноември.{{sfn|Spooner|1996|p=88}} Заедничките операции со РАФ биле толку ефикасни што во текот на ноември 1941, загубите на гориво на Оската изнесувале 49,365 тони од вкупно 79,208 тони.{{sfn|Smith|1974|pp=39}} Меѓу придонесувачите за потопувањето на осовинските бродови биле [[828 поморска воздухопловна ескадрила]], 830-та морнаричка ескадрила, британската 10-та морнаричка флотила и 69-та ескадрила, која ги следела конвоите со своите авиони „Мериленд“.{{sfn|Spooner|1996|p=87}} Специјални летови на „Велингтон“ опремени со радар воздух-кон-површина (ASV) биле важни за операциите на Force K, а Ultra разузнавањето пристигнувало во Малта за движењата на осовинските конвои. РАФ командата во Малта потоа ги испраќала ASV-Wellington за пребарување на морето и насочување на британските морнарички сили кон конвојот.{{sfn|Holland|2003|pp=220–221}} На 13 ноември, носачот на авиони HMS ''Ark Royal'' — враќајќи се кон Гибралтар по транспорт на авиони за Малта — бил потопен од [[подморница]].{{sfn|Wingate|1991|p=121}} Дванаесет дена подоцна, бојниот брод {{HMS|Barham|04|6}} бил потопен од подморница, по што следел лесниот крстосувач {{HMS|Galatea|71|6}} на 15 декември.{{sfn|Smith|1974|pp=87}} На 19 декември, бродови од двете сили налетале на [[морска мина|минско поле]] додека гониле италијански конвој. Оштетувањата од мините го потопиле крстосувачот ''Нептун'' и го оштетиле крстосувачот {{HMS|Aurora|12|6}}. Разурнувачот {{HMS|Kandahar|F28|6}} исто така налетал на мина додека се обидувал да му помогне на ''Нептун''.{{sfn|Spooner|1996|pp=103–104}} ''Кандахар'' бил потопен следниот ден од разурнувачот {{HMS|Jaguar|F34|6}}. По оваа катастрофа и со обновеното осовинско воздушно бомбардирање на Малта, површинските бродови биле повлечени од централниот Медитеран во јануари 1942.{{sfn|Holland|2003|p=221}} Додека италијанското бомбардирање повторно се покажувало успешно против Британците, ''Луфтвафе'' се вратила во сила во декември 1941 за да обнови интензивно бомбардирање.{{sfn|Smith|1974|pp=182}} ''[[Кригсмарине]]'' испратила речиси половина од сите германски подморници од операциите во [[Атлантскиот Океан]] во Медитеранот за поддршка на операциите против Малта и до 15 декември, половина од овие пловила биле или во Медитеранот или на пат, минувајќи покрај РАФ и морнарицата базирана во Гибралтар.{{sfn|Spooner|1996|p=82}} До враќањето на ''Луфтвафе'' над Малта, бранителите на РАФ тврделе дека собориле 199 авиони од јуни 1940 до декември 1941, додека загубите биле најмалку 90 „Харикени“, три „Фери Фулмар“ и еден „Гладијатор“ во воздушна борба; уште 10 „Харикени“ и еден „Гладијатор“ уништени во несреќи и многу други уништени на земја. Осум „Мериленд“, два други авиони, три „Бофајтер“, еден „Бленхем“ ловец и многу бомбардери исто така биле изгубени.{{sfn|Shores|1985|p=85}} 185-та ескадрила тврдела дека се 18 уништени, седум веројатни победи и 21 оштетен авион за 11 загинати или исчезнати. Меѓу тие загуби бил и [[Питер „Бој“ Молд]].{{sfn|Rogers|2005|pp=103–104}} Реалните загуби на Оската изнесувале 135 бомбардери (80 германски) и 56 ловци, плус уште неколку други авиони.{{sfn|Shores|1985|p=85}} ==Враќање на Оската (декември 1941 – август 1942)== ===Кеселринг === До јуни 1941 година, Гејслер бил префрлен во Либија за да го поддржи ДАК во Северноафриканската кампања. Во Медитеранот и на Малта, Сојузниците се опоравиле и започнале офанзивни операции против осовинскиот бродски сообраќај кој носел залихи за ДАК во Северна Африка. Растечките загуби во снабдувањето по море влијаеле врз способноста на Гејслер да го поддржи [[Ервин Ромел]] и неговите сили, што предизвикало тензии меѓу ''[[Вермахт]]от'' и ''Луфтвафе''. Гејслер требало да биде вратен во Сицилија со преостанатата воздушна сила за да го реши проблемот. Сепак, Германците се повлекле поради италијанските протести. На 6 октомври, Гејслер ја проширил својата надлежност во воздушниот сектор за да ја покрие морската рута Триполи–Наполи со цел да ги намали загубите.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} На 2 октомври, [[Херман Геринг]], врховен командант на ''Луфтвафе'', се сретнал со својот колега од ''Регија Аеронаутика'', [[Франческо Приколо]], за да разговараат за засилувања. [[Ханс Јешонек]], началник на генералштабот на Геринг, предложил испраќање на авиони и нејзиниот командант [[Алберт Кеселринг]] во Сицилија од Источниот фронт. Геринг се согласил и бил подготвен да испрати 16 ''Групи'' во Сицилија, очекувајќи советски колапс на исток; [[2-р воздушен корпус (Германија)|''Fliegerkorps'' II]] ([[Бруно Лоерцер]]) пристигнал во јануари 1942, со Кеселринг како [[OB Süd|''Oberbefehlshaber Süd'']] (''OB Süd'', врховен командант за Југ) од 1 декември 1941.{{sfn|Hooton|1997|pp=135–136}} Во меѓувреме, Приколо бил заменет со ''Generale di squadra aerea'' [[Рино Корсо Фугиер]] на 14 ноември по неуспехот на ''Регија Аеронаутика'' да ги заштити осовинските конвои и да обезбеди противбродска способност.<ref>Noopen 2018, ''The Axis Air Battle for Mediterranean Supremacy'', Bloomsbury Publishing</ref> ===Притисок од Оската, пристигнување на спитфаер=== [[File:Spitfire VCs 417 Sqn RCAF in Tunisia 1943.jpg|thumb|upright=1.4|Спитфаер во Северна Африка. Спитфајер пристигнал во Малта во март 1942, станувајќи главен ловец на РАФ]] [[Месершмит Bf 110]] и Ju 88 [[ноќен ловец|ноќни ловци]] од ''[[Zerstörergeschwader 26]]'' (ZG 26, 26-та ескадрила разурнувачи) и ''[[Nachtjagdgeschwader 1]]'' (NJG 1, 1-ва ноќна ловечка ескадрила), биле префрлени во Сицилија за поддршка на ''Fliegerkorps II''. Тие брзо ја елиминирале ударната сила на Малта, која била надвор од дострел на ловечка придружба над Медитеранот. Во првите два месеца, околу 20 бомбардери и извидувачки авиони на РАФ биле соборени.{{sfn|Shores|1985|p=85}} Успехот против осовинскиот бродски сообраќај наскоро опаднал. Единствениот значаен успех било потопувањето на трговскиот брод ''Викторија'' (13,089 тони), еден од најбрзите трговски бродови, од [[Fairey Albacore]] на 826-та ескадрила, управуван од поручник Бакстер Елис, на 23 јануари.{{sfn|Spooner|1996|p=107}} Над островот, одбранбената сила на РАФ исто така била ставена под притисок. Кеселринг ја започнал 1942 година со напад на Нова година, 1,175-тиот напад во војната.{{sfn|Holland|2003|p=211}} Во јануари, РАФ изгубил 50 „Харикени“ на земја и уште осум биле соборени. Од 340 ловци кои поминале или останале на островот од почетокот на војната, останале само 28.{{sfn|Holland|2003|p=214}} Оската извршила 263 напади тој месец, во споредба со 169 во декември 1941.{{sfn|Spooner|1996|p=105}} ''Fliegerkorps II'' се опоравувал од загубите во Советскиот Сојуз и можел да придонесе само 118 авиони во јануари, но бројот пораснал на 390 во март, достигнувајќи максимум од 425 авиони.{{sfn|Hooton|1997|p=210}} Една третина од нападите биле насочени кон аеродромите. Кај Та Кали, биле фрлени 841 тон бомби, бидејќи Германците верувале дека Британците користат подземен хангар; Германците користеле ракето-потпомогнати бомби PC 18000RS Panther. Вообичаената тактика вклучувала расчистување на небото од германски ловци пред бомбардерите; ова функционирало и воздушната надмоќ била одржана. Само мали загуби биле претрпени од бомбардерите. Една значајна загуба бил ''Geschwaderkommodore'' на KG 77, [[Арвед Кругер]]. Околу 94% од нападите биле изведени дење, а ''Регија Аеронаутика'' ја поддржувала ''Луфтвафе'' со 2,455 летови во февруари и март.{{sfn|Hooton|1997|p=211}} Генерал-потполковник [[Вилијам Доби]] бил гувернер и врховен командант на Малта. Доби и британските морнарички и воздушни команданти барале модерни авиони, особено [[Супермарин спитфајер|Спитфајер]], да бидат испратени на Малта. AOC за Блискиот Исток, [[Артур Тедер]], го испратил Бејсил Ембри на Малта за да ја процени ситуацијата. Пилотите му кажале на Ембри дека „Hurricane“ биле бескорисни и дека Спитфајер бил нивната единствена надеж. Тврделе дека Германците намерно летале пред „Харикен“ со своите Bf 109F за да ја покажат супериорноста на своите ловци. Командантите на ескадрили тврделе дека инфериорноста на нивните авиони влијаела врз моралот. Ембри се согласил и препорачал испраќање на Спитфајер; тие започнале да пристигнуваат во март 1942.{{sfn|Holland|2003|p=215}} ===План за инвазија на Оската=== На 29–30 април 1942 година, план за инвазија на островот бил одобрен од [[Адолф Хитлер]] и [[Бенито Мусолини]] за време на состанок во [[Берхтесгаден]]. Планот предвидувал воздушен напад со една германска и една италијанска падобранска дивизија, под команда на германскиот [[генерал]] [[Курт Студент]]. Потоа требало да следи морско десантирање на две или три дивизии заштитени од ''Regia Marina''. Италијанците, во согласност со Кеселринг, ја направиле инвазијата на Малта приоритет во регионот. Сепак, два главни фактори го спречиле Хитлер да даде зелено светло за операцијата. Првиот бил [[Ервин Ромел]]. Поради бомбардирањето на Кеселринг, линиите за снабдување кон Северна Африка биле обезбедени. Тој повторно стекнал надмоќ во Северна Африка. Иако Ромел верувал дека Малта треба да биде нападната, инсистирал дека освојувањето на Египет и Суецкиот канал, а не Малта, е приоритет. Вториот бил самиот Хитлер. По [[Битка за Крит|битката за Крит]] во мај–јуни 1941, Хитлер бил внимателен во користењето на падобранци поради големите загуби и почнал да одложува со одлуката. Кеселринг се жалел. Хитлер предложил компромис: ако египетската граница повторно биде достигната во наредните месеци (борбите тогаш се воделе во Либија), Оската би можела да изврши инвазија во јули или август 1942 кога полната месечина би овозможила идеални услови. Иако фрустриран, Кеселринг бил олеснет што операцијата била одложена, а не откажана.{{sfn|Holland|2003|pp=292–293}} ===Воздушна надмоќ на РАФ=== [[File:George Beurling Vancouver 1943.jpg|thumb|Канадскиот ас [[Џорџ Берлинг]], познат како „Витезот на Малта“, соборил 27 осовински авиони за само 14 дена над Малта во летото 1942.]] Пред пристигнувањето на Спитфаер, биле направени други обиди да се намалат загубите. Во февруари 1942, командирот на ескадрила [[Stan Turner (RAF)|Stan Turner]] пристигнал за да ја преземе 249-та ескадрила. Лојд побарал искусен борбен лидер, а искуството на Тарнер со [[Даглас Бадер]] го квалификувало за оваа улога.{{sfn|Nichols|2008|p=14}} Тој вовел лабавата формација за да ги намали загубите на РАФ преку пофлексибилна тактика. Застарените „Хурикани“ сè уште се бореле против поновите Bf 109F од ''[[Jagdgeschwader 53]]'' и италијанските [[Macchi C.202]]; бомбардерот [[Junkers Ju 88]] исто така бил тежок противник.{{sfn|Shores|1985|p=84}} „Hurricane“ повремено постигнувале победи; во еден напад во февруари 1942, три успеале да растурат напад од педесет Bf 109.{{sfn|Holland|2003|p=234}} На 7 март 1942, група од 16 Spitfire Mk V била префрлена во Малта од носачот {{HMS|Eagle|1918|6}} како дел од [[Операција „Набљудување“]].{{sfn|Price|1997|p=47}} Дополнителна мисија на ''Орел'' донела уште девет спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=49}}Испораката на авиони со носачи) станала почеста во текот на 1942. Потоа, {{USS|Wasp|CV-7|6}} испратил 47 авиони ([[Операција „Календар“]]) на 13 април 1942. Речиси сите пристигнале.{{sfn|Price|1997|pp=50–51}} Иако спитфаерите биле рамноправни со осовинските авиони, многу од нив биле уништени на земја и во воздух поради бројната надмоќ; пет дена во април имало само еден спитфаер за одбрана на островот, а два дена немало ниту еден.{{sfn|Holland|2003|p=256}} Германците внимателно ги следеле испораките и извршиле силни напади. До 21 април 1942 останале само 27 исправни спитфаери, а до вечерта бројот се намалил на 17.{{sfn|Price|1997|p=51}} Интензивните бомбардирања значително ги намалиле офанзивните способности на Малта.{{sfn|Holland|2003|p=268}} До март–април 1942 било јасно дека ''Луфтвафе'' постигнала одредена воздушна надмоќ.{{sfn|Spooner|1996|p=93}} ''Регија Аеронаутика'' исто така изведувала напади со голема решителност.{{sfn|Spooner|1996|p=95}} Заедно со воздушната предност, Германците откриле дека британските подморници оперирале од островот Маноел, а не од Гранд Харбор, и ја искористиле надмоќта за да ја елиминираат заканата. Базата била напаѓана, бродовите морале да остануваат под вода, а околните живеалишта биле напуштени.{{sfn|Spooner|1996|p=111}} Поставувањето мини од осовинските авиони довело до зголемени загуби на подморници.{{sfn|Spooner|1996|p=112}} До крајот на март 1942, 19 подморници биле изгубени.{{sfn|Spooner|1996|p=114}} Ефективноста на воздушните напади се гледала и во италијанските записи. Во април, 150,389 тони од 150,578 тони испратени залихи стигнале во Северна Африка. Стратегијата на Хитлер за неутрализирање на Малта преку опсада изгледала успешна.{{sfn|Spooner|1996|p=119}} Кеселринг известил: „Нема веќе што да се бомбардира“.{{sfn|Holland|2003|p=304}}{{sfn|Spooner|1996|p=122}} Помеѓу 20 март и 28 април 1942, Германците извршиле 11,819 летови и фрлиле 6,557 тони бомби (3,150 тони врз Валета). Германците изгубиле 173 авиони.{{sfn|Hooton|1997|p=212}} Сојузниците се обиделе да го зголемат бројот на спитфаери на островот. На 9 мај, ''Оса'' и ''Орел'' донеле уште 64 спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=52}}{{sfn|Delve|2007|p=103}} Малта веќе имала пет целосни ескадрили спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=54}} Ефектот бил очигледен: на 9 мај Италијанците пријавиле 37 загуби, а на 10 мај Оската изгубила 65 авиони.{{sfn|Holland |2003|p=308}} РАФ повторно воспоставил воздушна надмоќ. До крајот на мај 1942, силите на Кеселринг биле намалени на само 83 оперативни авиони.{{sfn|Spooner|1996|pp=122, 154}} До пролетта 1942 година, воздухопловните сили на Оската распоредени против островот биле во нивната максимална сила. Главните противници за бранителите беа 137 Bf&nbsp;109Fs од JG 53 и II./JG 3 „Удет“ и 80-те Macchi C.202s од 4-тиот и 51-виот „Стормо“. Бомбардерските единици вклучувале 199 Ju88 од II./''Lehrgeschwader 1'',{{sfn|de Zeng|2007b|pp=266–267}} II и III./''[[Kampfgeschwader 77]]'',{{sfn|de Zeng|2007b|pp=257–262}} I./''[[Kampfgeschwader 54]]'',{{sfn|de Zeng|2007a|p=182}} и 32–40 Ju87.{{sfn|Spooner|1996|pp=115–116}}{{sfn|Nichols|2008|p=13}} Во мај, бројчените и техничките подобрувања во одбраната на RAF ја одзеле воздушната супериорност од „Луфтвафе“. До крајот на мај 1942 година, силите на Кеселринг биле намалени на само 13 употребливи извидувачки авиони, шест Bf&nbsp;110, 30 Bf&nbsp;109 и 34 бомбардери (претежно Ju&nbsp;88): вкупно 83 во споредба со неколку стотици авиони два месеци претходно.{{sfn|Spooner|1996|pp=122, 154}} == Победа на сојузниците (октомври–ноември 1942) == === Британски офанзивни операции === [[Податотека:HMS_Splendid.jpg|лево|мини|HMS Сплендид, фотографирана на 18 август 1942 година, десет дена откако била пуштена во употреба]] Додека одбранбените операции на РАФ и Кралската морнарица доминирале во најголем дел, офанзивните напади сè уште се спроведувале. {{Sfn|Spooner|1996}} Годината 1942 станала особено импресивна и за офанзивните операции. Две третини од италијанската трговска флота биле потопени; 25% од британски подморници, 37% од сојузнички авиони. Силите на Оската во Северна Африка биле лишени од околу половина од нивните залихи и две третини од нивната нафта. {{Sfn|Overy|1995}} Подморниците од 10-та Симпсонова флотила останале постојано во патрола, освен во периодот мај-јули 1942 година, кога Кеселринг вложил значителен напор против нивните бази. Нивниот успех не бил лесен за постигнување, со оглед на тоа што повеќето од нив биле од бавните типови U-класа. Поддржани од бродови од класа S и T, тие започнале да исфрлуваат мини. Командантите на британските подморници станале асови додека дејствувале од Малта. Командантите Иан МекЏох (командант HMS Сплендид ), {{Sfn|Wingate|1991}} Хју „Руфус“ Мекензи и Дејвид Ванклин {{Sfn|Hooton|1997}} имале особен успех. Заменик-командантот Ленокс Нејпиер го потопил германскиот танкер ''Вилхелмсбург'' (7.020&nbsp;тони). Тоа биоло еден од ретките германски танкери кои извезувале нафта од Романија. Губењето на бродот го натерало Хитлер директно да се пожали кај [[Карл Дениц]], споредувајќи ја ''[[Кригсмарине]]'' неповолно со Кралската морнарица. Дениц тврдел дека нема ресурси да го заштити конвојот, иако придружбата на бродот ги надминувала оние што Сојузниците можеле да си ги дозволат за да обезбедат голем конвој во Атлантикот во тој момент од војната. За Дениц претставувало среќа што Хитлер не ја испитал одбраната на бродот понатаму. {{Sfn|Spooner|1996}} Подморницата се покажала како едно од најсилните оружја во британскиот арсенал при борбата против конвоите на Оската. Симпсон и Џорџ Филипс, кој го замени лна 23 јануари 1943 година, постигнале голем успех. Проценетата тонажа потопена само од британските подморници од класата U била на 650.000 тони, со уште 400.000 оштетени тони. Базата на островот, HMS ''Талбот'', во тоа време обезбедила 1.790 торпеда. Бројот на торпеда испукани од 10-та флотила бил 1.289, со стапка на погодок од 30%. {{Sfn|Spooner|1996}} Началникот на штабот на ДАК, [[Фриц Бајерлајн]], еднаш изјавил: „Требаше да ја освоиме Александрија и да стигнеме до Суецкиот канал да не беше работата на вашите подморници“. {{Sfn|Spooner|1996}} Командантот на крилото [[Патрик Гибс]] и 39-та ескадрила ги насочиле своите „Бофорт“ против бродовите и го зголемиле притисокот врз Ромел преку напаѓање на неговите линии за снабдување во септември. Позицијата на Ромел веќе станала критична. Армијата во Северна Африка била лишена од залихи, додека Британците ги засилиле своите линии во Египет, пред [[Втора битка кај Ел-Аламејн|втората битка кај Ел-Аламејн]]. Тој се пожалил на ОКВ дека имале сериозен недостиг на муниција и гориво за офанзивна акција. Оската организирала конвој за да ги ублажи тешкотиите. Ултра ги пресретнала комуникациите на Оската, а Велингтонците од 69-та ескадрила потврдиле дека операцијата на Оската е реална. „Бофорт“ на Гибс потопиле два брода, а една од подморниците на Симпсон потопила трет. Ромел сè уште се надевал дека друг танкер, ''Сан Андреас'', ќе испорача 3.198 тони гориво потребно за [[Битка кај Алам Ел-Халфа|Битката кај Алам ел-Халфа]]. Ромел не чекал да се закотви и ја започнал офанзивата пред неговото пристигнување. Бродот бил потонат од напад предводен од Гибс. {{Sfn|Holland|2003}} Од деветте испратени бродови, пет биле потопени од силите на Малта. Бофортите имале разорно влијание врз залихите на гориво на Оската, кои веќе биле речиси потрошени. На 1 септември, Ромел бил принуден да се повлече. Кеселринг го предал горивото ''на [[Луфтвафе]]'', но ова само им ги одзело на германските воздухопловни единици средствата за заштита на копнените сили, со што се зголемила ефикасноста на британската воздушна супериорност над фронтовската линија. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Holland|2003}} Во август, ударните сили на Малта придонеле за тешкотиите на Оската во обидот да наметнат напредување во Египет. Во тој месец, 33% од залихите и 41% од горивото биле изгубени. {{Sfn|Levine|2008}} Во септември 1942 година, Ромел добил само 24% од 50.000&nbsp;тони залихи потребни месечно за продолжување на офанзивните операции. Во текот на септември, сојузниците потонале 33.939&nbsp;тони бродови на море. Многу од овие залихи морале да се донесат преку Триполи, многу километри зад бојниот фронт. Недостатокот на храна и вода предизвикало стапка на болест од 10% кај војниците на Оската. {{Sfn|Spooner|1996}} Британската воздушно-подморничка офанзива осигурила дека горивото нема да стигне до [[Северна Африка]] во првата недела од октомври 1942 година. Два брода кои носеле гориво биле потопени, а друг го изгубил својот товар и покрај тоа што екипажот успеал да го спаси бродот. Со почетокот на британската офанзива кај ел-Аламејн на 23 октомври 1942 година, Ултра разузнавањето добивало јасна слика за очајната ситуација со горивото на Оската. На 25 октомври, три танкери и еден товарен брод кое носело гориво и муниција биле испратени под силна воздушна и морска придружба и веројатно станале последните бродови кои стигнале до Ромел додека тој бил во Ел-Аламејн. Ултра разузнавањето ја пресретнало планираната рута на конвојот и ги предупредил воздухопловните единици на Малта. Трите бродови што носеле гориво биле потопени до 28 октомври, по што паднале еден „Бофајтер“, два „Бофорт“, три (од шест) „Бленхајм“ и еден „Велингтон“. Ромел изгубил 44% од своите залихи во октомври, што претставувало скок во однос на изгубените 20% во септември. {{Sfn|Levine|2008}} === Крај на опсадата === До август 1942 година, 163 Спитфаери биле на располагање за одбрана на Малта, од кои 120 биле во употреба. {{Sfn|Delve|2007}} На 11 и 17 август и 24 октомври 1942 година, во рамките на соодветните акции, Операција „Белоус“, Операција „Баритон“ и Операција „Воз“, HMS ''Furious'' донел уште 85 Спитфаери во Малта. {{Sfn|Price|1997}} Честопати, од нив се барало да извршат летови од пет и пол часа; ова се постигнувало преку употреба на резервоари за ферибот од 170 галони. Резервоарите за ферибот, во комбинација со резервоар од 29 галони во задниот труп, го зголемиле вкупниот капацитет на резервоарите до 284 галони. {{Sfn|Price|1997}} Како резултат на успехот на сојузничките конвои во пробивањето, силите на Малта постојано ги спречувале конвоите на Оската, и покрај тоа што Малта сè уште била бомбардирана и се соочувала со недостиг од храна. Како одговор на заканата што Малта ја претставувала за снабдувачките линии на Оската, ''Луфтвафе'' ги обновила своите напади врз Малта во октомври 1942 година. Сфаќајќи дека се приближува критичната битка во Северна Африка (Втората битка кај Ел-Аламејн), Кеселринг го организирал ''Флигеркорпс II'' во Сицилија за да ја неутрализира заканата еднаш засекогаш. {{Sfn|Spooner|1996}} На 11 октомври, бранителите биле масовно опремени со Спитфаер Мк VB/Cs. Во текот на 17 дена, 34 Ју&nbsp;88-ки и 12 Bf&nbsp;109-ки биле уништени, а 18 оштетени. Загубите на РАФ изнесувале 23 соборени „Спитфаери“ и 20 се урнале, а 12 пилоти биле убиени. {{Sfn|Scutts|1994}} На 16 октомври, на Кеселринг му станало јасно дека бранителите се премногу силни, па затоа ја откажале офанзивата. Ситуацијата во Северна Африка барала германска воздушна поддршка, па октомвриската офанзива го означило последниот голем напор на ''Луфтвафе'' против Малта. {{Sfn|Hooton|1997}} Загубите ги оставиле воздухопловните сили на Оската во исцрпена состојба. Тие не можеле повеќе да ја обезбедат потребната воздушна поддршка на фронтот. Ситуацијата на островот сè уште била тешка во ноември, но победата на Парк во воздушната битка набрзо била проследена со вест за голем успех на фронтот. Кај Ел-Аламејн во Северна Африка, Британците се пробиле на копно и до 5 ноември брзо напредувале кон запад. Набрзо на Малта стигнала вест за [[Операција „Факел“|операцијата „Факел“]], за истоварувањето на сојузниците во [[Вишиевска Франција|Виши]][[Француско Мароко|, француски Мароко]] и [[француски Алжир]] на 8 ноември. Околу 11 дена подоцна, веста за советскиот контранапад за време на [[Сталинградска битка|Битката кај Сталинград]] го зголемила моралот уште повеќе. Степенот до кој успехот во Северна Африка и користел на Малта станал очигледен кога еден конвој ([[Операција „Стоунејџ“]]) стигнал до Малта од Александрија на 20 ноември практично неповреден. Овој конвој се смета за крај на двегодишната опсада на Малта. На 6 декември, друг конвој за снабдување под кодното име Операција Порткулис стигнал до Малта без да претрпи никакви загуби. После тоа, бродовите отпловиле кон Малта без да се приклучат на конвои. Заземањето на северноафриканските аеродроми и бонусот од воздушна заштита до островот им овозможиле на бродовите да испорачаат 35.000&nbsp;тони. На почетокот на декември, уште 55.000&nbsp;тони пристигнале. Последниот воздушен напад над Малта се случил на 20 јули 1943 година. Тоа било 3.340-та тревога од 11 јуни 1940 година. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Spooner|1996}} Сојузничката победа на Малта одиграла голема улога во конечниот сојузнички успех во [[Северноафрикански поход|Северна Африка]], а исто така служела и како база за [[Сојузничка инвазија на Сицилија|инвазијата на Сицилија]]. == Загуби == === Загуби на сојузничките воени бродови === [[Податотека:HMS_Ark_Royal_h85716.jpg|десно|мини|ХМС ''Арк Ројал'' во 1939 година, со бродот „Саборфиш“ од 820-та поморска воздухопловна ескадрила што минува над него. Бродот бил потонат во 1941 година.]] Сојузнички жртви во воени бродови: * Еден [[борбен брод]] : ** ''Бархам'' * Два носачи на авиони: {{Sfn|Spooner|1996}} ** ''Игл'', Ark Royal * Пет крстосувачи: {{Sfn|Spooner|1996}} ** HMS Каиро, ''Хермиона'', Манчестер, ''Нептун'', Саутхемптон * 19 уништувачи: {{Sfn|Spooner|1996}} ** HMS Ердејл, Бедуин, Фирлес, Форсиг, Галантен, Гурка, Хасти, Хиперион, Џерси, Кандахар, Кингстон, ''Куџавјак'' (Полска морнарица), Ленс, Легија, Маори, Мохавк, HMAS Нестор (RAN), HMS Пакенам и Саутволд. {{Sfn|Spooner|1996}} * 38 подморници ** HMS Кахалот, Грампус, Один, Олимп, Орфеј, Освалд, Андантед, Јуниот, P36, P38, P48, P222, P311, Пандора, Партијан, Персеј, Реинбол, Регент, Регулус, Сарацен, Сплендид, Талисман, Тетрарх, Тандерболт, Тигар, Травелер, Тријада, Тритон, Триумф, Трупер, Турбулент, Апхолдер, Урге, Уск. Францускиот број Нарвал и бродот на грчката морнарица HS Глаукос, исто така, биле изгубени. {{Sfn|Spooner|1996}} === Штета во инфраструктурата === [[Податотека:Malta_-_Valletta_-_Triq_ir-Repubblika_-_Royal_Opera_02_ies.jpg|мини|Руини од Кралската опера, уништена во 1942 година и претворена во театар на отворено во 2013 година]] На густо населениот остров, 5.524 приватни живеалишта биле уништени, 9.925 биле оштетени, но можеале да се поправат, а 14.225 биле оштетени од експлозија на бомба. Покрај тоа, 111 [[Црква (градба)|цркви]], 50 [[Болница|болници]], институции или колеџи, 36 [[Драмска уметност|театри]], клубови, владини канцеларии, [[Банка|банки]], фабрики, мелници за брашно и други комерцијални згради претрпеле уништување или штета, вкупно 30.000 згради. Кралската опера, Оберж д'Оверњ, Оберж де Франс и Палацо Кореја во Валета, Часовната кула Биргу, Оберж д'Алемањ и Оберж д'Итали во Биргу, делови од утврдувањата на Сенглеа и Гувернерската куќа на [[Форт Рикасоли]] беа уништени. Други згради како што се Оберж де Кастилја, Оберж де Бавиер, Каса дел Комун Тесоро и делови од Форт Маноел исто така претрпеле големи штети, но биле обновени по војната. Била формирана Комисија за воена штета за да им се надомести на оние чиј имот бил уништен или оштетен за време на војната. <ref>{{Наведени вести|url=https://timesofmalta.com/articles/view/war-damage-commission-decision-deemed-unjust.138858|title=War Damage Commission decision deemed unjust|date=16 October 2003|work=[[Times of Malta]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200829132544/https://timesofmalta.com/articles/view/war-damage-commission-decision-deemed-unjust.138858|archive-date=29 August 2020}}</ref> === Загуби на Оската === Вкупните загуби на Оската во Медитеранот биле големи. Човечките жртви изнесувале 17.240 лица на море. Во залихи, Оската изгубила 315.090 тони. Ова било повеќе отколку што стигнало до Малта. Сојузничките морнарици потопиле 773 бродови на Оската, вкупно 1.364.337.&nbsp;т Мините потопиле уште 179 бродови со вкупна тежина од 214.109 тони. Морнариците и воздухопловните сили учествувале во уништувањето на 25 бродови со вкупна тежина од 106.050 тони, а авионите потопиле 1.326 бродови, со вкупна тежина од 1.466.208 тони. Мините и поморските пловила заедно уништиле уште еден брод од 1.778 тони. Вкупно, потонале 2.304 трговски бродови на Оската, со вкупна тежина од 3.130.969 тони. {{Sfn|Spooner|1996}} Горенаведените бројки не ги вклучуваат воените бродови на Оската изгубени во разни битки во поддршка на Малтешката кампања. [[Битка кај Таранто|Нападот врз Таранто]] резултирал со онеспособување на три борбени брода, а еден сè уште бил на поправка кога Италија се предала во 1943 година. Италијанците изгубиле најмалку четири тешки крстосувачи; 3 тешки крстосувачи од класата ''Зара'' биле потопени (заедно со два разорувачи) за време на Битката кај ’ртот Матапан, додека ''Тренто'' потонал за време на операцијата Харпун. Италијанците изгубиле 16 подморници, а Германците 50 подморници. {{Sfn|Spooner|1996}} Табела на бродови на Оската придружувани во [[Либија]], јуни 1940 – јануари 1943: * {{legend2|#ff2727| периоди „Регија Аеронаутика“ била единствената непријателска воздухопловна сила во акција против Малта|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend2|#FF6961| периоди кога „Луфтвафе“ вложил значителни напори против Малта|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend2|#5757FF| влијание на операциите на Кралската морнарица К против бродовите на Оската|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend2|powderblue| влијание на операциите на Бристол Бофајтер против превозот на Оската|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+Персонал и залихи на Оската за Либија, 1940 година{{sfn|Spooner|1996|p=327}} |- !Месец<br />(1940) !Испратен<br> персонал !Пристигнат<br> персонал !Испратени<br> залихи !Пристигнати<br> залихи !Изгубени<br> залихи % |- |style="background:#ff2727;"| јануари || 1,358 || 1,308 || 3,618 || 3,608 || {{percentage|3,618-3,608|3,618|1}} |- |style="background:#ff2727;"| јули || 6,407 || 6,407 || 40,875 || 40,875 || 0.0% |- |style="background:#ff2727;"| август || 1,221 || 1,221 || 50,669 || 50,669 || 0.0% |- |style="background:#ff2727;"| септември || 4,602 || 4,602 || 53,669 || 53,669 || 0.0% |- |style="background:#ff2727;"| октомври || 2,823 || 2,823 || 29,306 || 29,306 || 0.0% |- |ноември || 3,157 || 3,157 || 60,778 || 60,778 || 0.0% |- |style="background:#FF6961;"| декември || 9,731 || 9,731 || 65,556 || 58,574 || {{percentage|65,556-58,574|65,556|1|pad=yes}} |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+Персонал и залихи на Оската за Либија, 1941{{sfn|Spooner|1996|p=327}} |- !Месец<br />(1941) !Испратен<br> персонал !Пристигнат<br> персонал !Испратени<br> залихи !Пристигнати<br> залихи !Изгубени<br> залихи % |- |style="background:#FF6961;"| јануари || 12,491 || 12,214 || 50,505 || 49,084 || {{percentage|50,505-49,084|50,505|1}} |- |style="background:#FF6961;"| февруари || 19,557 || 19,557 || 80,357 || 79,173 || {{percentage|80,357-79,173|80,357|1}} |- |style="background:#FF6961;"| март || 20,975 || 20,184 || 101,800 || 92,753 || {{percentage|101,800-92,753|101,800|1}} |- |style="background:#FF6961;"| април || 20,698 || 19,926 || 88,597 || 81,472 || {{percentage|88,597-81,472|88,597|1|pad=yes}} |- |style="background:#FF6961;"| мај || 12,552 || 9,958 || 73,367 || 69,331 || {{percentage|73,367-69,331|73,367|1}} |- |јуни || 12,886 || 12,886 || 133,331 || 125,076 || {{percentage|133,331-125,076|133,331|1}} |- |јули || 16,141 || 15,767 || 77,012 || 62,276 || {{percentage|77,012-62,276|77,012|1}} |- |август || 18,288 || 16,753 || 96,021 || 83,956 || {{percentage|96,021-83,956|96,021|1}} |- |септември || 12,717 || 6,603 || 94,115 || 67,513 || {{percentage|94,115-67,513|94,115|1}} |- |style="background:#5757FF;"| октомври || 4,046 || 3,541 || 92,449 || 73,614 || {{percentage|92,449-73,614|92,449|1}} |- |style="background:#5757FF;"| ноември || 4,872 || 4,628 || 79,208 || 29,843 || {{percentage|79,208-29,843|79,208|1}} |- |style="background:#5757FF;"| декември || 1,748 || 1,074 || 47,680 || 39,092 || {{percentage|47,680-39,092|47,680|1|pad=yes}} |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+Персонал и залихи на Оската за Либија, 1942{{sfn|Spooner|1996|p=327}} |- !Месец<br />(1942) !Испратени<br> бродови !Пристигнат<br> персонал !Испратени<br> залихи !Пристигнати<br> залихи !Изгубени<br> залихи % |- |style="background:#FF6961;"|јануари || 2,840 || 1,355 || 66,214 || 66,170 || {{percentage|66,214 -66,170|66,214 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|февруари || 531 || 531 || 59,468 || 58,965 || {{percentage|59,468 -58,965|59,468 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|март || 391 || 284 || 57,541 || 47,588 || {{percentage|57,541 -47,588|57,541 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|април || 1,349 || 1,349 || 151,578 || 150,389 || {{percentage|151,578 -150,389|151,578 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|мај || 4,396 || 4,241 || 93,188 || 86,439 || {{percentage|93,188 -86,439|93,188 |1}} |- | style="background:powderblue;"|јуни || 1,474 || 1,249 || 41,519 || 32,327 || {{percentage|41,519 -32,327|41,519 |1}} |- | style="background:powderblue;"|јули || 4,566 || 4,435 || 97,794 || 91,491 || {{percentage|97,794 -91,491|97,794 |1}} |- | style="background:powderblue;"|август || 1,281 || 790 || 77,134 || 51,655 || {{percentage|77,134 -51,655|77,134 |1|pad=yes}} |- | style="background:powderblue;"|септември || 1,367 || 959 || 96,903 || 77,526 || {{percentage|96,903 -77,526|96,903 |1|pad=yes}} |- | style="background:powderblue;"|октомври || 1,011 || 631 || 83,695 || 46,698 || {{percentage|83,695 -46,698|83,695 |1}} |- | style="background:powderblue;"|ноември || 1,031 || 1,031 || 85,970 || 63,736 || {{percentage|85,970 -63,736|85,970 |1}} |- | style="background:powderblue;"|декември || 5 || 5 || 12,981 || 6,151 || {{percentage|12,981 -6,151|12,981 |1}} |} ==Во популарната култура== ===Во филмот=== * Краткиот пропаганден филм''[[Малта Г.Ц.]]'' бил нарачан во 1942 година од британската влада за да се популаризира издржливоста на малтешкиот народ и доделување на Ѓорѓиевиот крст. Содржи вистински снимки од бомбардирањата и нивните ефекти.<ref>{{citation |author=Ministry of Information|title=Малта Г.Ц. |url=https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/1060007282 | website=Империјален воен музеј|year=1943|id=CCE 203}}</ref> * Британскиот филм од 1953 година ''[[Малтешка приказна]]'' е измислена приказна за пилот на RAF со фото-извидување во Малта за време на опсадата. Содржи вистински снимки и реконструкции со автентични авиони. ===Во литературата=== Во својот роман „Капиланот од Малта“ (1973) [[Николас Монсарат]] дава опис на опсадата на Малта од јуни 1940 до август 1942 година, како што ја доживеал измислениот католички свештеник отец Салваторе.<ref>[https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/nicholas-monsarrat-7/the-kappillan-of-malta/ „Капиланот од Малта“], [[Kirkus Reviews]]. 25 март 1974 година.</ref> Романот е прошаран со кратки епизоди од други периоди од малтешката историја. Дебитантскиот роман на [[Томас Пинчон]] од 1963 година, „[[V.]]“ содржи поглавје посветено на животот за време на опсадата на Малта. Во својот роман од 2016 година „На секој храбар му е простено“, [[Крис Клив]] ги претставува бедата и ужасот од опсадата низ очите на британски офицери чии искуства се лабаво засновани на оние на неговиот дедо Дејвид Хил, кој служел во Кралската артилерија. == Наводи == {{наводи}} ==Извори== {{refbegin}} * {{cite book |title=Siege: Malta 1940–1943 |last=Bradford |first=Ernle |publisher=Pen & Sword |year=2003 |isbn=978-0-85052-930-2|orig-year=1986 }} * {{cite book |title=The Italian Navy in World War II |last=Bragadin |first=Marc'Antonio |publisher=United States Naval Institute |year=1957 |oclc=974408748 |location=Annapolis, MD }} * {{cite book |title=Alamein |last=Bungay |first=Stephen |publisher=Aurum Press |year=2002 |isbn=1-85410-929-4 }} * {{cite web |url=http://www.avalanchepress.com/UnfortunateAction.php |title=The Unfortunate Action |last=Canada |first=Kevin |year=2013 |publisher=Avalanche Press |location=Irondale, AL |access-date=20 March 2016 }} * {{cite book |title=The Hunters and the Hunted |last=Cocchia |first=Aldo |publisher=Naval Institute Press |year=1958 |oclc=321125 |series=Navies and Men |location=Annapolis, MD }} * {{cite book |title=The German Army 1933–1945: Its Political and Military Failure |last=Cooper |first=Matthew |publisher=Stein and Day |location=Briarcliff Manor, NY |year=1978 |isbn=0-8128-2468-7}} * {{cite book |title=The Story of the Spitfire: An Operational and Combat History |last=Delve |first=Ken |publisher=Greenhill books |year=2007 |isbn=978-1-85367-725-0 |location=London }} * {{cite book |ref={{harvid|de Zeng|2007a}}|title=Bomber Units of the Luftwaffe 1933–1945: A Reference Source |volume=I |last1=de Zeng |first1=H. L. |last2=Stanket |first2=D. G. |last3=Creek |first3=E. J. |publisher=Ian Allan |location=London |year=2007 |isbn=978-1-85780-279-5}} * {{cite book |ref={{harvid|de Zeng|2007b}}|title=Bomber Units of the Luftwaffe 1933–1945: A Reference Source |volume=II |last1=de Zeng |first1=H. L. |last2=Stanket |first2=D. G. |last3=Creek |first3=E. J. |publisher=Ian Allan |location=London |year=2007 |isbn=978-1-903223-87-1}} * {{cite book |title=Malta: The Triumphant Years, 1940–1943 |last=Hogan |first=George |publisher=Robert Hale |location=London |year=1978 |isbn=978-0-7091-7115-7}} * {{cite book |title=Hurricane Aces 1939–40 |last=Holmes |first=Tony |publisher=Osprey |year=1998 |isbn=1-85532-597-7 |series=Aircraft of the Aces |volume=XVIII |location=Oxford }} * {{cite book |title=Fortress Malta: An Island Under Siege, 1940–1943 |last=Holland |first=James |publisher=Miramax Books |year=2003 |isbn=1-4013-5186-7 |location=London |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl }} * {{cite book |title=Eagle in Flames: The Fall of the Luftwaffe |last=Hooton |first=E. R. |publisher=W&N |year=1997 |isbn=978-1-85409-343-1|location=London }} * {{cite book |title=Besieged: The World War II Ordeal of Malta, 1940–1942 |last=Jellision |first=Charles Albert |publisher=for University of New Hampshire by University Press of New England |year=1984 |isbn=978-0-87451-313-4|location=Hanover, NH |ref={{harvid|Jellison|1984}}}} * {{cite book |title=The War Against Rommel's Supply Lines, 1942–43 |last=Levine |first=Alan |publisher=Stackpole Books |year=2008 |isbn=978-0-8117-3458-5 }} * {{cite book |title=The Italian Navy and Fascist Expansionism, 1935–1940 |last=Mallett |first=Robert |publisher=Frank Cass |year=1998 |isbn=0-7146-4432-3 |location=London }} * {{cite book |title=Malta Spitfire Aces |last=Nichols |first=Steve |publisher=Osprey |year=2008 |isbn=978-1-84603-305-6 |series=Aircraft of the Aces |volume=83 |location=Oxford }} * {{cite book |title=War and Economy in the Third Reich |last=Overy |first=Richard |publisher=Oxford University Press |year=1995 |isbn=978-0-19-820599-9 |location=London |author-link=Richard Overy }} * {{cite book |title=Spitfire Mark V Aces 1941–45 |last=Price |first=Alfred |publisher=Osprey Aerospace |year=1997 |isbn=1-85532-635-3 |location=Oxford }} * {{cite book|title=Malta and Gozo|last=Rix|first=Juliet|publisher=Bradt Travel Guides|year=2015|isbn=978-1784770259}} * {{cite book |title=185: The Malta Squadron |last=Rogers |first=Anthony |publisher=Spellmount |year=2005 |isbn=1-86227-274-3 |location=London }} * {{cite book |title=Battle of Malta: June 1940–November 1942 |last=Rogers |first=Anthony |publisher=Osprey Publishing |year=2022 |isbn=978-1-47284-890-1 |location=Oxford}} * {{cite journal |last=Sadkovich |first=James J. |date=Jan 1989 |title=Understanding Defeat: Reappraising Italy's Role in World War II |journal=Journal of Contemporary History |location=London |publisher=Sage |volume=24 |pages=27–61 |doi=10.1177/002200948902400102 |issn=0022-0094 |jstor=260699 |number=1 |s2cid=161195027 }} * {{cite book |title=Bf 109 Aces of North Africa and the Mediterranean |last=Scutts |first=Jerry B. |publisher=Osprey |year=1994 |isbn=1-85532-448-2 |location=London }} * {{cite book |title=Malta: The Hurricane Years |last1=Shores |first1=Christopher |last2=Cull |first2=Brian |last3=Malizia |first3=Nicola |publisher=Grub Street |location=London |year=1987 |isbn=0-948817-06-2}} * {{cite book |title=Duel for the Sky: Ten Crucial Battles of World War II |last=Shores |first=Christopher |publisher=Grub Street |year=1985 |isbn=978-0-7137-1601-6|location=London }} * {{cite book |title=The Battles of the Malta Striking Forces |last=Smith |first=Peter C. |publisher=Littlehampton |year=1974 |isbn=978-0-7110-0528-0}} * {{cite book |title=Supreme Gallantry: Malta's Role in the Allied Victory, 1939–1945 |last=Spooner |first=Tony |year=1996 |publisher=John Murray |location=London |isbn=978-0719557064}} * {{cite book |title=A History Of World War Two |last=Taylor |first=A. J. P. |publisher=Octopus Books |year=1974 |isbn=0-7064-0399-1 |location=London |editor1-first=S. L. |editor1-last=Mayer |url=https://archive.org/details/historyofworldwa00tayl }} * {{cite book |title=The Right of the Line: The Royal Air Force in the European War, 1939–1945 |last=Terraine |first=John |publisher=Sceptre |year=1985 |isbn=0-340-41919-9 |location=London |url-access=registration |url=https://archive.org/details/rightoflineroyal0000terr }} * {{cite book |title=Hitler's Stuka Squadrons: The Ju 87 at War, 1936–1945 |last=Ward |first=John |publisher=Spellmount |year=2004 |isbn=1-86227-246-8 |series=Eagles of War |location=London }} * {{cite book |title=Junkers Ju 87 Stukageschwader 1937–41 |last=Weal |first=John |publisher=Osprey |year=1998 |isbn=1-85532-636-1|location=Oxford }} * {{cite book |title=The Fighting Tenth: The [[Tenth Submarine Flotilla]] and the Siege of Malta |last=Wingate |first=John |publisher=Pen & Sword |year=1991 |isbn=978-0-85052-891-6 |location=Barnsley }} * {{cite book |title=Malta Convoys 1940–1943 |last=Woodman |first=R. |publisher=John Murray |year=2003 |isbn=978-0-7195-6408-6|edition=pbk. |location=London }} {{refend}} ==Дополнително читање== * {{cite journal |last=Caravaggio |first=Angelo N. |date=Summer 2006 |title=The Attack at Taranto: Tactical Success, Operational Failure |journal=Naval War College Review |location=Newport, RI |volume=59 |issn=0028-1484|number=3 }} * {{cite book |title=The Squadrons of the Royal Air Force & Commonwealth 1918–1988 |last=Halley |first=James J. |publisher=Air Britain (Historians) |year=1988 |isbn=0-85130-164-9 |location=Tonbridge }} * {{cite thesis|last=Hammond|first=R. J.|title=The British Anti-shipping Campaign in the Mediterranean 1940–1944: Comparing Methods of Attack|publisher=University of Exeter|url=http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.548977|type=PhD|others=registration|year=2011|access-date=31 October 2016|docket=uk.bl.ethos.548977|oclc=798399582}} * {{cite book|title=The Oxford Companion to World War Two |last=Keegan|first=John|publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=0-19-280666-1|location=London }} * {{cite book|title=Briefed to Attack: Malta's Part in African Victory |last=Lloyd|first=Air Marshal Sir Hugh|publisher=Hodder & Stoughton |year=1949 |isbn=|location=London }} * {{cite book|title=The Italian Navy and Fascist Expansionism, 1935–1940 |last=Mallett|first=Robert|publisher=Frank Cass |year=2008 |isbn=978-0714644325|location=London }} * {{cite book|title=Battle Over Malta: Aircraft Losses and Crash Sites, 1940–42|last=Rogers|first=Anthony|publisher=Sutton Books |year=2000 |isbn=978-0-7509-2392-7|location=London }} * {{cite journal |last=Sadkovich |first=James J. |year=1988 |title=Re-evaluating Who Won the Italo-British Naval Conflict, 1940–42 |journal=European History Quarterly |volume=18 |pages=455–471 |issn=0265-6914|number=4 |doi=10.1177/026569148801800405 |s2cid=143162826 }} * {{cite book|title=Gloster Gladiator Aces|last=Thomas|first=Andrew|publisher=Osprey |year=2002 |isbn=1-84176-289-X|location=Oxford }} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20140715002747/http://www.britishmilitaryhistory.co.uk/documents.php?aid=41&nid=6&start=0 Malta Command 1930 – 1945 at www.BritishMilitaryHistory.co.uk] * [http://spitfiresite.com/2010/04/1942-defence-of-malta.html Combat History of the Supermarine Spitfire – The Defence of Malta (1942)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130508115037/http://spitfiresite.com/2010/04/1942-defence-of-malta.html |date=2013-05-08 }} * [https://web.archive.org/web/20081014134122/http://ww2airfronts.org/Theaters/mto/hmso-malta/hmso-malta0.html The Air Battle of Malta, 1940–1942 (HMSO 1944)] * [http://histclo.com/essay/war/ww2/camp/eur/na/nab-malta.html World War II: Malta—The Right Island] * [https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/1060007282 Malta GC] Film about the Axis air offensive against Malta. {{Втора светска војна}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Малта }} [[Категорија:Битки на Канада во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Обединето Кралство во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Австралија во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Италија во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Германија во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на ЈАР во Втората светска војна]] [[Категорија:Воени походи во Втората светска војна (Средоземно и Блискоисточно боиште)]] [[Категорија:Судири во 1942 година]] [[Категорија:Судири во 1941 година]] [[Категорија:Судири во 1940 година]] [[Категорија:Малта во Втората светска војна]] [[Категорија:Опсади во Втората светска војна]] [[Категорија:Опсади на Малта]] [[Категорија:Опсади на Германија]] [[Категорија:Опсади на Обединетото Кралство]] i2aitu6ew93rh94t88nvie8ojdxjxvu 5543005 5543003 2026-04-21T19:42:14Z Тиверополник 1815 5543005 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Опсада на Малта|partof=[[Средоземно и блискоисточно боиште (Втора светска војна)|Средоземно и блискоисточно боиште]] на [[Втората светска војна]]|image= [[Податотека:BombDamageMalta.jpg|300px|мини|центар]] |caption=Воздухопловни и цивилните лица ги чистат остатоците од бомбардирањето од [[Улицата Република (Валета)|Кингсвеј]] во [[Валета]] во 1942 година|date=11 јуни 1940 – 20 ноември1942<br />({{Age in years, months, weeks and days |month1=06 |day1=11 |year1=1940 |month2=11 |day2=20 |year2=1942}}){{sfn|Taylor|1974|p=182}}|place=[[Крунска Колонија на Малта|Малта]]|result=Сојузничка победа|combatant1={{flag|United Kingdom}} * {{flagdeco|Malta|1923}} [[Крунска Колонија на Малта|Малта]] * {{nowrap|{{flag|Southern Rhodesia}}}} {{flag|Canada|1921}}<br>{{flagcountry|Union of South Africa}}<br>{{flag|Australia}}<br>{{flagcountry|Dominion of New Zealand}}<br> '''Само поморска поддршка:''' {{flag|Free French}}<br>{{flagdeco|Kingdom of Greece|state}} [[Грчка влада во егзил|Грција]]<br>{{flagdeco|Poland|1928}} [[Полска влада во егзил|Полска]]<br />{{flagdeco|Norway}} [[Кабинет на Њугорсволд|Норвешка]]<br>{{Flag|United States|1912 }}|combatant2={{flagcountry|Kingdom of Italy}}'''<br />'''{{flagcountry|Nazi Germany}}|commander1={{flagicon|United Kingdom}} [[Ендру Канингем, 1-ви виконт на Канингем|Ендру Канингем]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Вилијам Доби]]<br />{{flagicon|United Kingdom| }} [[Хју Пју Лојд|Хју Лојд]]<br />{{flagicon|United Kingdom}} [[Кејт Парк]]|commander2={{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Франческо Пиколо]]<br />{{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Рино Корсо Фугиер]]<br />{{flagicon|Nazi Germany}} [[Ханс Фердинанд Гајслер|Ханс Гајслер]]<br />{{flagicon|Nazi Germany}} [[Алберт Кеселринг]]|strength1=716 борбени авиони во текот на кампањата {{sfn|Bungay|2002|p=64}}|strength2={{circa|2,000}} авиони во текот на кампањата|casualties1=369 борбени авиони (воздух)<br />64 борбени авиони (земја){{sfn|Bungay|2002|p=64}}<br />1 борбен брод{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />2 [[носач на авиони]]{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />4 [[крстосувач]]и{{sfn|Spooner|1996|p=3}}<br />19 [[разурнувач]]и{{sfn|Spooner|1996|p=3}}<br />38 подморници{{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />2,301 убиени или ранети пилоти{{sfn|Spooner|1996|p=8}}<br />30,000 згради уништени или оштетени{{sfn|Spooner|1996|p=11}}<br />1,300 убиени цивили{{sfn|Spooner|1996|p=11}}|casualties2=357 Германски авиони<br />175 италијански авиони{{sfn|Bungay|2002|p=64}}<br />72 проценти од изгубената транспортна флота на [[Италијанска морнарица|Италијанската морнарица]]<br />23 проценти од изгубената трговска флота на Оската{{sfn|Bungay|2002|p=66}}<br />2,304 потонати трговски бродови {{sfn|Spooner|1996|p=343}}<br />17,240 убиени во морето{{sfn|Spooner|1996|p=326}}<br />4 италијански [[Тежок крстосувач |тешки крстосувачи]]<br />~50 германски [[U-брод|U-бродови]] {{sfn|Spooner|1996|p=5}}<br />~16 Загуби на италијански подморници {{sfn|Spooner|1996|p=5}}|campaignbox=}} '''Опсада на Малта''' (или '''Битка кај Малта'''){{sfn|Rogers|2022}} во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] — воена кампања во [[Средоземно и блискоисточно боиште (Втора светска војна)|Средоземноморското боиште]]. Од јуни 1940 до ноември 1942 година, борбата за контрола на стратешки важниот остров на [[Британска Империја|Британската]] [[крунска колонија Малта]] ги спротивставило воздухопловните и поморските сили на [[Кралство Италија|Кралството Италија]] и [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] против [[Кралски воздухопловни сили|Кралските воздухопловни сили]] (РАФ) и [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]]. Отворањето на [[Северноафрикански поход|нов фронт]] во [[Северна Африка]] во јуни 1940 година ја зголемило веќе значителната вредност на [[Малта]]. Британските воздушни и поморски сили стационирани на островот можеле да ги нападнат бродовите на [[Сили на Оската|Оската]] што пренесувале резерви и носеле засилување од Европа. Генералот [[Ервин Ромел]], де факто командант на Панцерарме Африка во Северна Африка, брзо ја препознал неговата важност. Во мај 1941 година, тој предупредил дека „''Без Малта, Оската ќе заврши со губење на контролата врз Северна Африка''“.{{Sfn|Taylor|1974}} Оската решила да ја бомбардира или изгладни Малта пред да ја освои, за да ја омекни за инвазија, со напаѓање на нејзините пристаништа, градови, села и [[Сојузници во Втората светска војна|сојузнички]] бродови што го снабдувале островот. Малта била една од најинтензивно бомбардираните области за време на војната. Германскиот ''[[Луфтвафе]]'' и италијанската ''[[Регија Аеронаутика]]'' извршиле вкупно 3.000 бомбардирања во текот на две години, испуштајќи 6.700 тони бомби само врз областа на Големото пристаниште. {{Sfn|Holland|2003}} Нивниот успех требало да овозможи комбиниран германско-италијанско [[поморски десант]]([[Операција „Херакле“]]) поддржано од германските воздушно-десантни сили (''Fallschirmjäger''), но тоа не се случило. Сојузничките конвои биле во можност да ја снабдуваат и зајакнуваат Малта, додека Кралските воздухопловни сили го бранеле нејзиниот воздушен простор, иако со голема цена во материјални средства и животи. За возврат, авионите и подморниците кои се наоѓале во Малта имале можност успешно да ги запрат конвоите што се упатувале кон [[Северна Африка]], лишувајќи ги трупите на Оската од залихи. Во ноември 1942 година, Оската била поразена во [[Втора битка кај Ел-Аламејн|Втората битка кај Ел-Аламејн]] и сојузниците истоварле сили во [[Француско Мароко|Мароко]] и [[Француски Алжир|Алжир]] во [[Операција „Факел“|операцијата „Факел“.]] Оската ги пренасочила силите кон [[Туниски поход|кампањата во Тунис]] и ги намалила нападите врз Малта, со што завршила опсадата. {{Sfn|Taylor|1974}} Во декември 1942 година, воздушните и поморските сили што дејствувале од Малта преминале во офанзива. До мај 1943 година, сојузниците потопиле 230 бродови на Оската за 164 дена, што е највисока стапка на тонење на сојузничките бродови во војната. {{Sfn|Spooner|1996}} Победата на сојузниците во Малта одиграла голема улога во конечната победа на сојузниците во [[Северноафрикански поход|Северна Африка]], а исто така послужила и како основа за [[Сојузничка инвазија на Сицилија|инвазијата на Сицилија]]. == Позадина == [[Податотека:Malta-CIA_WFB_Map.png|лево|мини|Карта на Малта]] Малта била воена и поморска тврдина, единствената сојузничка база помеѓу [[Гибралтар]] и [[Александрија]], Египет. Во мирно време, таа била попатна станица по должината на британскиот трговски пат до Египет и [[Суецки Канал|Суецкиот канал]] до Индија и [[Далечен Исток|Далечниот Исток]]. Кога патот бил затворен, Малта останала напредна база за офанзивни акции против бродовите и копнените цели на Оската во средишниот дел на Медитеранот. Поради својата изложена позиција во близина на Италија, Британците го преместиле седиштето на Медитеранската флота на Кралската морнарица од [[Валета]], Малта, во средината на 1930-тите во Александрија во октомври 1939 година. {{Sfn|Jellison|1984}} Малта е 24х14 км со површина од нешто помалку од 250 км². {{Sfn|Rix|2015}} Малта имала население од околу 250.000 жители во јуни 1940 година, од кои сите освен 3% или 4% биле домородни [[Малтежани]]. {{Sfn|Holland|2003}} Според пописот од 1937 година, повеќето од жителите живееле во полупречник од 6,4 километри од Гранд Харбор, каде што густината на населението била повеќе од шест пати поголема од просекот на островот. Меѓу најзафатените места била [[Валета]], главниот град и политички, воен и трговски центар, каде што живееле 23.000 луѓе на површина од околу 0,65 км². Преку Гранд Харбор, во Трите Града, каде што се наоѓале Малтешкото бродоградилиште и седиштето на Адмиралитетот, 28.000 луѓе биле натрупани во 1,3 км². Токму овие мали области претрпеле најтешко, најдолготрајно и најконцентрирано воздушно бомбардирање во историјата. {{Sfn|Jellison|1984}} На Малта речиси и да немало одбрана поради предвоениот заклучок дека островот е неодбранлив. Италијанските и британските површински флоти биле подеднакво распоредени во регионот, но Италијанците имале многу повеќе [[Подморница|подморници]] и авиони. Адмиралитетот морал да го заштити [[Суецкиот канал]] со Медитеранската флота ( [[адмирал]] Ендру Канингем) и Гибралтар со Сила Х (вицеадмирал Џејмс Сомервил). {{Sfn|Taylor|1974}} Во октомври 1939 година, Медитеранската флота била префрлена на исток во Египет, лишувајќи го островот од неговата поморска заштита. Единствено мониторинг бродот HMS Терор и неколку британски подморници сè уште биле стационирани на островот. Кога малтешката влада го довела во прашање британското расудување, им било кажано дека островот може да се одбрани подеднакво соодветно од Александрија како и од Гранд Харбор, што не било точно. Ова ги навело Малтежаните да се сомневаат во британската посветеност на одбраната на островот. {{Sfn|Jellison|1984}} [[Податотека:The_Royal_Navy_during_the_Second_World_War_A11484.jpg|мини|Вооружениот травлер „ХМС ''Корал“'', оштетен од бомба за време на Втората светска војна <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://uboat.net/allies/warships/ship/6334.html|title=HMS Coral}}</ref>]] И покрај загриженоста дека островот, далеку од Британија и блиску до Италија, не може да се одбрани, Британците во јули 1939 година одлучиле да го зголемат бројот на противвоздушни топови и борбени авиони на Малта. {{Sfn|Holland|2003}} Британското раководство имало дополнителни сомнежи дали да го задржи островот во мај 1940 година, кога за време на [[Битка за Франција|битката за Франција,]] францускиот премиер Пол Рејно посочил дека италијанскиот премиер и диктатор [[Бенито Мусолини]] може да се смири со отстапки, вклучувајќи ја и Малта. По неколку разговори, [[Винстон Черчил]] го убедил британскиот воен кабинет дека не треба да се прават никакви отстапки. {{Sfn|Holland|2003}} Со оглед на тоа што британските острови биле во опасност, одбраната на Малта не претставувала приоритет и таа била слабо заштитена. Само шест застарени двокрилци „Глостер Си Гладијатор“ биле стационирани на островот, а уште шест во сандаци кога, на 10 јуни 1940 година, Мусолини им објавил војна на Обединетото Кралство и Франција. {{Sfn|Taylor|1974}} Во 1930-тите, Италија се обидела да се прошири во Медитеранот и Африка, региони доминирани од Британците и Французите. Сојузничкиот пораз во Франција од мај до јуни 1940 година ја отстранила [[Француска морнарица|француската морнарица]] од сојузничкиот борбен поредок и ја променило рамнотежата на поморската и воздушната моќ во корист на Италија. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Jellison|1984}} По објавувањето на војната, Мусолини повикал на офанзива низ целото Средоземно Море и за неколку часа, првите бомби биле фрлени врз Малта. По предавањето на Франција на 25 јуни, Мусолини се обидел да ја искористи ситуацијата, спроведувајќи ја ''Операцијата Е'', [[Италијанска инвазија на Египет|италијанската инвазија на Египет]], во септември. 10-та армија била разбиена во [[Операција „Компас“|операцијата Компас]], британски контраудар, а [[Адолф Хитлер]] одлучил да му помогне на својот сојузник. Во февруари 1941 година, ''Deutsches Afrikakorps'' (ГАК, [[Германски Африкански корпус]] под водство на генералот [[Ервин Ромел]]) бил испратен во Северна Африка како блокирачки одред ({{Јаз|de|Sperrverband}} {{Sfn|Cooper|1978}} Противбродските ескадрили на Кралската морнарица и противбродските ескадрили на Малта ја загрозиле линијата за снабдување на Оската кон Северна Африка, а двете страни ја препознале важноста на Малта во контролата на средишниот дел на Медитеранот. {{Sfn|Taylor|1974}} Во 1940 година, италијанскиот напад врз Малта имал разумна шанса за преземање контрола врз островот, акција што им давала на Италијанците поморска и воздушна супериорност во средишниот дел на Медитеранот. {{Sfn|Mallett|1998}} Медитеранот требало да биде поделен на два дела, одвојувајќи ги британските бази во Гибралтар и Александрија. Неподготвеноста на Италијанците да дејствуваат директно против Малта во текот на 1940 година била зајакната со [[Битка кај Таранто|битката кај Таранто]], во која голем дел од италијанската површинска флота била ставена надвор од акција од торпедни бомбардери на Кралската морнарица (FAA). {{Sfn|Taylor|1974}} Италијанците усвоиле индиректен пристап и го отсекле островот. За Италијанците (а подоцна и за Германците), воздушната моќ била клучното оружје против Малта. {{Sfn|Taylor|1974}} == Италијанска опсада (јуни–декември 1940) == === Италијански воздушни акции === [[Податотека:Savoia_Marchetti_SM_79_Sparviero_in_volo.jpg|мини|Италијански бомбардер Савоја-Марчети СМ79]] Воздушната сила била избраниот метод за напад врз Малта. ''Regia Aeronautica'' (Италијанските воздухопловни сили) започнале со воздушно бомбардирање на островот од воздухопловните бази во [[Сицилија]]. Првиот ден, 55 италијански бомбардери и 21 ловци прелетале над Малта и фрлиле 142 бомби на трите аеродроми во Лука, Хал Фар и Та Кали. {{Sfn|Bungay|2002}} Подоцна, 10 италијански Савоја-Марчети СМ79Савоја-Марчети СМ79 и 20 [[Маки MC.200]] прелетале над островот, без воздушен отпор. Во времето на овие први воздушни напади, одбранбените ловци на Малта се состоеле од застарени [[Глостер гладиатор]]. Десет гладијатори во сандаци за превоз биле собрани и бидејќи не летале повеќе од три авиони одеднаш, биле наречени „Вера“, „Надеж“ и „Добротворност“. Пилотите [[Хидроавион|летале со екипаж на бродови]] и други летачи без искуство во ловни операции. Еден гладијатор бил соборен, но останатите успеале да соборат неколку италијански авиони. {{Sfn|Bungay|2002}} {{Sfn|Woodman|2003}} Италијанците летале на околу 6,100 метри и мониторот ''Терор'' и топовски чамци HMS „Афис“ и Лејдибрд отвориле оган. Попладнето, уште 38 бомбардери придружувани од 12 ловци извршиле напад врз главниот град. Нападите биле дизајнирани да влијаат на моралот на населението, а не да нанесат штета на бродоградилиштата и инсталациите. Вкупно осум напади биле извршени тој прв ден. Бомбардирањето не предизвикало голема штета, а повеќето од жртвите биле цивили. Не било извршено пресретнување на напаѓачите бидејќи немало сили на РАФ подготвени да се соочат со нив. {{Sfn|Bradford|2003}} Во тоа време ниеден аеродром на РАФ на Малта не бил оперативен; еден, во Лука, бил близу до завршување. {{Sfn|Spooner|1996}} [[Податотека:Italian_bombing_of_the_Grand_Harbor,_Malta.jpg|мини|Италијанско бомбардирање на Гранд Харбор]] И покрај отсуството на какви било оперативни аеродроми, барем еден РАФ Гладијатор летал против нападот на 55 Савоја-Марчети СМ79Савоја-Марчети 79 и нивните 20 борбени авиони-придружници на 11 јуни. Тоа ги изненадило Италијанците, но одбраната, речиси непостоечка на земја и во воздух, не успеала да ги спречи италијанските сили. {{Sfn|Spooner|1996}} На 12 јуни бил соборен италијански авион на извидувачки лет над Малта. {{Sfn|Bradford|2003}} Дванаесет торпедни бомбардери „Фери Свордфиш“ побегнале од јужна Франција по капитулацијата на Франција и се упатиле кон француската колонија [[Француски Протекторат Тунис|Тунис]]. Потоа одлетале по пристигнувањето во базата во Хал Фар на 19 јуни. Тие го формирале јадрото на она што требало да стане 830-та поморска воздухопловна ескадрила, обезбедувајќи ѝ на Малта нејзиниот прв офанзивен ударен авион. Пред крајот на јуни, тие извршиле напад врз Сицилија и потопиле еден италијански разорувач, оштетиле крстосувач и уништиле резервоари за нафта во пристаништето Августа. {{Sfn|Spooner|1996}} До почетокот на јули, „Гладијаторите“ биле засилени од „Хокер Харикејнс“, а одбраната била организирана во ескадрила бр. 261 на РАФ во август. Дванаесет авиони биле испорачани од HMS Аргус во август, првата од неколкуте серии превезени на островот од страна на носачот. Понатамошен обид ( [[Операција „Бело“]]) за летање со 12 „Харикени“ во Малта на 17 ноември, предводен од „Блекбурн Скуа“ на ФАА, завршиле со катастрофа со губење на осум „Харикени“; тие полетале премногу западно од островот поради присуството на италијанската флота и останале без гориво, а неколку пилоти биле изгубени. {{Sfn|Shores|1985}} Уште два „Харикени“ се урнале, а еден од пилотите билспасен од летачки брод „Шорт Сандерленд“. {{Sfn|Terraine|1985}} Пристигнувањето на повеќе борбени авиони било добредојдено. По осум недели, првичната сила на единиците „Харикени“ била заземјена поради недостаток на резервни делови. {{Sfn|Holmes|1998}} До крајот на годината, РАФ тврдел дека биле соборени 45 италијански авиони. Италијанците признале дека загубиле 23 бомбардери и 12 ловци, а уште 187 бомбардери и седум ловци претрпеле штета, главно од противвоздушна артилерија. {{Sfn|Shores|1985}} === План за инвазија DG10/42 === Во 1938 година, Мусолини размислувал за инвазија на Малта според подготвениот план DG10/42, во кој сила од 40.000 луѓе би го освоила островот. Се очекувало речиси сите 80 наменски изградени морски пловила што би ја истовариле италијанската армија на брегот да бидат изгубени, но истоварувањата би се извршиле на север, со напад врз Викторијанските линии, преку средината на островот. Второстепен истовар би се извршил на Гозо, северозападно од Малта и островчето [[Комино]], помеѓу двете. Би биле вклучени целата италијанска морнарица и 500 авиони, но недостатокот на залихи ги навел планерите да веруваат дека операцијата не може да се спроведе. Со германскиот успех во [[Битка за Франција|битката за Франција]] од мај до јуни 1940 година, планот бил намален на 20.000 луѓе со додавање на тенкови. Поразот на сојузниците во Франција им дал можност на Италијанците да ја освојат Малта, но италијанската разузнавачка служба ја преценила малтешката одбрана и Мусолини сметал дека инвазијата би била непотребна бидејќи Британија ќе склучи мир. Мусолини, исто така, очекувал [[Франкова Шпанија]] да се придружи на Оската и да го освои [[Гибралтар]], што би го затворило Средоземното Море за Британците од запад. {{Sfn|Spooner|1996}} === Војна на море === [[Податотека:Cesare_firing_her_guns.jpg|мини|Италијанскиот борбен брод {{Ship|Italian battleship|Giulio Cesare||2}} за време на [[Битка кај Калабрија|Битката кај Калабрија]], на 9 јули 1940 година]] Неподготвеноста на италијанската Адмиралитетска бродоградба да дејствуваат се должело и на други размислувања. Италијанците верувале дека можат да ја задржат флотата од стари борбени бродови на Кралската морнарица затворена во Александрија. Друг фактор бил недостатокот на сурова нафта (Италијанците не ги откриле големите резерви во Либија за време на нивната окупација на земјата). Германците го освоиле поголемиот дел од нафтата од Романија и оставиле малку ресурси за Италија да спроведува големи операции во Медитеранот. Ова не само што ги спречило сите големи поморски операции, туку ги оставило и Италијанците без соодветно гориво за борбена обука на море. До почетокот на 1941 година, ограничените резерви на нафта значеле дека може да се гарантираат само седум месеци гориво. {{Sfn|Mallett|1998}} Од друга страна, британската доверба била еродирана кога авионите почнале да доминираат во акциите на море подоцна во 1941 и 1942 година, бидејќи од Кралската морнарица долго време се очекувало да биде главен бранител на островот. {{Sfn|Bradford|2003}} Канингем ја изнел на виделина неподготвеноста на италијанската морнарица да се вклучи преку испитување на нивната одбрана. На 9 јули 1940 година, [[Битка кај Калабрија|битката кај Калабрија]] била единствениот пат кога главните италијански и британски (со помошни бродови на Кралската австралиска морнарица [КАМ]) се соочиле една со друга. Двете страни прогласиле победа, но всушност битката била нерешителна и сите се вратиле во своите бази што е можно поскоро. Тоа им потврдило на малтешкиот народ дека Британците сè уште ги контролираат морињата, ако не и од Големото пристаниште. {{Sfn|Bradford|2003}} Ова било повторно потврдено во март 1941 година, кога Кралската морнарица решително ја победила италијанската морнарица во [[Битка кај Матапанскиот ’рт|битката кај ’ртот Матапан]], потопувајќи три тешки крстосувачи и два разурнувачи, а истовремено оштетувајќи еден од новите борбени бродови. Италијанците се упатиле да ги пресретнат британските конвои што пренесувале засилувања за да ѝ помогнат на Грција во [[Грчко-италијанска војна|грчко-италијанската војна]]. {{Sfn|Holland|2003}} === Британски контранапади === [[Податотека:HMS_Ultimatum.jpg|десно|мини|Британска подморница од класа U]] Кога на Британците им станало јасно дека италијанските воздухопловни сили се ограничени и имаат мало влијание врз населението, кое можело да издржи, пристигнал постојан прилив на засилувања. Потенцијалот на базата бил реализиран и владата наредила дополнителни авиони на островот; вклучувајќи ловци „Харикен“, „Мартин Мерилендс“, „Сандерлендс“, „Викерс Велингтонс“, повеќе „Саборфиш“ и подморници. Тоа обезбедило сè помоќна офанзивна вооружена сила. {{Sfn|Bradford|2003}} „Велингтонс“ пристигнале во октомври 1940 година, од ескадрилата бр. 148 на Кралските воздухопловни сили. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Shores|1985}} Во меѓувреме, италијанската инвазија на Египет не успеала да ги постигне своите цели, а британската контраофанзива, [[Операција „Компас“|операцијата „Компас“]], уништила неколку дивизии на италијанската армија кај [[Киренајка]]. Пренасочувањето на [[Северноафрикански поход|Северноафриканската кампања]] повлекло значајни италијански воздухопловни единици кои биле испратени од Италија и Сицилија за да се справат со катастрофите и да ги поддржат италијанските копнени сили кои се бореле во Египет и Либија. Олеснувањето на Малта било значајно бидејќи Британците веќе можеле да ги концентрираат своите сили на офанзивни, а не на одбранбени операции. Во ноември 1940 година, по месеци лошо координирани италијански воздушни напади, ФАА и Кралската морнарица ги нападнале италијанските поморски сили во [[Битка кај Таранто|битката кај Таранто]], победа за моќта на морето и воздухот и дефинитивен доказ дека авионите можат да предизвикаат хаос врз поморските бродови без воздушна покриеност. Торпедските бомбардери „Фери Свордфиш“ онеспособиле голем број италијански тешки единици за време на битката. Повлекувањето на италијанската флота во [[Неапол]], надвор од дофат на британските авиони, била стратешка победа која до тој момент им ја дала поморската супериорност на Британците. {{Sfn|Bradford|2003}} Подморниците на Кралската морнарица, исто така, започнале период на офанзивни операции. Британските подморници од класа U започнале со операции уште во јуни. Поголемите подморници, исто така, започнале со операции, но по 50% загуби по мисија, тие биле повлечени. Подморниците од класа U дејствувале од базата на [[Гзира|островот Маноел,]] позната како HMS Талбот. За жал, немало достапни огради отпорни на бомби бидејќи градежниот проект бил откажан пред војната, поради политиките за намалување на трошоците. Новата сила била наречена Десетта подморничка флотила и била ставена под раководство на адмиралот Макс Хортон, кој го назначил командантот Г.В.Г. Симпсон да командува со единицата. Административно, Десеттата флотила работела под Првата подморничка флотила во Александрија, која самата била под Канингем. Всушност, Канингем им дал на Симпсон и на неговата единица одврзани раце. Додека бродовите од класа U не можеле да бидат достапни во голем број, се користеле британски подморници од класа Т. Тие имале некои успеси, но претрпеле големи загуби кога започнале со операциите на 20 септември 1940 година. Поради недостаток на торпеда, непријателските бродови не можеле да бидат нападнати освен ако целта за која станува збор не бил воен брод, танкер или друг „значаен брод“. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Holland|2003}} Перформансите на флотата на почетокот биле мешани. Тие потонале 38,000 тони од италијанскиот бродски превоз, од кој половина била побарана од еден брод, HMS Труант. Вклучувало една италијанска подморница, девет трговски бродови и еден моторен торпедо-чамец (MTB). Загубата на девет подморници и нивните обучени екипажи и команданти била сериозна. Повеќето од загубите се должеле на мини. {{Sfn|Spooner|1996}} На 14 јануари 1941 година, пристигнале подморници од класата U, а офанзивата на подморниците започнала сериозно. {{Sfn|Spooner|1996}} == Напад на ''Луфтвафе'' (јануари–април 1941) == === Германска интервенција === [[Податотека:World_War_II_shelter,_Santa_Venera_002.jpg|мини|Засолниште за воздушни напади од Втората светска војна во Санта Венера]] Германската интервенција над Малта била повеќе резултат на италијанските порази во Северна Африка отколку на италијанските неуспеси да се справат со островот. [[Адолф Хитлер|Хитлер]] немал голем избор освен да го спаси својот италијански сојузник или да ја изгуби шансата да ги освои нафтените полиња на [[Среден Исток|Средниот Исток]] во Арабија. ''[[Германски Африкански Корпус|Германскиот Африкански Корпус]]'' (ГАК) под водство на [[Ервин Ромел]] бил испратен да го обезбеди фронтот на Оската во Африка во февруари 1941 година. [[Операција „Колос“|Операцијата „Колос“]] означила драматичен пресврт. Германците ја започнале [[Операција „Сончоглед“|операцијата „Сончоглед“]], која ги засилило Италијанците во Северна Африка. Потоа започнале контраофанзива и ги вратиле Британците во Египет. Но, дејствувањето во странство во Африка значело дека поголемиот дел од залихите за силите на Оската доаѓаат преку море. Ова ја направило Малта опасна закана за логистичките грижи на Оската. Како одговор на тоа, ''Оберкомандо дер Луфтвафе'' (ОКЛ или Висока команда на воздухопловните сили) го испратил ''Флигеркорпс X'' (Десетиот Летечки Корпус) во Сицилија, кој пристигнал во јануари 1941 година, за да нападне поморски сили во и околу Малта, како и позиции на РАФ на островот, за да го олесни преминувањето на залихите. {{Sfn|Spooner|1996}} Британските подморници не успеале да ги запрат германските бродови што ги превезувале германските сили во Либија. Оштетувањето на германскиот брод ''Дуизбург'' од 7.889 тони бил единствениот значаен напад. На 9 февруари 1941 година, три подморници го пропуштиле истиот конвој што носел залихи во [[Триполи]], главното италијанско пристаниште во Либија. Пристанишните објекти можеле да истоварат шест брода одеднаш, што го направило пристаништето најдобар објект западно од Александрија, 1,600 км на исток. {{Sfn|Spooner|1996}} Голем дел од одбранбениот успех на Оската се должел на поморските мини. Италијанците распоредиле 54.000 мини околу Малта за да спречат нејзино снабдување. Овие мини биле голем проблем на подморниците на Кралската морнарица. Околу 3.000 мини биле поставени и покрај брегот на Тунис од страна на италијанските поморски сили. {{Sfn|Spooner|1996}} Неуспехот да се пресретнат бродовите на Оската станал очигледен во бројките кои се протегале далеку по февруари 1941 година. Од јануари до април, Оската испратила 321.259&nbsp;тони во Либија и сè освен 18.777&nbsp;тони стигнале до пристаништето. Ова претставувало стапка на успех од 94% за безбедноста на конвојот при британската интервенција. Од 73.991 луѓе испратени по море, 71.881 (97%) пристигнале во Африка. {{Sfn|Spooner|1996}} На 10 декември 1940 година, ''Флигеркорпс X'', под команда на [[Ханс Фердинанд Гајслер]], и со поддршка на неговиот началник на штабот, мајор [[Мартин Харлингхаузен]], добиле наредба за Сицилија да нападне сојузнички бродови во Медитеранот. До почетокот на првата германска операција, Гајслер поседувал 95 авиони и 14.389 луѓе на Сицилија. Гајслер го убедил ОКЛ да му даде уште четири групи нуркачки бомбардери. На 10 јануари, тој собрал 255 (179 во функција) авиони, вклучувајќи 209 нуркачки и средни бомбардери. {{Sfn|Hooton|1997}} До 2 јануари 1941 година, првите германски единици пристигнале до [[Трапани]] на јужниот брег на Сицилија. Двете единици на ''Луфтвафе'' биле ''[[Јункерс Ју 87]]'' ''Штука'' ''Групен''. Првата била ''Штурцкампфгешвадер 1'' и ''Штурцкампфгешвадер 2'' (I и II Група за нуркачки бомбардери, крила 1 и 2). Единиците броеле околу 80 Ју.&nbsp;87-ки. Ова довело до значително зголемување на бомбардирањето на Малта. Пристигнале и''Штурцкампфгешвадер 3'' (StG 3). ''Оберстлеутнант'' Карл Крист, ''Geschwaderkommodore'' на StG 3, дал наредба за пресретнување на тешки единици. Една посебна цел биле носачите на авиони. Неколку дена подоцна, тој им наредил на Ju 87 да го потонат новиот носач HMS ''Illustrious''. Играл клучна улога во Битката кај Таранто, предавајќи им ја поморската супериорност на Британците, па оттука станал на врвот на листата на цели на Оската. {{Sfn|Weal|1998}} === ''Excess'' и ''Illustrious'' === [[Податотека:HMS-Illustrious-Malta-harbour-595x330.jpg|лево|мини|ХМС ''Illustrious'' под напад на Ју 87 во Големото пристаниште. Носачот на бродови е десно од големиот кран.]] Екипажите на ''[[Луфтвафе]]'' верувале дека четири директни удари ќе го потонат бродот и започнале пробни операции на пловечки макети покрај сицилијанскиот брег. Огромната летна палуба нудела цел од 6.500&nbsp;квадратни метри. Можноста за напад врз бродот се појавила на 6 јануари. Била започната британската [[операција „Ексцес“,]] која вклучувала серија операции со конвој од страна на Британците преку Средоземното Море. На 10 јануари тие биле во дострел на Ју&nbsp;87. II./StG 2 испратени 43 Ju&nbsp;87-ки со поддршка од I./StG 1. Десет италијански СМ&nbsp;79-тите ги повлекле ловците „Фери Фулмар“ на носачот на авиони, додека придружниот крстосувач HMS Бонавентура го потопил италијанскиот торпедоброд „Вега“. Околу 10 Ју 87 го нападнале носачот на авиони без отпор. Сведок на настанот бил самиот Ендру Канингем, командант на флотата од бојниот брод HMS Ворспајт, Ју&nbsp;87-ките постигнале шест погодоци. Еден уништил топ, друг погодил во близина на неговиот преден дел, трет уништил друг топ, додека два го погодиле подигнувачот, уништувајќи го авионот под палубата, предизвикувајќи експлозии на гориво и муниција. Друг поминал низ оклопната палуба и експлодирал длабоко во бродот. Два дополнителни напади биле извршени без резултат. Тешко оштетен, но со нејзините главни мотори сè уште недопрени, тој се насочил кон веќе сомнителното засолниште Малта. {{Sfn|Weal|1998}} {{Sfn|Ward|2004}} {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Нападот траел шест минути; {{Sfn|Holland|2003}} убил 126 членови на екипажот и повредил 91. {{Sfn|Holland|2003}} Во рамките на видното поле на Малта, италијанските торпедо бомбардери исто така го нападнале носачот, но биле одбиени од интензивен противвоздушен оган. {{Sfn|Holland|2003}} Британската операција не требало да биде започната: Ултра го информирало Министерството за воздухопловство за присуството на ''Флигеркорпс X'' на Сицилија уште на 4 јануари. Тие не ги пренеле разузнавачките информации до Адмиралитетот, кој веројатно немало да плови во дометот на Ју.&nbsp;87-ки доколку знаеле. {{Sfn|Ward|2004}} РАФ не бил во состојба да спречи голем германски воздушен напад, со само 16 авиони „Харикени“ и неколку авиони „Гладијатори“ во функција. {{Sfn|Holland|2003}} На 11 јануари 1941 година, уште 10 Ју&nbsp;Бродови од типот 87 биле испратени да го потонат ''„Illustrious“''. Случајно наишле на лесните крстосувачи HMS Саутемптон и Глостер. И двата брода биле погодени; ''Саутемптон'' бил толку лошо оштетен што неговите придружници на морнарицата го потопиле. Во текот на следните 12 дена, работниците во бродоградилиштето во Гранд Харбор го поправале носачот под решителен воздушен напад, за да може да стигне до Александрија. На 13 јануари, бродот Ју&nbsp;87-ки, вќе опремени со SC&nbsp;1000 бомби, не успеале да постигнат погодок. На 14 јануари, 44 Ју&nbsp;87-ките постигнале погодок на несреќниот полет. На 18 јануари, Германците се префрлиле на напад на аеродромите во Хал Фар и Лука во обид да освојат воздушна супериорност пред да се вратат во ''Illustrious''. На 20 јануари, две блиски промашувања го пробиле трупот под линијата на водата и го фрлиле нејзиниот труп кон пристаништето. Сепак, инженерите ја добиле битката. На 23 јануари, таа се лизнала од Гранд Харбор и пристигнала во Александрија два дена подоцна. Носачот подоцна отпловил за Америка каде што бил држен надвор од акција една година. {{Sfn|Weal|1998}} ''Луфтвафе'' не успеал да го потопи носачот. Сепак, нивните загуби биле мали - три авиони на 10 јануари и четири Ју&nbsp;87 во текот на неколку недели - а Германците ги импресионирале Британците со ефикасноста на воздушната моќ на копно. Тие ги повлекле тешките единици на нивната флота од централниот Медитеран и не ризикувале ништо повеќе од обидот да испратат крстосувачи низ Сицилијанските теснеци. И британската и италијанската морнарица ги совладале своите искуства над Таранто и Малта. {{Sfn|Weal|1998}} === Германска и италијанска воздушна супериорност === [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_101I-429-0646-31,_Messerschmitt_Me_109_und_Junkers_Ju_87.jpg|мини|„Месершмит Бф 109“ придружува „Ју 87“ над Средоземното Море]] Појавувањето во февруари на ловците [[Месершмит Bf 109]] E-7 од 7. Ескадрилата Jagdgeschwader 26 (26-то борбено крило или JG 26), предводени од оберлејтантот [[Јоаким Минхеберг]], брзо довело до зголемување на загубите на РАФ; германските борбени пилоти биле искусни, самоуверени, тактички остроумни, подобро опремени и добро обучени. {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Сојузничките пилоти на Малта имале малку борбено искуство, а нивните [[Хокер харикен]] биле истрошени и четири месеци, JG&nbsp;26 имале малку загуби. {{Sfn|Scutts|1994}} {{Sfn|Shores|Cull|Malizia|1987}} Луфтвафе однел 42 воздушни победи, од кои 20 (вклучувајќи една над Југославија) му се припишуваат на Минхеберг. {{Sfn|Rogers|2005}} Хариканите на РАФ биле одржувани во функција со тоа што биле поправени и канибализирани, а нивните перформанси, веќе инфериорни во однос на Bf109E-7, се влошиле. Пет Харикани пристигнале на Малта на почетокот на март, а уште шест на 18 март. Но, пет Харикани и пет пилоти бил изгубени. ''{{Sfn|Holland|2003}}'' На 1 март, нападите на ''Луфтвафе'' врз аеродромите ги уништиле сите Велингтонови донесени во октомври. Воените бродови на Кралската морнарица и летачките чамци на ''Сандерленд'' не можеле да го користат островот за офанзивни операции, а главните борбени ескадрили, бр. 261 и 274, биле ставени под силен притисок. {{Sfn|Shores|1985}} Имало неколку напади дневно и над 107 напади на Оската се случиле во февруари и 105 во март, при што борбените авиони Bf 109 ги уништиле сите знаци на движење на теренот. До февруари околу 14.600 луѓе, сила на островот се пријавила како волонтер, рационирањето почнало уште повеќе да го намалува моралот, а сите мажи на возраст од 16 до 56 години биле регрутирани да се приклучат на волонтерите, а Кралската малтешка артилерија го чувала Големото пристаниште. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Jellison|1984}} Сојузниците постигнале успех во април, со победа во Битката кај конвојот Тариго. {{Sfn|Holland|2003}} Сојузничките површински сили успеале да потонат само еден мал конвој на Оската во текот на дневните часови за време на целата Северноафриканска кампања, но во ноќта помеѓу 15 и 16 април, бродовите на Оската биле пресретнати од 14-та флотила на разурнувачи на командантот П.Ј. Мек, која ја сочинувала HMS Јанус, Јервис, ''Мохавк'', ''Јуно'' и ''Нубијан''. {{Sfn|Cocchia|1958}} Разурнувачите го потонале ''Сабаудија'' (1.500&nbsp;тони), ''Егина'' (2.447&nbsp;тони), ''Адана'' (4.205&nbsp;тони), ''Исетлон'' (3.704&nbsp;тони) и ''Арта''. Италијанските разорувачи ''Тариго'', ''Лампо'' и ''Балено'' биле потопени поради загубата на ''Мохавк''. {{Sfn|Spooner|1996}} Флотилата официјално била формирана на 8 април 1941 година, како одговор на потребата од Малташки ударни сили. Оваа формација имала за цел да ги забрани конвоите на Оската. На 5-тата флотила на разурнувачи на командантот Лорд [[Луис Маунтбатен]] подоцна ѝ било наредено да се спои со флотата на Мек за да ја зголемило својата ударна моќ. Разурнувачите HMS „Џакал“, Кашмир, Киплинг, Кели, Келвин и Џерси биле дел од флотата на „Маунтбатен“. Крстосниците HMS Дидо и ''Глостер'' ги придружувале бродовите како дел од силите. Ударните сили имале значителен успех, што го оправдало нивното стационирање на Малта и покрај опасноста од воздушен напад. На 21 мај, силите биле испратени да се приклучат на [[Битка за Крит|Битката кај Крит]]. Поминале неколку месеци пред да се вратат исцрпените ударни сили. {{Sfn|Smith|1974}} [[Податотека:Italian_bomber_being_refueled_in_Sicily_for_next_attack_on_Malta.jpg|лево|мини|Италијански бомбардер полни со гориво во Сицилија]] Малтешките конвои постигнале дополнителен успех. Итен конвој за снабдување од Гибралтар до Александрија (Операција „Тигар“) се совпаднал со засилување за Медитеранската флота, два мали конвои од Египет до Малта и уште 48 „Харикани“ полетале од „ХМС ''Арк Ројал“'' и ''Furious'' во операцијата „Сплајс“, со само загуба на „СС ''Емпаер Сонг“'', кој удрил во мина и потонал со 10 ловци „Харикан“ и 57 тенкови на бродот. {{Sfn|Smith|1974}} Конвојот „ ''Тигар“'' транспортирал 295 тенкови „Матилда II“, нови тенкови „Крусејдер“ и 24.000&nbsp;тони нафта за операции во Северна Африка. {{Sfn|Smith|1974}} Тие биле завршени на 12 мај. I., II. и III.; StG 1 направиле решителни напори против ''Тигар'' и Малта но без резултат. {{Sfn|Weal|1998}} Воздухопловните сили на Оската ја одржувале воздушната супериорност; Хитлер им наредил на ''Флигеркорпс X'' да го заштитат бродскиот превоз на Оската, да го спречат минирањето на сојузничките бродови низ средишниот дел на Средоземно Море и да ја неутрализира Малта како сојузничка база. Околу 180 германски и 300 италијански авиони ја извршиле операцијата, а РАФ се борел да изведе повеќе од шест или осум борбени летови. Повремено, 12 Харикани биле доставени од британски носачи на авиони, но замените наскоро биле потрошени. До средината на мај, централниот Медитеран повторно бил затворен за сојузничкиот бродски превоз, а ДАК во Северна Африка добил засилување, само 3% од неговите залихи, персонал и опрема биле изгубени по патот. Од 11 април до 10 мај, 111 напади на Оската биле извршени врз воени инсталации на Малта. Поголемиот дел од тешката опрема во Гранд Харбор била уништена, а сувите докови можеле да се управуваат само рачно. Ефикасноста на повеќето работилници била намалена на 25% - 50%. {{Sfn|Jellison|1984}} Во текот на првите четири месеци од германските операции, ''Луфтвафе'' исфрлил 2.500&nbsp;тони [[Експлозив|силен експлозив]] на Малта. Тоа било многу пати повеќе од тонажата што ја испуштиле Италијанците, но далеку помалку од количината што ја испуштиле следната година. Повеќе од 2.000 цивилни згради биле уништени, наспроти само 300 за време на италијанската опсада. Цивилните жртви биле мали, а по бомбардирањето на ХМС ''Илустриус'' повеќето цивили се преселиле во побезбедна околина во селата; до мај 1941 година, речиси 60.000 луѓе ги напуштиле градовите, околу 11.000 луѓе ( {{frac|2|3}} или 66% од населението) ја напуштиле Валета. {{Sfn|Jellison|1984}} За да се прикаже обемот на штетата, до крајот на 1941 година приближно 70% од црквите на островот биле сведени на урнатини. {{Sfn|Jellison|1984}} Британците се концентрирале на заштита на воени цели и малку засолништа биле достапни за цивилите. На крајот, 2.000 рудари и каменорезци биле регрутирани за изградба на јавни засолништа, но платите биле ниски, а рударите се заканиле со штрајк и им се заканиле со регрутација во војска. Работниците капитулирале, но вовеле забавување на работата, со што цената на работата била тројно зголемена. {{Sfn|Jellison|1984}} === Германско повлекување === Во април, Хитлер бил принуден да интервенира на [[Балкански Полуостров|Балканот,]] што довело до [[Балкански поход (Втора светска војна)|кампањата]] со тоа име; позната и како [[Априлска војна|германска инвазија на Југославија]] и вклучувала [[битка за Грција]]. Последователната кампања и тешките германски загуби во [[Битка за Крит|битката за Крит]] го убедиле Хитлер дека воздушните фрлања зад непријателските линии, со употреба на падобранци, повеќе не се изводливи освен доколку не се постигне изненадување. Германските воздушно-десантни сили повеќе не презеле такви операции. Ова имало важни последици за Малта, бидејќи укажувало дека островот бил изложен на ризик само од опсада на Оската. Кога, во јуни, Хитлер го нападнал [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] во рамките на [[Операција Барбароса|операцијата Барбароса]], ''Флигеркорпс X'' заминал за Источниот фронт, а ''Регија Аеронаутика'' останала да ја продолжи својата високо ефикасна воздушна кампања против Малта во наредните месеци. {{Sfn|Jellison|1984}} Гајслер, командувајќи со остатоците од ''Флигеркорпс X'', можел да смета само на авиони за поставување мини од ''Кампфгешвадер 4'' (KG 4) и Ју 87 во ноќните операции. Проблемите со снабдувањето биле сериозни, па малите преостанати германски сили биле принудени да ги напуштат операциите на 22 април 1941 година. До почетокот на мај 1941 година, ''Луфтвафе'' имал извршено 1.465 бомбардери, 1.144 ловци и 132 извидувачки мисии, со само 44 загуби. {{Sfn|Hooton|1997}} III./ ''Kampfgeschwader 30'' (KG 30) и III./ ''Lehrgeschwader 1'' (KG 1) вршеле спорадични ноќни напади во текот на април. {{Sfn|Weal|1998}} == Сојузничко закрепнување (април - октомври 1941) == === Хју Лојд === На 1 јуни, воздухопловниот вицемаршал Форстер Мејнард, командант на воздухопловните офицери на Малта, бил заменет од воздухопловниот комодор Хју Лојд. {{Sfn|Rogers|2005}} Кога пристигнал на островот, Лојд наишол на малку работи со кои ќе работи. Сепак, имало намера да преземе офанзива. Надвор од неговата канцеларија, во подземниот штаб во Ласкарис, тој закачил знак: „Помалку зависи од големината на кучето во борбата отколку од големината на борбата кај кучето“. {{Sfn|Jellison|1984}} За неколку часа, Лојд направил инспекциска обиколка на аеродромите и главните работилници во Калафрана. Состојбата на островот била полоша отколку што очекувал. Намалувањето на германската воздушна активност овозможило бројот на авиони да се зголеми, но РАФ сè уште имале помалку од 60 машини од сите видови. Одржувањето било тешко. Речиси немало резервни делови - резервните делови морале да се набават со пребарување низ остатоците од урнатините или со канибализирање на неоштетените авиони. Понатаму, аеродромите биле премногу мали; немало тешка опрема со која би се работело; па дури и најчестите видови алатки, како што се чекани и клучеви, биле речиси невозможни да се најдат. Целото полнење гориво морало да се врши рачно од поединечни буриња. Засолништето било исто така несоодветно, па затоа имало мала заштита за опремата што ја имале. Повеќето авиони биле групирани заедно на отворени писти, претставувајќи привлечни цели. Во Калафрана, сите згради биле блиску една до друга и над земја. Единствениот објект за поправка на мотори на Малта се наоѓал веднаш до единствените тест клупи. Самиот Лојд рекол: „неколку бомби врз Калафрана во летото 1941 година би ја уништиле секоја надеж дека Малта некогаш ќе управува со воздухопловни сили“. {{Sfn|Jellison|1984}} Вообичаено, заштитата на воздушната одбрана и поморските средства на островот би имала приоритет. Секако, внесувањето повеќе залихи би имало поголема стратешка смисла, пред да се ризикува да се премине во офанзива и со тоа да се ризикува гневот на непријателот. Но, периодот бил полн со настани. Во Северна Африка, ДАК бил во движење, а Ромел ја притискал својата војска кон Суецкиот канал и Александрија во Египет. Силите на РАФ на Малта не можеле да си дозволат да седат настрана; тие можеле да го спречат напредувањето на Ромел или да го забават, со тоа што ќе напаѓаат по неговите линии за снабдување. Малта била единственото место од каде што британските ударни авиони можеле да ги започнат своите напади. Бомбардерите на Лојд и мала [[флотила]] подморници биле единствените сили достапни за да ги малтретираат линиите за снабдување на Ромел во есен. Дури тогаш површинските флоти се вратиле во Малта за да ја поддржат офанзивата. {{Sfn|Jellison|1984}} === Сојузничко засилување === Со исклучок на јаглен, сточна храна, керозин и основни цивилни резерви, биле создадени залихи за период од 8–15 месеци. [[Операција „Супстанција“]] била особено успешна во јули 1941 година. Залихите вклучувале резервни делови и авиони. Околу 60 бомбардери и 120 „Харикени“ биле достапни.{{sfn|Jellison|1984|pp=124–125, 139}} Околу 65,000 тони на крајот пристигнале во Малта во јули, и покрај тешките оштетувања нанесени од италијанската морнарица и воздухопловни сили. Во август не биле испратени залихи, но [[Операција „Хелебарда“]] во септември 1941 донела 85,000 тони залихи, превезени од девет трговски бродови придружувани од еден носач на авиони, пет крстосувачи и 17 разурнувачи. Еден товарен брод, ''Imperial Star'', бил потопен, а бојниот брод {{HMS|Nelson|28|6}} бил оштетен од торпедо. Овој конвој се покажал како критичен за спасувањето на Малта, бидејќи неговите залихи биле сметани за суштински кога Германците се вратиле во декември.{{sfn|Spooner|1996|p=65}} Во средината на 1941 година биле формирани нови ескадрили — No. 185 и No. 126 — и бранителите ги добиле првите „Харикен Mk IIC“ вооружени со топови. Морнаричките носачи донеле вкупно уште 81 ловец во април–мај. До 12 мај, на островот имало 50 „Харикен“. На 21 мај, пристигнала Ескадрила бр. 249 пристигнала, заменувајќи ја бр. 261. 46-тата пристигнала во јуни, за да биде преименувана во Ескадрила бр. 126.{{sfn|Shores|1985|p=82}} Во мај 1941 година, 47 „Харикан“ биле префрлени на островот.{{sfn|Nichols|2008|p=11}} Од мај до декември, првите единици на [[Бристол Бленим]] почнале да пристигнуваат{{sfn|Shores|Cull|Malizia|1987|p=270}}, како и единиците на [[Бристил Бјуфајтер]],{{sfn|Shores|1985|p=82}} Малта веќе се користела како база за снабдување на Египет. Помеѓу јули и декември 1941, 717 ловци на РАФ поминале низ Малта, а 514 заминале кон Северна Африка. До почетокот на август, Малта имала 75 ловци и 230 противвоздушни топови. Бомбардерите „Бристол Бленим“ исто така им се приклучиле на бранителите и започнале офанзивни операции.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} Покрај подготовките за офанзивни операции и засилувањето на РАФ на островот, Лојд исто така исправил многу недостатоци. Илјадници Малтежани и 3,000 војници на [[Британска армија]] биле мобилизирани за подобра заштита на аеродромите. Дури и технички персонал, службеници и летачки екипажи помагале кога било потребно. Биле изградени дисперзирани писти, а ремонтните работилници биле преместени под земја од пристаништата и аеродромите. Подземни засолништа исто така биле создадени со уверување дека ''Луфтвафе'' наскоро ќе се врати.{{sfn|Jellison|1984|p=141}} На 26 јули, бил извршен ноќен напад од италијански брзи напаѓачки пловила од елитната единица ''[[Decima Flottiglia MAS]]''.{{sfn|Canada|2013}} Силата била рано откриена од британска радарска станица, а крајбрежна артилерија кај [[Форт Сент Елмо]] отворила оган врз Италијанците. Во нападот, 15 луѓе биле убиени, а 18 заробени, а повеќето од чамците биле изгубени. Еден MT чамец го погодил мостот, кој се урнал. Мостот никогаш не бил обновен, и дури во 2011 година бил изграден нов на негово место. ===Соjузничка офанзива=== [[File:Radius of action of Allied aircraft from Malta in relation to Axis shipping routes, Summer and Autumn, 1941.jpg|upright=1.3|thumb|{{centre|Радиус на дејство на сојузничките авиони од Малта во однос на основните поморски рути, лето и есен 1941}}]] Соjузниците добиле можност да започнат офанзивни операции од Малта и околу 60% од осовинскиот бродски сообраќај бил потопен во втората половина од 1941 година. ДАК и неговите партнери не ги добивале потребните 45,000 тони залихи месечно, и како резултат не биле во можност да се спротивстават на силна контраофанзива на британските сили во [[Операција „Крстосувач“]].{{sfn|Taylor|1974|p=182}} Во јули биле истоварени 62,276 тони залихи од страна на Оската, што било половина од бројката во јуни.{{sfn|Spooner|1996|p=58}} Во септември 1941, 830-та морнаричка ескадрила потопила или оштетила бродови ''Андреја Грити'' (6,338 тони) и ''Пјетро Барбара'' (6,330 тони). Пресретнатите Ултра информации покажале дека биле изгубени 3,500 тони авионски бомби, 4,000 тони муниција, 5,000 тони храна, една цела работилница за тенкови, 25 мотори Bf 109 и 25 контејнери со [[гликол]] за ладење на моторите.{{sfn|Spooner|1996|p=66}} Дополнителен успех бил постигнат подоцна во месецот, иако британските загуби од противвоздушниот оган на италијанските бродови често биле големи.{{sfn|Spooner|1996|p=68}} Една причина за прифаќање на големи загуби била тешкотијата за прецизно бомбардирање. Лојд им наредил на своите бомбардери да напаѓаат на висина на јарбол, зголемувајќи ја прецизноста, но правејќи ги полесни цели за италијанската противвоздушна одбрана. Загубите во просек изнесувале 12% во овој период.{{sfn|Jellison|1984|p=139}} 38-та ескадрила, 40-та ескадрила и 104-та ескадрила , опремени со бомбардери „Велингтон“, ги напаѓале конвоите во Триполи.{{sfn|Spooner|1996|pp=72–73}} Во координација со подморниците на Кралската морнарица, РАФ потопиле 108 бродови (300,000 grt) помеѓу јуни и септември.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} Во септември, 33% од 96,000 тони испратени залихи биле изгубени поради британски подморнички и воздушни напади.{{sfn|Spooner|1996|p=327}} Дел од причината за овој поволен исход во ноември 1941 била пристигнувањето на [[Force K]] на Кралската морнарица, која за време на битката кај конвојот Дујсбург ги потопила сите бродови, што практично ги блокирало либиските пристаништа.{{sfn|Spooner|1996|pp=81, 74}} Набргу потоа, Force K била засилена со пристигнувањето во Малта на [[Force B]] со лесните крстосувачи {{HMS|Ajax|22|6}} и {{HMS|Neptune|20|2}} и разурнувачите од класата K, ''Кимберли'' и ''Кингстон'', на 27 ноември.{{sfn|Spooner|1996|p=88}} Заедничките операции со РАФ биле толку ефикасни што во текот на ноември 1941, загубите на гориво на Оската изнесувале 49,365 тони од вкупно 79,208 тони.{{sfn|Smith|1974|pp=39}} Меѓу придонесувачите за потопувањето на осовинските бродови биле [[828 поморска воздухопловна ескадрила]], 830-та морнаричка ескадрила, британската 10-та морнаричка флотила и 69-та ескадрила, која ги следела конвоите со своите авиони „Мериленд“.{{sfn|Spooner|1996|p=87}} Специјални летови на „Велингтон“ опремени со радар воздух-кон-површина (ASV) биле важни за операциите на Force K, а Ultra разузнавањето пристигнувало во Малта за движењата на осовинските конвои. РАФ командата во Малта потоа ги испраќала ASV-Wellington за пребарување на морето и насочување на британските морнарички сили кон конвојот.{{sfn|Holland|2003|pp=220–221}} На 13 ноември, носачот на авиони HMS ''Ark Royal'' — враќајќи се кон Гибралтар по транспорт на авиони за Малта — бил потопен од [[подморница]].{{sfn|Wingate|1991|p=121}} Дванаесет дена подоцна, бојниот брод {{HMS|Barham|04|6}} бил потопен од подморница, по што следел лесниот крстосувач {{HMS|Galatea|71|6}} на 15 декември.{{sfn|Smith|1974|pp=87}} На 19 декември, бродови од двете сили налетале на [[морска мина|минско поле]] додека гониле италијански конвој. Оштетувањата од мините го потопиле крстосувачот ''Нептун'' и го оштетиле крстосувачот {{HMS|Aurora|12|6}}. Разурнувачот {{HMS|Kandahar|F28|6}} исто така налетал на мина додека се обидувал да му помогне на ''Нептун''.{{sfn|Spooner|1996|pp=103–104}} ''Кандахар'' бил потопен следниот ден од разурнувачот {{HMS|Jaguar|F34|6}}. По оваа катастрофа и со обновеното осовинско воздушно бомбардирање на Малта, површинските бродови биле повлечени од централниот Медитеран во јануари 1942.{{sfn|Holland|2003|p=221}} Додека италијанското бомбардирање повторно се покажувало успешно против Британците, ''Луфтвафе'' се вратила во сила во декември 1941 за да обнови интензивно бомбардирање.{{sfn|Smith|1974|pp=182}} ''[[Кригсмарине]]'' испратила речиси половина од сите германски подморници од операциите во [[Атлантскиот Океан]] во Медитеранот за поддршка на операциите против Малта и до 15 декември, половина од овие пловила биле или во Медитеранот или на пат, минувајќи покрај РАФ и морнарицата базирана во Гибралтар.{{sfn|Spooner|1996|p=82}} До враќањето на ''Луфтвафе'' над Малта, бранителите на РАФ тврделе дека собориле 199 авиони од јуни 1940 до декември 1941, додека загубите биле најмалку 90 „Харикени“, три „Фери Фулмар“ и еден „Гладијатор“ во воздушна борба; уште 10 „Харикени“ и еден „Гладијатор“ уништени во несреќи и многу други уништени на земја. Осум „Мериленд“, два други авиони, три „Бофајтер“, еден „Бленхем“ ловец и многу бомбардери исто така биле изгубени.{{sfn|Shores|1985|p=85}} 185-та ескадрила тврдела дека се 18 уништени, седум веројатни победи и 21 оштетен авион за 11 загинати или исчезнати. Меѓу тие загуби бил и [[Питер „Бој“ Молд]].{{sfn|Rogers|2005|pp=103–104}} Реалните загуби на Оската изнесувале 135 бомбардери (80 германски) и 56 ловци, плус уште неколку други авиони.{{sfn|Shores|1985|p=85}} ==Враќање на Оската (декември 1941 – август 1942)== ===Кеселринг === До јуни 1941 година, Гејслер бил префрлен во Либија за да го поддржи ДАК во Северноафриканската кампања. Во Медитеранот и на Малта, Сојузниците се опоравиле и започнале офанзивни операции против осовинскиот бродски сообраќај кој носел залихи за ДАК во Северна Африка. Растечките загуби во снабдувањето по море влијаеле врз способноста на Гејслер да го поддржи [[Ервин Ромел]] и неговите сили, што предизвикало тензии меѓу ''[[Вермахт]]от'' и ''Луфтвафе''. Гејслер требало да биде вратен во Сицилија со преостанатата воздушна сила за да го реши проблемот. Сепак, Германците се повлекле поради италијанските протести. На 6 октомври, Гејслер ја проширил својата надлежност во воздушниот сектор за да ја покрие морската рута Триполи–Наполи со цел да ги намали загубите.{{sfn|Hooton|1997|p=134}} На 2 октомври, [[Херман Геринг]], врховен командант на ''Луфтвафе'', се сретнал со својот колега од ''Регија Аеронаутика'', [[Франческо Приколо]], за да разговараат за засилувања. [[Ханс Јешонек]], началник на генералштабот на Геринг, предложил испраќање на авиони и нејзиниот командант [[Алберт Кеселринг]] во Сицилија од Источниот фронт. Геринг се согласил и бил подготвен да испрати 16 ''Групи'' во Сицилија, очекувајќи советски колапс на исток; [[2-р воздушен корпус (Германија)|''Fliegerkorps'' II]] ([[Бруно Лоерцер]]) пристигнал во јануари 1942, со Кеселринг како [[OB Süd|''Oberbefehlshaber Süd'']] (''OB Süd'', врховен командант за Југ) од 1 декември 1941.{{sfn|Hooton|1997|pp=135–136}} Во меѓувреме, Приколо бил заменет со ''Generale di squadra aerea'' [[Рино Корсо Фугиер]] на 14 ноември по неуспехот на ''Регија Аеронаутика'' да ги заштити осовинските конвои и да обезбеди противбродска способност.<ref>Noopen 2018, ''The Axis Air Battle for Mediterranean Supremacy'', Bloomsbury Publishing</ref> ===Притисок од Оската, пристигнување на спитфаер=== [[File:Spitfire VCs 417 Sqn RCAF in Tunisia 1943.jpg|thumb|upright=1.4|Спитфаер во Северна Африка. Спитфајер пристигнал во Малта во март 1942, станувајќи главен ловец на РАФ]] [[Месершмит Bf 110]] и Ju 88 [[ноќен ловец|ноќни ловци]] од ''[[Zerstörergeschwader 26]]'' (ZG 26, 26-та ескадрила разурнувачи) и ''[[Nachtjagdgeschwader 1]]'' (NJG 1, 1-ва ноќна ловечка ескадрила), биле префрлени во Сицилија за поддршка на ''Fliegerkorps II''. Тие брзо ја елиминирале ударната сила на Малта, која била надвор од дострел на ловечка придружба над Медитеранот. Во првите два месеца, околу 20 бомбардери и извидувачки авиони на РАФ биле соборени.{{sfn|Shores|1985|p=85}} Успехот против осовинскиот бродски сообраќај наскоро опаднал. Единствениот значаен успех било потопувањето на трговскиот брод ''Викторија'' (13,089 тони), еден од најбрзите трговски бродови, од [[Fairey Albacore]] на 826-та ескадрила, управуван од поручник Бакстер Елис, на 23 јануари.{{sfn|Spooner|1996|p=107}} Над островот, одбранбената сила на РАФ исто така била ставена под притисок. Кеселринг ја започнал 1942 година со напад на Нова година, 1,175-тиот напад во војната.{{sfn|Holland|2003|p=211}} Во јануари, РАФ изгубил 50 „Харикени“ на земја и уште осум биле соборени. Од 340 ловци кои поминале или останале на островот од почетокот на војната, останале само 28.{{sfn|Holland|2003|p=214}} Оската извршила 263 напади тој месец, во споредба со 169 во декември 1941.{{sfn|Spooner|1996|p=105}} ''Fliegerkorps II'' се опоравувал од загубите во Советскиот Сојуз и можел да придонесе само 118 авиони во јануари, но бројот пораснал на 390 во март, достигнувајќи максимум од 425 авиони.{{sfn|Hooton|1997|p=210}} Една третина од нападите биле насочени кон аеродромите. Кај Та Кали, биле фрлени 841 тон бомби, бидејќи Германците верувале дека Британците користат подземен хангар; Германците користеле ракето-потпомогнати бомби PC 18000RS Panther. Вообичаената тактика вклучувала расчистување на небото од германски ловци пред бомбардерите; ова функционирало и воздушната надмоќ била одржана. Само мали загуби биле претрпени од бомбардерите. Една значајна загуба бил ''Geschwaderkommodore'' на KG 77, [[Арвед Кругер]]. Околу 94% од нападите биле изведени дење, а ''Регија Аеронаутика'' ја поддржувала ''Луфтвафе'' со 2,455 летови во февруари и март.{{sfn|Hooton|1997|p=211}} Генерал-потполковник [[Вилијам Доби]] бил гувернер и врховен командант на Малта. Доби и британските морнарички и воздушни команданти барале модерни авиони, особено [[Супермарин спитфајер|Спитфајер]], да бидат испратени на Малта. AOC за Блискиот Исток, [[Артур Тедер]], го испратил Бејсил Ембри на Малта за да ја процени ситуацијата. Пилотите му кажале на Ембри дека „Hurricane“ биле бескорисни и дека Спитфајер бил нивната единствена надеж. Тврделе дека Германците намерно летале пред „Харикен“ со своите Bf 109F за да ја покажат супериорноста на своите ловци. Командантите на ескадрили тврделе дека инфериорноста на нивните авиони влијаела врз моралот. Ембри се согласил и препорачал испраќање на Спитфајер; тие започнале да пристигнуваат во март 1942.{{sfn|Holland|2003|p=215}} ===План за инвазија на Оската=== На 29–30 април 1942 година, план за инвазија на островот бил одобрен од [[Адолф Хитлер]] и [[Бенито Мусолини]] за време на состанок во [[Берхтесгаден]]. Планот предвидувал воздушен напад со една германска и една италијанска падобранска дивизија, под команда на германскиот [[генерал]] [[Курт Студент]]. Потоа требало да следи морско десантирање на две или три дивизии заштитени од ''Regia Marina''. Италијанците, во согласност со Кеселринг, ја направиле инвазијата на Малта приоритет во регионот. Сепак, два главни фактори го спречиле Хитлер да даде зелено светло за операцијата. Првиот бил [[Ервин Ромел]]. Поради бомбардирањето на Кеселринг, линиите за снабдување кон Северна Африка биле обезбедени. Тој повторно стекнал надмоќ во Северна Африка. Иако Ромел верувал дека Малта треба да биде нападната, инсистирал дека освојувањето на Египет и Суецкиот канал, а не Малта, е приоритет. Вториот бил самиот Хитлер. По [[Битка за Крит|битката за Крит]] во мај–јуни 1941, Хитлер бил внимателен во користењето на падобранци поради големите загуби и почнал да одложува со одлуката. Кеселринг се жалел. Хитлер предложил компромис: ако египетската граница повторно биде достигната во наредните месеци (борбите тогаш се воделе во Либија), Оската би можела да изврши инвазија во јули или август 1942 кога полната месечина би овозможила идеални услови. Иако фрустриран, Кеселринг бил олеснет што операцијата била одложена, а не откажана.{{sfn|Holland|2003|pp=292–293}} ===Воздушна надмоќ на РАФ=== [[File:George Beurling Vancouver 1943.jpg|thumb|Канадскиот ас [[Џорџ Берлинг]], познат како „Витезот на Малта“, соборил 27 осовински авиони за само 14 дена над Малта во летото 1942.]] Пред пристигнувањето на Спитфаер, биле направени други обиди да се намалат загубите. Во февруари 1942, командирот на ескадрила [[Stan Turner (RAF)|Stan Turner]] пристигнал за да ја преземе 249-та ескадрила. Лојд побарал искусен борбен лидер, а искуството на Тарнер со [[Даглас Бадер]] го квалификувало за оваа улога.{{sfn|Nichols|2008|p=14}} Тој вовел лабавата формација за да ги намали загубите на РАФ преку пофлексибилна тактика. Застарените „Хурикани“ сè уште се бореле против поновите Bf 109F од ''[[Jagdgeschwader 53]]'' и италијанските [[Macchi C.202]]; бомбардерот [[Junkers Ju 88]] исто така бил тежок противник.{{sfn|Shores|1985|p=84}} „Hurricane“ повремено постигнувале победи; во еден напад во февруари 1942, три успеале да растурат напад од педесет Bf 109.{{sfn|Holland|2003|p=234}} На 7 март 1942, група од 16 Spitfire Mk V била префрлена во Малта од носачот {{HMS|Eagle|1918|6}} како дел од [[Операција „Набљудување“]].{{sfn|Price|1997|p=47}} Дополнителна мисија на ''Орел'' донела уште девет спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=49}}Испораката на авиони со носачи) станала почеста во текот на 1942. Потоа, {{USS|Wasp|CV-7|6}} испратил 47 авиони ([[Операција „Календар“]]) на 13 април 1942. Речиси сите пристигнале.{{sfn|Price|1997|pp=50–51}} Иако спитфаерите биле рамноправни со осовинските авиони, многу од нив биле уништени на земја и во воздух поради бројната надмоќ; пет дена во април имало само еден спитфаер за одбрана на островот, а два дена немало ниту еден.{{sfn|Holland|2003|p=256}} Германците внимателно ги следеле испораките и извршиле силни напади. До 21 април 1942 останале само 27 исправни спитфаери, а до вечерта бројот се намалил на 17.{{sfn|Price|1997|p=51}} Интензивните бомбардирања значително ги намалиле офанзивните способности на Малта.{{sfn|Holland|2003|p=268}} До март–април 1942 било јасно дека ''Луфтвафе'' постигнала одредена воздушна надмоќ.{{sfn|Spooner|1996|p=93}} ''Регија Аеронаутика'' исто така изведувала напади со голема решителност.{{sfn|Spooner|1996|p=95}} Заедно со воздушната предност, Германците откриле дека британските подморници оперирале од островот Маноел, а не од Гранд Харбор, и ја искористиле надмоќта за да ја елиминираат заканата. Базата била напаѓана, бродовите морале да остануваат под вода, а околните живеалишта биле напуштени.{{sfn|Spooner|1996|p=111}} Поставувањето мини од осовинските авиони довело до зголемени загуби на подморници.{{sfn|Spooner|1996|p=112}} До крајот на март 1942, 19 подморници биле изгубени.{{sfn|Spooner|1996|p=114}} Ефективноста на воздушните напади се гледала и во италијанските записи. Во април, 150,389 тони од 150,578 тони испратени залихи стигнале во Северна Африка. Стратегијата на Хитлер за неутрализирање на Малта преку опсада изгледала успешна.{{sfn|Spooner|1996|p=119}} Кеселринг известил: „Нема веќе што да се бомбардира“.{{sfn|Holland|2003|p=304}}{{sfn|Spooner|1996|p=122}} Помеѓу 20 март и 28 април 1942, Германците извршиле 11,819 летови и фрлиле 6,557 тони бомби (3,150 тони врз Валета). Германците изгубиле 173 авиони.{{sfn|Hooton|1997|p=212}} Сојузниците се обиделе да го зголемат бројот на спитфаери на островот. На 9 мај, ''Оса'' и ''Орел'' донеле уште 64 спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=52}}{{sfn|Delve|2007|p=103}} Малта веќе имала пет целосни ескадрили спитфаери.{{sfn|Price|1997|p=54}} Ефектот бил очигледен: на 9 мај Италијанците пријавиле 37 загуби, а на 10 мај Оската изгубила 65 авиони.{{sfn|Holland |2003|p=308}} РАФ повторно воспоставил воздушна надмоќ. До крајот на мај 1942, силите на Кеселринг биле намалени на само 83 оперативни авиони.{{sfn|Spooner|1996|pp=122, 154}} До пролетта 1942 година, воздухопловните сили на Оската распоредени против островот биле во нивната максимална сила. Главните противници за бранителите беа 137 Bf&nbsp;109Fs од JG 53 и II./JG 3 „Удет“ и 80-те Macchi C.202s од 4-тиот и 51-виот „Стормо“. Бомбардерските единици вклучувале 199 Ju88 од II./''Lehrgeschwader 1'',{{sfn|de Zeng|2007b|pp=266–267}} II и III./''[[Kampfgeschwader 77]]'',{{sfn|de Zeng|2007b|pp=257–262}} I./''[[Kampfgeschwader 54]]'',{{sfn|de Zeng|2007a|p=182}} и 32–40 Ju87.{{sfn|Spooner|1996|pp=115–116}}{{sfn|Nichols|2008|p=13}} Во мај, бројчените и техничките подобрувања во одбраната на RAF ја одзеле воздушната супериорност од „Луфтвафе“. До крајот на мај 1942 година, силите на Кеселринг биле намалени на само 13 употребливи извидувачки авиони, шест Bf&nbsp;110, 30 Bf&nbsp;109 и 34 бомбардери (претежно Ju&nbsp;88): вкупно 83 во споредба со неколку стотици авиони два месеци претходно.{{sfn|Spooner|1996|pp=122, 154}} == Победа на сојузниците (октомври–ноември 1942) == === Британски офанзивни операции === [[Податотека:HMS_Splendid.jpg|лево|мини|HMS Сплендид, фотографирана на 18 август 1942 година, десет дена откако била пуштена во употреба]] Додека одбранбените операции на РАФ и Кралската морнарица доминирале во најголем дел, офанзивните напади сè уште се спроведувале. {{Sfn|Spooner|1996}} Годината 1942 станала особено импресивна и за офанзивните операции. Две третини од италијанската трговска флота биле потопени; 25% од британски подморници, 37% од сојузнички авиони. Силите на Оската во Северна Африка биле лишени од околу половина од нивните залихи и две третини од нивната нафта. {{Sfn|Overy|1995}} Подморниците од 10-та Симпсонова флотила останале постојано во патрола, освен во периодот мај-јули 1942 година, кога Кеселринг вложил значителен напор против нивните бази. Нивниот успех не бил лесен за постигнување, со оглед на тоа што повеќето од нив биле од бавните типови U-класа. Поддржани од бродови од класа S и T, тие започнале да исфрлуваат мини. Командантите на британските подморници станале асови додека дејствувале од Малта. Командантите Иан МекЏох (командант HMS Сплендид ), {{Sfn|Wingate|1991}} Хју „Руфус“ Мекензи и Дејвид Ванклин {{Sfn|Hooton|1997}} имале особен успех. Заменик-командантот Ленокс Нејпиер го потопил германскиот танкер ''Вилхелмсбург'' (7.020&nbsp;тони). Тоа биоло еден од ретките германски танкери кои извезувале нафта од Романија. Губењето на бродот го натерало Хитлер директно да се пожали кај [[Карл Дениц]], споредувајќи ја ''[[Кригсмарине]]'' неповолно со Кралската морнарица. Дениц тврдел дека нема ресурси да го заштити конвојот, иако придружбата на бродот ги надминувала оние што Сојузниците можеле да си ги дозволат за да обезбедат голем конвој во Атлантикот во тој момент од војната. За Дениц претставувало среќа што Хитлер не ја испитал одбраната на бродот понатаму. {{Sfn|Spooner|1996}} Подморницата се покажала како едно од најсилните оружја во британскиот арсенал при борбата против конвоите на Оската. Симпсон и Џорџ Филипс, кој го замени лна 23 јануари 1943 година, постигнале голем успех. Проценетата тонажа потопена само од британските подморници од класата U била на 650.000 тони, со уште 400.000 оштетени тони. Базата на островот, HMS ''Талбот'', во тоа време обезбедила 1.790 торпеда. Бројот на торпеда испукани од 10-та флотила бил 1.289, со стапка на погодок од 30%. {{Sfn|Spooner|1996}} Началникот на штабот на ДАК, [[Фриц Бајерлајн]], еднаш изјавил: „Требаше да ја освоиме Александрија и да стигнеме до Суецкиот канал да не беше работата на вашите подморници“. {{Sfn|Spooner|1996}} Командантот на крилото [[Патрик Гибс]] и 39-та ескадрила ги насочиле своите „Бофорт“ против бродовите и го зголемиле притисокот врз Ромел преку напаѓање на неговите линии за снабдување во септември. Позицијата на Ромел веќе станала критична. Армијата во Северна Африка била лишена од залихи, додека Британците ги засилиле своите линии во Египет, пред [[Втора битка кај Ел-Аламејн|втората битка кај Ел-Аламејн]]. Тој се пожалил на ОКВ дека имале сериозен недостиг на муниција и гориво за офанзивна акција. Оската организирала конвој за да ги ублажи тешкотиите. Ултра ги пресретнала комуникациите на Оската, а Велингтонците од 69-та ескадрила потврдиле дека операцијата на Оската е реална. „Бофорт“ на Гибс потопиле два брода, а една од подморниците на Симпсон потопила трет. Ромел сè уште се надевал дека друг танкер, ''Сан Андреас'', ќе испорача 3.198 тони гориво потребно за [[Битка кај Алам Ел-Халфа|Битката кај Алам ел-Халфа]]. Ромел не чекал да се закотви и ја започнал офанзивата пред неговото пристигнување. Бродот бил потонат од напад предводен од Гибс. {{Sfn|Holland|2003}} Од деветте испратени бродови, пет биле потопени од силите на Малта. Бофортите имале разорно влијание врз залихите на гориво на Оската, кои веќе биле речиси потрошени. На 1 септември, Ромел бил принуден да се повлече. Кеселринг го предал горивото ''на [[Луфтвафе]]'', но ова само им ги одзело на германските воздухопловни единици средствата за заштита на копнените сили, со што се зголемила ефикасноста на британската воздушна супериорност над фронтовската линија. {{Sfn|Spooner|1996}} {{Sfn|Holland|2003}} Во август, ударните сили на Малта придонеле за тешкотиите на Оската во обидот да наметнат напредување во Египет. Во тој месец, 33% од залихите и 41% од горивото биле изгубени. {{Sfn|Levine|2008}} Во септември 1942 година, Ромел добил само 24% од 50.000&nbsp;тони залихи потребни месечно за продолжување на офанзивните операции. Во текот на септември, сојузниците потонале 33.939&nbsp;тони бродови на море. Многу од овие залихи морале да се донесат преку Триполи, многу километри зад бојниот фронт. Недостатокот на храна и вода предизвикало стапка на болест од 10% кај војниците на Оската. {{Sfn|Spooner|1996}} Британската воздушно-подморничка офанзива осигурила дека горивото нема да стигне до [[Северна Африка]] во првата недела од октомври 1942 година. Два брода кои носеле гориво биле потопени, а друг го изгубил својот товар и покрај тоа што екипажот успеал да го спаси бродот. Со почетокот на британската офанзива кај ел-Аламејн на 23 октомври 1942 година, Ултра разузнавањето добивало јасна слика за очајната ситуација со горивото на Оската. На 25 октомври, три танкери и еден товарен брод кое носело гориво и муниција биле испратени под силна воздушна и морска придружба и веројатно станале последните бродови кои стигнале до Ромел додека тој бил во Ел-Аламејн. Ултра разузнавањето ја пресретнало планираната рута на конвојот и ги предупредил воздухопловните единици на Малта. Трите бродови што носеле гориво биле потопени до 28 октомври, по што паднале еден „Бофајтер“, два „Бофорт“, три (од шест) „Бленхајм“ и еден „Велингтон“. Ромел изгубил 44% од своите залихи во октомври, што претставувало скок во однос на изгубените 20% во септември. {{Sfn|Levine|2008}} === Крај на опсадата === До август 1942 година, 163 Спитфаери биле на располагање за одбрана на Малта, од кои 120 биле во употреба. {{Sfn|Delve|2007}} На 11 и 17 август и 24 октомври 1942 година, во рамките на соодветните акции, Операција „Белоус“, Операција „Баритон“ и Операција „Воз“, HMS ''Furious'' донел уште 85 Спитфаери во Малта. {{Sfn|Price|1997}} Честопати, од нив се барало да извршат летови од пет и пол часа; ова се постигнувало преку употреба на резервоари за ферибот од 170 галони. Резервоарите за ферибот, во комбинација со резервоар од 29 галони во задниот труп, го зголемиле вкупниот капацитет на резервоарите до 284 галони. {{Sfn|Price|1997}} Како резултат на успехот на сојузничките конвои во пробивањето, силите на Малта постојано ги спречувале конвоите на Оската, и покрај тоа што Малта сè уште била бомбардирана и се соочувала со недостиг од храна. Како одговор на заканата што Малта ја претставувала за снабдувачките линии на Оската, ''Луфтвафе'' ги обновила своите напади врз Малта во октомври 1942 година. Сфаќајќи дека се приближува критичната битка во Северна Африка (Втората битка кај Ел-Аламејн), Кеселринг го организирал ''Флигеркорпс II'' во Сицилија за да ја неутрализира заканата еднаш засекогаш. {{Sfn|Spooner|1996}} На 11 октомври, бранителите биле масовно опремени со Спитфаер Мк VB/Cs. Во текот на 17 дена, 34 Ју&nbsp;88-ки и 12 Bf&nbsp;109-ки биле уништени, а 18 оштетени. Загубите на РАФ изнесувале 23 соборени „Спитфаери“ и 20 се урнале, а 12 пилоти биле убиени. {{Sfn|Scutts|1994}} На 16 октомври, на Кеселринг му станало јасно дека бранителите се премногу силни, па затоа ја откажале офанзивата. Ситуацијата во Северна Африка барала германска воздушна поддршка, па октомвриската офанзива го означило последниот голем напор на ''Луфтвафе'' против Малта. {{Sfn|Hooton|1997}} Загубите ги оставиле воздухопловните сили на Оската во исцрпена состојба. Тие не можеле повеќе да ја обезбедат потребната воздушна поддршка на фронтот. Ситуацијата на островот сè уште била тешка во ноември, но победата на Парк во воздушната битка набрзо била проследена со вест за голем успех на фронтот. Кај Ел-Аламејн во Северна Африка, Британците се пробиле на копно и до 5 ноември брзо напредувале кон запад. Набрзо на Малта стигнала вест за [[Операција „Факел“|операцијата „Факел“]], за истоварувањето на сојузниците во [[Вишиевска Франција|Виши]][[Француско Мароко|, француски Мароко]] и [[француски Алжир]] на 8 ноември. Околу 11 дена подоцна, веста за советскиот контранапад за време на [[Сталинградска битка|Битката кај Сталинград]] го зголемила моралот уште повеќе. Степенот до кој успехот во Северна Африка и користел на Малта станал очигледен кога еден конвој ([[Операција „Стоунејџ“]]) стигнал до Малта од Александрија на 20 ноември практично неповреден. Овој конвој се смета за крај на двегодишната опсада на Малта. На 6 декември, друг конвој за снабдување под кодното име Операција Порткулис стигнал до Малта без да претрпи никакви загуби. После тоа, бродовите отпловиле кон Малта без да се приклучат на конвои. Заземањето на северноафриканските аеродроми и бонусот од воздушна заштита до островот им овозможиле на бродовите да испорачаат 35.000&nbsp;тони. На почетокот на декември, уште 55.000&nbsp;тони пристигнале. Последниот воздушен напад над Малта се случил на 20 јули 1943 година. Тоа било 3.340-та тревога од 11 јуни 1940 година. {{Sfn|Holland|2003}} {{Sfn|Spooner|1996}} Сојузничката победа на Малта одиграла голема улога во конечниот сојузнички успех во [[Северноафрикански поход|Северна Африка]], а исто така служела и како база за [[Сојузничка инвазија на Сицилија|инвазијата на Сицилија]]. == Загуби == === Загуби на сојузничките воени бродови === [[Податотека:HMS_Ark_Royal_h85716.jpg|десно|мини|ХМС ''Арк Ројал'' во 1939 година, со бродот „Саборфиш“ од 820-та поморска воздухопловна ескадрила што минува над него. Бродот бил потонат во 1941 година.]] Сојузнички жртви во воени бродови: * Еден [[борбен брод]] : ** ''Бархам'' * Два носачи на авиони: {{Sfn|Spooner|1996}} ** ''Игл'', Ark Royal * Пет крстосувачи: {{Sfn|Spooner|1996}} ** HMS Каиро, ''Хермиона'', Манчестер, ''Нептун'', Саутхемптон * 19 уништувачи: {{Sfn|Spooner|1996}} ** HMS Ердејл, Бедуин, Фирлес, Форсиг, Галантен, Гурка, Хасти, Хиперион, Џерси, Кандахар, Кингстон, ''Куџавјак'' (Полска морнарица), Ленс, Легија, Маори, Мохавк, HMAS Нестор (RAN), HMS Пакенам и Саутволд. {{Sfn|Spooner|1996}} * 38 подморници ** HMS Кахалот, Грампус, Один, Олимп, Орфеј, Освалд, Андантед, Јуниот, P36, P38, P48, P222, P311, Пандора, Партијан, Персеј, Реинбол, Регент, Регулус, Сарацен, Сплендид, Талисман, Тетрарх, Тандерболт, Тигар, Травелер, Тријада, Тритон, Триумф, Трупер, Турбулент, Апхолдер, Урге, Уск. Францускиот број Нарвал и бродот на грчката морнарица HS Глаукос, исто така, биле изгубени. {{Sfn|Spooner|1996}} === Штета во инфраструктурата === [[Податотека:Malta_-_Valletta_-_Triq_ir-Repubblika_-_Royal_Opera_02_ies.jpg|мини|Руини од Кралската опера, уништена во 1942 година и претворена во театар на отворено во 2013 година]] На густо населениот остров, 5.524 приватни живеалишта биле уништени, 9.925 биле оштетени, но можеале да се поправат, а 14.225 биле оштетени од експлозија на бомба. Покрај тоа, 111 [[Црква (градба)|цркви]], 50 [[Болница|болници]], институции или колеџи, 36 [[Драмска уметност|театри]], клубови, владини канцеларии, [[Банка|банки]], фабрики, мелници за брашно и други комерцијални згради претрпеле уништување или штета, вкупно 30.000 згради. Кралската опера, Оберж д'Оверњ, Оберж де Франс и Палацо Кореја во Валета, Часовната кула Биргу, Оберж д'Алемањ и Оберж д'Итали во Биргу, делови од утврдувањата на Сенглеа и Гувернерската куќа на [[Форт Рикасоли]] беа уништени. Други згради како што се Оберж де Кастилја, Оберж де Бавиер, Каса дел Комун Тесоро и делови од Форт Маноел исто така претрпеле големи штети, но биле обновени по војната. Била формирана Комисија за воена штета за да им се надомести на оние чиј имот бил уништен или оштетен за време на војната. <ref>{{Наведени вести|url=https://timesofmalta.com/articles/view/war-damage-commission-decision-deemed-unjust.138858|title=War Damage Commission decision deemed unjust|date=16 October 2003|work=[[Times of Malta]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200829132544/https://timesofmalta.com/articles/view/war-damage-commission-decision-deemed-unjust.138858|archive-date=29 August 2020}}</ref> === Загуби на Оската === Вкупните загуби на Оската во Медитеранот биле големи. Човечките жртви изнесувале 17.240 лица на море. Во залихи, Оската изгубила 315.090 тони. Ова било повеќе отколку што стигнало до Малта. Сојузничките морнарици потопиле 773 бродови на Оската, вкупно 1.364.337.&nbsp;т Мините потопиле уште 179 бродови со вкупна тежина од 214.109 тони. Морнариците и воздухопловните сили учествувале во уништувањето на 25 бродови со вкупна тежина од 106.050 тони, а авионите потопиле 1.326 бродови, со вкупна тежина од 1.466.208 тони. Мините и поморските пловила заедно уништиле уште еден брод од 1.778 тони. Вкупно, потонале 2.304 трговски бродови на Оската, со вкупна тежина од 3.130.969 тони. {{Sfn|Spooner|1996}} Горенаведените бројки не ги вклучуваат воените бродови на Оската изгубени во разни битки во поддршка на Малтешката кампања. [[Битка кај Таранто|Нападот врз Таранто]] резултирал со онеспособување на три борбени брода, а еден сè уште бил на поправка кога Италија се предала во 1943 година. Италијанците изгубиле најмалку четири тешки крстосувачи; 3 тешки крстосувачи од класата ''Зара'' биле потопени (заедно со два разорувачи) за време на Битката кај ’ртот Матапан, додека ''Тренто'' потонал за време на операцијата Харпун. Италијанците изгубиле 16 подморници, а Германците 50 подморници. {{Sfn|Spooner|1996}} Табела на бродови на Оската придружувани во [[Либија]], јуни 1940 – јануари 1943: * {{legend2|#ff2727| периоди „Регија Аеронаутика“ била единствената непријателска воздухопловна сила во акција против Малта|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend2|#FF6961| периоди кога „Луфтвафе“ вложил значителни напори против Малта|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend2|#5757FF| влијание на операциите на Кралската морнарица К против бродовите на Оската|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend2|powderblue| влијание на операциите на Бристол Бофајтер против превозот на Оската|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+Персонал и залихи на Оската за Либија, 1940 година{{sfn|Spooner|1996|p=327}} |- !Месец<br />(1940) !Испратен<br> персонал !Пристигнат<br> персонал !Испратени<br> залихи !Пристигнати<br> залихи !Изгубени<br> залихи % |- |style="background:#ff2727;"| јануари || 1,358 || 1,308 || 3,618 || 3,608 || {{percentage|3,618-3,608|3,618|1}} |- |style="background:#ff2727;"| јули || 6,407 || 6,407 || 40,875 || 40,875 || 0.0% |- |style="background:#ff2727;"| август || 1,221 || 1,221 || 50,669 || 50,669 || 0.0% |- |style="background:#ff2727;"| септември || 4,602 || 4,602 || 53,669 || 53,669 || 0.0% |- |style="background:#ff2727;"| октомври || 2,823 || 2,823 || 29,306 || 29,306 || 0.0% |- |ноември || 3,157 || 3,157 || 60,778 || 60,778 || 0.0% |- |style="background:#FF6961;"| декември || 9,731 || 9,731 || 65,556 || 58,574 || {{percentage|65,556-58,574|65,556|1|pad=yes}} |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+Персонал и залихи на Оската за Либија, 1941{{sfn|Spooner|1996|p=327}} |- !Месец<br />(1941) !Испратен<br> персонал !Пристигнат<br> персонал !Испратени<br> залихи !Пристигнати<br> залихи !Изгубени<br> залихи % |- |style="background:#FF6961;"| јануари || 12,491 || 12,214 || 50,505 || 49,084 || {{percentage|50,505-49,084|50,505|1}} |- |style="background:#FF6961;"| февруари || 19,557 || 19,557 || 80,357 || 79,173 || {{percentage|80,357-79,173|80,357|1}} |- |style="background:#FF6961;"| март || 20,975 || 20,184 || 101,800 || 92,753 || {{percentage|101,800-92,753|101,800|1}} |- |style="background:#FF6961;"| април || 20,698 || 19,926 || 88,597 || 81,472 || {{percentage|88,597-81,472|88,597|1|pad=yes}} |- |style="background:#FF6961;"| мај || 12,552 || 9,958 || 73,367 || 69,331 || {{percentage|73,367-69,331|73,367|1}} |- |јуни || 12,886 || 12,886 || 133,331 || 125,076 || {{percentage|133,331-125,076|133,331|1}} |- |јули || 16,141 || 15,767 || 77,012 || 62,276 || {{percentage|77,012-62,276|77,012|1}} |- |август || 18,288 || 16,753 || 96,021 || 83,956 || {{percentage|96,021-83,956|96,021|1}} |- |септември || 12,717 || 6,603 || 94,115 || 67,513 || {{percentage|94,115-67,513|94,115|1}} |- |style="background:#5757FF;"| октомври || 4,046 || 3,541 || 92,449 || 73,614 || {{percentage|92,449-73,614|92,449|1}} |- |style="background:#5757FF;"| ноември || 4,872 || 4,628 || 79,208 || 29,843 || {{percentage|79,208-29,843|79,208|1}} |- |style="background:#5757FF;"| декември || 1,748 || 1,074 || 47,680 || 39,092 || {{percentage|47,680-39,092|47,680|1|pad=yes}} |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+Персонал и залихи на Оската за Либија, 1942{{sfn|Spooner|1996|p=327}} |- !Месец<br />(1942) !Испратени<br> бродови !Пристигнат<br> персонал !Испратени<br> залихи !Пристигнати<br> залихи !Изгубени<br> залихи % |- |style="background:#FF6961;"|јануари || 2,840 || 1,355 || 66,214 || 66,170 || {{percentage|66,214 -66,170|66,214 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|февруари || 531 || 531 || 59,468 || 58,965 || {{percentage|59,468 -58,965|59,468 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|март || 391 || 284 || 57,541 || 47,588 || {{percentage|57,541 -47,588|57,541 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|април || 1,349 || 1,349 || 151,578 || 150,389 || {{percentage|151,578 -150,389|151,578 |1}} |- |style="background:#FF6961;"|мај || 4,396 || 4,241 || 93,188 || 86,439 || {{percentage|93,188 -86,439|93,188 |1}} |- | style="background:powderblue;"|јуни || 1,474 || 1,249 || 41,519 || 32,327 || {{percentage|41,519 -32,327|41,519 |1}} |- | style="background:powderblue;"|јули || 4,566 || 4,435 || 97,794 || 91,491 || {{percentage|97,794 -91,491|97,794 |1}} |- | style="background:powderblue;"|август || 1,281 || 790 || 77,134 || 51,655 || {{percentage|77,134 -51,655|77,134 |1|pad=yes}} |- | style="background:powderblue;"|септември || 1,367 || 959 || 96,903 || 77,526 || {{percentage|96,903 -77,526|96,903 |1|pad=yes}} |- | style="background:powderblue;"|октомври || 1,011 || 631 || 83,695 || 46,698 || {{percentage|83,695 -46,698|83,695 |1}} |- | style="background:powderblue;"|ноември || 1,031 || 1,031 || 85,970 || 63,736 || {{percentage|85,970 -63,736|85,970 |1}} |- | style="background:powderblue;"|декември || 5 || 5 || 12,981 || 6,151 || {{percentage|12,981 -6,151|12,981 |1}} |} ==Во популарната култура== ===Во филмот=== * Краткиот пропаганден филм''[[Малта Г.Ц.]]'' бил нарачан во 1942 година од британската влада за да се популаризира издржливоста на малтешкиот народ и доделување на Ѓорѓиевиот крст. Содржи вистински снимки од бомбардирањата и нивните ефекти.<ref>{{citation |author=Ministry of Information|title=Малта Г.Ц. |url=https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/1060007282 | website=Империјален воен музеј|year=1943|id=CCE 203}}</ref> * Британскиот филм од 1953 година ''[[Малтешка приказна]]'' е измислена приказна за пилот на RAF со фото-извидување во Малта за време на опсадата. Содржи вистински снимки и реконструкции со автентични авиони. ===Во литературата=== Во својот роман „Капиланот од Малта“ (1973) [[Николас Монсарат]] дава опис на опсадата на Малта од јуни 1940 до август 1942 година, како што ја доживеал измислениот католички свештеник отец Салваторе.<ref>[https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/nicholas-monsarrat-7/the-kappillan-of-malta/ „Капиланот од Малта“], [[Kirkus Reviews]]. 25 март 1974 година.</ref> Романот е прошаран со кратки епизоди од други периоди од малтешката историја. Дебитантскиот роман на [[Томас Пинчон]] од 1963 година, „[[V.]]“ содржи поглавје посветено на животот за време на опсадата на Малта. Во својот роман од 2016 година „На секој храбар му е простено“, [[Крис Клив]] ги претставува бедата и ужасот од опсадата низ очите на британски офицери чии искуства се лабаво засновани на оние на неговиот дедо Дејвид Хил, кој служел во Кралската артилерија. == Наводи == {{наводи}} ==Извори== {{refbegin}} * {{cite book |title=Siege: Malta 1940–1943 |last=Bradford |first=Ernle |publisher=Pen & Sword |year=2003 |isbn=978-0-85052-930-2|orig-year=1986 }} * {{cite book |title=The Italian Navy in World War II |last=Bragadin |first=Marc'Antonio |publisher=United States Naval Institute |year=1957 |oclc=974408748 |location=Annapolis, MD }} * {{cite book |title=Alamein |last=Bungay |first=Stephen |publisher=Aurum Press |year=2002 |isbn=1-85410-929-4 }} * {{cite web |url=http://www.avalanchepress.com/UnfortunateAction.php |title=The Unfortunate Action |last=Canada |first=Kevin |year=2013 |publisher=Avalanche Press |location=Irondale, AL |access-date=20 March 2016 }} * {{cite book |title=The Hunters and the Hunted |last=Cocchia |first=Aldo |publisher=Naval Institute Press |year=1958 |oclc=321125 |series=Navies and Men |location=Annapolis, MD }} * {{cite book |title=The German Army 1933–1945: Its Political and Military Failure |last=Cooper |first=Matthew |publisher=Stein and Day |location=Briarcliff Manor, NY |year=1978 |isbn=0-8128-2468-7}} * {{cite book |title=The Story of the Spitfire: An Operational and Combat History |last=Delve |first=Ken |publisher=Greenhill books |year=2007 |isbn=978-1-85367-725-0 |location=London }} * {{cite book |ref={{harvid|de Zeng|2007a}}|title=Bomber Units of the Luftwaffe 1933–1945: A Reference Source |volume=I |last1=de Zeng |first1=H. L. |last2=Stanket |first2=D. G. |last3=Creek |first3=E. J. |publisher=Ian Allan |location=London |year=2007 |isbn=978-1-85780-279-5}} * {{cite book |ref={{harvid|de Zeng|2007b}}|title=Bomber Units of the Luftwaffe 1933–1945: A Reference Source |volume=II |last1=de Zeng |first1=H. L. |last2=Stanket |first2=D. G. |last3=Creek |first3=E. J. |publisher=Ian Allan |location=London |year=2007 |isbn=978-1-903223-87-1}} * {{cite book |title=Malta: The Triumphant Years, 1940–1943 |last=Hogan |first=George |publisher=Robert Hale |location=London |year=1978 |isbn=978-0-7091-7115-7}} * {{cite book |title=Hurricane Aces 1939–40 |last=Holmes |first=Tony |publisher=Osprey |year=1998 |isbn=1-85532-597-7 |series=Aircraft of the Aces |volume=XVIII |location=Oxford }} * {{cite book |title=Fortress Malta: An Island Under Siege, 1940–1943 |last=Holland |first=James |publisher=Miramax Books |year=2003 |isbn=1-4013-5186-7 |location=London |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl }} * {{cite book |title=Eagle in Flames: The Fall of the Luftwaffe |last=Hooton |first=E. R. |publisher=W&N |year=1997 |isbn=978-1-85409-343-1|location=London }} * {{cite book |title=Besieged: The World War II Ordeal of Malta, 1940–1942 |last=Jellision |first=Charles Albert |publisher=for University of New Hampshire by University Press of New England |year=1984 |isbn=978-0-87451-313-4|location=Hanover, NH |ref={{harvid|Jellison|1984}}}} * {{cite book |title=The War Against Rommel's Supply Lines, 1942–43 |last=Levine |first=Alan |publisher=Stackpole Books |year=2008 |isbn=978-0-8117-3458-5 }} * {{cite book |title=The Italian Navy and Fascist Expansionism, 1935–1940 |last=Mallett |first=Robert |publisher=Frank Cass |year=1998 |isbn=0-7146-4432-3 |location=London }} * {{cite book |title=Malta Spitfire Aces |last=Nichols |first=Steve |publisher=Osprey |year=2008 |isbn=978-1-84603-305-6 |series=Aircraft of the Aces |volume=83 |location=Oxford }} * {{cite book |title=War and Economy in the Third Reich |last=Overy |first=Richard |publisher=Oxford University Press |year=1995 |isbn=978-0-19-820599-9 |location=London |author-link=Richard Overy }} * {{cite book |title=Spitfire Mark V Aces 1941–45 |last=Price |first=Alfred |publisher=Osprey Aerospace |year=1997 |isbn=1-85532-635-3 |location=Oxford }} * {{cite book|title=Malta and Gozo|last=Rix|first=Juliet|publisher=Bradt Travel Guides|year=2015|isbn=978-1784770259}} * {{cite book |title=185: The Malta Squadron |last=Rogers |first=Anthony |publisher=Spellmount |year=2005 |isbn=1-86227-274-3 |location=London }} * {{cite book |title=Battle of Malta: June 1940–November 1942 |last=Rogers |first=Anthony |publisher=Osprey Publishing |year=2022 |isbn=978-1-47284-890-1 |location=Oxford}} * {{cite journal |last=Sadkovich |first=James J. |date=Jan 1989 |title=Understanding Defeat: Reappraising Italy's Role in World War II |journal=Journal of Contemporary History |location=London |publisher=Sage |volume=24 |pages=27–61 |doi=10.1177/002200948902400102 |issn=0022-0094 |jstor=260699 |number=1 |s2cid=161195027 }} * {{cite book |title=Bf 109 Aces of North Africa and the Mediterranean |last=Scutts |first=Jerry B. |publisher=Osprey |year=1994 |isbn=1-85532-448-2 |location=London }} * {{cite book |title=Malta: The Hurricane Years |last1=Shores |first1=Christopher |last2=Cull |first2=Brian |last3=Malizia |first3=Nicola |publisher=Grub Street |location=London |year=1987 |isbn=0-948817-06-2}} * {{cite book |title=Duel for the Sky: Ten Crucial Battles of World War II |last=Shores |first=Christopher |publisher=Grub Street |year=1985 |isbn=978-0-7137-1601-6|location=London }} * {{cite book |title=The Battles of the Malta Striking Forces |last=Smith |first=Peter C. |publisher=Littlehampton |year=1974 |isbn=978-0-7110-0528-0}} * {{cite book |title=Supreme Gallantry: Malta's Role in the Allied Victory, 1939–1945 |last=Spooner |first=Tony |year=1996 |publisher=John Murray |location=London |isbn=978-0719557064}} * {{cite book |title=A History Of World War Two |last=Taylor |first=A. J. P. |publisher=Octopus Books |year=1974 |isbn=0-7064-0399-1 |location=London |editor1-first=S. L. |editor1-last=Mayer |url=https://archive.org/details/historyofworldwa00tayl }} * {{cite book |title=The Right of the Line: The Royal Air Force in the European War, 1939–1945 |last=Terraine |first=John |publisher=Sceptre |year=1985 |isbn=0-340-41919-9 |location=London |url-access=registration |url=https://archive.org/details/rightoflineroyal0000terr }} * {{cite book |title=Hitler's Stuka Squadrons: The Ju 87 at War, 1936–1945 |last=Ward |first=John |publisher=Spellmount |year=2004 |isbn=1-86227-246-8 |series=Eagles of War |location=London }} * {{cite book |title=Junkers Ju 87 Stukageschwader 1937–41 |last=Weal |first=John |publisher=Osprey |year=1998 |isbn=1-85532-636-1|location=Oxford }} * {{cite book |title=The Fighting Tenth: The [[Tenth Submarine Flotilla]] and the Siege of Malta |last=Wingate |first=John |publisher=Pen & Sword |year=1991 |isbn=978-0-85052-891-6 |location=Barnsley }} * {{cite book |title=Malta Convoys 1940–1943 |last=Woodman |first=R. |publisher=John Murray |year=2003 |isbn=978-0-7195-6408-6|edition=pbk. |location=London }} {{refend}} ==Дополнително читање== * {{cite journal |last=Caravaggio |first=Angelo N. |date=Summer 2006 |title=The Attack at Taranto: Tactical Success, Operational Failure |journal=Naval War College Review |location=Newport, RI |volume=59 |issn=0028-1484|number=3 }} * {{cite book |title=The Squadrons of the Royal Air Force & Commonwealth 1918–1988 |last=Halley |first=James J. |publisher=Air Britain (Historians) |year=1988 |isbn=0-85130-164-9 |location=Tonbridge }} * {{cite thesis|last=Hammond|first=R. J.|title=The British Anti-shipping Campaign in the Mediterranean 1940–1944: Comparing Methods of Attack|publisher=University of Exeter|url=http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.548977|type=PhD|others=registration|year=2011|access-date=31 October 2016|docket=uk.bl.ethos.548977|oclc=798399582}} * {{cite book|title=The Oxford Companion to World War Two |last=Keegan|first=John|publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=0-19-280666-1|location=London }} * {{cite book|title=Briefed to Attack: Malta's Part in African Victory |last=Lloyd|first=Air Marshal Sir Hugh|publisher=Hodder & Stoughton |year=1949 |isbn=|location=London }} * {{cite book|title=The Italian Navy and Fascist Expansionism, 1935–1940 |last=Mallett|first=Robert|publisher=Frank Cass |year=2008 |isbn=978-0714644325|location=London }} * {{cite book|title=Battle Over Malta: Aircraft Losses and Crash Sites, 1940–42|last=Rogers|first=Anthony|publisher=Sutton Books |year=2000 |isbn=978-0-7509-2392-7|location=London }} * {{cite journal |last=Sadkovich |first=James J. |year=1988 |title=Re-evaluating Who Won the Italo-British Naval Conflict, 1940–42 |journal=European History Quarterly |volume=18 |pages=455–471 |issn=0265-6914|number=4 |doi=10.1177/026569148801800405 |s2cid=143162826 }} * {{cite book|title=Gloster Gladiator Aces|last=Thomas|first=Andrew|publisher=Osprey |year=2002 |isbn=1-84176-289-X|location=Oxford }} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20140715002747/http://www.britishmilitaryhistory.co.uk/documents.php?aid=41&nid=6&start=0 Malta Command 1930 – 1945 at www.BritishMilitaryHistory.co.uk] * [http://spitfiresite.com/2010/04/1942-defence-of-malta.html Combat History of the Supermarine Spitfire – The Defence of Malta (1942)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130508115037/http://spitfiresite.com/2010/04/1942-defence-of-malta.html |date=2013-05-08 }} * [https://web.archive.org/web/20081014134122/http://ww2airfronts.org/Theaters/mto/hmso-malta/hmso-malta0.html The Air Battle of Malta, 1940–1942 (HMSO 1944)] * [http://histclo.com/essay/war/ww2/camp/eur/na/nab-malta.html World War II: Malta—The Right Island] * [https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/1060007282 Malta GC] Film about the Axis air offensive against Malta. {{Втора светска војна}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Малта }} [[Категорија:Битки на Канада во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Обединето Кралство во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Австралија во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Италија во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на Германија во Втората светска војна]] [[Категорија:Битки на ЈАР во Втората светска војна]] [[Категорија:Воени походи во Втората светска војна (Средоземно и Блискоисточно боиште)]] [[Категорија:Судири во 1942 година]] [[Категорија:Судири во 1941 година]] [[Категорија:Судири во 1940 година]] [[Категорија:Малта во Втората светска војна]] [[Категорија:Опсади во Втората светска војна]] [[Категорија:Опсади на Малта]] [[Категорија:Опсади на Германија]] [[Категорија:Опсади на Обединетото Кралство]] opnb14supwewiphs17sa0xk9353harp 1 1392221 5542993 2026-04-21T19:14:32Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Малта}} 5542993 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Малта}} hcw2kdmzyvg14tf1nii69fxy4j0tb6r 14 1392222 5543008 2026-04-21T19:47:56Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Битки во Втората светска војна по земја|Австралија ]] [[Категорија:Воени операции на Австралија во Втората светска војна]] [[Категорија:Воена историја на Австралија во Втората светска војна]] 5543008 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Битки во Втората светска војна по земја|Австралија ]] [[Категорија:Воени операции на Австралија во Втората светска војна]] [[Категорија:Воена историја на Австралија во Втората светска војна]] 6it4a7ft8779xz9wj0wrxql177m5eqs 14 1392223 5543010 2026-04-21T19:49:02Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Воена историја на Австралија во Втората светска војна]] [[Категорија:Воени операции на Австралија ]] 5543010 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Воена историја на Австралија во Втората светска војна]] [[Категорија:Воени операции на Австралија ]] 3l3098ii6r8ypt7hh34dxxmbsvgjter 14 1392224 5543011 2026-04-21T19:51:45Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Австралија во Втората светска војна]] [[Категорија:Тихоокеанско боиште]] [[Категорија:Воена историја на Австралија ]] [[Категорија:Воена историја на Втората светска војна по земја|Австралија ]] 5543011 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Австралија во Втората светска војна]] [[Категорија:Тихоокеанско боиште]] [[Категорија:Воена историја на Австралија ]] [[Категорија:Воена историја на Втората светска војна по земја|Австралија ]] aa6idy3oglh8dox2c8gf7ldev5qzvpn 14 1392225 5543012 2026-04-21T19:54:53Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Втората светска војна по земја]] [[Категорија:Војни на Австралија|Втора светска војна]] [[Категорија:Океанија во Втората светска војна]] 5543012 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Втората светска војна по земја]] [[Категорија:Војни на Австралија|Втора светска војна]] [[Категорија:Океанија во Втората светска војна]] 96w27h94ockxdvh9ftj6ari5vki8ag8 14 1392226 5543013 2026-04-21T19:56:25Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Битки во Втората светска војна по земја|ЈАР ]] [[Категорија:Воени операции на ЈАР во Втората светска војна]] [[Категорија:Воена историја на ЈАР во Втората светска војна]] 5543013 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Битки во Втората светска војна по земја|ЈАР ]] [[Категорија:Воени операции на ЈАР во Втората светска војна]] [[Категорија:Воена историја на ЈАР во Втората светска војна]] 2652bzpsn2ctcdcgmrect55klzs9cfn 14 1392227 5543014 2026-04-21T19:57:32Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Воена историја на ЈАР во Втората светска војна]] [[Категорија:Воени операции на ЈАР ]] 5543014 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Воена историја на ЈАР во Втората светска војна]] [[Категорија:Воени операции на ЈАР ]] 2jnjk9sqebg0hh5s14vyed5y7l4lowe 5543015 5543014 2026-04-21T19:58:37Z Тиверополник 1815 5543015 wikitext text/x-wiki [[Категорија:ЈАР во Втората светска војна]] [[Категорија:Воена историја на ЈАР ]] [[Категорија:Воена историја на Втората светска војна по земја|ЈАР ]] 1s56etx04770nw013cualyoz85q9vdm 14 1392228 5543016 2026-04-21T19:59:44Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Втората светска војна по земја]] [[Категорија:Војни на ЈАР |Втора светска војна]] [[Категорија:Африка во Втората светска војна]] 5543016 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Втората светска војна по земја]] [[Категорија:Војни на ЈАР |Втора светска војна]] [[Категорија:Африка во Втората светска војна]] grdqujskdxgo4mo58xpzf1s9eq5h24u 14 1392229 5543019 2026-04-21T20:01:22Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Опсади по земја|Малта]] [[Category:Битки на Матла| ]] 5543019 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Опсади по земја|Малта]] [[Category:Битки на Матла| ]] p1qz9adt1avuym7d97eftd20oyc5qnm 5543022 5543019 2026-04-21T20:03:33Z Тиверополник 1815 5543022 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Опсади по земја|Малта]] [[Category:Битки на Малта| ]] 4x4xccbkhxd4360hoe8d8nbb1ndgrdg 828 1392230 5543020 2026-04-21T20:01:44Z Buli 2648 Создадена страница со: -- This module may be used to compare the arguments passed to the parent -- with a list of arguments, returning a specified result if an argument is -- on the list local p = {} local function isnotempty(s) return s and mw.text.trim(s) ~= '' end local function scanValues(values,results,args,replaceTable) for k, v in pairs(values) do local c = args.category:gsub('_VALUE_', v) table.insert(results, c) if v == '' then -- Fix odd bug for... 5543020 Scribunto text/plain -- This module may be used to compare the arguments passed to the parent -- with a list of arguments, returning a specified result if an argument is -- on the list local p = {} local function isnotempty(s) return s and mw.text.trim(s) ~= '' end local function scanValues(values,results,args,replaceTable) for k, v in pairs(values) do local c = args.category:gsub('_VALUE_', v) table.insert(results, c) if v == '' then -- Fix odd bug for | = which gets stripped to the empty string -- and breaks category links v = ' ' end local replaceString = '"'..v..'". ' local replaceValue = replaceTable and replaceTable[v] replaceString = replaceString..(replaceValue and 'Replace with "'..replaceValue..'".' or 'It should be removed.') local p = args.preview:gsub('_VALUE_',replaceString) table.insert(results, p ) end end function p.check (frame) -- create the table of deprecated values and their matching new value return p._check(frame.args, frame:getParent().args, frame:getParent():getTitle()) end local moduleParams = {ignoreblank=true, preview=true, _category=true, _remove=true} function p._check(args, pargs, caller) local dep_values = {} for k, v in pairs(args) do if not moduleParams[k] then dep_values[k] = v end end -- Parse params to remove local removes = {} if args['_remove'] then for r in args['_remove']:gmatch("([^;]+)") do removes[mw.text.trim(r)] = 1 end end -- loop over the parent args and see if any are deprecated local values = {} local remove_values = {} local ignoreblank = isnotempty(args['ignoreblank']) for k, v in pairs(pargs) do if not ignoreblank or isnotempty(v) then if dep_values[k] then table.insert(values, k) elseif removes[k] then table.insert(remove_values, k) end end end -- find out about calling context local title = mw.title.getCurrentTitle() -- create local defaulted arguments local category = args["_category"] or title.namespace == 0 and "[[Category:Pages with deprecated parameters]]" or "" local preview = args['preview'] or 'Page using [['..caller..']] with deprecated parameter _VALUE_' if isnotempty(preview) then preview = require('Module:If preview')._warning({preview}) end local localArgs = {category=category,preview=preview} -- scan through values and remove_values and create output results local results = {} scanValues(values,results,localArgs,dep_values) scanValues(remove_values,results,localArgs) return table.concat(results) end return p 6pg33nakw78ry3o0fys41ny599i0hwk 14 1392231 5543023 2026-04-21T20:03:55Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Воени операции на Малта]] [[Категорија:Битки по земја|Малта]] [[Категорија:Воена историја на Малта]] 5543023 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Воени операции на Малта]] [[Категорија:Битки по земја|Малта]] [[Категорија:Воена историја на Малта]] ek56z2kq99vmol29jzpm4hnttvyq7gk 5543031 5543023 2026-04-21T20:10:08Z Тиверополник 1815 5543031 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Војни на Малта]] [[Категорија:Битки по земја|Малта]] [[Категорија:Воена историја на Малта]] c9i5dq7fkiieo860eoczcfksonabtzk 828 1392232 5543024 2026-04-21T20:05:35Z Buli 2648 Создадена страница со: require("strict") local p = {} local TEMPLATES = { birth_date = "Birth date", birth_date_and_age = "Birth date and age", birth_year = "Birth year", birth_year_and_age = "Birth year and age", death_date = "Death date", death_date_text = "Death date text", death_date_and_age = "Death date and age", death_year = "Death year", death_year_and_age = "Death year and age", } local invalid_date_category = '' local tracking_category = '' local Date... 5543024 Scribunto text/plain require("strict") local p = {} local TEMPLATES = { birth_date = "Birth date", birth_date_and_age = "Birth date and age", birth_year = "Birth year", birth_year_and_age = "Birth year and age", death_date = "Death date", death_date_text = "Death date text", death_date_and_age = "Death date and age", death_year = "Death year", death_year_and_age = "Death year and age", } local invalid_date_category = '' local tracking_category = '' local Date = require('Module:Date')._Date local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs if mw.title.getCurrentTitle():inNamespaces(0, 828, 829) then -- Category only in namespaces: 0=article, 828=module & 829=module talk (last 2 needed for testcases) tracking_category = '[[Category:Pages where birth or death is being automatically determined]]' invalid_date_category = '[[Category:Pages with invalid birth or death dates]]' end local function check_for_invalid_date(str) return mw.ustring.match(str, '^%?') or mw.ustring.match(str, '^%d%d%?') or mw.ustring.match(str, '^[Uu]nk') end local function expand_template(template, args) return mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = template, args = args} end local function parse_date(str) local date = Date(str) if date then return tostring(date.year), tostring(date.month), tostring(date.day) end -- TODO: Date has not been parsed. Need to work out what to do. For now, throw an error. -- Example where this can occur: "birth_date = 22 December 1946" at [[Maurice Pasternak]]. -- There was a nonbreaking space after "22" whidh Date does not accept. error('Module:Person_date parse_date invalid date: "' .. tostring(str) .. '"') end local function date_format(str) if mw.ustring.match (str, '^%d+%s*%a+[%.]*%s*%d%d%d%d$') then return 'df' elseif mw.ustring.match(str, '^%a+[%.]*%s+%d+,%s*%d%d%d%d$') then return 'mf' else return 'ERROR' end end local function is_valid_month (str) str = string.upper(mw.ustring.sub(str,1,1))..string.lower(mw.ustring.sub(str,2)) local months = {'Jan','Jan.','January','Feb','Feb.','February','Mar','March','Apr','Apr.','April','May','Jun','Jun.','June','Jul','Jul.','July','Aug','Aug.','August','Sep','Sept','Sep.','Sept.','September','Oct','Oct.','October','Nov','Nov','November','Dec','Dec.','December'} for index, value in ipairs(months) do if value == str then return true end end return false end local function is_month_year_only(str) local month = mw.ustring.match(str, '^(%a+)[%.]*%s+%d%d%d%d$') if month == nil then return false else return is_valid_month(month) end end local function is_valid_date(str) local month = mw.ustring.match (str, '^%d+%s*(%a+)[%.]*%s*%d%d%d%d$') or mw.ustring.match(str, '^(%a+)[%.]*%s+%d+,%s*%d%d%d%d$') if month == nil then return false else return is_valid_month(month) end end local function is_year_only(str) return mw.ustring.match(str, '^%d%d%d%d$') end local function already_has_template(str) str = mw.ustring.gsub(str, '&[Nn][Bb][Ss][Pp];', ' ') return mw.ustring.match(str, '<span') or mw.ustring.match(str, '<time') or mw.ustring.match(str,'%(aged%s*%d+') or mw.ustring.match(str,'%(age%s*%d+') end local function sanatize_date(str) -- Sanatize leading & trailing whitespace (this caused an issue before it was implemented) str = mw.ustring.gsub(str,'^%s*','') str = mw.ustring.gsub(str,'%s*$','') -- Sanatize ordinals str = mw.ustring.gsub(str, '(%d+)st([,%s])', '%1%2') str = mw.ustring.gsub(str, '(%d+)rd([,%s])', '%1%2') str = mw.ustring.gsub(str, '(%d+)th([,%s])', '%1%2') str = mw.ustring.gsub(str, '(%d+)nd([,%s])', '%1%2') return str end local function parse_birth(args) local birth_date = args['birth_date'] or '' local death_date = args['death_date'] or '' local disap_date = args['disappeared_date'] or '' local original = birth_date birth_date = sanatize_date(birth_date) death_date = sanatize_date(death_date) disap_date = sanatize_date(disap_date) -- Check for bad inputs. This used to be covered by a switch statement in infoboxes if check_for_invalid_date(birth_date) then return original..invalid_date_category end if already_has_template(birth_date) then return original end if is_valid_date(birth_date) then local location = mw.ustring.find(birth_date, '%d%d%d%d') local extra = mw.ustring.sub(birth_date, location+4) .. tracking_category local date = mw.ustring.sub(birth_date, 1,location+3) local year, month, day = parse_date(date) local format = date_format(date) if death_date == '' and disap_date == '' then return expand_template(TEMPLATES.birth_date_and_age, {year, month, day, [format] = 'yes'}) .. extra elseif is_year_only(death_date) or is_valid_date(death_date) or is_month_year_only(death_date) then return expand_template(TEMPLATES.birth_date, {year, month, day, [format] = 'yes'}) .. extra else -- death_date is not a valid string (example: 'unknown') return original end end if is_month_year_only(birth_date) then local year = Date('1 '..birth_date):text('%Y') local month = Date('1 '..birth_date):text('%-m') local location = mw.ustring.find(birth_date, '%d%d%d%d') local date = mw.ustring.sub(birth_date, 1,location+3) local extra = mw.ustring.sub(birth_date, location+4) .. tracking_category if death_date == '' and disap_date == '' then return expand_template(TEMPLATES.birth_year_and_age, {year, month}) .. extra elseif is_year_only(death_date) or is_valid_date(death_date) or is_month_year_only(death_date) then return expand_template(TEMPLATES.birth_year, {date}) .. extra else -- death_date is not a valid string (example: 'unknown') return original end end if is_year_only(birth_date) then local date = mw.ustring.sub(birth_date, 1, 5) local extra = mw.ustring.sub(birth_date, 5) .. tracking_category if death_date == '' and disap_date == '' then return expand_template(TEMPLATES.birth_year_and_age, {date}) .. extra elseif is_year_only(death_date) or is_valid_date(death_date) then return expand_template(TEMPLATES.birth_year, {date}) .. extra else -- death_date is not a valid string (example: 'unknown') return original end end return original end local function parse_death(args) local birth_date = args['birth_date'] or '' local death_date = args['death_date'] or '' local original = death_date birth_date = sanatize_date(birth_date) death_date = sanatize_date(death_date) -- Check for bad inputs. This used to be covered by a switch statement in infoboxes if check_for_invalid_date(death_date) then return original..invalid_date_category end if already_has_template(death_date) then return original end if is_valid_date(death_date) or is_month_year_only(death_date) then local location = mw.ustring.find(death_date, '%d%d%d%d') local date = mw.ustring.sub(death_date, 1,location+3) local extra = mw.ustring.sub(death_date, location+4) .. tracking_category local format = date_format(date) if birth_date == '' then if is_month_year_only(death_date) then return expand_template(TEMPLATES.death_date_text, {date}) .. extra end local year, month, day = parse_date(date) return expand_template(TEMPLATES.death_date, {year, month, day, [format] = 'yes'}) .. extra else if is_year_only(birth_date) then location = mw.ustring.find(birth_date, '%d%d%d%d') local bd = mw.ustring.sub(birth_date, 1,location+3) if is_month_year_only(death_date) then return expand_template(TEMPLATES.death_date_and_age, {date, bd}) .. extra end return expand_template(TEMPLATES.death_date_and_age, {date, bd, [format] = 'yes'}) .. extra elseif is_valid_date(birth_date) or is_month_year_only(birth_date) then location = mw.ustring.find(birth_date, '%d%d%d%d') local bd = mw.ustring.sub(birth_date, 1,location+3) if (is_month_year_only(death_date)) then return expand_template(TEMPLATES.death_date_and_age, {date, bd}) .. extra end return expand_template(TEMPLATES.death_date_and_age, {date, bd, [format] = 'yes'}) .. extra end end end if is_year_only(death_date) then if birth_date == '' then return expand_template(TEMPLATES.death_year, {mw.ustring.sub(death_date, 1, 5)}) .. mw.ustring.sub(death_date, 5) .. tracking_category else if is_year_only(birth_date) then return expand_template(TEMPLATES.death_year_and_age, {mw.ustring.sub(death_date, 1, 5), mw.ustring.sub(birth_date, 1, 5)}) .. mw.ustring.sub(death_date, 5) .. tracking_category else if is_valid_date(birth_date) then local location = mw.ustring.find(death_date, '%d%d%d%d') local date = mw.ustring.sub(death_date, 1,location+3) local extra = mw.ustring.sub(death_date, location+4) .. tracking_category location = mw.ustring.find(birth_date, '%d%d%d%d') local bd = mw.ustring.sub(birth_date, 1,location+3) return expand_template(TEMPLATES.death_date_and_age, {date, bd}) .. extra end end end end return original end function p.birth(frame) return parse_birth(getArgs(frame, {parentFirst = true})) end function p.death(frame) return parse_death(getArgs(frame, {parentFirst = true})) end return p qm4tcdz8g5vkfc018ay0tu8zlfditks 14 1392233 5543025 2026-04-21T20:05:49Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Воена историја по земја|Малта]] [[Категорија:Воена историја на Европа|Малта]] [[Категорија:Историја на Малта по тема]] [[Категорија:Малтешка војска]] 5543025 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Воена историја по земја|Малта]] [[Категорија:Воена историја на Европа|Малта]] [[Категорија:Историја на Малта по тема]] [[Категорија:Малтешка војска]] 7vlin5042fq3a7e2ci8p23ln5xkcscr 0 1392234 5543027 2026-04-21T20:06:02Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1346789536|Julia Lermontova]]“ 5543027 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=[[File:Julia Lermontova (1846-1919).jpg|Julia Lermontova (1846-1919)]]|caption=|birth_name=Julia Lermontova|birth_date=21 December 1846|birth_place=[[St. Petersburg, Russia]]|death_date={{death date and age|16 December 1919|21 December 1846}}|death_place=|fields=[[Chemistry]]|workplaces=|alma_mater=[[University of Göttingen]]|doctoral_advisor=|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=|known_for=First Russian female doctorate in chemistry|influences=|influenced=|signature=<!--(filename only)-->}} '''Јулија Лермонтова''' ( {{Langx|ru|Юлия Всеволодовна Лермонтова}}) (21 декември 1846 – 16 декември 1919 година <small>OS 2 јануари 1847</small>) — руска хемичарка. <ref name=":0">{{Наведено списание|last=Creese|first=Mary|date=1998|title=Early Women Chemists in Russia: Anna Volkova, Iuliia Lermontova, and Nadezhda Ziber-Shumova|url=http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/num21/num21%20p19-24.pdf|journal=[[Bull. Hist. Chem.]]|volume=21|pages=19–24}}</ref> Таа е позната како првата Русинка што докторирала по [[хемија]]. <ref name=":0" /> Студирала на [[Хајделбершки универзитет|Универзитетот во Хајделберг]] и на [[Хумболтов универзитет|Универзитетот во Берлин]] пред да го добие докторатот на [[Гетингенски универзитет|Универзитетот во Гетинген]] во 1874 година. <ref name=":0" /> Таа била примена во Руското хемиско друштво во 1875 година. <ref name=":0" /> == Ран живот == == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == [[Категорија:Починати во 1919 година]] [[Категорија:Родени во 1846 година]] m3rum0ut9ycxj4rgzx1ku1op48h65wp 5543035 5543027 2026-04-21T20:14:50Z 19user99 72391 5543035 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=[[File:Julia Lermontova (1846-1919).jpg|Julia Lermontova (1846-1919)]]|caption=|birth_name=Julia Lermontova|birth_date=21 December 1846|birth_place=[[St. Petersburg, Russia]]|death_date={{death date and age|16 December 1919|21 December 1846}}|death_place=|fields=[[Chemistry]]|workplaces=|alma_mater=[[University of Göttingen]]|doctoral_advisor=|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=|known_for=First Russian female doctorate in chemistry|influences=|influenced=|signature=<!--(filename only)-->}} '''Јулија Лермонтова''' ({{Langx|ru|Юлия Всеволодовна Лермонтова}}) (21 декември 1846 – 16 декември 1919 година) — руска хемичарка.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Creese|first=Mary|date=1998|title=Early Women Chemists in Russia: Anna Volkova, Iuliia Lermontova, and Nadezhda Ziber-Shumova|url=http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/num21/num21%20p19-24.pdf|journal=[[Bull. Hist. Chem.]]|volume=21|pages=19–24}}</ref> Таа е позната како првата Русинка што докторирала по [[хемија]].<ref name=":0" /> Студирала на [[Хајделбершки универзитет|Универзитетот во Хајделберг]] и на [[Хумболтов универзитет|Универзитетот во Берлин]] пред да го добие докторатот на [[Гетингенски универзитет|Универзитетот во Гетинген]] во 1874 година.<ref name=":0" /> Таа била примена во Руското хемиско друштво во 1875 година.<ref name=":0" /> == Ран живот == Јулија Всеволодовна Лермонтова била родена на 21 декември 1846 година во Санкт Петербург, Русија, како син на Елисавјета Андреевна Косиковски и генерал Всеволод Лермонтов (втор братучед на рускиот поет Михаил Лермонтов), од аристократското семејство Лермонтови. Во поголемиот дел од својот млад живот живеела во Москва, бидејќи нејзиниот татко бил задолжен за Московскиот кадетски корпус. Бидејќи нејзините родители биле членови на московската интелигенција, образованието на нивните деца било висок приоритет. Како резултат на тоа, таа учела кај приватни тутори. Иако нејзиното семејство не го разбирало целосно нејзиниот интерес за науката, тие не ја обесхрабриле и таа читала стручна литература и спроведувала едноставни експерименти дома.<ref name=":2">{{Cite book|title=European Women in Chemistry|last=Offereins|first=Marianne|date=2011-01-01|publisher=Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA|isbn=9783527636457|editor-last=Apotheker|editor-first=Jan|pages=27–30|language=en|doi=10.1002/9783527636457.ch9|editor-last2=Sarkadi|editor-first2=habil Livia Simon|chapter = Julia Lermontova (1846-1919)}}</ref> ==Образование== ===Во Русија=== Јулија Лермонтова првично сакала да студира медицина, но наскоро открила дека не може да го поднесе погледот на скелети или да ја поднесе сиромаштијата на своите пациенти. Потоа аплицирала да студира на Земјоделскиот колеџ Петровскаја (сега Тимирјашев-колеџ), кој бил познат по својата одлична програма по хемија. Иако таму имала поддршка од голем број професори, нејзината апликација на крајот била одбиена. Тогаш решила да го продолжи своето образование со заминување во странство, што во тоа време не било лесно. Преку нејзината братучетка Ана Еверинова, таа ја запознала Софија Ковалевскаја, која склучила договорен брак, што потоа ќе им овозможи на двете жени да студираат на универзитет во странство, бидејќи Ковалевскаја потоа ќе може да дејствува како придружничка.<ref name=":2" /> ===Во странство=== Во есента 1869 година, на 22-годишна возраст, Јулија Лермонтова пристигнала во Хајделберг и студирала на Универзитетот во Хајделберг, каде што ѝ било дозволено да ги слуша предавањата на Роберт Бунзен и на крајот била примена во неговата лабораторија. Во лабораторијата на Бунзен таа истражувала платински соединенија.<ref name=":2" /> Ова истражување во развојот на техники за одвојување на платински легури ѝ го предложил Дмитриј Менделеев. Оттаму, таа се преселила во Берлин, со цел да спроведе истражување под водство на Август Вилхелм фон Хофман. Во Берлин, работела во приватната лабораторија на Хофман и можела да ги посетува неговите предавања по органска хемија. Тука ја добила својата прва публикација, „Ueber die Zusammensetzung des Diphenins“. Во 1874 година ја завршила својата дисертација „Zur Kenntniss der Methylenverbindungen“<ref>{{Cite thesis |last=Lermontova |first=Julia V. |title=Zur Kenntniss der Methylenverbindungen |date=1874 |degree=Doctor of Chemistry |publisher=University of Göttingen |url=https://books.google.com/books?id=QGdhAAAAcAAJ |language=de |trans-title=On the analysis of methylene compounds|via=Google Books}}</ref> (која се однесувала на анализата на метил соединенија), а таа есен ја добила дипломата како доктор по хемија од Универзитетот во Гетинген. Дипломирала со почести и била првата жена во светот што докторирала по хемија.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Koblitz|first=Ann Hibner|year=1988|title=Science, Women, and the Russian Intelligentsia: The Generation of the 1860s|journal=[[Isis (journal)|Isis]]|volume=79|issue=2|pages=208–226|doi=10.1086/354696|s2cid=143909227}}</ref><ref name="Lykknes">{{cite book|last1=Boeck|first1=Gisela|title=Women in Their Element: Selected Women's Contributions To The Periodic System|date=2019|publisher=World Scientific|editor-last1=Lykknes|editor-first1=Annette|location=Singapore|chapter=Ordering the Platinum Metals—The Contribution of Julia V. Lermontova (1846/47-1919)|editor-last2=Van Tiggelen|editor-first2=Brigitte}}</ref> ==Истражувања== Реакцијата Бутлеров-Елтеков-Лермонтова е органска реакција која овозможува додавање на гранки на јаглеводороди. По завршувањето на образованието, таа се вратила во Русија и почнала да работи во лабораторијата на Владимир Марковников на Московскиот универзитет. Потоа добила покана да се пресели во Санкт Петербург од Александар Батлеров. Тука таа истражувала 2-метил-2-бутенска киселина.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Rulev|first1=Alexander Yu.|last2=Voronkov|first2=Mikhail G.|year=2013|title=Women in chemistry: A life devoted to science|url=http://xlink.rsc.org/?DOI=c3nj00718a|journal=[[New Journal of Chemistry]]|volume=37|issue=12|pages=3826|doi=10.1039/c3nj00718a|url-access=subscription}}</ref> Во 1877 година, по смртта на нејзиниот татко, таа се преселила во Москва со своето семејство и почнала да работи во лабораторијата на Марковников, во истражување на нафта. Таа била првата жена што работела во оваа област на истражување. Дополнително, таа развила уред за континуирана дестилација на нафта, но уредот не можел да се прилагоди на индустриско ниво.<ref name=":2" /> На конференцијата на Руското хемиско друштво во јануари 1878 година, А. П. Елтеков известил за нов метод за синтетизирање на јаглеводороди со формулата CnH2n, за кој Батлеров забележал дека многу од овие експерименти претходно ги спровела Лермонтова. Ова истражување подоцна станало вредно кога синтезата на високо разгранети јаглеводороди била дополнително проучена за нејзино индустриско производство и употреба за некои видови моторни горива. Овој процес подоцна стана познат како реакција на Бутлеров-Елтеков-Лермонтова.<ref name=":3" /> Бутлеров се обиде да ја убеди да прифати позиција како предавач на Вишите курсеви за жени, што таа не го прифати, изразувајќи загриженост дека можеби нема да добие дозвола од министерот за образование. Во 1881 година, таа стана првата жена што се приклучи на Руското техничко здружение.<ref name=":2" /> ==Живот по истражувањата== Бидејќи го наследила семејниот имот во Семенково, таа стекнала навика да живее таму во летните месеци, и на крајот живеела таму трајно. Откако трајно се преселила во Семенково, се пензионирала од хемијата. Таму развила интерес за земјоделските науки, развивајќи сирење кое на крајот се продавало низ цела Русија и Украина. Во пролетта 1889 година, таа сериозно се разболела од двојна пневмонија и таа есен отпатувала во Стокхолм за да ја посети Софија Ковалевскаја. Во 1890 година, Ковалевскаја отпатувала во Санкт Петербург со нејзината ќерка Фуфа, каде Лермонтова ги запознала и ја зела својата Фуфа пред смртта на Ковалевскаја во 1891 година.<ref name=":2" /> Во 1917 година, по Октомвриската револуција, бил направен обид за национализација на имотот во Семенково, меѓутоа, со интервенција на министерот за образование, Анатолиј Лунашчарски, ѝ било дозволено да го задржи имотот. Јулија Лермонтова починала во 1919 година од крварење во мозокот. Иако никогаш не се омажила, Софија (Фуфа) Ковалејскаја (нејзината посвоена ќерка) го наследила целиот имот.<ref name=":2" /> ==Публикации== * Lermontoff, J. and Moskan (1872), Ueber die Zusammensetzung des Diphenins. ''[[Ber. Dtsch. Chem. Ges.]]'', 5: 231–236. doi:10.1002/cber.18720050172 == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == *{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=B3WvWhJTTX8C&pg=PA59 | pages= 59 | title = The Cambridge History of Science: Volume 5, the Modern Physical and Mathematical Sciences | isbn = 9780521571999 | last1 = Nye | first1 = Mary Jo | year = 2003| publisher= Cambridge University Press }} *{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=JJLl47ZFziQC&pg=PT58| pages= 58 | title = European Women in Chemistry | isbn = 9783527636464 | last1 = Apotheker | first1 = Jan | last2 = Sarkadi | first2 = Livia Simon | date = 2011-04-27| publisher= John Wiley & Sons }} *{{cite journal | doi = 10.1002/nadc.20030511239 | title = Julia Lermontowa - die erste promovierte Chemikerin | year = 2003 | last1 = Roussanova | first1 = Elena | journal = [[Nachrichten aus der Chemie]] | language = de | volume = 51 | issue = 12 | pages = 1296–1297}} *STEINBERG C. J., Julia Vsevolodovna Lermontova (1846–1919) in A. S. Chemistry. International Congress of the History of Science. 16th. Proceedings. A. Scientific Sections (1981) 202 p. [[Категорија:Починати во 1919 година]] [[Категорија:Родени во 1846 година]] 8cwg7dr3kbt6jif03a35uk7zolacpje 5543039 5543035 2026-04-21T20:17:33Z 19user99 72391 5543039 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=[[File:Julia Lermontova (1846-1919).jpg|Julia Lermontova (1846-1919)]]|caption=|birth_name=Јулија Лермонтова|birth_date=21 декември 1846|birth_place=[[Санкт Петербург]]|death_date={{death date and age|16 декември 1919|21 декември 1846}}|death_place=|fields=[[Хемија]]|workplaces=|alma_mater=[[Гетингенски универзитет]]|doctoral_advisor=|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=|known_for=првата Русинка што докторирала по хемија|influences=|influenced=|signature=<!--(filename only)-->}} '''Јулија Лермонтова''' ({{Langx|ru|Юлия Всеволодовна Лермонтова}}) (21 декември 1846 – 16 декември 1919 година) — руска хемичарка.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Creese|first=Mary|date=1998|title=Early Women Chemists in Russia: Anna Volkova, Iuliia Lermontova, and Nadezhda Ziber-Shumova|url=http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/num21/num21%20p19-24.pdf|journal=[[Bull. Hist. Chem.]]|volume=21|pages=19–24}}</ref> Таа е позната како првата Русинка што докторирала по [[хемија]].<ref name=":0" /> Студирала на [[Хајделбершки универзитет|Хајделбершкиот универзитет]] и на [[Хумболтов универзитет|Хумболтовиот универзитет]] пред да го добие докторатот на [[Гетингенски универзитет|Гетингенскиот универзитет]] во 1874 година.<ref name=":0" /> Таа била примена во Руското хемиско друштво во 1875 година.<ref name=":0" /> == Ран живот == Јулија Всеволодовна Лермонтова била родена на 21 декември 1846 година во Санкт Петербург, Русија, како син на Елисавјета Андреевна Косиковски и генерал Всеволод Лермонтов (втор братучед на рускиот поет Михаил Лермонтов), од аристократското семејство Лермонтови. Во поголемиот дел од својот млад живот живеела во Москва, бидејќи нејзиниот татко бил задолжен за Московскиот кадетски корпус. Бидејќи нејзините родители биле членови на московската интелигенција, образованието на нивните деца било висок приоритет. Како резултат на тоа, таа учела кај приватни тутори. Иако нејзиното семејство не го разбирало целосно нејзиниот интерес за науката, тие не ја обесхрабриле и таа читала стручна литература и спроведувала едноставни експерименти дома.<ref name=":2">{{Cite book|title=European Women in Chemistry|last=Offereins|first=Marianne|date=2011-01-01|publisher=Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA|isbn=9783527636457|editor-last=Apotheker|editor-first=Jan|pages=27–30|language=en|doi=10.1002/9783527636457.ch9|editor-last2=Sarkadi|editor-first2=habil Livia Simon|chapter = Julia Lermontova (1846-1919)}}</ref> ==Образование== ===Во Русија=== Јулија Лермонтова првично сакала да студира медицина, но наскоро открила дека не може да го поднесе погледот на скелети или да ја поднесе сиромаштијата на своите пациенти. Потоа аплицирала да студира на Земјоделскиот колеџ Петровскаја (сега Тимирјашев-колеџ), кој бил познат по својата одлична програма по хемија. Иако таму имала поддршка од голем број професори, нејзината апликација на крајот била одбиена. Тогаш решила да го продолжи своето образование со заминување во странство, што во тоа време не било лесно. Преку нејзината братучетка Ана Еверинова, таа ја запознала Софија Ковалевскаја, која склучила договорен брак, што потоа ќе им овозможи на двете жени да студираат на универзитет во странство, бидејќи Ковалевскаја потоа ќе може да дејствува како придружничка.<ref name=":2" /> ===Во странство=== Во есента 1869 година, на 22-годишна возраст, Јулија Лермонтова пристигнала во Хајделберг и студирала на Универзитетот во Хајделберг, каде што ѝ било дозволено да ги слуша предавањата на Роберт Бунзен и на крајот била примена во неговата лабораторија. Во лабораторијата на Бунзен таа истражувала платински соединенија.<ref name=":2" /> Ова истражување во развојот на техники за одвојување на платински легури ѝ го предложил Дмитриј Менделеев. Оттаму, таа се преселила во Берлин, со цел да спроведе истражување под водство на Август Вилхелм фон Хофман. Во Берлин, работела во приватната лабораторија на Хофман и можела да ги посетува неговите предавања по органска хемија. Тука ја добила својата прва публикација, „Ueber die Zusammensetzung des Diphenins“. Во 1874 година ја завршила својата дисертација „Zur Kenntniss der Methylenverbindungen“<ref>{{Cite thesis |last=Lermontova |first=Julia V. |title=Zur Kenntniss der Methylenverbindungen |date=1874 |degree=Doctor of Chemistry |publisher=University of Göttingen |url=https://books.google.com/books?id=QGdhAAAAcAAJ |language=de |trans-title=On the analysis of methylene compounds|via=Google Books}}</ref> (која се однесувала на анализата на метил соединенија), а таа есен ја добила дипломата како доктор по хемија од Универзитетот во Гетинген. Дипломирала со почести и била првата жена во светот што докторирала по хемија.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Koblitz|first=Ann Hibner|year=1988|title=Science, Women, and the Russian Intelligentsia: The Generation of the 1860s|journal=[[Isis (journal)|Isis]]|volume=79|issue=2|pages=208–226|doi=10.1086/354696|s2cid=143909227}}</ref><ref name="Lykknes">{{cite book|last1=Boeck|first1=Gisela|title=Women in Their Element: Selected Women's Contributions To The Periodic System|date=2019|publisher=World Scientific|editor-last1=Lykknes|editor-first1=Annette|location=Singapore|chapter=Ordering the Platinum Metals—The Contribution of Julia V. Lermontova (1846/47-1919)|editor-last2=Van Tiggelen|editor-first2=Brigitte}}</ref> ==Истражувања== Реакцијата Бутлеров-Елтеков-Лермонтова е органска реакција која овозможува додавање на гранки на јаглеводороди. По завршувањето на образованието, таа се вратила во Русија и почнала да работи во лабораторијата на Владимир Марковников на Московскиот универзитет. Потоа добила покана да се пресели во Санкт Петербург од Александар Батлеров. Тука таа истражувала 2-метил-2-бутенска киселина.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Rulev|first1=Alexander Yu.|last2=Voronkov|first2=Mikhail G.|year=2013|title=Women in chemistry: A life devoted to science|url=http://xlink.rsc.org/?DOI=c3nj00718a|journal=[[New Journal of Chemistry]]|volume=37|issue=12|pages=3826|doi=10.1039/c3nj00718a|url-access=subscription}}</ref> Во 1877 година, по смртта на нејзиниот татко, таа се преселила во Москва со своето семејство и почнала да работи во лабораторијата на Марковников, во истражување на нафта. Таа била првата жена што работела во оваа област на истражување. Дополнително, таа развила уред за континуирана дестилација на нафта, но уредот не можел да се прилагоди на индустриско ниво.<ref name=":2" /> На конференцијата на Руското хемиско друштво во јануари 1878 година, А. П. Елтеков известил за нов метод за синтетизирање на јаглеводороди со формулата CnH2n, за кој Батлеров забележал дека многу од овие експерименти претходно ги спровела Лермонтова. Ова истражување подоцна станало вредно кога синтезата на високо разгранети јаглеводороди била дополнително проучена за нејзино индустриско производство и употреба за некои видови моторни горива. Овој процес подоцна стана познат како реакција на Бутлеров-Елтеков-Лермонтова.<ref name=":3" /> Бутлеров се обиде да ја убеди да прифати позиција како предавач на Вишите курсеви за жени, што таа не го прифати, изразувајќи загриженост дека можеби нема да добие дозвола од министерот за образование. Во 1881 година, таа стана првата жена што се приклучи на Руското техничко здружение.<ref name=":2" /> ==Живот по истражувањата== Бидејќи го наследила семејниот имот во Семенково, таа стекнала навика да живее таму во летните месеци, и на крајот живеела таму трајно. Откако трајно се преселила во Семенково, се пензионирала од хемијата. Таму развила интерес за земјоделските науки, развивајќи сирење кое на крајот се продавало низ цела Русија и Украина. Во пролетта 1889 година, таа сериозно се разболела од двојна пневмонија и таа есен отпатувала во Стокхолм за да ја посети Софија Ковалевскаја. Во 1890 година, Ковалевскаја отпатувала во Санкт Петербург со нејзината ќерка Фуфа, каде Лермонтова ги запознала и ја зела својата Фуфа пред смртта на Ковалевскаја во 1891 година.<ref name=":2" /> Во 1917 година, по Октомвриската револуција, бил направен обид за национализација на имотот во Семенково, меѓутоа, со интервенција на министерот за образование, Анатолиј Лунашчарски, ѝ било дозволено да го задржи имотот. Јулија Лермонтова починала во 1919 година од крварење во мозокот. Иако никогаш не се омажила, Софија (Фуфа) Ковалејскаја (нејзината посвоена ќерка) го наследила целиот имот.<ref name=":2" /> ==Публикации== * Lermontoff, J. and Moskan (1872), Ueber die Zusammensetzung des Diphenins. ''[[Ber. Dtsch. Chem. Ges.]]'', 5: 231–236. doi:10.1002/cber.18720050172 == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == *{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=B3WvWhJTTX8C&pg=PA59 | pages= 59 | title = The Cambridge History of Science: Volume 5, the Modern Physical and Mathematical Sciences | isbn = 9780521571999 | last1 = Nye | first1 = Mary Jo | year = 2003| publisher= Cambridge University Press }} *{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=JJLl47ZFziQC&pg=PT58| pages= 58 | title = European Women in Chemistry | isbn = 9783527636464 | last1 = Apotheker | first1 = Jan | last2 = Sarkadi | first2 = Livia Simon | date = 2011-04-27| publisher= John Wiley & Sons }} *{{cite journal | doi = 10.1002/nadc.20030511239 | title = Julia Lermontowa - die erste promovierte Chemikerin | year = 2003 | last1 = Roussanova | first1 = Elena | journal = [[Nachrichten aus der Chemie]] | language = de | volume = 51 | issue = 12 | pages = 1296–1297}} *STEINBERG C. J., Julia Vsevolodovna Lermontova (1846–1919) in A. S. Chemistry. International Congress of the History of Science. 16th. Proceedings. A. Scientific Sections (1981) 202 p. [[Категорија:Починати во 1919 година]] [[Категорија:Родени во 1846 година]] ou2wppfn08ujtbfd6du142jqv353rss 5543041 5543039 2026-04-21T20:18:51Z 19user99 72391 5543041 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=[[File:Julia Lermontova (1846-1919).jpg|Julia Lermontova (1846-1919)]]|caption=|birth_name=Јулија Лермонтова|birth_date=21 декември 1846|birth_place=[[Санкт Петербург]]|death_date={{death date and age|16 December 1919|21 December 1846}}|death_place=|fields=[[Хемија]]|workplaces=|alma_mater=[[Гетингенски универзитет]]|doctoral_advisor=|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=|known_for=првата Русинка што докторирала по хемија|influences=|influenced=|signature=<!--(filename only)-->}} '''Јулија Лермонтова''' ({{Langx|ru|Юлия Всеволодовна Лермонтова}}) (21 декември 1846 – 16 декември 1919 година) — руска хемичарка.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Creese|first=Mary|date=1998|title=Early Women Chemists in Russia: Anna Volkova, Iuliia Lermontova, and Nadezhda Ziber-Shumova|url=http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/num21/num21%20p19-24.pdf|journal=[[Bull. Hist. Chem.]]|volume=21|pages=19–24}}</ref> Таа е позната како првата Русинка што докторирала по [[хемија]].<ref name=":0" /> Студирала на [[Хајделбершки универзитет|Хајделбершкиот универзитет]] и на [[Хумболтов универзитет|Хумболтовиот универзитет]] пред да го добие докторатот на [[Гетингенски универзитет|Гетингенскиот универзитет]] во 1874 година.<ref name=":0" /> Таа била примена во Руското хемиско друштво во 1875 година.<ref name=":0" /> == Ран живот == Јулија Всеволодовна Лермонтова била родена на 21 декември 1846 година во Санкт Петербург, Русија, како син на Елисавјета Андреевна Косиковски и генерал Всеволод Лермонтов (втор братучед на рускиот поет Михаил Лермонтов), од аристократското семејство Лермонтови. Во поголемиот дел од својот млад живот живеела во Москва, бидејќи нејзиниот татко бил задолжен за Московскиот кадетски корпус. Бидејќи нејзините родители биле членови на московската интелигенција, образованието на нивните деца било висок приоритет. Како резултат на тоа, таа учела кај приватни тутори. Иако нејзиното семејство не го разбирало целосно нејзиниот интерес за науката, тие не ја обесхрабриле и таа читала стручна литература и спроведувала едноставни експерименти дома.<ref name=":2">{{Cite book|title=European Women in Chemistry|last=Offereins|first=Marianne|date=2011-01-01|publisher=Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA|isbn=9783527636457|editor-last=Apotheker|editor-first=Jan|pages=27–30|language=en|doi=10.1002/9783527636457.ch9|editor-last2=Sarkadi|editor-first2=habil Livia Simon|chapter = Julia Lermontova (1846-1919)}}</ref> ==Образование== ===Во Русија=== Јулија Лермонтова првично сакала да студира медицина, но наскоро открила дека не може да го поднесе погледот на скелети или да ја поднесе сиромаштијата на своите пациенти. Потоа аплицирала да студира на Земјоделскиот колеџ Петровскаја (сега Тимирјашев-колеџ), кој бил познат по својата одлична програма по хемија. Иако таму имала поддршка од голем број професори, нејзината апликација на крајот била одбиена. Тогаш решила да го продолжи своето образование со заминување во странство, што во тоа време не било лесно. Преку нејзината братучетка Ана Еверинова, таа ја запознала Софија Ковалевскаја, која склучила договорен брак, што потоа ќе им овозможи на двете жени да студираат на универзитет во странство, бидејќи Ковалевскаја потоа ќе може да дејствува како придружничка.<ref name=":2" /> ===Во странство=== Во есента 1869 година, на 22-годишна возраст, Јулија Лермонтова пристигнала во Хајделберг и студирала на Универзитетот во Хајделберг, каде што ѝ било дозволено да ги слуша предавањата на Роберт Бунзен и на крајот била примена во неговата лабораторија. Во лабораторијата на Бунзен таа истражувала платински соединенија.<ref name=":2" /> Ова истражување во развојот на техники за одвојување на платински легури ѝ го предложил Дмитриј Менделеев. Оттаму, таа се преселила во Берлин, со цел да спроведе истражување под водство на Август Вилхелм фон Хофман. Во Берлин, работела во приватната лабораторија на Хофман и можела да ги посетува неговите предавања по органска хемија. Тука ја добила својата прва публикација, „Ueber die Zusammensetzung des Diphenins“. Во 1874 година ја завршила својата дисертација „Zur Kenntniss der Methylenverbindungen“<ref>{{Cite thesis |last=Lermontova |first=Julia V. |title=Zur Kenntniss der Methylenverbindungen |date=1874 |degree=Doctor of Chemistry |publisher=University of Göttingen |url=https://books.google.com/books?id=QGdhAAAAcAAJ |language=de |trans-title=On the analysis of methylene compounds|via=Google Books}}</ref> (која се однесувала на анализата на метил соединенија), а таа есен ја добила дипломата како доктор по хемија од Универзитетот во Гетинген. Дипломирала со почести и била првата жена во светот што докторирала по хемија.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Koblitz|first=Ann Hibner|year=1988|title=Science, Women, and the Russian Intelligentsia: The Generation of the 1860s|journal=[[Isis (journal)|Isis]]|volume=79|issue=2|pages=208–226|doi=10.1086/354696|s2cid=143909227}}</ref><ref name="Lykknes">{{cite book|last1=Boeck|first1=Gisela|title=Women in Their Element: Selected Women's Contributions To The Periodic System|date=2019|publisher=World Scientific|editor-last1=Lykknes|editor-first1=Annette|location=Singapore|chapter=Ordering the Platinum Metals—The Contribution of Julia V. Lermontova (1846/47-1919)|editor-last2=Van Tiggelen|editor-first2=Brigitte}}</ref> ==Истражувања== Реакцијата Бутлеров-Елтеков-Лермонтова е органска реакција која овозможува додавање на гранки на јаглеводороди. По завршувањето на образованието, таа се вратила во Русија и почнала да работи во лабораторијата на Владимир Марковников на Московскиот универзитет. Потоа добила покана да се пресели во Санкт Петербург од Александар Батлеров. Тука таа истражувала 2-метил-2-бутенска киселина.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Rulev|first1=Alexander Yu.|last2=Voronkov|first2=Mikhail G.|year=2013|title=Women in chemistry: A life devoted to science|url=http://xlink.rsc.org/?DOI=c3nj00718a|journal=[[New Journal of Chemistry]]|volume=37|issue=12|pages=3826|doi=10.1039/c3nj00718a|url-access=subscription}}</ref> Во 1877 година, по смртта на нејзиниот татко, таа се преселила во Москва со своето семејство и почнала да работи во лабораторијата на Марковников, во истражување на нафта. Таа била првата жена што работела во оваа област на истражување. Дополнително, таа развила уред за континуирана дестилација на нафта, но уредот не можел да се прилагоди на индустриско ниво.<ref name=":2" /> На конференцијата на Руското хемиско друштво во јануари 1878 година, А. П. Елтеков известил за нов метод за синтетизирање на јаглеводороди со формулата CnH2n, за кој Батлеров забележал дека многу од овие експерименти претходно ги спровела Лермонтова. Ова истражување подоцна станало вредно кога синтезата на високо разгранети јаглеводороди била дополнително проучена за нејзино индустриско производство и употреба за некои видови моторни горива. Овој процес подоцна стана познат како реакција на Бутлеров-Елтеков-Лермонтова.<ref name=":3" /> Бутлеров се обиде да ја убеди да прифати позиција како предавач на Вишите курсеви за жени, што таа не го прифати, изразувајќи загриженост дека можеби нема да добие дозвола од министерот за образование. Во 1881 година, таа стана првата жена што се приклучи на Руското техничко здружение.<ref name=":2" /> ==Живот по истражувањата== Бидејќи го наследила семејниот имот во Семенково, таа стекнала навика да живее таму во летните месеци, и на крајот живеела таму трајно. Откако трајно се преселила во Семенково, се пензионирала од хемијата. Таму развила интерес за земјоделските науки, развивајќи сирење кое на крајот се продавало низ цела Русија и Украина. Во пролетта 1889 година, таа сериозно се разболела од двојна пневмонија и таа есен отпатувала во Стокхолм за да ја посети Софија Ковалевскаја. Во 1890 година, Ковалевскаја отпатувала во Санкт Петербург со нејзината ќерка Фуфа, каде Лермонтова ги запознала и ја зела својата Фуфа пред смртта на Ковалевскаја во 1891 година.<ref name=":2" /> Во 1917 година, по Октомвриската револуција, бил направен обид за национализација на имотот во Семенково, меѓутоа, со интервенција на министерот за образование, Анатолиј Лунашчарски, ѝ било дозволено да го задржи имотот. Јулија Лермонтова починала во 1919 година од крварење во мозокот. Иако никогаш не се омажила, Софија (Фуфа) Ковалејскаја (нејзината посвоена ќерка) го наследила целиот имот.<ref name=":2" /> ==Публикации== * Lermontoff, J. and Moskan (1872), Ueber die Zusammensetzung des Diphenins. ''[[Ber. Dtsch. Chem. Ges.]]'', 5: 231–236. doi:10.1002/cber.18720050172 == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == *{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=B3WvWhJTTX8C&pg=PA59 | pages= 59 | title = The Cambridge History of Science: Volume 5, the Modern Physical and Mathematical Sciences | isbn = 9780521571999 | last1 = Nye | first1 = Mary Jo | year = 2003| publisher= Cambridge University Press }} *{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=JJLl47ZFziQC&pg=PT58| pages= 58 | title = European Women in Chemistry | isbn = 9783527636464 | last1 = Apotheker | first1 = Jan | last2 = Sarkadi | first2 = Livia Simon | date = 2011-04-27| publisher= John Wiley & Sons }} *{{cite journal | doi = 10.1002/nadc.20030511239 | title = Julia Lermontowa - die erste promovierte Chemikerin | year = 2003 | last1 = Roussanova | first1 = Elena | journal = [[Nachrichten aus der Chemie]] | language = de | volume = 51 | issue = 12 | pages = 1296–1297}} *STEINBERG C. J., Julia Vsevolodovna Lermontova (1846–1919) in A. S. Chemistry. International Congress of the History of Science. 16th. Proceedings. A. Scientific Sections (1981) 202 p. [[Категорија:Починати во 1919 година]] [[Категорија:Родени во 1846 година]] mq9hdhu69gf3oerqx9xfzaxz65z3moh 5543049 5543041 2026-04-21T20:30:16Z 19user99 72391 5543049 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=[[File:Julia Lermontova (1846-1919).jpg|Julia Lermontova (1846-1919)]]|caption=|birth_name=Јулија Лермонтова|birth_date=21 декември 1846|birth_place=[[Санкт Петербург]]|death_date={{death date and age|16 December 1919|21 December 1846}}|death_place=|fields=[[Хемија]]|workplaces=|alma_mater=[[Гетингенски универзитет]]|doctoral_advisor=|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=|known_for=првата Русинка што докторирала по хемија|influences=|influenced=|signature=<!--(filename only)-->}} '''Јулија Лермонтова''' ({{Langx|ru|Юлия Всеволодовна Лермонтова}}) (21 декември 1846 – 16 декември 1919 година) — руска хемичарка.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Creese|first=Mary|date=1998|title=Early Women Chemists in Russia: Anna Volkova, Iuliia Lermontova, and Nadezhda Ziber-Shumova|url=http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/num21/num21%20p19-24.pdf|journal=[[Bull. Hist. Chem.]]|volume=21|pages=19–24}}</ref> Таа е позната како првата Русинка што докторирала по [[хемија]].<ref name=":0" /> Студирала на [[Хајделбершки универзитет|Хајделбершкиот универзитет]] и на [[Хумболтов универзитет|Хумболтовиот универзитет]] пред да го добие докторатот на [[Гетингенски универзитет|Гетингенскиот универзитет]] во 1874 година.<ref name=":0" /> Таа била примена во Руското хемиско друштво во 1875 година.<ref name=":0" /> == Ран живот == Јулија Всеволодовна Лермонтова била родена на 21 декември 1846 година во Санкт Петербург, Русија, како ќерка на Елисавјета Андреевна Косиковски и генералот Всеволод Лермонтов (втор братучед на рускиот поет [[Михаил Лермонтов]]), од аристократското семејство Лермонтови. Поголемиот дел од својот ран живот го поминала во Москва, бидејќи нејзиниот татко бил задолжен за Московскиот кадетски корпус. Бидејќи нејзините родители биле членови на московската интелигенција, образованието на нивните деца било висок приоритет. Како резултат на тоа, таа учела кај приватни [[Тутор (приватен)|тутори]]. Иако нејзиното семејство не го разбирало целосно нејзиниот интерес за науката, тие не ја обесхрабриле и таа читала стручна литература и спроведувала едноставни експерименти дома.<ref name=":2">{{Cite book|title=European Women in Chemistry|last=Offereins|first=Marianne|date=2011-01-01|publisher=Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA|isbn=9783527636457|editor-last=Apotheker|editor-first=Jan|pages=27–30|language=en|doi=10.1002/9783527636457.ch9|editor-last2=Sarkadi|editor-first2=habil Livia Simon|chapter = Julia Lermontova (1846-1919)}}</ref> ==Образование== ===Во Русија=== Јулија Лермонтова првично сакала да студира [[медицина]], но наскоро открила дека не може да го поднесе изгледот на [[Костур|скелетите]] или да ја поднесе сиромаштијата на пациентите. Така, таа аплицирала да студира на Земјоделскиот колеџ Петровскаја (сега Тимирјашев-колеџ), кој бил познат по својата одлична програма по хемија. Иако таму имала поддршка од голем број професори, нејзината апликација на крајот била одбиена. Тогаш решила дека за да го продолжи своето образование треба да замине во странство, а во тоа време ова не било лесно. Преку нејзината братучетка Ана Еверинова, таа ја запознала Софија Ковалевскаја, која склучила договорен брак, што потоа им овозможил на двете жени да студираат на универзитет во странство, бидејќи Ковалевскаја можела да дејствува како придружничка.<ref name=":2" /> ===Во странство=== Во есента 1869 година, на 22-годишна возраст, Јулија Лермонтова пристигнала во Хајделберг и студирала на Универзитетот во Хајделберг, каде што ѝ било дозволено да ги слуша предавањата на [[Роберт Бунзен]] и на крајот била примена во неговата [[лабораторија]]. Во лабораторијата на Бунзен таа истражувала платински соединенија.<ref name=":2" /> Ова истражување во развојот на техники за одвојување на платински легури ѝ го предложил [[Дмитриј Менделеев]]. Оттаму, таа се преселила во Берлин, со цел да спроведе истражување под водство на [[Август Вилхелм фон Хофман]]. Во Берлин, работела во приватната лабораторија на Хофман и можела да ги посетува неговите предавања по органска хемија. Тука ја објавила својата прва публикација, „Ueber die Zusammensetzung des Diphenins“. Во 1874 година ја завршила својата дисертација „Zur Kenntniss der Methylenverbindungen“<ref>{{Cite thesis |last=Lermontova |first=Julia V. |title=Zur Kenntniss der Methylenverbindungen |date=1874 |degree=Doctor of Chemistry |publisher=University of Göttingen |url=https://books.google.com/books?id=QGdhAAAAcAAJ |language=de |trans-title=On the analysis of methylene compounds|via=Google Books}}</ref> (која се однесувала на анализата на метил соединенијата), а таа есен ја добила дипломата како доктор по хемија од Универзитетот во Гетинген. Дипломирала со почести и била првата жена во светот што докторирала по хемија.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Koblitz|first=Ann Hibner|year=1988|title=Science, Women, and the Russian Intelligentsia: The Generation of the 1860s|journal=[[Isis (journal)|Isis]]|volume=79|issue=2|pages=208–226|doi=10.1086/354696|s2cid=143909227}}</ref><ref name="Lykknes">{{cite book|last1=Boeck|first1=Gisela|title=Women in Their Element: Selected Women's Contributions To The Periodic System|date=2019|publisher=World Scientific|editor-last1=Lykknes|editor-first1=Annette|location=Singapore|chapter=Ordering the Platinum Metals—The Contribution of Julia V. Lermontova (1846/47-1919)|editor-last2=Van Tiggelen|editor-first2=Brigitte}}</ref> ==Истражувања== Реакцијата Бутлеров-Елтеков-Лермонтова е органска реакција која овозможува додавање на гранки на јаглеводороди. По завршувањето на образованието, таа се вратила во Русија и почнала да работи во лабораторијата на Владимир Марковников на Московскиот универзитет. Кога добила покана да се пресели во Санкт Петербург од [[Александар Бутлеров|Александар Батлеров]], таа се преселила и таму истражувала 2-метил-2-бутенска киселина.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Rulev|first1=Alexander Yu.|last2=Voronkov|first2=Mikhail G.|year=2013|title=Women in chemistry: A life devoted to science|url=http://xlink.rsc.org/?DOI=c3nj00718a|journal=[[New Journal of Chemistry]]|volume=37|issue=12|pages=3826|doi=10.1039/c3nj00718a|url-access=subscription}}</ref> Во 1877 година, по смртта на нејзиниот татко, таа се преселила во Москва со своето семејство и почнала да работи во лабораторијата на Марковников, во истражување на [[нафта]]. Таа била првата жена што работела во оваа област на истражување. Дополнително, таа развила уред за континуирана [[дестилација]] на нафта, но уредот не можел да се прилагоди на индустриско ниво.<ref name=":2" /> На конференцијата на Руското хемиско друштво во јануари 1878 година, А. П. Елтеков известил за нов метод за синтетизирање на јаглеводороди со формулата CnH2n, пришто Батлеров забележал дека многу од овие експерименти претходно ги спровела Лермонтова. Ова истражување подоцна станало вредно кога синтезата на високо разгранети јаглеводороди била дополнително проучена за нејзино индустриско производство и употреба за некои видови моторни горива. Овој процес подоцна станал познат како Бутлеров-Елтеков-Лермонтова реакција.<ref name=":3" /> Бутлеров се обидел да ја убеди да прифати позиција како предавач на Вишите курсеви за жени, но таа одбила, изразувајќи загриженост дека можеби нема да добие дозвола од министерот за образование. Во 1881 година, таа станала првата жена што се приклучила на Руското техничко здружение.<ref name=":2" /> ==Живот по истражувањата== Бидејќи го наследила семејниот имот во [[Семенково]], таа стекнала навика да живее таму во летните месеци, и на крајот останала таму трајно. Откако трајно се преселила во Семенково, се пензионирала од хемијата. Таму развила интерес за земјоделските науки, развивајќи [[сирење]] кое на крајот се продавало низ цела Русија и Украина. Во пролетта 1889 година, таа сериозно се разболела од двојна пневмонија и таа есен отпатувала во Стокхолм за да ја посети Софија Ковалевскаја. Во 1890 година, Ковалевскаја отпатувала во Санкт Петербург со нејзината ќерка Софија (Фуфа), која евентуално била посвоена од Јулија пред смртта на Ковалевскаја во 1891 година.<ref name=":2" /> Во 1917 година, по [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]], бил направен обид за национализација на имотот во Семенково, меѓутоа, со интервенција на министерот за образование, Анатолиј Лунашчарски, ѝ било дозволено на Лермонтова да го задржи. Јулија Лермонтова починала во 1919 година од крварење во мозокот. Иако никогаш не се омажила, Софија (Фуфа) Ковалејскаја (нејзината посвоена ќерка) го наследила целиот имот.<ref name=":2" /> ==Публикации== * Lermontoff, J. and Moskan (1872), Ueber die Zusammensetzung des Diphenins. ''[[Ber. Dtsch. Chem. Ges.]]'', 5: 231–236. doi:10.1002/cber.18720050172 == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == *{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=B3WvWhJTTX8C&pg=PA59 | pages= 59 | title = The Cambridge History of Science: Volume 5, the Modern Physical and Mathematical Sciences | isbn = 9780521571999 | last1 = Nye | first1 = Mary Jo | year = 2003| publisher= Cambridge University Press }} *{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=JJLl47ZFziQC&pg=PT58| pages= 58 | title = European Women in Chemistry | isbn = 9783527636464 | last1 = Apotheker | first1 = Jan | last2 = Sarkadi | first2 = Livia Simon | date = 2011-04-27| publisher= John Wiley & Sons }} *{{cite journal | doi = 10.1002/nadc.20030511239 | title = Julia Lermontowa - die erste promovierte Chemikerin | year = 2003 | last1 = Roussanova | first1 = Elena | journal = [[Nachrichten aus der Chemie]] | language = de | volume = 51 | issue = 12 | pages = 1296–1297}} *STEINBERG C. J., Julia Vsevolodovna Lermontova (1846–1919) in A. S. Chemistry. International Congress of the History of Science. 16th. Proceedings. A. Scientific Sections (1981) 202 p. [[Категорија:Починати во 1919 година]] [[Категорија:Родени во 1846 година]] s9rcb9obame8gpi7f4oziijlbvv20ii 5543052 5543049 2026-04-21T20:32:08Z 19user99 72391 5543052 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=[[File:Julia Lermontova (1846-1919).jpg|Julia Lermontova (1846-1919)]]|caption=|birth_name=Јулија Лермонтова|birth_date=21 декември 1846|birth_place=[[Санкт Петербург]]|death_date={{death date and age|16 December 1919|21 December 1846}}|death_place=|fields=[[Хемија]]|workplaces=|alma_mater=[[Гетингенски универзитет]]|doctoral_advisor=|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=|known_for=првата Русинка што докторирала по хемија|influences=|influenced=|signature=<!--(filename only)-->}} '''Јулија Лермонтова''' ({{Langx|ru|Юлия Всеволодовна Лермонтова}}) (21 декември 1846 – 16 декември 1919 година) — руска хемичарка.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Creese|first=Mary|date=1998|title=Early Women Chemists in Russia: Anna Volkova, Iuliia Lermontova, and Nadezhda Ziber-Shumova|url=http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/num21/num21%20p19-24.pdf|journal=[[Bull. Hist. Chem.]]|volume=21|pages=19–24}}</ref> Таа е позната како првата Русинка што докторирала по [[хемија]].<ref name=":0" /> Студирала на [[Хајделбершки универзитет|Хајделбершкиот универзитет]] и на [[Хумболтов универзитет|Хумболтовиот универзитет]] пред да го добие докторатот на [[Гетингенски универзитет|Гетингенскиот универзитет]] во 1874 година.<ref name=":0" /> Таа била примена во Руското хемиско друштво во 1875 година.<ref name=":0" /> == Ран живот == Јулија Всеволодовна Лермонтова била родена на 21 декември 1846 година во Санкт Петербург, Русија, како ќерка на Елисавјета Андреевна Косиковски и генералот Всеволод Лермонтов (втор братучед на рускиот поет [[Михаил Лермонтов]]), од аристократското семејство Лермонтови. Поголемиот дел од својот ран живот го поминала во Москва, бидејќи нејзиниот татко бил задолжен за Московскиот кадетски корпус. Бидејќи нејзините родители биле членови на московската интелигенција, образованието на нивните деца било висок приоритет. Како резултат на тоа, таа учела кај приватни [[Тутор (приватен)|тутори]]. Иако нејзиното семејство не го разбирало целосно нејзиниот интерес за науката, тие не ја обесхрабриле и таа читала стручна литература и спроведувала едноставни експерименти дома.<ref name=":2">{{Cite book|title=European Women in Chemistry|last=Offereins|first=Marianne|date=2011-01-01|publisher=Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA|isbn=9783527636457|editor-last=Apotheker|editor-first=Jan|pages=27–30|language=en|doi=10.1002/9783527636457.ch9|editor-last2=Sarkadi|editor-first2=habil Livia Simon|chapter = Julia Lermontova (1846-1919)}}</ref> ==Образование== ===Во Русија=== Јулија Лермонтова првично сакала да студира [[медицина]], но наскоро открила дека не може да го поднесе изгледот на [[Костур|скелетите]] или да ја поднесе сиромаштијата на пациентите. Така, таа аплицирала да студира на Земјоделскиот колеџ Петровскаја (сега Тимирјашев-колеџ), кој бил познат по својата одлична програма по хемија. Иако таму имала поддршка од голем број професори, нејзината апликација на крајот била одбиена. Тогаш решила дека за да го продолжи своето образование треба да замине во странство, а во тоа време ова не било лесно. Преку нејзината братучетка Ана Еверинова, таа ја запознала Софија Ковалевскаја, која склучила договорен брак, што потоа им овозможил на двете жени да студираат на универзитет во странство, бидејќи Ковалевскаја можела да дејствува како придружничка.<ref name=":2" /> ===Во странство=== Во есента 1869 година, на 22-годишна возраст, Јулија Лермонтова пристигнала во Хајделберг и студирала на Универзитетот во Хајделберг, каде што ѝ било дозволено да ги слуша предавањата на [[Роберт Бунзен]] и на крајот била примена во неговата [[лабораторија]]. Во лабораторијата на Бунзен таа истражувала платински соединенија.<ref name=":2" /> Ова истражување во развојот на техники за одвојување на платински легури ѝ го предложил [[Дмитриј Менделеев]]. Оттаму, таа се преселила во Берлин, со цел да спроведе истражување под водство на [[Август Вилхелм фон Хофман]]. Во Берлин, работела во приватната лабораторија на Хофман и можела да ги посетува неговите предавања по органска хемија. Тука ја објавила својата прва публикација, „Ueber die Zusammensetzung des Diphenins“. Во 1874 година ја завршила својата дисертација „Zur Kenntniss der Methylenverbindungen“<ref>{{Cite thesis |last=Lermontova |first=Julia V. |title=Zur Kenntniss der Methylenverbindungen |date=1874 |degree=Doctor of Chemistry |publisher=University of Göttingen |url=https://books.google.com/books?id=QGdhAAAAcAAJ |language=de |trans-title=On the analysis of methylene compounds|via=Google Books}}</ref> (која се однесувала на анализата на метил соединенијата), а таа есен ја добила дипломата како доктор по хемија од Универзитетот во Гетинген. Дипломирала со почести и била првата жена во светот што докторирала по хемија.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Koblitz|first=Ann Hibner|year=1988|title=Science, Women, and the Russian Intelligentsia: The Generation of the 1860s|journal=[[Isis (journal)|Isis]]|volume=79|issue=2|pages=208–226|doi=10.1086/354696|s2cid=143909227}}</ref><ref name="Lykknes">{{cite book|last1=Boeck|first1=Gisela|title=Women in Their Element: Selected Women's Contributions To The Periodic System|date=2019|publisher=World Scientific|editor-last1=Lykknes|editor-first1=Annette|location=Singapore|chapter=Ordering the Platinum Metals—The Contribution of Julia V. Lermontova (1846/47-1919)|editor-last2=Van Tiggelen|editor-first2=Brigitte}}</ref> ==Истражувања== [[File:Butlerov-Eltekov-Lermontova reaction.svg|left|thumb|Бутлеров-Елтеков-Лермонтовата реакција е органска реакција која овозможува додавање на гранки на јаглеводороди.]] По завршувањето на образованието, таа се вратила во Русија и почнала да работи во лабораторијата на Владимир Марковников на Московскиот универзитет. Кога добила покана да се пресели во Санкт Петербург од [[Александар Бутлеров|Александар Батлеров]], таа се преселила и таму истражувала 2-метил-2-бутенска киселина.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Rulev|first1=Alexander Yu.|last2=Voronkov|first2=Mikhail G.|year=2013|title=Women in chemistry: A life devoted to science|url=http://xlink.rsc.org/?DOI=c3nj00718a|journal=[[New Journal of Chemistry]]|volume=37|issue=12|pages=3826|doi=10.1039/c3nj00718a|url-access=subscription}}</ref> Во 1877 година, по смртта на нејзиниот татко, таа се преселила во Москва со своето семејство и почнала да работи во лабораторијата на Марковников, во истражување на [[нафта]]. Таа била првата жена што работела во оваа област на истражување. Дополнително, таа развила уред за континуирана [[дестилација]] на нафта, но уредот не можел да се прилагоди на индустриско ниво.<ref name=":2" /> На конференцијата на Руското хемиско друштво во јануари 1878 година, А. П. Елтеков известил за нов метод за синтетизирање на јаглеводороди со формулата C_''n''H_2''n'', пришто Батлеров забележал дека многу од овие експерименти претходно ги спровела Лермонтова. Ова истражување подоцна станало вредно кога синтезата на високо разгранети јаглеводороди била дополнително проучена за нејзино индустриско производство и употреба за некои видови моторни горива. Овој процес подоцна станал познат како Бутлеров-Елтеков-Лермонтова реакција.<ref name=":3" /> Бутлеров се обидел да ја убеди да прифати позиција како предавач на Вишите курсеви за жени, но таа одбила, изразувајќи загриженост дека можеби нема да добие дозвола од министерот за образование. Во 1881 година, таа станала првата жена што се приклучила на Руското техничко здружение.<ref name=":2" /> ==Живот по истражувањата== Бидејќи го наследила семејниот имот во [[Семенково]], таа стекнала навика да живее таму во летните месеци, и на крајот останала таму трајно. Откако трајно се преселила во Семенково, се пензионирала од хемијата. Таму развила интерес за земјоделските науки, развивајќи [[сирење]] кое на крајот се продавало низ цела Русија и Украина. Во пролетта 1889 година, таа сериозно се разболела од двојна [[пневмонија]] и таа есен отпатувала во [[Стокхолм]] за да ја посети Софија Ковалевскаја. Во 1890 година, Ковалевскаја отпатувала во Санкт Петербург со нејзината ќерка Софија (Фуфа), која евентуално била посвоена од Јулија пред смртта на Ковалевскаја во 1891 година.<ref name=":2" /> Во 1917 година, по [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]], бил направен обид за национализација на имотот во Семенково, меѓутоа, со интервенција на министерот за образование, Анатолиј Лунашчарски, ѝ било дозволено на Лермонтова да го задржи. Јулија Лермонтова починала во 1919 година од крварење во мозокот. Иако никогаш не се омажила, Софија (Фуфа) Ковалејскаја (нејзината посвоена ќерка) го наследила целиот имот.<ref name=":2" /> ==Публикации== * Lermontoff, J. and Moskan (1872), Ueber die Zusammensetzung des Diphenins. ''[[Ber. Dtsch. Chem. Ges.]]'', 5: 231–236. doi:10.1002/cber.18720050172 == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == *{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=B3WvWhJTTX8C&pg=PA59 | pages= 59 | title = The Cambridge History of Science: Volume 5, the Modern Physical and Mathematical Sciences | isbn = 9780521571999 | last1 = Nye | first1 = Mary Jo | year = 2003| publisher= Cambridge University Press }} *{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=JJLl47ZFziQC&pg=PT58| pages= 58 | title = European Women in Chemistry | isbn = 9783527636464 | last1 = Apotheker | first1 = Jan | last2 = Sarkadi | first2 = Livia Simon | date = 2011-04-27| publisher= John Wiley & Sons }} *{{cite journal | doi = 10.1002/nadc.20030511239 | title = Julia Lermontowa - die erste promovierte Chemikerin | year = 2003 | last1 = Roussanova | first1 = Elena | journal = [[Nachrichten aus der Chemie]] | language = de | volume = 51 | issue = 12 | pages = 1296–1297}} *STEINBERG C. J., Julia Vsevolodovna Lermontova (1846–1919) in A. S. Chemistry. International Congress of the History of Science. 16th. Proceedings. A. Scientific Sections (1981) 202 p. [[Категорија:Починати во 1919 година]] [[Категорија:Родени во 1846 година]] eqqgelycbjaq32qh8rmvcobuv3djd7m 5543056 5543052 2026-04-21T20:34:23Z 19user99 72391 5543056 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=[[File:Julia Lermontova (1846-1919).jpg|Julia Lermontova (1846-1919)]]|caption=|birth_name=Јулија Лермонтова|birth_date=21 декември 1846|birth_place=[[Санкт Петербург]]|death_date={{death date and age|16 December 1919|21 December 1846}}|death_place=|fields=[[Хемија]]|workplaces=|alma_mater=[[Гетингенски универзитет]]|doctoral_advisor=|academic_advisors=|doctoral_students=|notable_students=|known_for=првата Русинка што докторирала по хемија|influences=|influenced=|signature=<!--(filename only)-->}} '''Јулија Лермонтова''' ({{Langx|ru|Юлия Всеволодовна Лермонтова}}) (21 декември 1846 – 16 декември 1919 година) — руска хемичарка.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Creese|first=Mary|date=1998|title=Early Women Chemists in Russia: Anna Volkova, Iuliia Lermontova, and Nadezhda Ziber-Shumova|url=http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/num21/num21%20p19-24.pdf|journal=[[Bull. Hist. Chem.]]|volume=21|pages=19–24}}</ref> Таа е позната како првата Русинка што докторирала по [[хемија]].<ref name=":0" /> Студирала на [[Хајделбершки универзитет|Хајделбершкиот универзитет]] и на [[Хумболтов универзитет|Хумболтовиот универзитет]] пред да го добие докторатот на [[Гетингенски универзитет|Гетингенскиот универзитет]] во 1874 година.<ref name=":0" /> Таа била примена во Руското хемиско друштво во 1875 година.<ref name=":0" /> == Ран живот == Јулија Всеволодовна Лермонтова била родена на 21 декември 1846 година во Санкт Петербург, Русија, како ќерка на Елисавјета Андреевна Косиковски и генералот Всеволод Лермонтов (втор братучед на рускиот поет [[Михаил Лермонтов]]), од аристократското семејство Лермонтови. Поголемиот дел од својот ран живот го поминала во Москва, бидејќи нејзиниот татко бил задолжен за Московскиот кадетски корпус. Бидејќи нејзините родители биле членови на московската интелигенција, образованието на нивните деца било висок приоритет. Како резултат на тоа, таа учела кај приватни [[Тутор (приватен)|тутори]]. Иако нејзиното семејство не го разбирало целосно нејзиниот интерес за науката, тие не ја обесхрабриле и таа читала стручна литература и спроведувала едноставни експерименти дома.<ref name=":2">{{Cite book|title=European Women in Chemistry|last=Offereins|first=Marianne|date=2011-01-01|publisher=Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA|isbn=9783527636457|editor-last=Apotheker|editor-first=Jan|pages=27–30|language=en|doi=10.1002/9783527636457.ch9|editor-last2=Sarkadi|editor-first2=habil Livia Simon|chapter = Julia Lermontova (1846-1919)}}</ref> ==Образование== ===Во Русија=== Јулија Лермонтова првично сакала да студира [[медицина]], но наскоро открила дека не може да го поднесе изгледот на [[Костур|скелетите]] или да ја поднесе сиромаштијата на пациентите. Така, таа аплицирала да студира на Земјоделскиот колеџ „Петровскаја" (сега Тимирјашев-колеџ), кој бил познат по својата одлична програма по хемија. Иако таму имала поддршка од голем број професори, нејзината апликација на крајот била одбиена. Тогаш решила дека за да го продолжи своето образование треба да замине во странство, а во тоа време ова не било лесно. Преку нејзината братучетка Ана Еверинова, таа ја запознала Софија Ковалевскаја, која склучила договорен брак, што потоа им овозможил на двете жени да студираат на универзитет во странство, бидејќи Ковалевскаја можела да дејствува како придружничка.<ref name=":2" /> ===Во странство=== Во есента 1869 година, на 22-годишна возраст, Јулија Лермонтова пристигнала во [[Хајделберг]] и студирала на Хајделбершкиот универзитет, каде што ѝ било дозволено да ги слуша предавањата на [[Роберт Бунзен]] и на крајот била примена во неговата [[лабораторија]]. Во лабораторијата на Бунзен таа истражувала платински соединенија.<ref name=":2" /> Ова истражување во развојот на техники за одвојување на платински легури ѝ го предложил [[Дмитриј Менделеев]]. Оттаму, таа се преселила во Берлин, со цел да спроведе истражување под водство на [[Август Вилхелм фон Хофман]]. Во Берлин, работела во приватната лабораторија на Хофман и можела да ги посетува неговите предавања по [[органска хемија]]. Тука ја објавила својата прва публикација, „Ueber die Zusammensetzung des Diphenins“. Во 1874 година ја завршила својата дисертација „Zur Kenntniss der Methylenverbindungen“<ref>{{Cite thesis |last=Lermontova |first=Julia V. |title=Zur Kenntniss der Methylenverbindungen |date=1874 |degree=Doctor of Chemistry |publisher=University of Göttingen |url=https://books.google.com/books?id=QGdhAAAAcAAJ |language=de |trans-title=On the analysis of methylene compounds|via=Google Books}}</ref> (која се однесувала на анализата на метил соединенијата), а таа есен ја добила дипломата како доктор по хемија од Гетингенскиот универзитет. Дипломирала со почести и била првата жена во светот што докторирала по хемија.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Koblitz|first=Ann Hibner|year=1988|title=Science, Women, and the Russian Intelligentsia: The Generation of the 1860s|journal=[[Isis (journal)|Isis]]|volume=79|issue=2|pages=208–226|doi=10.1086/354696|s2cid=143909227}}</ref><ref name="Lykknes">{{cite book|last1=Boeck|first1=Gisela|title=Women in Their Element: Selected Women's Contributions To The Periodic System|date=2019|publisher=World Scientific|editor-last1=Lykknes|editor-first1=Annette|location=Singapore|chapter=Ordering the Platinum Metals—The Contribution of Julia V. Lermontova (1846/47-1919)|editor-last2=Van Tiggelen|editor-first2=Brigitte}}</ref> ==Истражувања== [[File:Butlerov-Eltekov-Lermontova reaction.svg|left|thumb|Бутлеров-Елтеков-Лермонтовата реакција е органска реакција која овозможува додавање на гранки на јаглеводороди.]] По завршувањето на образованието, таа се вратила во Русија и почнала да работи во лабораторијата на Владимир Марковников на Московскиот универзитет. Кога добила покана да се пресели во Санкт Петербург од [[Александар Бутлеров|Александар Батлеров]], таа се преселила и таму истражувала 2-метил-2-бутенска киселина.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Rulev|first1=Alexander Yu.|last2=Voronkov|first2=Mikhail G.|year=2013|title=Women in chemistry: A life devoted to science|url=http://xlink.rsc.org/?DOI=c3nj00718a|journal=[[New Journal of Chemistry]]|volume=37|issue=12|pages=3826|doi=10.1039/c3nj00718a|url-access=subscription}}</ref> Во 1877 година, по смртта на нејзиниот татко, таа се преселила во Москва со своето семејство и почнала да работи во лабораторијата на Марковников, во истражување на [[нафта]]. Таа била првата жена што работела во оваа област на истражување. Дополнително, таа развила уред за континуирана [[дестилација]] на нафта, но уредот не можел да се прилагоди на индустриско ниво.<ref name=":2" /> На конференцијата на Руското хемиско друштво во јануари 1878 година, А. П. Елтеков известил за нов метод за синтетизирање на јаглеводороди со формулата C_''n''H_2''n'', пришто Батлеров забележал дека многу од овие експерименти претходно ги спровела Лермонтова. Ова истражување подоцна станало вредно кога синтезата на високо разгранети јаглеводороди била дополнително проучена за нејзино индустриско производство и употреба за некои видови моторни горива. Овој процес подоцна станал познат како Бутлеров-Елтеков-Лермонтова реакција.<ref name=":3" /> Бутлеров се обидел да ја убеди да прифати позиција како предавач на Вишите курсеви за жени, но таа одбила, изразувајќи загриженост дека можеби нема да добие дозвола од министерот за образование. Во 1881 година, таа станала првата жена што се приклучила на Руското техничко здружение.<ref name=":2" /> ==Живот по истражувањата== Бидејќи го наследила семејниот имот во [[Семенково]], таа стекнала навика да живее таму во летните месеци, и на крајот останала таму трајно. Откако трајно се преселила во Семенково, се пензионирала од хемијата. Таму развила интерес за земјоделските науки, развивајќи [[сирење]] кое на крајот се продавало низ цела Русија и Украина. Во пролетта 1889 година, таа сериозно се разболела од двојна [[пневмонија]] и таа есен отпатувала во [[Стокхолм]] за да ја посети Софија Ковалевскаја. Во 1890 година, Ковалевскаја отпатувала во Санкт Петербург со нејзината ќерка Софија (Фуфа), која евентуално била посвоена од Јулија пред смртта на Ковалевскаја во 1891 година.<ref name=":2" /> Во 1917 година, по [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]], бил направен обид за национализација на имотот во Семенково, меѓутоа, со интервенција на министерот за образование, Анатолиј Лунашчарски, ѝ било дозволено на Лермонтова да го задржи. Јулија Лермонтова починала во 1919 година од крварење во мозокот. Иако никогаш не се омажила, Софија (Фуфа) Ковалејскаја (нејзината посвоена ќерка) го наследила целиот имот.<ref name=":2" /> ==Публикации== * Lermontoff, J. and Moskan (1872), Ueber die Zusammensetzung des Diphenins. ''[[Ber. Dtsch. Chem. Ges.]]'', 5: 231–236. doi:10.1002/cber.18720050172 == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == *{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=B3WvWhJTTX8C&pg=PA59 | pages= 59 | title = The Cambridge History of Science: Volume 5, the Modern Physical and Mathematical Sciences | isbn = 9780521571999 | last1 = Nye | first1 = Mary Jo | year = 2003| publisher= Cambridge University Press }} *{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=JJLl47ZFziQC&pg=PT58| pages= 58 | title = European Women in Chemistry | isbn = 9783527636464 | last1 = Apotheker | first1 = Jan | last2 = Sarkadi | first2 = Livia Simon | date = 2011-04-27| publisher= John Wiley & Sons }} *{{cite journal | doi = 10.1002/nadc.20030511239 | title = Julia Lermontowa - die erste promovierte Chemikerin | year = 2003 | last1 = Roussanova | first1 = Elena | journal = [[Nachrichten aus der Chemie]] | language = de | volume = 51 | issue = 12 | pages = 1296–1297}} *STEINBERG C. J., Julia Vsevolodovna Lermontova (1846–1919) in A. S. Chemistry. International Congress of the History of Science. 16th. Proceedings. A. Scientific Sections (1981) 202 p. [[Категорија:Починати во 1919 година]] [[Категорија:Родени во 1846 година]] fc9435t5k7e0zak1sybmjx8hfdy46a3 14 1392235 5543028 2026-04-21T20:06:45Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Историја на Малта | Тема]] [[Категорија:Историја по земја и тема|Малта ]] [[Категорија:Историја на Европа по тема|Малта ]] 5543028 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Историја на Малта | Тема]] [[Категорија:Историја по земја и тема|Малта ]] [[Категорија:Историја на Европа по тема|Малта ]] nwy1ga14np8kwudijk1f3ktwqbkmrvn 14 1392236 5543029 2026-04-21T20:08:23Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{Катпов}} [[Категорија:Војска по земја|Малта]] [[Категорија:Армии|Малта]] [[Категорија:Управување со Малта]] 5543029 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} [[Категорија:Војска по земја|Малта]] [[Категорија:Армии|Малта]] [[Категорија:Управување со Малта]] kcisinvkrd5ef4o2kpkot4ko4v822ra 14 1392237 5543030 2026-04-21T20:09:10Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Малта]] [[Категорија:Управување по земја|Малта]] 5543030 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Малта]] [[Категорија:Управување по земја|Малта]] 57wzz1s9c1oc5eibxvcaklyf3qt09k2 14 1392238 5543032 2026-04-21T20:12:10Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Втората светска војна по земја]] [[Категорија:Војни на Малта |Втора светска војна]] [[Категорија:Европа во Втората светска војна]] 5543032 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Втората светска војна по земја]] [[Категорија:Војни на Малта |Втора светска војна]] [[Категорија:Европа во Втората светска војна]] 4lluzcgl08zdp8akhlfvcdze52eoz5l 14 1392239 5543033 2026-04-21T20:13:12Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Војни по земја|Малта]] [[Категорија:Воени операции на Малта]] [[Категорија:Надворешни односи на Малта]] [[Категорија:Војни во Европа|Малта]] [[Категорија:Несреќи предизвикани од човекот во Малта]] 5543033 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Војни по земја|Малта]] [[Категорија:Воени операции на Малта]] [[Категорија:Надворешни односи на Малта]] [[Категорија:Војни во Европа|Малта]] [[Категорија:Несреќи предизвикани од човекот во Малта]] key6fdqjkqnybllc7gypwp5yfg971z9 14 1392240 5543034 2026-04-21T20:14:11Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Несреќи предизвикани од човекот по земја|Малта]] [[Категорија:Катастрофи во Малта]] 5543034 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Несреќи предизвикани од човекот по земја|Малта]] [[Категорија:Катастрофи во Малта]] jldsps381y9hdzsayjenx1x4xzbax8p 14 1392241 5543036 2026-04-21T20:14:58Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{Портал|Катастрофи}} [[Категорија:Историја на Малта по тема]] [[Категорија:Катастрофи по земја|Малта]] 5543036 wikitext text/x-wiki {{Портал|Катастрофи}} [[Категорија:Историја на Малта по тема]] [[Категорија:Катастрофи по земја|Малта]] 9m8v3u2lcdfkuln6rf29thv0mpep918 14 1392242 5543037 2026-04-21T20:15:53Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Управување со Малта]] [[Категорија:Политика на Малта]] [[Категорија:Надворешни односи по земја|Малта]] 5543037 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Управување со Малта]] [[Категорија:Политика на Малта]] [[Категорија:Надворешни односи по земја|Малта]] 1rdoo9g1wv52jolk94rbmv8yu34jz93 14 1392243 5543038 2026-04-21T20:16:45Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{Катпов}} [[Категорија:Малта]] [[Категорија:Политика по земја|Малта]] 5543038 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} [[Категорија:Малта]] [[Категорија:Политика по земја|Малта]] ec6xy4xu3dxpg7hf3kmpic8dbpp8mrd 0 1392244 5543042 2026-04-21T20:20:07Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1306049391|Lear, Tolstoy and the Fool]]“ 5543042 wikitext text/x-wiki „'''Лир, Толстој и будалата'''“ - [[есеј]] од [[Џорџ Орвел]]. Бил вдахновен е од критички есеј за [[Вилијам Шекспир|Шекспир]] од [[Лав Толстој]] и првпат бил објавен во ''[[Полемика (магазин)|Полемика]]'' бр. 7 (март 1947 година). Орвел ги анализира критиките на Толстој за делото на [[Вилијам Шекспир|Шекспир]] воопшто и неговиот напад врз ''[[Кралот Лир]]'' посебно. Според подробното резиме на Орвел, Толстој го осудил Шекспир како лош драматург, воопшто не како вистински уметник, и изјавил дека славата на Шекспир се должи на пропагандата на германските професори кон крајот на осумнаесеттиот век. Толстој тврдел дека Шекспир сè уште бил предмет на восхит само поради еден вид масовна хипноза или „епидемиска сугестија“. Откако накратко ги претставува обвиненијата и мерилата на Толстој за книжевна вредност, кои Шекспир не ги исполнува, Орвел пишува: {{Цитатник|Првото чувство е дека опишувајќи го Шекспир како лош писател, тој кажува нешто што е очигледно неточно. Но, тоа не е случај. Всушност, не постои никаков доказ или образложение со кој може да се покаже дека Шекспир, или кој било друг писател, е „добар“... На крајот на краиштата, не постои проверка за книжевната вредност освен опстанокот, кој само по себе е показател на мнозинското мислење. Уметничките теории како оние на Толстој се сосема безвредни, бидејќи не само што започнуваат со произволни претпоставки, туку зависат од нејасни поими („искрени“, „важни“ и така натаму) кои можат да се толкуваат на кој било начин што некој ќе го избере. Вистински кажано, не може да се „одговори“ на нападот на Толстој. Интересното прашање е: зошто го направил тоа? Но, треба да се забележи патем дека тој користи многу слаби или нечесни образложенија. Некои од нив вреди да се посочат, не затоа што го поништуваат неговото главно обвинение, туку затоа што се, така да се каже, докази за злоба.}} По подробна, ставка по ставка анализа со цел да се покаже дека голем број образложенија на Толстој се лажни, нечесни и злонамерни, Орвел ја идентификува главната расправа на Толстој со Шекспир како „расправа помеѓу религиозниот и хуманистичкиот став кон животот“. Воодушевувањето од животот што го одликува Шекспир, неговиот интерес за сè, поетската блескавост - токму квалитетите поради кои луѓето имаат склоност да му се восхитуваат на Шекспир - се токму квалитетите што го прават неподнослив за Толстој, кој проповедал строгост и чија „главна цел, во подоцнежните години, беше да го стесни опсегот на човековата свест. Нечии интереси, нечии точки на приврзаност кон физичкиот свет и секојдневната борба, мора да бидат што е можно помалку, а не што е можно повеќе“. Бидејќи ставот на Шекспир кон животот го загрозува ставот на Толстој, Толстој не е способен да ужива во Шекспир и започнува напад врз него за да се обиде да се осигури дека и другите не можат да уживаат во него. Потоа Орвел продолжува да го испитува самиот Толстој и забележува дека посебната омраза што Толстој ја имал кон ''Кралот Лир'' би можела да се должи на чудната сличност на неговата приказна со приказната на Лир, како и на фактот дека тој доживеал разочарувања од иста природа откако се откажал од својот имот, својата аристократска титула и своите авторски права. Како заклучок, Орвел споменува колку мала разлика направил громогласниот напад на Толстој врз Шекспир. Според Орвел, единственото мерило за вредноста на уметничкото дело е тоа што тоа продолжува да биде предмет на восхит, и оттука, пресудата за Шекспир мора да биде „невин“, бидејќи повеќе од сто години по [[Памфлет|памфлетот]] на Толстој, Шекспир останува восхитуван како и секогаш. == Наводи == [[Категорија:Есеи од Џорџ Орвел]] [[Категорија:Статии со врски до проектот „Гутенберг“]] pzkhv3szxlsps2mgirjbxetfhwt1riy 5543045 5543042 2026-04-21T20:24:06Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5543045 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} „'''Лир, Толстој и будалата'''“ — [[есеј]] од [[Џорџ Орвел]]. Бил вдахновен е од критички есеј за [[Вилијам Шекспир|Шекспир]] од [[Лав Толстој]] и првпат бил објавен во ''[[Полемика (магазин)|Полемика]]'' бр. 7 (март 1947 година).<ref name="In Front of Your Nose">Orwell, Sonia and Angus, Ian (eds.). ''The Collected Essays, Journalism and Letters of George Orwell Volume 4: In Front of Your Nose (1945–1950)'' (Penguin)</ref> Орвел ги анализира критиките на Толстој за делото на [[Вилијам Шекспир|Шекспир]] воопшто и неговиот напад врз ''[[Кралот Лир]]'' посебно. Според подробното резиме на Орвел, Толстој го осудил Шекспир како лош драматург, воопшто не како вистински уметник, и изјавил дека славата на Шекспир се должи на пропагандата на германските професори кон крајот на осумнаесеттиот век. Толстој тврдел дека Шекспир сè уште бил предмет на восхит само поради еден вид масовна хипноза или „епидемиска сугестија“. Откако накратко ги претставува обвиненијата и мерилата на Толстој за книжевна вредност, кои Шекспир не ги исполнува, Орвел пишува: {{Цитатник|Првото чувство е дека опишувајќи го Шекспир како лош писател, тој кажува нешто што е очигледно неточно. Но, тоа не е случај. Всушност, не постои никаков доказ или образложение со кој може да се покаже дека Шекспир, или кој било друг писател, е „добар“... На крајот на краиштата, не постои проверка за книжевната вредност освен опстанокот, кој само по себе е показател на мнозинското мислење. Уметничките теории како оние на Толстој се сосема безвредни, бидејќи не само што започнуваат со произволни претпоставки, туку зависат од нејасни поими („искрени“, „важни“ и така натаму) кои можат да се толкуваат на кој било начин што некој ќе го избере. Вистински кажано, не може да се „одговори“ на нападот на Толстој. Интересното прашање е: зошто го направил тоа? Но, треба да се забележи патем дека тој користи многу слаби или нечесни образложенија. Некои од нив вреди да се посочат, не затоа што го поништуваат неговото главно обвинение, туку затоа што се, така да се каже, докази за злоба.}} По подробна, ставка по ставка анализа со цел да се покаже дека голем број образложенија на Толстој се лажни, нечесни и злонамерни, Орвел ја идентификува главната расправа на Толстој со Шекспир како „расправа помеѓу религиозниот и хуманистичкиот став кон животот“. Воодушевувањето од животот што го одликува Шекспир, неговиот интерес за сè, поетската блескавост - токму квалитетите поради кои луѓето имаат склоност да му се восхитуваат на Шекспир - се токму квалитетите што го прават неподнослив за Толстој, кој проповедал строгост и чија „главна цел, во подоцнежните години, беше да го стесни опсегот на човековата свест. Нечии интереси, нечии точки на приврзаност кон физичкиот свет и секојдневната борба, мора да бидат што е можно помалку, а не што е можно повеќе“. Бидејќи ставот на Шекспир кон животот го загрозува ставот на Толстој, Толстој не е способен да ужива во Шекспир и започнува напад врз него за да се обиде да се осигури дека и другите не можат да уживаат во него. Потоа Орвел продолжува да го испитува самиот Толстој и забележува дека посебната омраза што Толстој ја имал кон ''Кралот Лир'' би можела да се должи на чудната сличност на неговата приказна со приказната на Лир, како и на фактот дека тој доживеал разочарувања од иста природа откако се откажал од својот имот, својата аристократска титула и своите авторски права. Како заклучок, Орвел споменува колку мала разлика направил громогласниот напад на Толстој врз Шекспир. Според Орвел, единственото мерило за вредноста на уметничкото дело е тоа што тоа продолжува да биде предмет на восхит, и оттука, пресудата за Шекспир мора да биде „невин“, бидејќи повеќе од сто години по [[Памфлет|памфлетот]] на Толстој, Шекспир останува восхитуван како и секогаш. == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://www.orwell.ru/library/essays/lear/english/e_ltf Lear, Tolstoy and the Fool] * {{librivox book | title=Tolstoy on Shakespeare|author=Leo Tolstoy}} {{Gutenberg|no=27726|name=Tolstoy on Shakespeare}} {{Џорџ Орвел}} [[Категорија:Есеи од Џорџ Орвел]] [[Категорија:Статии со врски до проектот „Гутенберг“]] 8gsd910sgvzg0m0zouc8hpwcr4eu2to 1 1392245 5543046 2026-04-21T20:24:19Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5543046 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 10 1392246 5543048 2026-04-21T20:29:52Z Buli 2648 Создадена страница со: {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Signed<br/>In force<br/>[[Treaties of the European Union|Document]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Treaty of Paris (1951)|Paris Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Rome treaties: Treaty of Rome|EEC... 5543048 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Signed<br/>In force<br/>[[Treaties of the European Union|Document]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Treaty of Paris (1951)|Paris Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Rome treaties: [[Treaty of Rome|EEC Treaty]] [[Euratom Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Merger Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Treaty of Lisbon|Lisbon Treaty]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Atomic Energy Community|<span style="color:black;">Commission of the European Atomic Energy Community</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Communities|<span style="color:white;">Commission of the European Communities</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Commission|<span style="color:white;">European Commission</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[High Authority of the European Coal and Steel Community|<span style="color:black;">High Authority of the European Coal and Steel Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Economic Community|<span style="color:black;">Commission of the European Economic Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Structural evolution of the European Commission|mini=1}} |}<noinclude> == See also == * [[Template:EU treaties and declarations]] * [[Template:Structural evolution of the European Union]] [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> jmta5j0cqqvuodtamk46ennkkiy9us8 5543050 5543048 2026-04-21T20:31:14Z Buli 2648 5543050 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Signed<br/>In force<br/>[[Treaties of the European Union|Document]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Treaty of Paris (1951)|Paris Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Rome treaties: [[Treaty of Rome|EEC Treaty]] [[Euratom Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Merger Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Treaty of Lisbon|Lisbon Treaty]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Atomic Energy Community|<span style="color:black;">Commission of the European Atomic Energy Community</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Communities|<span style="color:white;">Commission of the European Communities</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[High Authority of the European Coal and Steel Community|<span style="color:black;">High Authority of the European Coal and Steel Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Economic Community|<span style="color:black;">Commission of the European Economic Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Structural evolution of the European Commission|mini=1}} |}<noinclude> == See also == * [[Template:EU treaties and declarations]] * [[Template:Structural evolution of the European Union]] [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> onbhhfknvi0tx25fmey1cw2ni38ksg3 5543051 5543050 2026-04-21T20:32:01Z Buli 2648 5543051 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Signed<br/>In force<br/>[[Treaties of the European Union|Document]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Treaty of Paris (1951)|Paris Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Rome treaties: [[Treaty of Rome|EEC Treaty]] [[Euratom Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Merger Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Atomic Energy Community|<span style="color:black;">Commission of the European Atomic Energy Community</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Communities|<span style="color:white;">Commission of the European Communities</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[High Authority of the European Coal and Steel Community|<span style="color:black;">High Authority of the European Coal and Steel Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Economic Community|<span style="color:black;">Commission of the European Economic Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Structural evolution of the European Commission|mini=1}} |}<noinclude> == See also == * [[Template:EU treaties and declarations]] * [[Template:Structural evolution of the European Union]] [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> rwxu7ag2evqjxp6x680lehixlwy111m 5543053 5543051 2026-04-21T20:32:47Z Buli 2648 5543053 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>In force<br/>[[Treaties of the European Union|Document]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Treaty of Paris (1951)|Paris Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Rome treaties: [[Treaty of Rome|EEC Treaty]] [[Euratom Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Merger Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Atomic Energy Community|<span style="color:black;">Commission of the European Atomic Energy Community</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Communities|<span style="color:white;">Commission of the European Communities</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[High Authority of the European Coal and Steel Community|<span style="color:black;">High Authority of the European Coal and Steel Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Economic Community|<span style="color:black;">Commission of the European Economic Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Structural evolution of the European Commission|mini=1}} |}<noinclude> == See also == * [[Template:EU treaties and declarations]] * [[Template:Structural evolution of the European Union]] [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> ldynxc247l5mmhnl26g3taly0ymhsxj 5543054 5543053 2026-04-21T20:33:53Z Buli 2648 5543054 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>In force<br/>[[Treaties of the European Union|Document]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Договор од Париз]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Rome treaties: [[Treaty of Rome|EEC Treaty]] [[Euratom Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Merger Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Atomic Energy Community|<span style="color:black;">Commission of the European Atomic Energy Community</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Communities|<span style="color:white;">Commission of the European Communities</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[High Authority of the European Coal and Steel Community|<span style="color:black;">High Authority of the European Coal and Steel Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Economic Community|<span style="color:black;">Commission of the European Economic Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Structural evolution of the European Commission|mini=1}} |}<noinclude> == See also == * [[Template:EU treaties and declarations]] * [[Template:Structural evolution of the European Union]] [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> 38jdrd85jwcsx430ud2m8mp72zhyav7 5543055 5543054 2026-04-21T20:34:13Z Buli 2648 5543055 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>На сила<br/>[[Treaties of the European Union|Document]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Договор од Париз]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Rome treaties: [[Treaty of Rome|EEC Treaty]] [[Euratom Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Merger Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Atomic Energy Community|<span style="color:black;">Commission of the European Atomic Energy Community</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Communities|<span style="color:white;">Commission of the European Communities</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[High Authority of the European Coal and Steel Community|<span style="color:black;">High Authority of the European Coal and Steel Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Economic Community|<span style="color:black;">Commission of the European Economic Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Structural evolution of the European Commission|mini=1}} |}<noinclude> == See also == * [[Template:EU treaties and declarations]] * [[Template:Structural evolution of the European Union]] [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> fi73p505kusx3aamnn2mo8938j289qr 5543057 5543055 2026-04-21T20:36:09Z Buli 2648 5543057 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>На сила<br/>[[Treaties of the European Union|Document]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Договор од Париз]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Rome treaties: [[Treaty of Rome|EEC Treaty]] [[Euratom Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Merger Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Atomic Energy Community|<span style="color:black;">Commission of the European Atomic Energy Community</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Communities|<span style="color:white;">Commission of the European Communities</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[High Authority of the European Coal and Steel Community|<span style="color:black;">High Authority of the European Coal and Steel Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Economic Community|<span style="color:black;">Commission of the European Economic Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Структурна еволуција на Европската комисија|mini=1}} |}<noinclude> == See also == * [[Template:EU treaties and declarations]] * [[Template:Structural evolution of the European Union]] [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> rwde44gxy6fcyvlbw9a18xbvhbgu5a0 5543060 5543057 2026-04-21T20:38:36Z Buli 2648 5543060 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>На сила<br/>[[Treaties of the European Union|Document]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Договор од Париз]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Rome treaties: [[Treaty of Rome|EEC Treaty]] [[Euratom Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Договор за спојување]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Atomic Energy Community|<span style="color:black;">Commission of the European Atomic Energy Community</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Communities|<span style="color:white;">Commission of the European Communities</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[High Authority of the European Coal and Steel Community|<span style="color:black;">High Authority of the European Coal and Steel Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Economic Community|<span style="color:black;">Commission of the European Economic Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Структурна еволуција на Европската комисија|mini=1}} |}<noinclude> == See also == * [[Template:EU treaties and declarations]] * [[Template:Structural evolution of the European Union]] [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> 88lage4yg2na6i4f5g5ouv427qgareb 5543061 5543060 2026-04-21T20:40:25Z Buli 2648 5543061 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>На сила<br/>[[Treaties of the European Union|Document]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Договор од Париз]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Rome treaties: [[Treaty of Rome|EEC Treaty]] [[Euratom Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Договор за спојување]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Atomic Energy Community|<span style="color:black;">Commission of the European Atomic Energy Community</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европски заедници|<span style="color:white;">Комисијата на Европските заедници</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[High Authority of the European Coal and Steel Community|<span style="color:black;">High Authority of the European Coal and Steel Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Economic Community|<span style="color:black;">Commission of the European Economic Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Структурна еволуција на Европската комисија|mini=1}} |}<noinclude> == See also == * [[Template:EU treaties and declarations]] * [[Template:Structural evolution of the European Union]] [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> fiq1zq3ho7ts6x8gx7t6f1uj7noob8e 5543063 5543061 2026-04-21T20:42:27Z Buli 2648 5543063 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>На сила<br/>[[Treaties of the European Union|Document]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Договор од Париз]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Rome treaties: [[Treaty of Rome|EEC Treaty]] [[Euratom Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Договор за спојување]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Atomic Energy Community|<span style="color:black;">Commission of the European Atomic Energy Community</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европски заедници|<span style="color:white;">Комисијата на Европските заедници</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[High Authority of the European Coal and Steel Community|<span style="color:black;">High Authority of the European Coal and Steel Community</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска економска заедница|<span style="color:black;">Комисија на Европската економска заедница</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Структурна еволуција на Европската комисија|mini=1}} |}<noinclude> == See also == * [[Template:EU treaties and declarations]] * [[Template:Structural evolution of the European Union]] [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> rb8auwl6v3kvxqko40l2du8v6r8m0v2 5543064 5543063 2026-04-21T20:44:24Z Buli 2648 5543064 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>На сила<br/>[[Treaties of the European Union|Document]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Договор од Париз]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Rome treaties: [[Treaty of Rome|EEC Treaty]] [[Euratom Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Договор за спојување]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[European Atomic Energy Community|<span style="color:black;">Commission of the European Atomic Energy Community</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европски заедници|<span style="color:white;">Комисијата на Европските заедници</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик|<span style="color:black;">Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска економска заедница|<span style="color:black;">Комисија на Европската економска заедница</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Структурна еволуција на Европската комисија|mini=1}} |}<noinclude> == See also == * [[Template:EU treaties and declarations]] * [[Template:Structural evolution of the European Union]] [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> 7l0jt95t9ba3m5qk5738g6cavwex5q2 5543067 5543064 2026-04-21T20:46:04Z Buli 2648 5543067 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>На сила<br/>[[Treaties of the European Union|Document]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Договор од Париз]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Rome treaties: [[Treaty of Rome|EEC Treaty]] [[Euratom Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Договор за спојување]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска заедница за атомска енергија|<span style="color:black;">Комисија на Европската заедница за атомска енергија</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европски заедници|<span style="color:white;">Комисијата на Европските заедници</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик|<span style="color:black;">Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска економска заедница|<span style="color:black;">Комисија на Европската економска заедница</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Структурна еволуција на Европската комисија|mini=1}} |}<noinclude> == See also == * [[Template:EU treaties and declarations]] * [[Template:Structural evolution of the European Union]] [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> f3jrf48bzqmsqzmz836f5qi4auelmcv 5543068 5543067 2026-04-21T20:46:54Z Buli 2648 5543068 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>На сила<br/>[[Договори на Европската Унија|Договори]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Договор од Париз]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Rome treaties: [[Treaty of Rome|EEC Treaty]] [[Euratom Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Договор за спојување]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска заедница за атомска енергија|<span style="color:black;">Комисија на Европската заедница за атомска енергија</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европски заедници|<span style="color:white;">Комисијата на Европските заедници</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик|<span style="color:black;">Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска економска заедница|<span style="color:black;">Комисија на Европската економска заедница</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Структурна еволуција на Европската комисија|mini=1}} |}<noinclude> == See also == * [[Template:EU treaties and declarations]] * [[Template:Structural evolution of the European Union]] [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> 6wiw1psp2x8jsadc1fu8yppgpaec3gr 5543069 5543068 2026-04-21T20:47:15Z Buli 2648 5543069 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>На сила<br/>[[Договори на Европската Унија|Договор]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Договор од Париз]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Rome treaties: [[Treaty of Rome|EEC Treaty]] [[Euratom Treaty]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Договор за спојување]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска заедница за атомска енергија|<span style="color:black;">Комисија на Европската заедница за атомска енергија</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европски заедници|<span style="color:white;">Комисијата на Европските заедници</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик|<span style="color:black;">Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска економска заедница|<span style="color:black;">Комисија на Европската економска заедница</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Структурна еволуција на Европската комисија|mini=1}} |}<noinclude> == See also == * [[Template:EU treaties and declarations]] * [[Template:Structural evolution of the European Union]] [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> 8ethdaijdlox44schlo4h8siwxh1ulj 5543071 5543069 2026-04-21T20:50:56Z Buli 2648 5543071 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>На сила<br/>[[Договори на Европската Унија|Договор]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Париски договор]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Римски договори: [[Римски договори|Договор за ЕЕЗ]] [[Договор за Евроатом]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Договор за спојување]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска заедница за атомска енергија|<span style="color:black;">Комисија на Европската заедница за атомска енергија</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европски заедници|<span style="color:white;">Комисијата на Европските заедници</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик|<span style="color:black;">Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска економска заедница|<span style="color:black;">Комисија на Европската економска заедница</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Структурна еволуција на Европската комисија|mini=1}} |}<noinclude> == See also == * [[Template:EU treaties and declarations]] * [[Template:Structural evolution of the European Union]] [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> b8mplfzo27xalf5qv9jw8fe70tsb7ce 5543072 5543071 2026-04-21T20:51:49Z Buli 2648 /* See also */ 5543072 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>На сила<br/>[[Договори на Европската Унија|Договор]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Париски договор]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Римски договори: [[Римски договори|Договор за ЕЕЗ]] [[Договор за Евроатом]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Договор за спојување]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска заедница за атомска енергија|<span style="color:black;">Комисија на Европската заедница за атомска енергија</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европски заедници|<span style="color:white;">Комисијата на Европските заедници</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик|<span style="color:black;">Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска економска заедница|<span style="color:black;">Комисија на Европската економска заедница</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Структурна еволуција на Европската комисија|mini=1}} |}<noinclude> [[Category:European Union history templates]] [[Category:European Commission templates]] [[Category:Graphical timeline templates]] </noinclude> bgo57d7e8lj0iv4dgn2lefq8en6k7cu 5543073 5543072 2026-04-21T20:52:42Z Buli 2648 5543073 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>На сила<br/>[[Договори на Европската Унија|Договор]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Париски договор]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Римски договори: [[Римски договори|Договор за ЕЕЗ]] [[Договор за Евроатом]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Договор за спојување]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | [[Signing of the Treaty of Lisbon|2007]]<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска заедница за атомска енергија|<span style="color:black;">Комисија на Европската заедница за атомска енергија</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европски заедници|<span style="color:white;">Комисијата на Европските заедници</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик|<span style="color:black;">Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска економска заедница|<span style="color:black;">Комисија на Европската економска заедница</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Структурна еволуција на Европската комисија|mini=1}} |}<noinclude> [[Категорија:Категорија:Графички времеследи]] </noinclude> 9065ug64764u3zy0mdcj1cdu2df4ymy 5543074 5543073 2026-04-21T20:53:23Z Buli 2648 5543074 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>На сила<br/>[[Договори на Европската Унија|Договор]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Париски договор]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Римски договори: [[Римски договори|Договор за ЕЕЗ]] [[Договор за Евроатом]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Договор за спојување]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 2007<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска заедница за атомска енергија|<span style="color:black;">Комисија на Европската заедница за атомска енергија</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европски заедници|<span style="color:white;">Комисијата на Европските заедници</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик|<span style="color:black;">Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска економска заедница|<span style="color:black;">Комисија на Европската економска заедница</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Структурна еволуција на Европската комисија|mini=1}} |}<noinclude> [[Категорија:Категорија:Графички времеследи]] </noinclude> q0xb3uwyvnfcx213ubpyxld0n76snz7 5543075 5543074 2026-04-21T20:53:36Z Buli 2648 5543075 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>На сила<br/>[[Договори на Европската Унија|Договор]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Париски договор]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Римски договори: [[Римски договори|Договор за ЕЕЗ]] [[Договор за Евроатом]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Договор за спојување]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 2007<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска заедница за атомска енергија|<span style="color:black;">Комисија на Европската заедница за атомска енергија</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европски заедници|<span style="color:white;">Комисијата на Европските заедници</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик|<span style="color:black;">Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска економска заедница|<span style="color:black;">Комисија на Европската економска заедница</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Структурна еволуција на Европската комисија|mini=1}} |}<noinclude> [[Категорија:Графички времеследи]] </noinclude> ej24chorbcdz1ldbjoebrp88lpeonyq 5543080 5543075 2026-04-21T20:57:34Z Buli 2648 5543080 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="1" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" | Потпишан<br/>На сила<br/>[[Договори на Европската Унија|Договор]] | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1951<br/>1952<br/>'''[[Договор од Париз (1951)|Париски договор]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1957<br/>1958<br/>'''Римски договори: [[Римски договори|Договор за ЕЕЗ]] [[Договор за Евроатом]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 1965<br/>1967<br/>'''[[Договор за спојување]]''' | style="border-left:1px solid #C7C7C7; text-align:left" | 2007<br/>2009<br/>'''[[Лисабонски договор]]''' |- | rowspan="6" | |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#42B995; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска заедница за атомска енергија|<span style="color:black;">Комисија на Европската заедница за атомска енергија</span>]] | rowspan="3" style="background:#464646; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европски заедници|<span style="color:white;">Комисија на Европските заедници</span>]] | rowspan="3" style="background:#192192; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска комисија|<span style="color:white;">Европска комисија</span>]] | rowspan="3" style="background-image: linear-gradient(to right, #192192, white); padding:0" | &nbsp;&nbsp; |- | colspan="2" style="background:#93DAE7; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик|<span style="color:black;">Висока власт на Европската заедница за јаглен и челик</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="background:#5FCF4D; border-left:1px solid #C7C7C7" | [[Европска економска заедница|<span style="color:black;">Комисија на Европската економска заедница</span>]] |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | &nbsp; | style="border-left:1px solid #C7C7C7" | {{navbar|Структурна еволуција на Европската комисија|mini=1}} |}<noinclude> [[Категорија:Графички времеследи]] </noinclude> so12e5ik3siuw1j53j5wi1i2nxqbqrx 0 1392247 5543059 2026-04-21T20:36:50Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:sr:Special:Redirect/revision/29320870|Бурмански дани]]“ 5543059 wikitext text/x-wiki '''''„Бурмански денови“''''' - првиот [[роман]] од англискиот писател [[Џорџ Орвел]], објавен во 1934 година. Сместен во [[Британска Бурма]] за време на падот на империјата, кога Бурма била управувана од [[Делхи]] како дел од [[Британска Индија]], романот служи како „портрет на темната страна на британскиот рај“. Во средиштето на романот е Џон Флори, „осамен поединец заробен во поголем систем што ја поткопува подобрата страна на човечката природа“. Романот ги опишува „и домородната корупција и империјалната нетрпеливост“ во општество каде што, „на крајот на краиштата, староседелците биле староседелци - занимливо, без сомнение, но на крајот... инфериорен народ“.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> „Бурмански денови“ првпат била објавена „понатаму“, во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], поради загриженост дека може да биде потенцијално клеветничка; дека вистинскиот провинциски град [[Ката, Мјанмар|Ката]] е опишан премногу реалистично; и дека некои од неговите измислени ликови се премногу блиску засновани на луѓе кои може да се препознаат Британското издание, со променети имиња, се појавило една година подоцна. Без разлика на тоа, остриот приказ на колонијалното општество од страна на Орвел „некои стари бурмански раце“ го сметале за „прилично изневерување на странта“. Во писмо од 1946 година, Орвел напишал: „Се осмелувам да кажам дека тоа е неправедно на некој начин и неточно во некои подробности, но поголемиот дел од него е едноставно известување за она што го видов. == Заднина == Орвел поминал пет години, од 1922 до 1927 година, како полицаец во Индиската царска полиција во Бурма (сега [[Мјанмар]]). Британците постепено ја анектирале Бурма во фази, и дури во 1885 година, кога го освоиле кралскиот главен град [[Мандалеј|Мандалај]], Бурма како целина можела да биде прогласена за дел од [[Британска Империја|Британската Империја]]. Работниците доселеници од [[Индија]] и [[Народна Република Кина|Кина]] го надополнувале домородното бурманско население. Иако Бурма била најбогатата земја во Југоисточна Азија под британска власт, како колонија се сметала за заостаната. Сликата што Британците морале да ја одржуваат во овие заедници била огромен товар, а повеќето од нив носеле очекувања дури и од Британија дека ќе ги задржат своите обичаи и владеење. Во својот извоз, земјата произведувала 75 проценти од светското производство на тиково дрво од своите шуми. Кога Орвел пристигнал во [[Речна делта|делтата]] на реката [[Иравади (река)|Иравади]] во јануари 1924 година за да ја започне својата кариера како царски полицаец, делтата била водечкиот извозен регион на Бурма, кој обезбедувал три милиони тони ориз годишно, половина од светските залихи.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/57211008|title=Finding George Orwell in Burma|last=Larkin|first=Emma|date=2005|publisher=Penguin Press|isbn=1-59420-052-1|location=New York|oclc=57211008}}</ref> Орвел служел во голем број места во Бурма. По една година обука во Мандалај и Мјиткина, неговите задачи ги вклучувале Мјаунгмје, Тшване, Сиримав, Мулмеин и Катара. Исто така, вклучувал и Инсеин, северно од [[Рангун]], местото на најбезбедниот затвор во колонијата, а денес и најозлогласениот затвор во Бурма.<ref name=":0" /> ''„Бурмански денови“'' била пишувана во текот на неколку години. Орвел ја составил во [[Париз]] од 1928 до 1929 година. Ја ревидирал во 1932 година додека го уредувал семејниот дом за време на летните одмори во Саутволд. До декември 1933 година, ја отчукал конечната верзија, а во 1934 година му ја доставил на својот агент Леонард Мур, кој му ја предал на Виктор Голанц, издавачот на претходната книга на Орвел. Голанц, веќе претпазлив во објавувањето на делото на друг автор, ја отфрлил бидејќи бил загрижен за обвиненија за клевета.<ref name=":1" /> Хајнеман и Кејп ја отфрлиле од истата причина. Откако побарал измени, Харперс бил подготвен да ја објави во Соединетите Држави, каде што се појавила во 1934 година. Во пролетта 1935 година, Голанц изјавил дека е подготвен да објави британско издание под услов Орвел да може да докаже дека не именувал вистински луѓе. За таа цел, беа спроведени обемни проверки на колонијалните списоци пред Голанц да ја објави англиската верзија на 24 јуни 1935 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> Сепак, многу од главните европски имиња што се појавуваат во романот оттогаш се идентификувани во „Рангунска газета“ како вистински луѓе, а името „У По Кин“ му припаѓало на бурмански офицер кој студирал на полициската академија во Мандалај со Орвел. == Ликови == * Елис: Злобен и насилен расист кој раководи со компанија во Горна Бурма. Тој е вулгарен и груб член на клубот кој сака да предизвикува скандали. Елис цврсто верува дека Бурманците се целосно неспособни сами да управуваат со земјата. Неговата омраза кон бурманската култура предизвикува одредени судири со Флори поради љубезноста на Флори кон Бурманците, особено кон д-р Вирасвами. Елис го поддржува планот на У По Кин да го уништи угледот на д-р Вирасвами и не му се потребни никакви докази за неговата вина. * Франсис и Семјуел: Франсис е евроазиски службеник кај индиски лихвар, додека Семјуел е службеник кај еден од подносителите на барањето. Двајцата синови на христијански мисионери, книгата ги истражува ставовите кон нивното мешано наследство. == Наводи == [[Категорија:Романи на Џорџ Орвел]] [[Категорија:Дела на Џорџ Орвел]] 422ruxv0nbxmx9sueeg1cehov8ci7f9 5543062 5543059 2026-04-21T20:41:37Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5543062 wikitext text/x-wiki {{Infobox book| | name = Бурмански денови | title_orig =Burmese Days | translator = | image = | caption = | author = [[Џорџ Орвел]] | illustrator = | cover_artist = | country = Обединето Кралство | language = Англиски | series = | genre = Роман | publisher = [[Харпер и браќата]] (US)<br>[[Виктор Голанц]] (ОК) | release_date = 25 октомври 1934 | media_type = Печатено (тврд и мек повез) | pages = 300 | isbn = 978-0-141-18537-8 | preceded_by = [[Никој и ништо во Париз и Лондон]] | followed_by = [[Свештеникова ќерка]] }} '''''„Бурмански денови“''''' — првиот [[роман]] од англискиот писател [[Џорџ Орвел]], објавен во 1934 година. Сместен во [[Британска Бурма]] за време на падот на империјата, кога Бурма била управувана од [[Делхи]] како дел од [[Британска Индија]], романот служи како „портрет на темната страна на британскиот рај“. Во средиштето на романот е Џон Флори, „осамен поединец заробен во поголем систем што ја поткопува подобрата страна на човечката природа“. Романот ги опишува „и домородната корупција и империјалната нетрпеливост“ во општество каде што, „на крајот на краиштата, староседелците биле староседелци - занимливо, без сомнение, но на крајот... инфериорен народ“.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> „Бурмански денови“ првпат била објавена „понатаму“, во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], поради загриженост дека може да биде потенцијално клеветничка; дека вистинскиот провинциски град [[Ката, Мјанмар|Ката]] е опишан премногу реалистично; и дека некои од неговите измислени ликови се премногу блиску засновани на луѓе кои може да се препознаат Британското издание, со променети имиња, се појавило една година подоцна. Без разлика на тоа, остриот приказ на колонијалното општество од страна на Орвел „некои стари бурмански раце“ го сметале за „прилично изневерување на странта“. Во писмо од 1946 година, Орвел напишал: „Се осмелувам да кажам дека тоа е неправедно на некој начин и неточно во некои подробности, но поголемиот дел од него е едноставно известување за она што го видов. == Заднина == Орвел поминал пет години, од 1922 до 1927 година, како полицаец во Индиската царска полиција во Бурма (сега [[Мјанмар]]). Британците постепено ја анектирале Бурма во фази, и дури во 1885 година, кога го освоиле кралскиот главен град [[Мандалеј|Мандалај]], Бурма како целина можела да биде прогласена за дел од [[Британска Империја|Британската Империја]]. Работниците доселеници од [[Индија]] и [[Народна Република Кина|Кина]] го надополнувале домородното бурманско население. Иако Бурма била најбогатата земја во Југоисточна Азија под британска власт, како колонија се сметала за заостаната. Сликата што Британците морале да ја одржуваат во овие заедници била огромен товар, а повеќето од нив носеле очекувања дури и од Британија дека ќе ги задржат своите обичаи и владеење. Во својот извоз, земјата произведувала 75 проценти од светското производство на тиково дрво од своите шуми. Кога Орвел пристигнал во [[Речна делта|делтата]] на реката [[Иравади (река)|Иравади]] во јануари 1924 година за да ја започне својата кариера како царски полицаец, делтата била водечкиот извозен регион на Бурма, кој обезбедувал три милиони тони ориз годишно, половина од светските залихи.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/57211008|title=Finding George Orwell in Burma|last=Larkin|first=Emma|date=2005|publisher=Penguin Press|isbn=1-59420-052-1|location=New York|oclc=57211008}}</ref> Орвел служел во голем број места во Бурма. По една година обука во Мандалај и Мјиткина, неговите задачи ги вклучувале Мјаунгмје, Тшване, Сиримав, Мулмеин и Катара. Исто така, вклучувал и Инсеин, северно од [[Рангун]], местото на најбезбедниот затвор во колонијата, а денес и најозлогласениот затвор во Бурма.<ref name=":0" /> ''„Бурмански денови“'' била пишувана во текот на неколку години. Орвел ја составил во [[Париз]] од 1928 до 1929 година. Ја ревидирал во 1932 година додека го уредувал семејниот дом за време на летните одмори во Саутволд. До декември 1933 година, ја отчукал конечната верзија, а во 1934 година му ја доставил на својот агент Леонард Мур, кој му ја предал на Виктор Голанц, издавачот на претходната книга на Орвел. Голанц, веќе претпазлив во објавувањето на делото на друг автор, ја отфрлил бидејќи бил загрижен за обвиненија за клевета.<ref name=":1" /> Хајнеман и Кејп ја отфрлиле од истата причина. Откако побарал измени, Харперс бил подготвен да ја објави во Соединетите Држави, каде што се појавила во 1934 година. Во пролетта 1935 година, Голанц изјавил дека е подготвен да објави британско издание под услов Орвел да може да докаже дека не именувал вистински луѓе. За таа цел, беа спроведени обемни проверки на колонијалните списоци пред Голанц да ја објави англиската верзија на 24 јуни 1935 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> Сепак, многу од главните европски имиња што се појавуваат во романот оттогаш се идентификувани во „Рангунска газета“ како вистински луѓе, а името „У По Кин“ му припаѓало на бурмански офицер кој студирал на полициската академија во Мандалај со Орвел. == Ликови == * Елис: Злобен и насилен расист кој раководи со компанија во Горна Бурма. Тој е вулгарен и груб член на клубот кој сака да предизвикува скандали. Елис цврсто верува дека Бурманците се целосно неспособни сами да управуваат со земјата. Неговата омраза кон бурманската култура предизвикува одредени судири со Флори поради љубезноста на Флори кон Бурманците, особено кон д-р Вирасвами. Елис го поддржува планот на У По Кин да го уништи угледот на д-р Вирасвами и не му се потребни никакви докази за неговата вина. * Франсис и Семјуел: Франсис е евроазиски службеник кај индиски лихвар, додека Семјуел е службеник кај еден од подносителите на барањето. Двајцата синови на христијански мисионери, книгата ги истражува ставовите кон нивното мешано наследство. == Наводи == {{наводи}} {{Џорџ Орвел}} [[Категорија:Романи на Џорџ Орвел]] [[Категорија:Дела на Џорџ Орвел]] t6dpew070qxyht1tqjhftcwpvpx5oik 5543066 5543062 2026-04-21T20:45:20Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5543066 wikitext text/x-wiki {{Infobox book| | name = Бурмански денови | title_orig =Burmese Days | translator = | image = | caption = | author = [[Џорџ Орвел]] | illustrator = | cover_artist = | country = Обединето Кралство | language = Англиски | series = | genre = Роман | publisher = [[Харпер и браќата]] (US)<br>[[Виктор Голанц]] (ОК) | release_date = 25 октомври 1934 | media_type = Печатено (тврд и мек повез) | pages = 300 | isbn = 978-0-141-18537-8 | preceded_by = [[Никој и ништо во Париз и Лондон]] | followed_by = [[Свештеникова ќерка]] }} '''''„Бурмански денови“''''' — првиот [[роман]] од англискиот писател [[Џорџ Орвел]], објавен во 1934 година. Сместен во [[Британска Бурма]] за време на падот на империјата, кога Бурма била управувана од [[Делхи]] како дел од [[Британска Индија]], романот служи како „портрет на темната страна на британскиот рај“. Во средиштето на романот е Џон Флори, „осамен поединец заробен во поголем систем што ја поткопува подобрата страна на човечката природа“. Романот ги опишува „и домородната корупција и империјалната нетрпеливост“ во општество каде што, „на крајот на краиштата, староседелците биле староседелци - занимливо, без сомнение, но на крајот... инфериорен народ“.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> „Бурмански денови“ првпат била објавена „понатаму“, во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], поради загриженост дека може да биде потенцијално клеветничка; дека вистинскиот провинциски град [[Ката, Мјанмар|Ката]] е опишан премногу реалистично; и дека некои од неговите измислени ликови се премногу блиску засновани на луѓе кои може да се препознаат Британското издание, со променети имиња, се појавило една година подоцна. Без разлика на тоа, остриот приказ на колонијалното општество од страна на Орвел „некои стари бурмански раце“ го сметале за „прилично изневерување на странта“. Во писмо од 1946 година, Орвел напишал: „Се осмелувам да кажам дека тоа е неправедно на некој начин и неточно во некои подробности, но поголемиот дел од него е едноставно известување за она што го видов. == Заднина == Орвел поминал пет години, од 1922 до 1927 година, како полицаец во Индиската царска полиција во Бурма (сега [[Мјанмар]]). Британците постепено ја анектирале Бурма во фази, и дури во 1885 година, кога го освоиле кралскиот главен град [[Мандалеј|Мандалај]], Бурма како целина можела да биде прогласена за дел од [[Британска Империја|Британската Империја]]. Работниците доселеници од [[Индија]] и [[Народна Република Кина|Кина]] го надополнувале домородното бурманско население. Иако Бурма била најбогатата земја во Југоисточна Азија под британска власт, како колонија се сметала за заостаната. Сликата што Британците морале да ја одржуваат во овие заедници била огромен товар, а повеќето од нив носеле очекувања дури и од Британија дека ќе ги задржат своите обичаи и владеење. Во својот извоз, земјата произведувала 75 проценти од светското производство на тиково дрво од своите шуми. Кога Орвел пристигнал во [[Речна делта|делтата]] на реката [[Иравади (река)|Иравади]] во јануари 1924 година за да ја започне својата кариера како царски полицаец, делтата била водечкиот извозен регион на Бурма, кој обезбедувал три милиони тони ориз годишно, половина од светските залихи.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/57211008|title=Finding George Orwell in Burma|last=Larkin|first=Emma|date=2005|publisher=Penguin Press|isbn=1-59420-052-1|location=New York|oclc=57211008}}</ref> Орвел служел во голем број места во Бурма. По една година обука во Мандалај и Мјиткина, неговите задачи ги вклучувале Мјаунгмје, Тшване, Сиримав, Мулмеин и Катара. Исто така, вклучувал и Инсеин, северно од [[Рангун]], местото на најбезбедниот затвор во колонијата, а денес и најозлогласениот затвор во Бурма.<ref name=":0" /> ''„Бурмански денови“'' била пишувана во текот на неколку години. Орвел ја составил во [[Париз]] од 1928 до 1929 година. Ја ревидирал во 1932 година додека го уредувал семејниот дом за време на летните одмори во Саутволд. До декември 1933 година, ја отчукал конечната верзија,<ref name=":1">Orwell, Sonia and Angus, Ian (eds.). ''The Collected Essays, Journalism and Letters of George Orwell Volume 1: An Age Like This (1920–1940)'' (Penguin)</ref> а во 1934 година му ја доставил на својот агент Леонард Мур, кој му ја предал на Виктор Голанц, издавачот на претходната книга на Орвел. Голанц, веќе претпазлив во објавувањето на делото на друг автор, ја отфрлил бидејќи бил загрижен за обвиненија за клевета.<ref name=":1" /> Хајнеман и Кејп ја отфрлиле од истата причина. Откако побарал измени, Харперс бил подготвен да ја објави во Соединетите Држави, каде што се појавила во 1934 година. Во пролетта 1935 година, Голанц изјавил дека е подготвен да објави британско издание под услов Орвел да може да докаже дека не именувал вистински луѓе. За таа цел, беа спроведени обемни проверки на колонијалните списоци пред Голанц да ја објави англиската верзија на 24 јуни 1935 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> Сепак, многу од главните европски имиња што се појавуваат во романот оттогаш се идентификувани во „Рангунска газета“ како вистински луѓе, а името „У По Кин“ му припаѓало на бурмански офицер кој студирал на полициската академија во Мандалај со Орвел. == Ликови == * Елис: Злобен и насилен расист кој раководи со компанија во Горна Бурма. Тој е вулгарен и груб член на клубот кој сака да предизвикува скандали. Елис цврсто верува дека Бурманците се целосно неспособни сами да управуваат со земјата. Неговата омраза кон бурманската култура предизвикува одредени судири со Флори поради љубезноста на Флори кон Бурманците, особено кон д-р Вирасвами. Елис го поддржува планот на У По Кин да го уништи угледот на д-р Вирасвами и не му се потребни никакви докази за неговата вина. * Франсис и Семјуел: Франсис е евроазиски службеник кај индиски лихвар, додека Семјуел е службеник кај еден од подносителите на барањето. Двајцата синови на христијански мисионери, книгата ги истражува ставовите кон нивното мешано наследство. == Наводи == {{наводи}} {{Џорџ Орвел}} [[Категорија:Романи на Џорџ Орвел]] [[Категорија:Дела на Џорџ Орвел]] 41k5m0msuelqa8on686ldcoif77yrtl 5543076 5543066 2026-04-21T20:56:36Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5543076 wikitext text/x-wiki {{Infobox book| | name = Бурмански денови | title_orig =Burmese Days | translator = | image = | caption = | author = [[Џорџ Орвел]] | illustrator = | cover_artist = | country = Обединето Кралство | language = Англиски | series = | genre = Роман | publisher = [[Харпер и браќата]] (US)<br>[[Виктор Голанц]] (ОК) | release_date = 25 октомври 1934 | media_type = Печатено (тврд и мек повез) | pages = 300 | isbn = 978-0-141-18537-8 | preceded_by = [[Никој и ништо во Париз и Лондон]] | followed_by = [[Свештеникова ќерка]] }} '''''„Бурмански денови“''''' — првиот [[роман]] од англискиот писател [[Џорџ Орвел]], објавен во 1934 година. Сместен во [[Британска Бурма]] за време на падот на империјата, кога Бурма била управувана од [[Делхи]] како дел од [[Британска Индија]], романот служи како „портрет на темната страна на британскиот рај“. Во средиштето на романот е Џон Флори, „осамен поединец заробен во поголем систем што ја поткопува подобрата страна на човечката природа“. Романот ги опишува „и домородната корупција и империјалната нетрпеливост“ во општество каде што, „на крајот на краиштата, староседелците биле староседелци - занимливо, без сомнение, но на крајот... инфериорен народ“.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> „Бурмански денови“ првпат била објавена „понатаму“, во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], поради загриженост дека може да биде потенцијално клеветничка; дека вистинскиот провинциски град [[Ката, Мјанмар|Ката]] е опишан премногу реалистично; и дека некои од неговите измислени ликови се премногу блиску засновани на луѓе кои може да се препознаат Британското издание, со променети имиња, се појавило една година подоцна. Без разлика на тоа, остриот приказ на колонијалното општество од страна на Орвел „некои стари бурмански раце“ го сметале за „прилично изневерување на странта“. Во писмо од 1946 година, Орвел напишал: „Се осмелувам да кажам дека тоа е неправедно на некој начин и неточно во некои подробности, но поголемиот дел од него е едноставно известување за она што го видов. == Заднина == Орвел поминал пет години, од 1922 до 1927 година, како полицаец во Индиската царска полиција во Бурма (сега [[Мјанмар]]). Британците постепено ја анектирале Бурма во фази, и дури во 1885 година, кога го освоиле кралскиот главен град [[Мандалеј|Мандалај]], Бурма како целина можела да биде прогласена за дел од [[Британска Империја|Британската Империја]]. Работниците доселеници од [[Индија]] и [[Народна Република Кина|Кина]] го надополнувале домородното бурманско население. Иако Бурма била најбогатата земја во Југоисточна Азија под британска власт, како колонија се сметала за заостаната. Сликата што Британците морале да ја одржуваат во овие заедници била огромен товар, а повеќето од нив носеле очекувања дури и од Британија дека ќе ги задржат своите обичаи и владеење. Во својот извоз, земјата произведувала 75 проценти од светското производство на тиково дрво од своите шуми. Кога Орвел пристигнал во [[Речна делта|делтата]] на реката [[Иравади (река)|Иравади]] во јануари 1924 година за да ја започне својата кариера како царски полицаец, делтата била водечкиот извозен регион на Бурма, кој обезбедувал три милиони тони ориз годишно, половина од светските залихи.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/57211008|title=Finding George Orwell in Burma|last=Larkin|first=Emma|date=2005|publisher=Penguin Press|isbn=1-59420-052-1|location=New York|oclc=57211008}}</ref> Орвел служел во голем број места во Бурма. По една година обука во Мандалај и Мјиткина, неговите задачи ги вклучувале Мјаунгмје, Тшване, Сиримав, Мулмеин и Катара. Исто така, вклучувал и Инсеин, северно од [[Рангун]], местото на најбезбедниот затвор во колонијата, а денес и најозлогласениот затвор во Бурма.<ref name=":0" /> ''„Бурмански денови“'' била пишувана во текот на неколку години. Орвел ја составил во [[Париз]] од 1928 до 1929 година. Ја ревидирал во 1932 година додека го уредувал семејниот дом за време на летните одмори во Саутволд. До декември 1933 година, ја отчукал конечната верзија,<ref name=":1">Orwell, Sonia and Angus, Ian (eds.). ''The Collected Essays, Journalism and Letters of George Orwell Volume 1: An Age Like This (1920–1940)'' (Penguin)</ref> а во 1934 година му ја доставил на својот агент Леонард Мур, кој му ја предал на Виктор Голанц, издавачот на претходната книга на Орвел. Голанц, веќе претпазлив во објавувањето на делото на друг автор, ја отфрлил бидејќи бил загрижен за обвиненија за клевета.<ref name=":1" /> Хајнеман и Кејп ја отфрлиле од истата причина. Откако побарал измени, Харперс бил подготвен да ја објави во Соединетите Држави, каде што се појавила во 1934 година. Во пролетта 1935 година, Голанц изјавил дека е подготвен да објави британско издание под услов Орвел да може да докаже дека не именувал вистински луѓе. За таа цел, беа спроведени обемни проверки на колонијалните списоци пред Голанц да ја објави англиската верзија на 24 јуни 1935 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> Сепак, многу од главните европски имиња што се појавуваат во романот оттогаш се идентификувани во „Рангунска газета“ како вистински луѓе, а името „У По Кин“ му припаѓало на бурмански офицер кој студирал на полициската академија во Мандалај со Орвел. == Ликови == * '''Џон''' '''Флори''': Низ целиот роман, тој е наречен едноставно „Флори“. Тој е средишниот лик, трговец со дрва во средината на триесеттите години. Има долга, темносина бенка што се протега од окото до усната на левиот образ и се обидува да избегне да им ја покажува на луѓето левата страна од лицето бидејќи мисли дека бенката е одвратна. Секогаш кога се засрамува или го гледа со потценување, се сеќава на својот белег, симбол на неговата слабост. Тој е многу добар пријател со индискиот д-р Вирасвами и ја цени бурманската култура. Ова го доведува во судир со членовите на клубот, на кои не им се допаѓаат неговите донекаде коренити ставови. Поради неговата прилично срамежлива личност и фактот дека не ги сака расправиите, тој е лесна мета во расправиите, особено со Елис. Ова го обесхрабрува целосно да се заложи за Бурманците. Тој многу страда емоционално бидејќи е вљубен во Елизабет. Сè што може да мисли е на Елизабет, но тие имаат спротивставени интереси и таа не го сака назад. Флори ги поддржува Бурманците, додека Елизабет ги гледа како ѕверови. Флори сака Елизабет да го почитува, особено поради неговата немирна младост, но сака да ги поддржи Бурманците. Поради неговата неодлучна личност, тој е заглавен помеѓу поддршката на Бурманците и Англичаните. Откако Елизабет го напушта Флори по втор пат, тој извршува самоубиство. * '''Елизабет Лакерстин''': Невенчана Англичанка која ги изгубила двајцата родители и дошла да живее со преостанатите роднини, Лакерстинови, во Бурма. Пред да почине нејзината мајка, тие живееле заедно во Париз. Нејзината мајка се сметала себеси за уметница, а Елизабет го мразела боемскиот начин на живот и културните врски. Елизабет има 22 години, „висока за девојка, витка“, со модерна кратка коса и носи очила во облик на желка. Низ целиот роман, таа се стреми да се омажи за маж затоа што нејзината тетка врши притисок врз неа, а таа обожава богатство и општествена класа, од кои ниту едно не можела да постигне без сопруг во овој временски период. Кога првпат ја запознава Флори, тој се заљубува во неа затоа што претпочита бели жени пред бурмански жени. Откако ја напушта Флори за прв пат, таа му се додворува на Верал, кој нагло ја напушта без да се збогува. Вториот пат кога го напуштила Флори (и по неговото самоубиство), се омажила за заменик-комесарот Мекгрегор. * '''Господин Лакерстин''': Чичкото на Елизабет и сопруг на г-ѓа Лакерстин. Лакерстин е менаџер на компанијата. Тој е тежок пијач чија главна цел во животот е да „се забавува“. Сепак, неговите активности се попречени од неговата сопруга, која го гледа цело време „како мачка над крвава дупка од глушец“, бидејќи откако се вратила откако го оставила сам еден ден и го нашла опкружен со три голи бурмански жени, таа престанала да му верува. Развратноста на Лакерстин се протега и на сексуални напади врз неговата внука Елизабет. * Д-р Верасвами: Индиски доктор и добар пријател на Флори. Тој има само почит кон Британците што живеат во Бурма и често е заинтересиран да ја искаже својата поддршка за британската колонијална власт кога може, иако многумина во европската заедница, вклучувајќи го и Елис, не го почитуваат. Верасвами и Флори често дискутираат за разни теми, при што Верасвами ја претставува британската гледна точка, а Флори е на страната на Бурманите. Д-р Верасвами е мета на У По Кин во неговата потрага по членство во Европскиот клуб. Д-р Верасвами сака да стане член на клубот бидејќи тоа ќе му даде престиж што ќе го заштити од обидите на У По Кин да го избрка од округот. Бидејќи го почитува Флори, не се труди да го прими во клубот. На крајот, У По Кин смислува план да го протера д-р Верасвами. Тој е испратен да работи во друга запоставена болница на друго место. * У По Кин: Корумпиран и лукав судија кој е ужасно дебел, но совршено дотеран и богат. Тој има 56 години, а „У“ во неговото име е неговата титула, што е почесно во бурманското општество. Тој чувствува дека може да прави зли дела по своја волја - да ги измамува луѓето за нивните пари, да затвора невини, да злоупотребува млади девојки - затоа што, иако „според будистичкото верување, оние што направиле зло во своите животи ќе го поминат својот следен живот во облик на стаорци, жаби или некое друго ниско животно“, тој има намера да се осигура од овие гревови со тоа што ќе го посвети остатокот од својот живот на добри дела како што се финансирање на изградба на пагоди „и балансирање на вагата на кармичката правда“. Тој продолжува со своите планови да го нападне д-р Вирасвами, поттикнувајќи бунт како дел од вежбата да го направи д-р Вирасвами да изгледа лошо и да го елиминира како потенцијален кандидат за клубот, со цел да го обезбеди своето членство. Тој верува дека неговиот статус како член на клубот ќе стави крај на интригите што се коваат против него. Тој ја губи својата предност кога Флори и Вирасвами го задушуваат бунтот. По смртта на Флори, Кин станува член на Европскиот клуб. Кратко по неговото прием во клубот, тој умира, непоштеден, пред да се изгради пагодата. „Тој напредувал во По преку кражба, поткуп, уцена и предавство, а неговата корумпирана кариера е сериозна критика и за англиската влада која му го дозволува успехот, и за неговите англиски претпоставени кои толку катастрофално погрешно го проценуваат неговиот нарав.“ * Елис: Злобен и насилен расист кој раководи со компанија во Горна Бурма. Тој е вулгарен и груб член на клубот кој сака да предизвикува скандали. Елис цврсто верува дека Бурманците се целосно неспособни сами да управуваат со земјата. Неговата омраза кон бурманската култура предизвикува одредени судири со Флори поради љубезноста на Флори кон Бурманците, особено кон д-р Вирасвами. Елис го поддржува планот на У По Кин да го уништи угледот на д-р Вирасвами и не му се потребни никакви докази за неговата вина. * Франсис и Семјуел: Франсис е евроазиски службеник кај индиски лихвар, додека Семјуел е службеник кај еден од подносителите на барањето. Двајцата синови на христијански мисионери, книгата ги истражува ставовите кон нивното мешано наследство. == Наводи == {{наводи}} {{Џорџ Орвел}} [[Категорија:Романи на Џорџ Орвел]] [[Категорија:Дела на Џорџ Орвел]] fduie8yxpaez5vopzoeiqzy155hxkjk 5543244 5543076 2026-04-22T05:53:35Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5543244 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Infobox book| | name = Бурмански денови | title_orig =Burmese Days | translator = | image = | caption = | author = [[Џорџ Орвел]] | illustrator = | cover_artist = | country = Обединето Кралство | language = Англиски | series = | genre = Роман | publisher = [[Харпер и браќата]] (US)<br>[[Виктор Голанц]] (ОК) | release_date = 25 октомври 1934 | media_type = Печатено (тврд и мек повез) | pages = 300 | isbn = 978-0-141-18537-8 | preceded_by = [[Никој и ништо во Париз и Лондон]] | followed_by = [[Свештеникова ќерка]] }} '''''„Бурмански денови“''''' — првиот [[роман]] од англискиот писател [[Џорџ Орвел]], објавен во 1934 година. Сместен во [[Британска Бурма]] за време на падот на империјата, кога Бурма била управувана од [[Делхи]] како дел од [[Британска Индија]], романот служи како „портрет на темната страна на британскиот рај“. Во средиштето на романот е Џон Флори, „осамен поединец заробен во поголем систем што ја поткопува подобрата страна на човечката природа“. Романот ги опишува „и домородната корупција и империјалната нетрпеливост“ во општество каде што, „на крајот на краиштата, староседелците биле староседелци - занимливо, без сомнение, но на крајот... инфериорен народ“.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> „Бурмански денови“ првпат била објавена „понатаму“, во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], поради загриженост дека може да биде потенцијално клеветничка; дека вистинскиот провинциски град [[Ката, Мјанмар|Ката]] е опишан премногу реалистично; и дека некои од неговите измислени ликови се премногу блиску засновани на луѓе кои може да се препознаат Британското издание, со променети имиња, се појавило една година подоцна. Без разлика на тоа, остриот приказ на колонијалното општество од страна на Орвел „некои стари бурмански раце“ го сметале за „прилично изневерување на странта“. Во писмо од 1946 година, Орвел напишал: „Се осмелувам да кажам дека тоа е неправедно на некој начин и неточно во некои подробности, но поголемиот дел од него е едноставно известување за она што го видов. == Заднина == Орвел поминал пет години, од 1922 до 1927 година, како полицаец во Индиската царска полиција во Бурма (сега [[Мјанмар]]). Британците постепено ја анектирале Бурма во фази, и дури во 1885 година, кога го освоиле кралскиот главен град [[Мандалеј|Мандалај]], Бурма како целина можела да биде прогласена за дел од [[Британска Империја|Британската Империја]]. Работниците доселеници од [[Индија]] и [[Народна Република Кина|Кина]] го надополнувале домородното бурманско население. Иако Бурма била најбогатата земја во Југоисточна Азија под британска власт, како колонија се сметала за заостаната. Сликата што Британците морале да ја одржуваат во овие заедници била огромен товар, а повеќето од нив носеле очекувања дури и од Британија дека ќе ги задржат своите обичаи и владеење. Во својот извоз, земјата произведувала 75 проценти од светското производство на тиково дрво од своите шуми. Кога Орвел пристигнал во [[Речна делта|делтата]] на реката [[Иравади (река)|Иравади]] во јануари 1924 година за да ја започне својата кариера како царски полицаец, делтата била водечкиот извозен регион на Бурма, кој обезбедувал три милиони тони ориз годишно, половина од светските залихи.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/57211008|title=Finding George Orwell in Burma|last=Larkin|first=Emma|date=2005|publisher=Penguin Press|isbn=1-59420-052-1|location=New York|oclc=57211008}}</ref> Орвел служел во голем број места во Бурма. По една година обука во Мандалај и Мјиткина, неговите задачи ги вклучувале Мјаунгмје, Тшване, Сиримав, Мулмеин и Катара. Исто така, вклучувал и Инсеин, северно од [[Рангун]], местото на најбезбедниот затвор во колонијата, а денес и најозлогласениот затвор во Бурма.<ref name=":0" /> ''„Бурмански денови“'' била пишувана во текот на неколку години. Орвел ја составил во [[Париз]] од 1928 до 1929 година. Ја ревидирал во 1932 година додека го уредувал семејниот дом за време на летните одмори во Саутволд. До декември 1933 година, ја отчукал конечната верзија,<ref name=":1">Orwell, Sonia and Angus, Ian (eds.). ''The Collected Essays, Journalism and Letters of George Orwell Volume 1: An Age Like This (1920–1940)'' (Penguin)</ref> а во 1934 година му ја доставил на својот агент Леонард Мур, кој му ја предал на Виктор Голанц, издавачот на претходната книга на Орвел. Голанц, веќе претпазлив во објавувањето на делото на друг автор, ја отфрлил бидејќи бил загрижен за обвиненија за клевета.<ref name=":1" /> Хајнеман и Кејп ја отфрлиле од истата причина. Откако побарал измени, Харперс бил подготвен да ја објави во Соединетите Држави, каде што се појавила во 1934 година. Во пролетта 1935 година, Голанц изјавил дека е подготвен да објави британско издание под услов Орвел да може да докаже дека не именувал вистински луѓе. За таа цел, беа спроведени обемни проверки на колонијалните списоци пред Голанц да ја објави англиската верзија на 24 јуни 1935 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> Сепак, многу од главните европски имиња што се појавуваат во романот оттогаш се идентификувани во „Рангунска газета“ како вистински луѓе, а името „У По Кин“ му припаѓало на бурмански офицер кој студирал на полициската академија во Мандалај со Орвел. == Ликови == * '''Џон''' '''Флори''': Низ целиот роман, тој е наречен едноставно „Флори“. Тој е средишниот лик, трговец со дрва во средината на триесеттите години. Има долга, темносина бенка што се протега од окото до усната на левиот образ и се обидува да избегне да им ја покажува на луѓето левата страна од лицето бидејќи мисли дека бенката е одвратна. Секогаш кога се засрамува или го гледа со потценување, се сеќава на својот белег, симбол на неговата слабост. Тој е многу добар пријател со индискиот д-р Вирасвами и ја цени бурманската култура. Ова го доведува во судир со членовите на клубот, на кои не им се допаѓаат неговите донекаде коренити ставови. Поради неговата прилично срамежлива личност и фактот дека не ги сака расправиите, тој е лесна мета во расправиите, особено со Елис. Ова го обесхрабрува целосно да се заложи за Бурманците. Тој многу страда емоционално бидејќи е вљубен во Елизабет. Сè што може да мисли е на Елизабет, но тие имаат спротивставени интереси и таа не го сака назад. Флори ги поддржува Бурманците, додека Елизабет ги гледа како ѕверови. Флори сака Елизабет да го почитува, особено поради неговата немирна младост, но сака да ги поддржи Бурманците. Поради неговата неодлучна личност, тој е заглавен помеѓу поддршката на Бурманците и Англичаните. Откако Елизабет го напушта Флори по втор пат, тој извршува самоубиство. * '''Елизабет Лакерстин''': Невенчана Англичанка која ги изгубила двајцата родители и дошла да живее со преостанатите роднини, Лакерстинови, во Бурма. Пред да почине нејзината мајка, тие живееле заедно во Париз. Нејзината мајка се сметала себеси за уметница, а Елизабет го мразела боемскиот начин на живот и културните врски. Елизабет има 22 години, „висока за девојка, витка“, со модерна кратка коса и носи очила во облик на желка. Низ целиот роман, таа се стреми да се омажи за маж затоа што нејзината тетка врши притисок врз неа, а таа обожава богатство и општествена класа, од кои ниту едно не можела да постигне без сопруг во овој временски период. Кога првпат ја запознава Флори, тој се заљубува во неа затоа што претпочита бели жени пред бурмански жени. Откако ја напушта Флори за прв пат, таа му се додворува на Верал, кој нагло ја напушта без да се збогува. Вториот пат кога го напуштила Флори (и по неговото самоубиство), се омажила за заменик-комесарот Мекгрегор. * '''Господин Лакерстин''': Чичкото на Елизабет и сопруг на г-ѓа Лакерстин. Лакерстин е менаџер на компанијата. Тој е тежок пијач чија главна цел во животот е да „се забавува“. Сепак, неговите активности се попречени од неговата сопруга, која го гледа цело време „како мачка над крвава дупка од глушец“, бидејќи откако се вратила откако го оставила сам еден ден и го нашла опкружен со три голи бурмански жени, таа престанала да му верува. Развратноста на Лакерстин се протега и на сексуални напади врз неговата внука Елизабет. * Д-р Верасвами: Индиски доктор и добар пријател на Флори. Тој има само почит кон Британците што живеат во Бурма и често е заинтересиран да ја искаже својата поддршка за британската колонијална власт кога може, иако многумина во европската заедница, вклучувајќи го и Елис, не го почитуваат. Верасвами и Флори често дискутираат за разни теми, при што Верасвами ја претставува британската гледна точка, а Флори е на страната на Бурманите. Д-р Верасвами е мета на У По Кин во неговата потрага по членство во Европскиот клуб. Д-р Верасвами сака да стане член на клубот бидејќи тоа ќе му даде престиж што ќе го заштити од обидите на У По Кин да го избрка од округот. Бидејќи го почитува Флори, не се труди да го прими во клубот. На крајот, У По Кин смислува план да го протера д-р Верасвами. Тој е испратен да работи во друга запоставена болница на друго место. * У По Кин: Корумпиран и лукав судија кој е ужасно дебел, но совршено дотеран и богат. Тој има 56 години, а „У“ во неговото име е неговата титула, што е почесно во бурманското општество. Тој чувствува дека може да прави зли дела по своја волја - да ги измамува луѓето за нивните пари, да затвора невини, да злоупотребува млади девојки - затоа што, иако „според будистичкото верување, оние што направиле зло во своите животи ќе го поминат својот следен живот во облик на стаорци, жаби или некое друго ниско животно“, тој има намера да се осигура од овие гревови со тоа што ќе го посвети остатокот од својот живот на добри дела како што се финансирање на изградба на пагоди „и балансирање на вагата на кармичката правда“. Тој продолжува со своите планови да го нападне д-р Вирасвами, поттикнувајќи бунт како дел од вежбата да го направи д-р Вирасвами да изгледа лошо и да го елиминира како потенцијален кандидат за клубот, со цел да го обезбеди своето членство. Тој верува дека неговиот статус како член на клубот ќе стави крај на интригите што се коваат против него. Тој ја губи својата предност кога Флори и Вирасвами го задушуваат бунтот. По смртта на Флори, Кин станува член на Европскиот клуб. Кратко по неговото прием во клубот, тој умира, непоштеден, пред да се изгради пагодата. „Тој напредувал во По преку кражба, поткуп, уцена и предавство, а неговата корумпирана кариера е сериозна критика и за англиската влада која му го дозволува успехот, и за неговите англиски претпоставени кои толку катастрофално погрешно го проценуваат неговиот нарав.“ * Ма Хла Меј: Бурманската љубовница на Флори која била со него две години пред да ја запознае Елизабет. Ма Хла Меј верува дека е неофицијална сопруга на Флори и ужива во привилегиите што доаѓаат со поврзаноста со европската заедница во Бурма. Флори ги плаќал нејзините трошоци за време на нивното заедничко време. Сепак, откако се заљубува во Елизабет, тој ѝ кажува дека не сака повеќе да има никаква врска со неа. Ма Хла Меј е избезумена и постојано го уценува. Кога е исфрлена од куќата на Флори, другите селани се одвојуваат од неа и таа не може да си најде сопруг кој ќе ја издржува. Охрабрена од У По Кин, кој има план како да го уништи угледот на Флори во клубот, таа му пристапува на Флори пред Европејците и создава драматична сцена за сите да знаат за неговата интимност со неа. Овој испад засекогаш го уништува мислењето на Елизабет за Флори. Ма Хла Меј на крајот заминува да работи во бордел во друго место. * Ко С'ла: Верниот слуга на Флори од денот кога пристигнал во Бурма. Иако добро му служи на Флори, тој не ги одобрува многу негови активности, особено неговиот однос со Ма Хла Меј и неговите навики за пиење. Тој верува дека Флори треба да се ожени. Флори останал во истата безгрижна состојба во која бил по пристигнувањето во Бурма. Во очите на Ко С'ла, Флори е сè уште момче. Ко С'ла, од друга страна, продолжил со својот живот, се оженил и станал татко на пет деца. Нему му е жал за Флори поради неговото детско однесување и бенката. * Поручник Верал: Воен полицаец на привремена должност во градот. Тој е сè што Флори не е - млад, згоден, привилегиран. Тој е најмладиот син и ги гледа сите со потценување, не правејќи никакви отстапки во однос на учтивоста или добрите манири. Неговата единствена грижа додека е во градот е играње поло. Тој не обрнува внимание на ничија раса, сите се под него. Верал е самодоволен и егоцентричен. Охрабрена од нејзината тетка, Елизабет го бара Верал како додворувач, но тој ја користи само за привремена забава. На крајот, тој исчезнува од градот без да ѝ каже збор на Елизабет. * Господин Мекгрегор: Заменик комесар и секретар на клубот. Тој е чесен и добронамерен, иако е и помпезен и самобендисан. У По Кин го контактира г. Мекгрегор преку анонимни писма додека продолжува со нападите врз д-р Вирасвами со цел да ја добие позицијата во клубот. Како еден од малкуте слободни луѓе што останале во градот, тој се жени со Елизабет. * Елис: Злобен и насилен расист кој раководи со компанија во Горна Бурма. Тој е вулгарен и груб член на клубот кој сака да предизвикува скандали. Елис цврсто верува дека Бурманците се целосно неспособни сами да управуваат со земјата. Неговата омраза кон бурманската култура предизвикува одредени судири со Флори поради љубезноста на Флори кон Бурманците, особено кон д-р Вирасвами. Елис го поддржува планот на У По Кин да го уништи угледот на д-р Вирасвами и не му се потребни никакви докази за неговата вина. * Франсис и Семјуел: Франсис е евроазиски службеник кај индиски лихвар, додека Семјуел е службеник кај еден од подносителите на барањето. Двајцата синови на христијански мисионери, книгата ги истражува ставовите кон нивното мешано наследство. == Наводи == {{наводи}} {{Џорџ Орвел}} [[Категорија:Романи на Џорџ Орвел]] [[Категорија:Дела на Џорџ Орвел]] 3i1ruq84zx46ubnu52kdb57lwbgy9ia 5543245 5543244 2026-04-22T05:58:02Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Книги од 1934 година]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5543245 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Infobox book| | name = Бурмански денови | title_orig =Burmese Days | translator = | image = | caption = | author = [[Џорџ Орвел]] | illustrator = | cover_artist = | country = Обединето Кралство | language = Англиски | series = | genre = Роман | publisher = [[Харпер и браќата]] (US)<br>[[Виктор Голанц]] (ОК) | release_date = 25 октомври 1934 | media_type = Печатено (тврд и мек повез) | pages = 300 | isbn = 978-0-141-18537-8 | preceded_by = [[Никој и ништо во Париз и Лондон]] | followed_by = [[Свештеникова ќерка]] }} '''''„Бурмански денови“''''' — првиот [[роман]] од англискиот писател [[Џорџ Орвел]], објавен во 1934 година. Сместен во [[Британска Бурма]] за време на падот на империјата, кога Бурма била управувана од [[Делхи]] како дел од [[Британска Индија]], романот служи како „портрет на темната страна на британскиот рај“. Во средиштето на романот е Џон Флори, „осамен поединец заробен во поголем систем што ја поткопува подобрата страна на човечката природа“. Романот ги опишува „и домородната корупција и империјалната нетрпеливост“ во општество каде што, „на крајот на краиштата, староседелците биле староседелци - занимливо, без сомнение, но на крајот... инфериорен народ“.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> „Бурмански денови“ првпат била објавена „понатаму“, во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], поради загриженост дека може да биде потенцијално клеветничка; дека вистинскиот провинциски град [[Ката, Мјанмар|Ката]] е опишан премногу реалистично; и дека некои од неговите измислени ликови се премногу блиску засновани на луѓе кои може да се препознаат Британското издание, со променети имиња, се појавило една година подоцна. Без разлика на тоа, остриот приказ на колонијалното општество од страна на Орвел „некои стари бурмански раце“ го сметале за „прилично изневерување на странта“. Во писмо од 1946 година, Орвел напишал: „Се осмелувам да кажам дека тоа е неправедно на некој начин и неточно во некои подробности, но поголемиот дел од него е едноставно известување за она што го видов. == Заднина == Орвел поминал пет години, од 1922 до 1927 година, како полицаец во Индиската царска полиција во Бурма (сега [[Мјанмар]]). Британците постепено ја анектирале Бурма во фази, и дури во 1885 година, кога го освоиле кралскиот главен град [[Мандалеј|Мандалај]], Бурма како целина можела да биде прогласена за дел од [[Британска Империја|Британската Империја]]. Работниците доселеници од [[Индија]] и [[Народна Република Кина|Кина]] го надополнувале домородното бурманско население. Иако Бурма била најбогатата земја во Југоисточна Азија под британска власт, како колонија се сметала за заостаната. Сликата што Британците морале да ја одржуваат во овие заедници била огромен товар, а повеќето од нив носеле очекувања дури и од Британија дека ќе ги задржат своите обичаи и владеење. Во својот извоз, земјата произведувала 75 проценти од светското производство на тиково дрво од своите шуми. Кога Орвел пристигнал во [[Речна делта|делтата]] на реката [[Иравади (река)|Иравади]] во јануари 1924 година за да ја започне својата кариера како царски полицаец, делтата била водечкиот извозен регион на Бурма, кој обезбедувал три милиони тони ориз годишно, половина од светските залихи.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/57211008|title=Finding George Orwell in Burma|last=Larkin|first=Emma|date=2005|publisher=Penguin Press|isbn=1-59420-052-1|location=New York|oclc=57211008}}</ref> Орвел служел во голем број места во Бурма. По една година обука во Мандалај и Мјиткина, неговите задачи ги вклучувале Мјаунгмје, Тшване, Сиримав, Мулмеин и Катара. Исто така, вклучувал и Инсеин, северно од [[Рангун]], местото на најбезбедниот затвор во колонијата, а денес и најозлогласениот затвор во Бурма.<ref name=":0" /> ''„Бурмански денови“'' била пишувана во текот на неколку години. Орвел ја составил во [[Париз]] од 1928 до 1929 година. Ја ревидирал во 1932 година додека го уредувал семејниот дом за време на летните одмори во Саутволд. До декември 1933 година, ја отчукал конечната верзија,<ref name=":1">Orwell, Sonia and Angus, Ian (eds.). ''The Collected Essays, Journalism and Letters of George Orwell Volume 1: An Age Like This (1920–1940)'' (Penguin)</ref> а во 1934 година му ја доставил на својот агент Леонард Мур, кој му ја предал на Виктор Голанц, издавачот на претходната книга на Орвел. Голанц, веќе претпазлив во објавувањето на делото на друг автор, ја отфрлил бидејќи бил загрижен за обвиненија за клевета.<ref name=":1" /> Хајнеман и Кејп ја отфрлиле од истата причина. Откако побарал измени, Харперс бил подготвен да ја објави во Соединетите Држави, каде што се појавила во 1934 година. Во пролетта 1935 година, Голанц изјавил дека е подготвен да објави британско издание под услов Орвел да може да докаже дека не именувал вистински луѓе. За таа цел, беа спроведени обемни проверки на колонијалните списоци пред Голанц да ја објави англиската верзија на 24 јуни 1935 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> Сепак, многу од главните европски имиња што се појавуваат во романот оттогаш се идентификувани во „Рангунска газета“ како вистински луѓе, а името „У По Кин“ му припаѓало на бурмански офицер кој студирал на полициската академија во Мандалај со Орвел. == Ликови == * '''Џон''' '''Флори''': Низ целиот роман, тој е наречен едноставно „Флори“. Тој е средишниот лик, трговец со дрва во средината на триесеттите години. Има долга, темносина бенка што се протега од окото до усната на левиот образ и се обидува да избегне да им ја покажува на луѓето левата страна од лицето бидејќи мисли дека бенката е одвратна. Секогаш кога се засрамува или го гледа со потценување, се сеќава на својот белег, симбол на неговата слабост. Тој е многу добар пријател со индискиот д-р Вирасвами и ја цени бурманската култура. Ова го доведува во судир со членовите на клубот, на кои не им се допаѓаат неговите донекаде коренити ставови. Поради неговата прилично срамежлива личност и фактот дека не ги сака расправиите, тој е лесна мета во расправиите, особено со Елис. Ова го обесхрабрува целосно да се заложи за Бурманците. Тој многу страда емоционално бидејќи е вљубен во Елизабет. Сè што може да мисли е на Елизабет, но тие имаат спротивставени интереси и таа не го сака назад. Флори ги поддржува Бурманците, додека Елизабет ги гледа како ѕверови. Флори сака Елизабет да го почитува, особено поради неговата немирна младост, но сака да ги поддржи Бурманците. Поради неговата неодлучна личност, тој е заглавен помеѓу поддршката на Бурманците и Англичаните. Откако Елизабет го напушта Флори по втор пат, тој извршува самоубиство. * '''Елизабет Лакерстин''': Невенчана Англичанка која ги изгубила двајцата родители и дошла да живее со преостанатите роднини, Лакерстинови, во Бурма. Пред да почине нејзината мајка, тие живееле заедно во Париз. Нејзината мајка се сметала себеси за уметница, а Елизабет го мразела боемскиот начин на живот и културните врски. Елизабет има 22 години, „висока за девојка, витка“, со модерна кратка коса и носи очила во облик на желка. Низ целиот роман, таа се стреми да се омажи за маж затоа што нејзината тетка врши притисок врз неа, а таа обожава богатство и општествена класа, од кои ниту едно не можела да постигне без сопруг во овој временски период. Кога првпат ја запознава Флори, тој се заљубува во неа затоа што претпочита бели жени пред бурмански жени. Откако ја напушта Флори за прв пат, таа му се додворува на Верал, кој нагло ја напушта без да се збогува. Вториот пат кога го напуштила Флори (и по неговото самоубиство), се омажила за заменик-комесарот Мекгрегор. * '''Господин Лакерстин''': Чичкото на Елизабет и сопруг на г-ѓа Лакерстин. Лакерстин е менаџер на компанијата. Тој е тежок пијач чија главна цел во животот е да „се забавува“. Сепак, неговите активности се попречени од неговата сопруга, која го гледа цело време „како мачка над крвава дупка од глушец“, бидејќи откако се вратила откако го оставила сам еден ден и го нашла опкружен со три голи бурмански жени, таа престанала да му верува. Развратноста на Лакерстин се протега и на сексуални напади врз неговата внука Елизабет. * Д-р Верасвами: Индиски доктор и добар пријател на Флори. Тој има само почит кон Британците што живеат во Бурма и често е заинтересиран да ја искаже својата поддршка за британската колонијална власт кога може, иако многумина во европската заедница, вклучувајќи го и Елис, не го почитуваат. Верасвами и Флори често дискутираат за разни теми, при што Верасвами ја претставува британската гледна точка, а Флори е на страната на Бурманите. Д-р Верасвами е мета на У По Кин во неговата потрага по членство во Европскиот клуб. Д-р Верасвами сака да стане член на клубот бидејќи тоа ќе му даде престиж што ќе го заштити од обидите на У По Кин да го избрка од округот. Бидејќи го почитува Флори, не се труди да го прими во клубот. На крајот, У По Кин смислува план да го протера д-р Верасвами. Тој е испратен да работи во друга запоставена болница на друго место. * У По Кин: Корумпиран и лукав судија кој е ужасно дебел, но совршено дотеран и богат. Тој има 56 години, а „У“ во неговото име е неговата титула, што е почесно во бурманското општество. Тој чувствува дека може да прави зли дела по своја волја - да ги измамува луѓето за нивните пари, да затвора невини, да злоупотребува млади девојки - затоа што, иако „според будистичкото верување, оние што направиле зло во своите животи ќе го поминат својот следен живот во облик на стаорци, жаби или некое друго ниско животно“, тој има намера да се осигура од овие гревови со тоа што ќе го посвети остатокот од својот живот на добри дела како што се финансирање на изградба на пагоди „и балансирање на вагата на кармичката правда“. Тој продолжува со своите планови да го нападне д-р Вирасвами, поттикнувајќи бунт како дел од вежбата да го направи д-р Вирасвами да изгледа лошо и да го елиминира како потенцијален кандидат за клубот, со цел да го обезбеди своето членство. Тој верува дека неговиот статус како член на клубот ќе стави крај на интригите што се коваат против него. Тој ја губи својата предност кога Флори и Вирасвами го задушуваат бунтот. По смртта на Флори, Кин станува член на Европскиот клуб. Кратко по неговото прием во клубот, тој умира, непоштеден, пред да се изгради пагодата. „Тој напредувал во По преку кражба, поткуп, уцена и предавство, а неговата корумпирана кариера е сериозна критика и за англиската влада која му го дозволува успехот, и за неговите англиски претпоставени кои толку катастрофално погрешно го проценуваат неговиот нарав.“ * Ма Хла Меј: Бурманската љубовница на Флори која била со него две години пред да ја запознае Елизабет. Ма Хла Меј верува дека е неофицијална сопруга на Флори и ужива во привилегиите што доаѓаат со поврзаноста со европската заедница во Бурма. Флори ги плаќал нејзините трошоци за време на нивното заедничко време. Сепак, откако се заљубува во Елизабет, тој ѝ кажува дека не сака повеќе да има никаква врска со неа. Ма Хла Меј е избезумена и постојано го уценува. Кога е исфрлена од куќата на Флори, другите селани се одвојуваат од неа и таа не може да си најде сопруг кој ќе ја издржува. Охрабрена од У По Кин, кој има план како да го уништи угледот на Флори во клубот, таа му пристапува на Флори пред Европејците и создава драматична сцена за сите да знаат за неговата интимност со неа. Овој испад засекогаш го уништува мислењето на Елизабет за Флори. Ма Хла Меј на крајот заминува да работи во бордел во друго место. * Ко С'ла: Верниот слуга на Флори од денот кога пристигнал во Бурма. Иако добро му служи на Флори, тој не ги одобрува многу негови активности, особено неговиот однос со Ма Хла Меј и неговите навики за пиење. Тој верува дека Флори треба да се ожени. Флори останал во истата безгрижна состојба во која бил по пристигнувањето во Бурма. Во очите на Ко С'ла, Флори е сè уште момче. Ко С'ла, од друга страна, продолжил со својот живот, се оженил и станал татко на пет деца. Нему му е жал за Флори поради неговото детско однесување и бенката. * Поручник Верал: Воен полицаец на привремена должност во градот. Тој е сè што Флори не е - млад, згоден, привилегиран. Тој е најмладиот син и ги гледа сите со потценување, не правејќи никакви отстапки во однос на учтивоста или добрите манири. Неговата единствена грижа додека е во градот е играње поло. Тој не обрнува внимание на ничија раса, сите се под него. Верал е самодоволен и егоцентричен. Охрабрена од нејзината тетка, Елизабет го бара Верал како додворувач, но тој ја користи само за привремена забава. На крајот, тој исчезнува од градот без да ѝ каже збор на Елизабет. * Господин Мекгрегор: Заменик комесар и секретар на клубот. Тој е чесен и добронамерен, иако е и помпезен и самобендисан. У По Кин го контактира г. Мекгрегор преку анонимни писма додека продолжува со нападите врз д-р Вирасвами со цел да ја добие позицијата во клубот. Како еден од малкуте слободни луѓе што останале во градот, тој се жени со Елизабет. * Елис: Злобен и насилен расист кој раководи со компанија во Горна Бурма. Тој е вулгарен и груб член на клубот кој сака да предизвикува скандали. Елис цврсто верува дека Бурманците се целосно неспособни сами да управуваат со земјата. Неговата омраза кон бурманската култура предизвикува одредени судири со Флори поради љубезноста на Флори кон Бурманците, особено кон д-р Вирасвами. Елис го поддржува планот на У По Кин да го уништи угледот на д-р Вирасвами и не му се потребни никакви докази за неговата вина. * Франсис и Семјуел: Франсис е евроазиски службеник кај индиски лихвар, додека Семјуел е службеник кај еден од подносителите на барањето. Двајцата синови на христијански мисионери, книгата ги истражува ставовите кон нивното мешано наследство. == Наводи == {{наводи}} {{Џорџ Орвел}} [[Категорија:Романи на Џорџ Орвел]] [[Категорија:Дела на Џорџ Орвел]] [[Категорија:Книги од 1934 година]] 61b16c43ktyefucscniqwqn1fh1brrh 5543246 5543245 2026-04-22T05:59:16Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Дела на Џорџ Орвел]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5543246 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Infobox book| | name = Бурмански денови | title_orig =Burmese Days | translator = | image = | caption = | author = [[Џорџ Орвел]] | illustrator = | cover_artist = | country = Обединето Кралство | language = Англиски | series = | genre = Роман | publisher = [[Харпер и браќата]] (US)<br>[[Виктор Голанц]] (ОК) | release_date = 25 октомври 1934 | media_type = Печатено (тврд и мек повез) | pages = 300 | isbn = 978-0-141-18537-8 | preceded_by = [[Никој и ништо во Париз и Лондон]] | followed_by = [[Свештеникова ќерка]] }} '''''„Бурмански денови“''''' — првиот [[роман]] од англискиот писател [[Џорџ Орвел]], објавен во 1934 година. Сместен во [[Британска Бурма]] за време на падот на империјата, кога Бурма била управувана од [[Делхи]] како дел од [[Британска Индија]], романот служи како „портрет на темната страна на британскиот рај“. Во средиштето на романот е Џон Флори, „осамен поединец заробен во поголем систем што ја поткопува подобрата страна на човечката природа“. Романот ги опишува „и домородната корупција и империјалната нетрпеливост“ во општество каде што, „на крајот на краиштата, староседелците биле староседелци - занимливо, без сомнение, но на крајот... инфериорен народ“.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> „Бурмански денови“ првпат била објавена „понатаму“, во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], поради загриженост дека може да биде потенцијално клеветничка; дека вистинскиот провинциски град [[Ката, Мјанмар|Ката]] е опишан премногу реалистично; и дека некои од неговите измислени ликови се премногу блиску засновани на луѓе кои може да се препознаат Британското издание, со променети имиња, се појавило една година подоцна. Без разлика на тоа, остриот приказ на колонијалното општество од страна на Орвел „некои стари бурмански раце“ го сметале за „прилично изневерување на странта“. Во писмо од 1946 година, Орвел напишал: „Се осмелувам да кажам дека тоа е неправедно на некој начин и неточно во некои подробности, но поголемиот дел од него е едноставно известување за она што го видов. == Заднина == Орвел поминал пет години, од 1922 до 1927 година, како полицаец во Индиската царска полиција во Бурма (сега [[Мјанмар]]). Британците постепено ја анектирале Бурма во фази, и дури во 1885 година, кога го освоиле кралскиот главен град [[Мандалеј|Мандалај]], Бурма како целина можела да биде прогласена за дел од [[Британска Империја|Британската Империја]]. Работниците доселеници од [[Индија]] и [[Народна Република Кина|Кина]] го надополнувале домородното бурманско население. Иако Бурма била најбогатата земја во Југоисточна Азија под британска власт, како колонија се сметала за заостаната. Сликата што Британците морале да ја одржуваат во овие заедници била огромен товар, а повеќето од нив носеле очекувања дури и од Британија дека ќе ги задржат своите обичаи и владеење. Во својот извоз, земјата произведувала 75 проценти од светското производство на тиково дрво од своите шуми. Кога Орвел пристигнал во [[Речна делта|делтата]] на реката [[Иравади (река)|Иравади]] во јануари 1924 година за да ја започне својата кариера како царски полицаец, делтата била водечкиот извозен регион на Бурма, кој обезбедувал три милиони тони ориз годишно, половина од светските залихи.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/57211008|title=Finding George Orwell in Burma|last=Larkin|first=Emma|date=2005|publisher=Penguin Press|isbn=1-59420-052-1|location=New York|oclc=57211008}}</ref> Орвел служел во голем број места во Бурма. По една година обука во Мандалај и Мјиткина, неговите задачи ги вклучувале Мјаунгмје, Тшване, Сиримав, Мулмеин и Катара. Исто така, вклучувал и Инсеин, северно од [[Рангун]], местото на најбезбедниот затвор во колонијата, а денес и најозлогласениот затвор во Бурма.<ref name=":0" /> ''„Бурмански денови“'' била пишувана во текот на неколку години. Орвел ја составил во [[Париз]] од 1928 до 1929 година. Ја ревидирал во 1932 година додека го уредувал семејниот дом за време на летните одмори во Саутволд. До декември 1933 година, ја отчукал конечната верзија,<ref name=":1">Orwell, Sonia and Angus, Ian (eds.). ''The Collected Essays, Journalism and Letters of George Orwell Volume 1: An Age Like This (1920–1940)'' (Penguin)</ref> а во 1934 година му ја доставил на својот агент Леонард Мур, кој му ја предал на Виктор Голанц, издавачот на претходната книга на Орвел. Голанц, веќе претпазлив во објавувањето на делото на друг автор, ја отфрлил бидејќи бил загрижен за обвиненија за клевета.<ref name=":1" /> Хајнеман и Кејп ја отфрлиле од истата причина. Откако побарал измени, Харперс бил подготвен да ја објави во Соединетите Држави, каде што се појавила во 1934 година. Во пролетта 1935 година, Голанц изјавил дека е подготвен да објави британско издание под услов Орвел да може да докаже дека не именувал вистински луѓе. За таа цел, беа спроведени обемни проверки на колонијалните списоци пред Голанц да ја објави англиската верзија на 24 јуни 1935 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> Сепак, многу од главните европски имиња што се појавуваат во романот оттогаш се идентификувани во „Рангунска газета“ како вистински луѓе, а името „У По Кин“ му припаѓало на бурмански офицер кој студирал на полициската академија во Мандалај со Орвел. == Ликови == * '''Џон''' '''Флори''': Низ целиот роман, тој е наречен едноставно „Флори“. Тој е средишниот лик, трговец со дрва во средината на триесеттите години. Има долга, темносина бенка што се протега од окото до усната на левиот образ и се обидува да избегне да им ја покажува на луѓето левата страна од лицето бидејќи мисли дека бенката е одвратна. Секогаш кога се засрамува или го гледа со потценување, се сеќава на својот белег, симбол на неговата слабост. Тој е многу добар пријател со индискиот д-р Вирасвами и ја цени бурманската култура. Ова го доведува во судир со членовите на клубот, на кои не им се допаѓаат неговите донекаде коренити ставови. Поради неговата прилично срамежлива личност и фактот дека не ги сака расправиите, тој е лесна мета во расправиите, особено со Елис. Ова го обесхрабрува целосно да се заложи за Бурманците. Тој многу страда емоционално бидејќи е вљубен во Елизабет. Сè што може да мисли е на Елизабет, но тие имаат спротивставени интереси и таа не го сака назад. Флори ги поддржува Бурманците, додека Елизабет ги гледа како ѕверови. Флори сака Елизабет да го почитува, особено поради неговата немирна младост, но сака да ги поддржи Бурманците. Поради неговата неодлучна личност, тој е заглавен помеѓу поддршката на Бурманците и Англичаните. Откако Елизабет го напушта Флори по втор пат, тој извршува самоубиство. * '''Елизабет Лакерстин''': Невенчана Англичанка која ги изгубила двајцата родители и дошла да живее со преостанатите роднини, Лакерстинови, во Бурма. Пред да почине нејзината мајка, тие живееле заедно во Париз. Нејзината мајка се сметала себеси за уметница, а Елизабет го мразела боемскиот начин на живот и културните врски. Елизабет има 22 години, „висока за девојка, витка“, со модерна кратка коса и носи очила во облик на желка. Низ целиот роман, таа се стреми да се омажи за маж затоа што нејзината тетка врши притисок врз неа, а таа обожава богатство и општествена класа, од кои ниту едно не можела да постигне без сопруг во овој временски период. Кога првпат ја запознава Флори, тој се заљубува во неа затоа што претпочита бели жени пред бурмански жени. Откако ја напушта Флори за прв пат, таа му се додворува на Верал, кој нагло ја напушта без да се збогува. Вториот пат кога го напуштила Флори (и по неговото самоубиство), се омажила за заменик-комесарот Мекгрегор. * '''Господин Лакерстин''': Чичкото на Елизабет и сопруг на г-ѓа Лакерстин. Лакерстин е менаџер на компанијата. Тој е тежок пијач чија главна цел во животот е да „се забавува“. Сепак, неговите активности се попречени од неговата сопруга, која го гледа цело време „како мачка над крвава дупка од глушец“, бидејќи откако се вратила откако го оставила сам еден ден и го нашла опкружен со три голи бурмански жени, таа престанала да му верува. Развратноста на Лакерстин се протега и на сексуални напади врз неговата внука Елизабет. * Д-р Верасвами: Индиски доктор и добар пријател на Флори. Тој има само почит кон Британците што живеат во Бурма и често е заинтересиран да ја искаже својата поддршка за британската колонијална власт кога може, иако многумина во европската заедница, вклучувајќи го и Елис, не го почитуваат. Верасвами и Флори често дискутираат за разни теми, при што Верасвами ја претставува британската гледна точка, а Флори е на страната на Бурманите. Д-р Верасвами е мета на У По Кин во неговата потрага по членство во Европскиот клуб. Д-р Верасвами сака да стане член на клубот бидејќи тоа ќе му даде престиж што ќе го заштити од обидите на У По Кин да го избрка од округот. Бидејќи го почитува Флори, не се труди да го прими во клубот. На крајот, У По Кин смислува план да го протера д-р Верасвами. Тој е испратен да работи во друга запоставена болница на друго место. * У По Кин: Корумпиран и лукав судија кој е ужасно дебел, но совршено дотеран и богат. Тој има 56 години, а „У“ во неговото име е неговата титула, што е почесно во бурманското општество. Тој чувствува дека може да прави зли дела по своја волја - да ги измамува луѓето за нивните пари, да затвора невини, да злоупотребува млади девојки - затоа што, иако „според будистичкото верување, оние што направиле зло во своите животи ќе го поминат својот следен живот во облик на стаорци, жаби или некое друго ниско животно“, тој има намера да се осигура од овие гревови со тоа што ќе го посвети остатокот од својот живот на добри дела како што се финансирање на изградба на пагоди „и балансирање на вагата на кармичката правда“. Тој продолжува со своите планови да го нападне д-р Вирасвами, поттикнувајќи бунт како дел од вежбата да го направи д-р Вирасвами да изгледа лошо и да го елиминира како потенцијален кандидат за клубот, со цел да го обезбеди своето членство. Тој верува дека неговиот статус како член на клубот ќе стави крај на интригите што се коваат против него. Тој ја губи својата предност кога Флори и Вирасвами го задушуваат бунтот. По смртта на Флори, Кин станува член на Европскиот клуб. Кратко по неговото прием во клубот, тој умира, непоштеден, пред да се изгради пагодата. „Тој напредувал во По преку кражба, поткуп, уцена и предавство, а неговата корумпирана кариера е сериозна критика и за англиската влада која му го дозволува успехот, и за неговите англиски претпоставени кои толку катастрофално погрешно го проценуваат неговиот нарав.“ * Ма Хла Меј: Бурманската љубовница на Флори која била со него две години пред да ја запознае Елизабет. Ма Хла Меј верува дека е неофицијална сопруга на Флори и ужива во привилегиите што доаѓаат со поврзаноста со европската заедница во Бурма. Флори ги плаќал нејзините трошоци за време на нивното заедничко време. Сепак, откако се заљубува во Елизабет, тој ѝ кажува дека не сака повеќе да има никаква врска со неа. Ма Хла Меј е избезумена и постојано го уценува. Кога е исфрлена од куќата на Флори, другите селани се одвојуваат од неа и таа не може да си најде сопруг кој ќе ја издржува. Охрабрена од У По Кин, кој има план како да го уништи угледот на Флори во клубот, таа му пристапува на Флори пред Европејците и создава драматична сцена за сите да знаат за неговата интимност со неа. Овој испад засекогаш го уништува мислењето на Елизабет за Флори. Ма Хла Меј на крајот заминува да работи во бордел во друго место. * Ко С'ла: Верниот слуга на Флори од денот кога пристигнал во Бурма. Иако добро му служи на Флори, тој не ги одобрува многу негови активности, особено неговиот однос со Ма Хла Меј и неговите навики за пиење. Тој верува дека Флори треба да се ожени. Флори останал во истата безгрижна состојба во која бил по пристигнувањето во Бурма. Во очите на Ко С'ла, Флори е сè уште момче. Ко С'ла, од друга страна, продолжил со својот живот, се оженил и станал татко на пет деца. Нему му е жал за Флори поради неговото детско однесување и бенката. * Поручник Верал: Воен полицаец на привремена должност во градот. Тој е сè што Флори не е - млад, згоден, привилегиран. Тој е најмладиот син и ги гледа сите со потценување, не правејќи никакви отстапки во однос на учтивоста или добрите манири. Неговата единствена грижа додека е во градот е играње поло. Тој не обрнува внимание на ничија раса, сите се под него. Верал е самодоволен и егоцентричен. Охрабрена од нејзината тетка, Елизабет го бара Верал како додворувач, но тој ја користи само за привремена забава. На крајот, тој исчезнува од градот без да ѝ каже збор на Елизабет. * Господин Мекгрегор: Заменик комесар и секретар на клубот. Тој е чесен и добронамерен, иако е и помпезен и самобендисан. У По Кин го контактира г. Мекгрегор преку анонимни писма додека продолжува со нападите врз д-р Вирасвами со цел да ја добие позицијата во клубот. Како еден од малкуте слободни луѓе што останале во градот, тој се жени со Елизабет. * Елис: Злобен и насилен расист кој раководи со компанија во Горна Бурма. Тој е вулгарен и груб член на клубот кој сака да предизвикува скандали. Елис цврсто верува дека Бурманците се целосно неспособни сами да управуваат со земјата. Неговата омраза кон бурманската култура предизвикува одредени судири со Флори поради љубезноста на Флори кон Бурманците, особено кон д-р Вирасвами. Елис го поддржува планот на У По Кин да го уништи угледот на д-р Вирасвами и не му се потребни никакви докази за неговата вина. * Франсис и Семјуел: Франсис е евроазиски службеник кај индиски лихвар, додека Семјуел е службеник кај еден од подносителите на барањето. Двајцата синови на христијански мисионери, книгата ги истражува ставовите кон нивното мешано наследство. == Наводи == {{наводи}} {{Џорџ Орвел}} [[Категорија:Романи на Џорџ Орвел]] [[Категорија:Книги од 1934 година]] p97z0lee13jh8qpf3isy0xq0eblkwbw 5543248 5543246 2026-04-22T06:00:51Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Антиимперијализам]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5543248 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Infobox book| | name = Бурмански денови | title_orig =Burmese Days | translator = | image = | caption = | author = [[Џорџ Орвел]] | illustrator = | cover_artist = | country = Обединето Кралство | language = Англиски | series = | genre = Роман | publisher = [[Харпер и браќата]] (US)<br>[[Виктор Голанц]] (ОК) | release_date = 25 октомври 1934 | media_type = Печатено (тврд и мек повез) | pages = 300 | isbn = 978-0-141-18537-8 | preceded_by = [[Никој и ништо во Париз и Лондон]] | followed_by = [[Свештеникова ќерка]] }} '''''„Бурмански денови“''''' — првиот [[роман]] од англискиот писател [[Џорџ Орвел]], објавен во 1934 година. Сместен во [[Британска Бурма]] за време на падот на империјата, кога Бурма била управувана од [[Делхи]] како дел од [[Британска Индија]], романот служи како „портрет на темната страна на британскиот рај“. Во средиштето на романот е Џон Флори, „осамен поединец заробен во поголем систем што ја поткопува подобрата страна на човечката природа“. Романот ги опишува „и домородната корупција и империјалната нетрпеливост“ во општество каде што, „на крајот на краиштата, староседелците биле староседелци - занимливо, без сомнение, но на крајот... инфериорен народ“.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> „Бурмански денови“ првпат била објавена „понатаму“, во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], поради загриженост дека може да биде потенцијално клеветничка; дека вистинскиот провинциски град [[Ката, Мјанмар|Ката]] е опишан премногу реалистично; и дека некои од неговите измислени ликови се премногу блиску засновани на луѓе кои може да се препознаат Британското издание, со променети имиња, се појавило една година подоцна. Без разлика на тоа, остриот приказ на колонијалното општество од страна на Орвел „некои стари бурмански раце“ го сметале за „прилично изневерување на странта“. Во писмо од 1946 година, Орвел напишал: „Се осмелувам да кажам дека тоа е неправедно на некој начин и неточно во некои подробности, но поголемиот дел од него е едноставно известување за она што го видов. == Заднина == Орвел поминал пет години, од 1922 до 1927 година, како полицаец во Индиската царска полиција во Бурма (сега [[Мјанмар]]). Британците постепено ја анектирале Бурма во фази, и дури во 1885 година, кога го освоиле кралскиот главен град [[Мандалеј|Мандалај]], Бурма како целина можела да биде прогласена за дел од [[Британска Империја|Британската Империја]]. Работниците доселеници од [[Индија]] и [[Народна Република Кина|Кина]] го надополнувале домородното бурманско население. Иако Бурма била најбогатата земја во Југоисточна Азија под британска власт, како колонија се сметала за заостаната. Сликата што Британците морале да ја одржуваат во овие заедници била огромен товар, а повеќето од нив носеле очекувања дури и од Британија дека ќе ги задржат своите обичаи и владеење. Во својот извоз, земјата произведувала 75 проценти од светското производство на тиково дрво од своите шуми. Кога Орвел пристигнал во [[Речна делта|делтата]] на реката [[Иравади (река)|Иравади]] во јануари 1924 година за да ја започне својата кариера како царски полицаец, делтата била водечкиот извозен регион на Бурма, кој обезбедувал три милиони тони ориз годишно, половина од светските залихи.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/57211008|title=Finding George Orwell in Burma|last=Larkin|first=Emma|date=2005|publisher=Penguin Press|isbn=1-59420-052-1|location=New York|oclc=57211008}}</ref> Орвел служел во голем број места во Бурма. По една година обука во Мандалај и Мјиткина, неговите задачи ги вклучувале Мјаунгмје, Тшване, Сиримав, Мулмеин и Катара. Исто така, вклучувал и Инсеин, северно од [[Рангун]], местото на најбезбедниот затвор во колонијата, а денес и најозлогласениот затвор во Бурма.<ref name=":0" /> ''„Бурмански денови“'' била пишувана во текот на неколку години. Орвел ја составил во [[Париз]] од 1928 до 1929 година. Ја ревидирал во 1932 година додека го уредувал семејниот дом за време на летните одмори во Саутволд. До декември 1933 година, ја отчукал конечната верзија,<ref name=":1">Orwell, Sonia and Angus, Ian (eds.). ''The Collected Essays, Journalism and Letters of George Orwell Volume 1: An Age Like This (1920–1940)'' (Penguin)</ref> а во 1934 година му ја доставил на својот агент Леонард Мур, кој му ја предал на Виктор Голанц, издавачот на претходната книга на Орвел. Голанц, веќе претпазлив во објавувањето на делото на друг автор, ја отфрлил бидејќи бил загрижен за обвиненија за клевета.<ref name=":1" /> Хајнеман и Кејп ја отфрлиле од истата причина. Откако побарал измени, Харперс бил подготвен да ја објави во Соединетите Држави, каде што се појавила во 1934 година. Во пролетта 1935 година, Голанц изјавил дека е подготвен да објави британско издание под услов Орвел да може да докаже дека не именувал вистински луѓе. За таа цел, беа спроведени обемни проверки на колонијалните списоци пред Голанц да ја објави англиската верзија на 24 јуни 1935 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/48531995|title=Burmese days|last=Orwell|first=George|date=2001|publisher=Penguin|isbn=0-14-118537-6|location=London|oclc=48531995}}</ref> Сепак, многу од главните европски имиња што се појавуваат во романот оттогаш се идентификувани во „Рангунска газета“ како вистински луѓе, а името „У По Кин“ му припаѓало на бурмански офицер кој студирал на полициската академија во Мандалај со Орвел. == Ликови == * '''Џон''' '''Флори''': Низ целиот роман, тој е наречен едноставно „Флори“. Тој е средишниот лик, трговец со дрва во средината на триесеттите години. Има долга, темносина бенка што се протега од окото до усната на левиот образ и се обидува да избегне да им ја покажува на луѓето левата страна од лицето бидејќи мисли дека бенката е одвратна. Секогаш кога се засрамува или го гледа со потценување, се сеќава на својот белег, симбол на неговата слабост. Тој е многу добар пријател со индискиот д-р Вирасвами и ја цени бурманската култура. Ова го доведува во судир со членовите на клубот, на кои не им се допаѓаат неговите донекаде коренити ставови. Поради неговата прилично срамежлива личност и фактот дека не ги сака расправиите, тој е лесна мета во расправиите, особено со Елис. Ова го обесхрабрува целосно да се заложи за Бурманците. Тој многу страда емоционално бидејќи е вљубен во Елизабет. Сè што може да мисли е на Елизабет, но тие имаат спротивставени интереси и таа не го сака назад. Флори ги поддржува Бурманците, додека Елизабет ги гледа како ѕверови. Флори сака Елизабет да го почитува, особено поради неговата немирна младост, но сака да ги поддржи Бурманците. Поради неговата неодлучна личност, тој е заглавен помеѓу поддршката на Бурманците и Англичаните. Откако Елизабет го напушта Флори по втор пат, тој извршува самоубиство. * '''Елизабет Лакерстин''': Невенчана Англичанка која ги изгубила двајцата родители и дошла да живее со преостанатите роднини, Лакерстинови, во Бурма. Пред да почине нејзината мајка, тие живееле заедно во Париз. Нејзината мајка се сметала себеси за уметница, а Елизабет го мразела боемскиот начин на живот и културните врски. Елизабет има 22 години, „висока за девојка, витка“, со модерна кратка коса и носи очила во облик на желка. Низ целиот роман, таа се стреми да се омажи за маж затоа што нејзината тетка врши притисок врз неа, а таа обожава богатство и општествена класа, од кои ниту едно не можела да постигне без сопруг во овој временски период. Кога првпат ја запознава Флори, тој се заљубува во неа затоа што претпочита бели жени пред бурмански жени. Откако ја напушта Флори за прв пат, таа му се додворува на Верал, кој нагло ја напушта без да се збогува. Вториот пат кога го напуштила Флори (и по неговото самоубиство), се омажила за заменик-комесарот Мекгрегор. * '''Господин Лакерстин''': Чичкото на Елизабет и сопруг на г-ѓа Лакерстин. Лакерстин е менаџер на компанијата. Тој е тежок пијач чија главна цел во животот е да „се забавува“. Сепак, неговите активности се попречени од неговата сопруга, која го гледа цело време „како мачка над крвава дупка од глушец“, бидејќи откако се вратила откако го оставила сам еден ден и го нашла опкружен со три голи бурмански жени, таа престанала да му верува. Развратноста на Лакерстин се протега и на сексуални напади врз неговата внука Елизабет. * Д-р Верасвами: Индиски доктор и добар пријател на Флори. Тој има само почит кон Британците што живеат во Бурма и често е заинтересиран да ја искаже својата поддршка за британската колонијална власт кога може, иако многумина во европската заедница, вклучувајќи го и Елис, не го почитуваат. Верасвами и Флори често дискутираат за разни теми, при што Верасвами ја претставува британската гледна точка, а Флори е на страната на Бурманите. Д-р Верасвами е мета на У По Кин во неговата потрага по членство во Европскиот клуб. Д-р Верасвами сака да стане член на клубот бидејќи тоа ќе му даде престиж што ќе го заштити од обидите на У По Кин да го избрка од округот. Бидејќи го почитува Флори, не се труди да го прими во клубот. На крајот, У По Кин смислува план да го протера д-р Верасвами. Тој е испратен да работи во друга запоставена болница на друго место. * У По Кин: Корумпиран и лукав судија кој е ужасно дебел, но совршено дотеран и богат. Тој има 56 години, а „У“ во неговото име е неговата титула, што е почесно во бурманското општество. Тој чувствува дека може да прави зли дела по своја волја - да ги измамува луѓето за нивните пари, да затвора невини, да злоупотребува млади девојки - затоа што, иако „според будистичкото верување, оние што направиле зло во своите животи ќе го поминат својот следен живот во облик на стаорци, жаби или некое друго ниско животно“, тој има намера да се осигура од овие гревови со тоа што ќе го посвети остатокот од својот живот на добри дела како што се финансирање на изградба на пагоди „и балансирање на вагата на кармичката правда“. Тој продолжува со своите планови да го нападне д-р Вирасвами, поттикнувајќи бунт како дел од вежбата да го направи д-р Вирасвами да изгледа лошо и да го елиминира како потенцијален кандидат за клубот, со цел да го обезбеди своето членство. Тој верува дека неговиот статус како член на клубот ќе стави крај на интригите што се коваат против него. Тој ја губи својата предност кога Флори и Вирасвами го задушуваат бунтот. По смртта на Флори, Кин станува член на Европскиот клуб. Кратко по неговото прием во клубот, тој умира, непоштеден, пред да се изгради пагодата. „Тој напредувал во По преку кражба, поткуп, уцена и предавство, а неговата корумпирана кариера е сериозна критика и за англиската влада која му го дозволува успехот, и за неговите англиски претпоставени кои толку катастрофално погрешно го проценуваат неговиот нарав.“ * Ма Хла Меј: Бурманската љубовница на Флори која била со него две години пред да ја запознае Елизабет. Ма Хла Меј верува дека е неофицијална сопруга на Флори и ужива во привилегиите што доаѓаат со поврзаноста со европската заедница во Бурма. Флори ги плаќал нејзините трошоци за време на нивното заедничко време. Сепак, откако се заљубува во Елизабет, тој ѝ кажува дека не сака повеќе да има никаква врска со неа. Ма Хла Меј е избезумена и постојано го уценува. Кога е исфрлена од куќата на Флори, другите селани се одвојуваат од неа и таа не може да си најде сопруг кој ќе ја издржува. Охрабрена од У По Кин, кој има план како да го уништи угледот на Флори во клубот, таа му пристапува на Флори пред Европејците и создава драматична сцена за сите да знаат за неговата интимност со неа. Овој испад засекогаш го уништува мислењето на Елизабет за Флори. Ма Хла Меј на крајот заминува да работи во бордел во друго место. * Ко С'ла: Верниот слуга на Флори од денот кога пристигнал во Бурма. Иако добро му служи на Флори, тој не ги одобрува многу негови активности, особено неговиот однос со Ма Хла Меј и неговите навики за пиење. Тој верува дека Флори треба да се ожени. Флори останал во истата безгрижна состојба во која бил по пристигнувањето во Бурма. Во очите на Ко С'ла, Флори е сè уште момче. Ко С'ла, од друга страна, продолжил со својот живот, се оженил и станал татко на пет деца. Нему му е жал за Флори поради неговото детско однесување и бенката. * Поручник Верал: Воен полицаец на привремена должност во градот. Тој е сè што Флори не е - млад, згоден, привилегиран. Тој е најмладиот син и ги гледа сите со потценување, не правејќи никакви отстапки во однос на учтивоста или добрите манири. Неговата единствена грижа додека е во градот е играње поло. Тој не обрнува внимание на ничија раса, сите се под него. Верал е самодоволен и егоцентричен. Охрабрена од нејзината тетка, Елизабет го бара Верал како додворувач, но тој ја користи само за привремена забава. На крајот, тој исчезнува од градот без да ѝ каже збор на Елизабет. * Господин Мекгрегор: Заменик комесар и секретар на клубот. Тој е чесен и добронамерен, иако е и помпезен и самобендисан. У По Кин го контактира г. Мекгрегор преку анонимни писма додека продолжува со нападите врз д-р Вирасвами со цел да ја добие позицијата во клубот. Како еден од малкуте слободни луѓе што останале во градот, тој се жени со Елизабет. * Елис: Злобен и насилен расист кој раководи со компанија во Горна Бурма. Тој е вулгарен и груб член на клубот кој сака да предизвикува скандали. Елис цврсто верува дека Бурманците се целосно неспособни сами да управуваат со земјата. Неговата омраза кон бурманската култура предизвикува одредени судири со Флори поради љубезноста на Флори кон Бурманците, особено кон д-р Вирасвами. Елис го поддржува планот на У По Кин да го уништи угледот на д-р Вирасвами и не му се потребни никакви докази за неговата вина. * Франсис и Семјуел: Франсис е евроазиски службеник кај индиски лихвар, додека Семјуел е службеник кај еден од подносителите на барањето. Двајцата синови на христијански мисионери, книгата ги истражува ставовите кон нивното мешано наследство. == Наводи == {{наводи}} {{Џорџ Орвел}} [[Категорија:Романи на Џорџ Орвел]] [[Категорија:Книги од 1934 година]] [[Категорија:Антиимперијализам]] iz9ze8ck1k8cof861ahv56wawbjrrxu 1 1392248 5543077 2026-04-21T20:56:49Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5543077 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 14 1392249 5543104 2026-04-21T22:01:42Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: {{Портал|Република Македонија}} [[Категорија:Поединечни дрва по земја|Македонија]] [[Категорија:Флора на Македонија| Поединечни]] 5543104 wikitext text/x-wiki {{Портал|Република Македонија}} [[Категорија:Поединечни дрва по земја|Македонија]] [[Категорија:Флора на Македонија| Поединечни]] px2bjm7kluw9cbabkdy7nce5tnaas03 14 1392250 5543105 2026-04-21T22:04:14Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: {{Commons category|Famous trees by country}} {{container cat}} [[Категорија:Поединечни дрва| Земја]] [[Категорија:Дрва по земја| Individual]] [[Категорија:Категории по земја| ]] 5543105 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Famous trees by country}} {{container cat}} [[Категорија:Поединечни дрва| Земја]] [[Категорија:Дрва по земја| Individual]] [[Категорија:Категории по земја| ]] p94oqw6qgifjkl78shbvnzicmgrj3pw 14 1392253 5543171 2026-04-21T23:03:01Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: {{Портал|Полска}} [[Категорија:Поединечни дрва по земја|Полска]] [[Категорија:Флора на Полска| Поединечни]] 5543171 wikitext text/x-wiki {{Портал|Полска}} [[Категорија:Поединечни дрва по земја|Полска]] [[Категорија:Флора на Полска| Поединечни]] dxkfi8pmvcmevkeylnd4uncogeef7yu 0 1392254 5543173 2026-04-21T23:22:08Z Dandarmkd 31127 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1288620773|Baikushev's pine]]“ 5543173 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Байкушева_мура_01.JPG|мини|Бајкушевиот бор во 2008 година.]] '''Бајкушевов бор''' ({{Langx|bg|Байкушевата мура}}) ― [[Четинари|четинарно]] дрво од [[Вид (биологија)|видот]] ''Pinus heldreichii'' (босански бор) кое се наоѓа на планината [[Пирин]] Планини во [[Пиринска Македонија|пиринскиот дел]] на [[Македонија (регион)|Македонија]]. Дрвото било именувано по неговиот откривач, шумскиот чувар Костадин Бајкушев,<ref name="GD">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.conifers.org/pi/Pinus_heldreichii.php|title=''Pinus heldreichii'' description|date=2025-02-22|work=The Gymnosperm Database|accessdate=22 април 2026}}</ref><ref name="canberra">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nationalarboretum.act.gov.au/living-collection/trees/Ceremonial-tree-plantings/2009/bulgaria_-_whitebark_pine|title=Bulgaria - Whitebark Pine|publisher=National Arboretum Canberra|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416140159/http://www.nationalarboretum.act.gov.au/living-collection/trees/Ceremonial-tree-plantings/2009/bulgaria_-_whitebark_pine|archive-date=2016-04-16|accessdate=22 април 2026}}</ref> и се наоѓа во близина на камп-зоната „Бандерица“. Со проценета возраст од околу 1.300 години,<ref name="GD" /> Бајкушевскиот бор е едно од најстарите дрвја во [[Европа]]. Има висина од 24 м, е 2.22 м во [[пречник]] (7.8 м во обем).<ref name="GD" /> == Поврзано == * [[Гранитски даб]] * [[Список на најстари дрвја]] * [[Список на поединечни дрвја]] == Наводи == {{Наводи}}<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{Coord|41.76706|N|23.42309|E|source:dewiki_region:BG-01_type:landmark}} [[Категорија:Пирин]] [[Категорија:Таксони на борови по народни имиња]] [[Категорија:Поединечни дрва во Бугарија]] gsa53rfze3aodk3iv78y338n52usr8w 14 1392255 5543174 2026-04-21T23:23:47Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: {{Portal|Бугарија}} [[Категорија:Поединечни дрва|Бугарија]] [[Категорија:Флора на Бугарија| Поединечни]] 5543174 wikitext text/x-wiki {{Portal|Бугарија}} [[Категорија:Поединечни дрва|Бугарија]] [[Категорија:Флора на Бугарија| Поединечни]] 73smsa4987vfeotd3892doktbenkon4 0 1392256 5543220 2026-04-22T03:17:20Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Список со македонски музичари]] на [[Список на македонски музичари]] 5543220 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Список на македонски музичари]] 0o2tupfn4q0ngn4b58x1xgqfnu0v69a 1 1392257 5543222 2026-04-22T03:17:20Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Список со македонски музичари]] на [[Разговор:Список на македонски музичари]] 5543222 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Список на македонски музичари]] ih0iebvfdv9c3fcdfbm5vu198ofgxhx 0 1392258 5543266 2026-04-22T07:52:12Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Општина Долни Чифлик | native_name = Община Долни чифлик | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = DolniChiflik Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Долни Чиф... 5543266 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Долни Чифлик | native_name = Община Долни чифлик | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = DolniChiflik Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Долни Чифлик во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 42 |latm = 59 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 43 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Долни Чифлик]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Красимира Анастасова | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 489,093 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 16 села | population_total = 19.609 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9120 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 5142 | website = {{URL|https://www.dolni-chiflik.bg}} }} '''Општина Долни Чифлик''' ({{Langx|bg|Община Долни чифлик}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е градот [[Долни Чифлик]]. Има 19.609 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во југоисточниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 489,093 km² го зазема 2-ро место меѓу 12-те општини во областа, што претставува 12,78% од нејзината територија. == Самоуправа == Општината се состои од 17 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 16 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Булаир (Варненско)|Булаир]] * [[Брдарево]] * [[Венелин (село)|Венелин]] * [[Голица]] * [[Горен Чифлик]] * [[Гроздјово]] * [[Детелина (Варненско)|Детелина]] * '''[[Долни Чифлик]]''' * [[Јунец]] | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Кривини]] * [[Нова Шипка]] * [[Ново Орјахово]] * [[Пчелник (Варненско)|Пчелник]] * [[Рудник (Варненско)|Рудник]] * [[Солник]] * [[Старо Орјахово]] * [[Шкорпиловци]] |} == Поврзано == * [[Варненска област]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.dolni-chiflik.bg/ Мрежно место на Општина Долни Чифлик] {{bg}} {{Општина Долни Чифлик}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Долни Чифлик}} [[Категорија:Општини во областа Варна|Долни Чифлик]] kv1i2p7edg5jez72m85mgrh61vfnmue 10 1392259 5543267 2026-04-22T07:54:04Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Општина Долни Чифлик | title = Населени места во [[Општина Долни Чифлик]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Долни Чифлик]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Булаир (Варненско)|Булаир]] * [[Брдарево]] * Венели... 5543267 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Долни Чифлик | title = Населени места во [[Општина Долни Чифлик]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Долни Чифлик]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Булаир (Варненско)|Булаир]] * [[Брдарево]] * [[Венелин (село)|Венелин]] * [[Голица]] * [[Горен Чифлик]] * [[Гроздјово]] * [[Детелина (Варненско)|Детелина]] * [[Јунец]] * [[Кривини]] * [[Нова Шипка]] * [[Ново Орјахово]] * [[Пчелник (Варненско)|Пчелник]] * [[Рудник (Варненско)|Рудник]] * [[Солник]] * [[Старо Орјахово]] * [[Шкорпиловци]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Долни Чифлик]] </noinclude> tgedjcbmp59qnzw0oymaexvf1fhgsk1 0 1392260 5543268 2026-04-22T07:54:29Z Пакко 4588 Пренасочување кон [[Долни Чифлик (општина)]] 5543268 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Долни Чифлик (општина)]] 62bq94d04mamnrhelgit47amtujaxm7 0 1392261 5543269 2026-04-22T07:59:55Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Долни Чифлик | native_name = Долни чифлик | native_name_lang = bg | settlement_type = град | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_shield = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Долни... 5543269 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Долни Чифлик | native_name = Долни чифлик | native_name_lang = bg | settlement_type = град | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_shield = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Долни Чифлик во Бугарија | latd = 42 |latm = 59 |lats = 37 |latNS = N | longd = 27 |longm = 43 |longs = 31 |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Општина Долни Чифлик|Долни Чифлик]] | leader_party = [[ГЕРБ]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Красимира Анастасова | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 43,45 | elevation_m = 35 | population_total = 7016 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = поштенски број | postal_code = 9120 | area_code = +359 5142 | website = {{URL|dolni-chiflik.bg}} }} '''Долни Чифлик''' ({{Langx|bg|Долни чифлик}}) — град во Североисточна [[Бугарија]], административен центар на [[Општина Долни Чифлик|општината Долни Чифлик]] во [[Варна (област)|Варненската Област]]. Има население од околу 7.016 жители (2022).<ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица] oт дата 15.06.2022 г.</ref> == Географија и местоположба == Градот се наоѓа во близина на реката [[Камчија]], во подножјето на источниот дел на [[Стара Планина]]. Сместен е на 40 километри јужно од регионалниот центар [[Варна]] и на околу 15 километри од брегот на [[Црно Море]]. == Историја == Населбата во минатото била позната под името '''Долен Чифлик'''. Нејзиниот развој бил тесно поврзан со земјоделството и шумарството поради плодната почва во долината на реката Камчија. Во времето на социјализмот, градот бил преименуван во '''Георги Трајков''' во чест на бугарскиот политичар, но по [[1989]] година му е вратено изворното име. Својот статус на [[град]] го добил во [[1974]] година, истовремено со зголемувањето на неговата улога како административен, стопански и културен центар на овој дел од областа. Денес Долни Чифлик е важен центар на лесна индустрија и дрвопреработка. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.dolni-chiflik.bg/ Официјална веб-страница на Општината Долни Чифлик] {{Општина Долни Чифлик}} [[Категорија:Градови во Бугарија]] [[Категорија:Населени места во областа Варна]] qb1sv0hzknz64mjwbwhz6xl2i7npsmg 0 1392262 5543271 2026-04-22T08:08:32Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Општина Девња | native_name = Община Девня | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Devnya Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Девња во Бугарија (означена... 5543271 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Девња | native_name = Община Девня | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Devnya Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Девња во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 80px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 13 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 36 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Девња]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Свилен Шитов | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 121.05 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 2 села | population_total = 9.843 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9160 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 519 | website = {{URL|https://www.devnya.bg}} }} '''Општина Девња''' ({{Langx|bg|Община Девня}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е градот [[Девња]]. Има 9.843 жител (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во централниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 121,052 km² го зазема 11-то место меѓу 12-те општини во областа, што претставува 3,16% од нејзината територија. Територијата на општината е богата со извори на вода и варовник, што овозможува силен развој на хемиската индустрија. == Самоуправа == Општината се состои од 3 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 2 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: * '''[[Девња]]''' * [[Кипра]] * [[Падина (Варненско)|Падина]] == Поврзано == * [[Варна (област)]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.devnya.bg/ Мрежно место на Општина Девња] {{bg}} {{Општина Девња}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Девња}} [[Категорија:Општини во областа Варна|Девња]] s4ita555wgl7ndgu7ypi3e8j14nh9xr 10 1392263 5543272 2026-04-22T08:09:05Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Општина Девња | title = Населени места во [[Општина Девња]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Девња]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Кипра]] * [[Падина (Варненско)|Падина]] | below = }}<noinclude> Категорија:Пред... 5543272 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Девња | title = Населени места во [[Општина Девња]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Девња]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Кипра]] * [[Падина (Варненско)|Падина]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Девња]] </noinclude> 5m85dfq3dprz9huvbq4fuwmkranforb 0 1392264 5543273 2026-04-22T08:09:30Z Пакко 4588 Пренасочување кон [[Девња (општина)]] 5543273 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Девња (општина)]] 0a9k117zlcvja6ik1gudsnu38htr7ef 0 1392265 5543275 2026-04-22T08:21:42Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Општина Д’лгопол | native_name = Община Дългопол | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Dalgopol Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Д’лгопол во Бугари... 5543275 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Д’лгопол | native_name = Община Дългопол | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Dalgopol Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Д’лгопол во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 03 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 21 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Д’лгопол]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Георги Георгиев | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 440.95 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 15 села | population_total = 13.485 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9250 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 517 | website = {{URL|https://www.dalgopol.bg}} }} '''Општина Д’лгопол''' ({{Langx|bg|Община Дългопол}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е градот [[Д’лгопол]]. Има 13.485 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во југозападниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 440,945 km² го зазема 5-то место меѓу 12-те општини во областа, што претставува 11,52% од нејзината територија. Општината е сместена во подножјето на Источна Стара Планина, по течението на реката [[Луда Камчија]]. Регионот е познат по вештачкото езеро Цонево и природниот феномен „[[Чудните Карпи]]“. == Самоуправа == Општината се состои од 16 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 15 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Арковна]] * [[Аспарухово (Варненско)|Аспарухово]] * [[Борјана (село)|Борјана]] * [[Величково (Варненско)|Величково]] * [[Дебелец (село)|Дебелец]] * '''[[Д’лгопол]]''' * [[Камен Дјал]] * [[Комунари (село)|Комунари]] * [[Красимир (село)|Красимир]] | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Лопушна (Варненско)|Лопушна]] * [[Медовец]] * [[Партизани (село)|Партизани]] * [[Пољаците]] * [[Ројак]] * [[Сава (село)|Сава]] * [[Сладка Вода]] * [[Цонево]] |} == Поврзано == * [[Варна (област)]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.dalgopol.bg/ Мрежно место на Општина Д’лгопол] {{bg}} {{Општина Д’лгопол}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Д’лгопол}} [[Категорија:Општини во областа Варна|Д’лгопол]] iazpe81adp1nvxgkqdx266fmnfejzbf 5543290 5543275 2026-04-22T09:04:34Z Пакко 4588 [[Борјана (Бугарија)|Борјана]] 5543290 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Д’лгопол | native_name = Община Дългопол | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Dalgopol Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Д’лгопол во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 03 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 21 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Д’лгопол]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Георги Георгиев | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 440.95 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 15 села | population_total = 13.485 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9250 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 517 | website = {{URL|https://www.dalgopol.bg}} }} '''Општина Д’лгопол''' ({{Langx|bg|Община Дългопол}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е градот [[Д’лгопол]]. Има 13.485 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во југозападниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 440,945 km² го зазема 5-то место меѓу 12-те општини во областа, што претставува 11,52% од нејзината територија. Општината е сместена во подножјето на Источна Стара Планина, по течението на реката [[Луда Камчија]]. Регионот е познат по вештачкото езеро Цонево и природниот феномен „[[Чудните Карпи]]“. == Самоуправа == Општината се состои од 16 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 15 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Арковна]] * [[Аспарухово (Варненско)|Аспарухово]] * [[Борјана (Бугарија)|Борјана]] * [[Величково (Варненско)|Величково]] * [[Дебелец (село)|Дебелец]] * '''[[Д’лгопол]]''' * [[Камен Дјал]] * [[Комунари (село)|Комунари]] * [[Красимир (село)|Красимир]] | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Лопушна (Варненско)|Лопушна]] * [[Медовец]] * [[Партизани (село)|Партизани]] * [[Пољаците]] * [[Ројак]] * [[Сава (село)|Сава]] * [[Сладка Вода]] * [[Цонево]] |} == Поврзано == * [[Варна (област)]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.dalgopol.bg/ Мрежно место на Општина Д’лгопол] {{bg}} {{Општина Д’лгопол}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Д’лгопол}} [[Категорија:Општини во областа Варна|Д’лгопол]] n0aduuv4nh9364rqkjtqdh726qseaw3 10 1392266 5543276 2026-04-22T08:23:48Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Општина Д’лгопол | title = Населени места во [[Општина Д’лгопол]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Д’лгопол]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Арковна]] * [[Аспарухово (Варненско)|Аспарухово]] * Борјана (... 5543276 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Д’лгопол | title = Населени места во [[Општина Д’лгопол]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Д’лгопол]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Арковна]] * [[Аспарухово (Варненско)|Аспарухово]] * [[Борјана (село)|Борјана]] * [[Величково (Варненско)|Величково]] * [[Дебелец (село)|Дебелец]] * [[Камен Дјал]] * [[Комунари (село)|Комунари]] * [[Красимир (село)|Красимир]] * [[Лопушна (Варненско)|Лопушна]] * [[Медовец]] * [[Партизани (село)|Партизани]] * [[Пољаците]] * [[Ројак]] * [[Сава (село)|Сава]] * [[Сладка Вода]] * [[Цонево]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Д’лгопол]] </noinclude> h4cgpq4z3b3ma327gzlq8xmnrwt81ht 5543291 5543276 2026-04-22T09:05:16Z Пакко 4588 [[Борјана (Бугарија)|Борјана]] 5543291 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Д’лгопол | title = Населени места во [[Општина Д’лгопол]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Д’лгопол]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Арковна]] * [[Аспарухово (Варненско)|Аспарухово]] * [[Борјана (Бугарија)|Борјана]] * [[Величково (Варненско)|Величково]] * [[Дебелец (село)|Дебелец]] * [[Камен Дјал]] * [[Комунари (село)|Комунари]] * [[Красимир (село)|Красимир]] * [[Лопушна (Варненско)|Лопушна]] * [[Медовец]] * [[Партизани (село)|Партизани]] * [[Пољаците]] * [[Ројак]] * [[Сава (село)|Сава]] * [[Сладка Вода]] * [[Цонево]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Д’лгопол]] </noinclude> dvhbumonftsw2h8s3gjepu40yvi7n97 0 1392267 5543277 2026-04-22T08:24:24Z Пакко 4588 Пренасочување кон [[Д’лгопол (општина)]] 5543277 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Д’лгопол (општина)]] hjgqjt3g1hyzyw2ss0s3cvvjgbhhbrc 0 1392268 5543278 2026-04-22T08:41:48Z Aleksejce 126790 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1281640012|Akpovi Akoègninou]]“ 5543278 wikitext text/x-wiki   '''Акпови Акоегнину''' (роден 1950 – 7 март 2025) бил ботаничар и академик од Бенин. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.jstor.org/stable/10.5555/al.ap.person.bm000126448|title=Akoègninou, Akpovi (1950-)|work=JSTOR}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://www.24haubenin.info/?Un-professeur-d-universite-s-en-est-alle|title=Un professeur d’université s’en est allé|last=Ahéhéhinnou|first=F. Aubin|date=10 March 2025|work=24 Heures au Bénin|access-date=19 March 2025|publisher=|location=|language=French|trans-title=}}</ref> Во 2004 година, со {{Меѓујазична врска|Stanisław Lisowski (botanist)|pl|Stanisław Lisowski (botanik)}}, Акоегнину идентификувал нов вид, ''{{Меѓујазична врска|Thunbergia atacorensis|fr}}'', растение од семејството Acanthaceae(Ачантчеа), со потекло од регионот Натитингу во Бенин. <ref> {{Наведена мрежна страница|url=https://www.gbif.org/occurrence/2451454093|title=Thunbergia atacorensis Akoègn. & Lisowski|work=GBIF}} </ref> <ref> {{Наведени вести|url=https://www.jstor.org/stable/3668502|title=Notulae Florae Beninensis 2. Un Ipomoea (Convolvulaceae) nouveau et un Thunbergia (Acanthaceae) nouveau du Bénin|last=Akoègninou|first=Akpovi|date=2004|work=Systematics and Geography of Plants|access-date=19 March 2025|publisher=|last2=Lisowksi|first2=Stanisław|location=|language=|trans-title=}}</ref> Истата година, тој идентификувал друг вид растение, ''{{Меѓујазична врска|Ipomoea beninensis|fr}}'' од семејството [[Повивки|Convolvulaceae]] заедно со Лосковски и {{Меѓујазична врска|Brice Sinsin|fr}} . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gbif.org/occurrence/2517451092|title=Ipomoea beninensis Akoègn., Lisowski & Sinsin|work=GBIF}}</ref> Тој раководел со одделот за ботаника на Универзитетот во Абомеј-Калави. <ref> {{Наведена мрежна страница|url=https://uac.bj/recherche/ecoles-doctorales-laboratoires/laboratoires-all/|title=Laboratoires|work=University of Abomey-Calavi|language=French}} </ref> Акоегнину починал на 7 март 2025 година. <ref>{{Наведени вести|url=https://lematinal.bj/carnet-noir-le-professeur-akpovi-akoegninou-nest-plus/|title=Carnet noir: Le professeur Akpovi Akoègninou n’est plus|last=|first=|date=10 March 2025|work=Le Matinal|access-date=19 March 2025|publisher=|location=|language=French|trans-title=}}</ref> == Публикации == * „Структура, еколошки спектри и доминација на видови во крајбрежните шуми од Бенин (Западна Африка)“ (2012) <ref>{{Наведени вести|url=https://www.researchgate.net/publication/292967628_Structure_ecological_spectra_and_species_dominance_in_riparian_forests_from_Benin_West_Africa|title=Structure, ecological spectra and species dominance in riparian forests from Benin (West Africa)|last=Akoègninou|first=Akpovi|date=March 2012|work=International Journal of Biological and Chemical Sciences|access-date=19 March 2025|publisher=|location=|language=|trans-title=}}</ref> * „Идентификација на микробите и владеењето на водата од еchantillons de miel produits et tradelisés au Benin“ (2012) <ref>{{Наведени вести|url=https://bec.uac.bj/publication/5175/Article|title=Identification des microbes et teneur en eau des échantillons de miel produits et commercialisés au Benin|last=Akoègninou|first=Akpovi|date=2012|work=Journal de la Société de biologie clinique|access-date=19 March 2025|publisher=|location=|language=French|trans-title=}}</ref> == Почести == * Витез на Националниот ред на Бенин (2012) <ref>{{Наведени вести|url=https://assemblee-nationale.bj/wp-content/uploads/2017/09/ALLOCUTION-DU-PT-AN-RECEPTION-GRAND-CROIX-ONB.pdf|title=Discours du professeur Mathurin Coffi Nago, Grand croix de l'ordre national du Bénin à l'occasion de la réception de 43 professeurs titulaires dans l'ordre national du Bénin et de la clôture officielle des assises du CAMES, Édition 2012|last=|first=|date=21 May 2012|work=[[National Assembly (Benin)|National Assembly]]|access-date=19 March 2025|publisher=|location=|language=French|trans-title=}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Починати во 2025 година]] [[Категорија:Родени во 1950 година]] 5ebwnwnku9gdxkaqfhyp6m71wsp60pe 0 1392269 5543279 2026-04-22T08:50:26Z Ivan dren 122315 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1338941433|Giovanni Battista Amici]]“ 5543279 wikitext text/x-wiki   '''Џовани Батиста Амичи''' ( ; 25 март 1786 – 10 април 1863) бил италијански [[астроном]], [[Микроскоп|микроскопист]] и [[Ботаника|ботаничар]] . == Биографија == Амичи е роден во градот Модена, во денешна [[Италија]] . Учел математика во својот роден град под менторство на Паоло Руфини . {{Sfn|Abetti|1960}} По завршувањето на студиите на [[Болоњски универзитет|Универзитетот во Болоња]], станал професор по [[математика]] во Модена, а во 1831 година бил назначен за генерален инспектор за студии во Војводството Модена . Неколку години подоцна бил избран за директор на [[Опсерваторија|опсерваторијата]] во [[Фиренца]], каде што исто така предавал и во Музејот за [[Природонаука|природна историја]] . {{Sfn|Chisholm|1911}} Тој е најпознат по подобрувањата што ги направил во огледалата на [[Рефлекторски телескоп|рефлектирачките телескопи]], а особено во конструкцијата на [[Микроскоп|микроскопот]] . <ref>{{Наведена книга|title=The microscopes of Giovanni Battista Amici|last=Meschiari|first=Alberto|publisher=Tassinari|year=2003|isbn=8888649093|location=Florence|pages=IX-XXX|language=it, en}}</ref> Амичи го измислил диплеидоскопот, а исто така и призмата за директно гледање . Тој бил и вреден и вешт набљудувач и се занимавал не само со астрономски теми, како што се [[Двоѕвезда|двојните ѕвезди]], [[Природен сателит|сателитите]] на [[Јупитер]] и мерењето на [[Географски пол|поларните]] и [[Екватор|екваторските]] [[Пречник|дијаметри]] на [[Сонце|сонцето]], туку и со [[Биологија|биолошки]] студии за плодоносењето на растенијата,циркулацијата на сокот во растенијата, инфузориите итн. {{Sfn|Chisholm|1911}} Тој бил првиот што ја набљудувал поленската цевка . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://physerver.hamilton.edu/Research/Brownian/Botany.html|title=Early Pollen Research|last=P. Pearle|last2=K. Bart|date=2010|last3=D. Bilderback|last4=B. Collett|last5=D. Newman|last6=S. Samuels}}</ref> Амичи починал во Фиренца на 10 април 1863 година. Кратерот Амичи на [[Месечина|Месечината]] е именуван во негова чест. == Стандардна кратенка на авторот == {{Ботаничар|Amici}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * <nowiki> This article incorporates text from a publication now in the public domain: .mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit;word-wrap:break-word}.mw-parser-output .citation q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output .citation:target{background-color:rgba(0,127,255,0.133)}.mw-parser-output .id-lock-free.id-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/Lock-green.svg")right 0.1em center/9px no-repeat}.mw-parser-output .id-lock-limited.id-lock-limited a,.mw-parser-output .id-lock-registration.id-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg")right 0.1em center/9px no-repeat}.mw-parser-output .id-lock-subscription.id-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/aa/Lock-red-alt-2.svg")right 0.1em center/9px no-repeat}.mw-parser-output .cs1-ws-icon a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4c/Wikisource-logo.svg")right 0.1em center/12px no-repeat}body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-free a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-limited a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-registration a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-subscription a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .cs1-ws-icon a{background-size:contain;padding:0 1em 0 0}.mw-parser-output .cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:none;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;color:var(--color-error,#bf3c2c)}.mw-parser-output .cs1-visible-error{color:var(--color-error,#bf3c2c)}.mw-parser-output .cs1-maint{display:none;color:#085;margin-left:0.3em}.mw-parser-output .cs1-kern-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right{padding-right:0.2em}.mw-parser-output .citation .mw-selflink{font-weight:inherit}@media screen{.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}html.skin-theme-clientpref-night .mw-parser-output .cs1-maint{color:#18911f}}@media screen and (prefers-color-scheme:dark){html.skin-theme-clientpref-os .mw-parser-output .cs1-maint{color:#18911f}}Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Amici, Giovanni Battista". Encyclopædia Britannica. Vol. 1 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 854.</nowiki> *   * {{Наведена енциклопедија|location=New York}} (Note: this source gives Amici's date of death as 1868). == Надворешни врски == * {{ScienceWorldBiography|urlname=Amici|title=Amici, Giovanni (1786-1863)}} * [http://himetop.wikidot.com/giovan-battista-amici Some places and memories related to Giovanni Battista Amici] * [http://gbamici.arcetri.inaf.it/eng/home.html Giovanni Battista Amici: Optical Instrument Maker, Astronomer. Naturalist] [[Категорија:Починати во 1863 година]] [[Категорија:Родени во 1786 година]] [[Категорија:Микроскопичари]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 5q79dyy4aydh2qt91j8442ife8bjtoa 0 1392270 5543281 2026-04-22T08:53:07Z Пакко 4588 Пакко ја премести страницата [[Борјана]] на [[Борјана (Словенија)]]: Ослободување место за појаснување 5543281 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Борјана (Словенија)]] 8drm5httm1ib1pvh8qy6hem64qjzxvv 5543282 5543281 2026-04-22T08:55:32Z Пакко 4588 појаснување 5543282 wikitext text/x-wiki '''Борјана''' е женско име. Може да се однесува на: == Личности == * [[Борјана Пунчева]] (р. 1956) – бугарска актерка * [[Борјана Калејн]] (р. 2000) – бугарска натпреварувачка во ритмичка гимнастика == Видете исто така == * [[Милан Борјан]] (р. 1987) – канадски фудбалер (голман) со српско потекло == Топоними == * [[Борјана (Бугарија)|Борјана]] – село во Североисточна [[Бугарија]], [[Општина Д’лгопол]], [[Варненска област]] * [[Борјана (Словенија)|Борјана]] – село во Северозападна [[Словенија]], [[Општина Кобарид]] == Друго == * „[[Борјана (драма)|Борјана]]“ – драмско дело во 4 чина од [[Јордан Јовков]] {{појаснување}} dyhgo5oecds9shj2c2lk6m8j3pg0i1g 0 1392271 5543287 2026-04-22T09:00:33Z Aleksejce 126790 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1331456405|Orazio Antinori]]“ 5543287 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Antinori,_Marchese_Orazio,_par_G.Della_Valle,_BNF_Gallica.jpg|десно|мини|Оразио Антинори]] '''Орацио Антинори''' (28 Октомври 1811 - 26 Август 1882) бил италијански истражувач и [[Зоологија|зоолог]] . Антинори е роден во [[Перуџа]] (тогаш во [[Папска Држава|Папската држава]]) и студирал природна историја во Перуџа и Рим. Потоа, соработувал со [[Шарл Лисјен Бонапарт|Карло Луциен Бонапарта]] и ја илустрирал ''„Иконографија на италитичката фауна“''.Од средината на 1840-тите, се заинтересирал за политика и работел како новинар.Во 1848 година, се борел против неаполитанците со чин како капетан, а подоцна бил принуден да оди во Егзил. Живеел во [[Атина]] и Смирна, интересирајќи се за [[Птици|авифауната]] во областа. Во 1854 година, тој ја придружувал Кристина Тривулцио Белџохосо во [[Сирија]], а потоа ја посетил и [[Мала Азија]].Во 1859 година, тој заминал за Египет и патувал покрај Нил, во периодот 1860–1861 година, со Карло Пјаџа (1830-1882). Ја продал својата орнитолошка колекција на Природонаучниот музеј во [[Торино]].По долг престој во [[Тунис]], тој ја претставувал Италија на инаугурацијата на [[Суецки Канал|Суецкиот канал]] . Антинори учествувал во експедицијата на Одоардо Бекари во [[Етиопија]] и направил битни колекции на примероци од природната историја. По враќањето во Италија, тој станал секретар на Италијанското географско друштво.Во 1874 година, Антинори го проучувал [[Чот]] во близина [[Тунис (град)|на Тунис]]. Во 1876 година учествувал во експедиција со [[Gustavo Chiarini|Густаво Кјарини]] и Антонио Чеки во покраината Шева во Етиопија, каде што се сретнале со Негус Менелик во Личе и добиле негова дозвола да основаат географска станица во [[Lēt Marefīya|Лет Марефија]]. Антинори починал во Шева. == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Луѓе од Перуџа]] [[Категорија:Италијански зоолози]] [[Категорија:Починати во 1882 година]] [[Категорија:Родени во 1811 година]] [[Категорија:Луѓе]] [[Категорија:1811]] [[Категорија:Италија]] [[Категорија:Италијанци]] [[Категорија:1882 смрт]] qxenox9pna5wir9gbhunjj0qx9lb0py 0 1392272 5543289 2026-04-22T09:03:40Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Другизначења4|село во Варненската област|други значења|Борјана}} {{Инфокутија Населено место | name = Борјана | native_name = Боряна | native_name_lang = bg | settlement_type = село | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_shield = | pushpin_map... 5543289 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|село во Варненската област|други значења|Борјана}} {{Инфокутија Населено место | name = Борјана | native_name = Боряна | native_name_lang = bg | settlement_type = село | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_shield = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Борјана во Бугарија | latd = 43 |latm = 02 |lats = 34 |latNS = N | longd = 27 |longm = 15 |longs = 39 |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Општина Д’лгопол|Д’лгопол]] | leader_party = | leader_title = Кмет | leader_name = | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 22.378 | elevation_m = 84 | population_total = 224 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = поштенски број | postal_code = 9263 | area_code = +359 0517 | website = }} '''Борјана''' ({{Langx|bg|Боряна}}) — село во Североисточна [[Бугарија]], во составот на [[Општина Д’лгопол|општината Д’лгопол]] на [[Варна (област)|Варненската Област]]. Има население од околу 224 жители (2022).<ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица] oт дата 15.06.2022 г.</ref> == Географија == Селото е сместено во подножјето на источниот дел на [[Стара Планина]], во долината на реката Луда Камчија. Се наоѓа во непосредна близина на вештачкото езеро [[Цонево]], што го прави подрачјето погодно за риболов и рекреација. Оддалечено е 4 километри од општинскиот центар [[Д’лгопол]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.dalgopol.bg/ Официјална веб-страница на Општина Д’лгопол] {{Општина Д’лгопол}} {{Бугарија-гео-никулец}} [[Категорија:Села во Бугарија]] [[Категорија:Населени места во областа Варна]] 8pg8h7fzgo1y0e75un900rkdqkgrcay 0 1392273 5543292 2026-04-22T09:09:34Z Филип Дамески Дрен 122312 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1343184584|Gábor Andreánszky (botanist)]]“ 5543292 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност|image_size=}} '''Барон Габор Андреански де Липтозентандрас''' (1 август 1895 - 20 ноември 1967) бил истражувач, [[Унгарци|унгарски]] [[Ботаника|ботаничар]], палеоботаничар. Тој бил син на политичарот и пратеник Габор Андреански (1848-1908). == Кариера == Во 1929 година бил назначен за професор по ботаника, а во 1942 година за редовен професор. Истата година, бил именуван за главен ботаничар во [[Унгарски национален музеј|Унгарскиот национален музеј]] (сегашен [[Унгарски национален природен историски музеј|Музеј на природна историја во Унгарија]]). Таа позиција ја имал до 1945 година, кога станал раководител на Одделот за ботаника на Универзитетот во Будимпешта, до 1952 година. Потоа, од политички причини (и веројатно поради неговото благородничко потекло) бил забранет. Тој направил неколку експедиции на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]], [[Корзика]], [[Мароко]], [[Тунис]], [[Мавританија]]. Тој бил пионер во палеоботаниката на кенозоичната, особено миоценската, флора. == Публикации == * ''Plantae ia Africa Boreali lectae II–III.'' Печ: Дунантул. 1937–1941 година. * ''Az éghajlat megváltozásának hatása a növényzetre.'' Будимпешта: Стефанеум. 1939 година. * ''Adatok Tunisz és Kelet-Algéria növényföldrajzához.'' Будимпешта: Бетлен Габор. 1939 година. * ''Száras növények.'' Будимпешта: Егиетеми ни. 1941 година. * ''Нов елитен.'' Будимпешта: Егиетеми ни. 1941 година. * ''A Földközi-tengervidék növényzetének biológiai spektrumáról.'' Будимпешта: Szent István Akadémia. 1941 година. * ''Ősnövénytan.'' Будимпешта: Академија. 1954 година. * ''Die Flora der sarmatischen Stufe in Ungarn: Die paläoökologischen und zönologischen Beziehungen ihrer Entwicklungsgeschichte.'' Будимпешта: Академија. 1959 година. * ''Прилози à la connaissance de la flore de l'oligocène inférieur de la Hongrie et un essai sur la reconstitution de la vegétation contemporaine.'' Будимпешта: Академија. 1959 година. * ''За горниот олигоцен во Унгарија: Анализа на локалитетот кај туларницата за ветер.'' Егер. Будимпешта: Академија. 1966. == Наводи == <references /> {{Наводи}} == Извори == * ''Magyar életrajzi lexikon I. (А–К).'' ед. Кениерс, Агнес. Будимпешта. Академија Киадо. 1967. стр.&nbsp;35. * ''Magyar nagylexikon II. (И – Торба).'' ед. Елештос, Ласло, Ростас, Шандор. Будимпешта. Академија Киадо. 1994. стр.&nbsp;28. * ''Magyarország и XX. században IV.: Tudomány – Műszaki és természettudományok.'' ед. Колега Тарсоли, Иштван. Сексзард. Бабити. 1999. стр.&nbsp;486 и 489. == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20101208061809/http://www.nhmus.hu/modules.php?name=Tar-Noveny Андреански Габор életrajza a Magyar Természettudományi Múzeum honlapján] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Членови на Унгарската академија на науките]] [[Категорија:Починати во 1967 година]] [[Категорија:Родени во 1895 година]] slmrrgm5kderdxse8015fteqkyit4oc 0 1392274 5543293 2026-04-22T09:10:01Z Aleksejce 126790 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1209429998|Friedrich Alefeld]]“ 5543293 wikitext text/x-wiki '''Фридрих Георг Кристоф Алефелд''' (21 октомври 1820 - 28 април 1872) бил [[Ботаника|ботаничар]], автор и лекар. Бил роден во Вајтерштат - Грефенхаузен, [[Големо Војводство Хесен]]; тој имал опишано голем број растителни видови во своите објавени дела, покажувајќи посебна заинтересиреност за мешунките и [[Слезови|маливските растенија]].Тој се обидел да даде систематски третман на [[Германија|германските]] култури во едно дело, покрај пишувањето трактати за билни бањи и култивирани растенија со потенцијална корисност. Голем број од неговите есеи се појавиле во ботаничката литература од тоа време. Неговите дела вклучуваат: * Статии во ''Oesterreichische Botanische Zeitschrift'' (Oesterr. Bot. Z.) Австриското ботаничко списание. * ''Landwirthschaftliche flora: oder Die nutzbaren kultivirten Garten- und Feldgewächse Mitteleuropa's in allen ihren wilden und Kulturvarietäten für Landwirthe, Gärtner, Gartenfreunde und Botaniker insbesondere für landwirthschaften'' . Берлин, Виганд и Хемпел, 1866. * ''Grundzüge der Phytobalneologie; од, Der Lehre von den Kräuter-Bädern'' . Neuwied, Heuser, 1863. („Приказ на фитобалнеологија или теорија на хербални бањи“). * ''Die Bienen-Flora Deutschlands und der Schweiz'' . Neuwied, Houser, 1863. („Пчелната флора во Германија и Швајцарија“); Дело што ги опишува растенијата во регионот што се опрашуваат од [[Медарка|медоносни пчели]] . [[Меѓународен индекс на растителни имиња|IPNI]] ги дава имињата на над 300 растенија,додека Алефелд е автор на прифатените описи.Многу од нив остануваат актуелни. Починал во Обер-Рамштат. {{Ботаничар|Alef.}} == Наводи == <references /> * Статија „Алефелд, Фридрих“: ADB, Том 1, стр. 333, [https://de.wikisource.org/wiki/ADB:Alefeld%2C_Friedrich ADB (германски јазик)] * == Надворешни врски == * Works by or about Friedrich Alefeld at the Internet Archive {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Починати во 1872 година]] [[Категорија:Родени во 1820 година]] thpate5hskbyv00958qm8kin64opv19 0 1392275 5543294 2026-04-22T09:11:08Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1349666000|Italian governorate of Montenegro]]“ 5543294 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија поранешна држава|native_name={{ubl|{{native name|it|Governatorato del Montenegro}}|{{native name|sr|Гувернаторат за Црну Гору}}}}|conventional_long_name=Гувернаторство Црна Гора|common_name=|era=[[Втора светска војна]]|empire=Кралство Италија|government_type=[[Гувернаторство]]|leader_title1=[[Крал на Италија|Крал]]|leader_name1=[[Виктор Емануел III]]|status=[[Окупација]]|life_span=1941–1943|event_pre=|date_pre=|event_start=[[Априлска војна|Италијанска окупација]]|date_start=18 април|year_start=1941|event1=Декларација за независност|date_event1=12 јули 1941|event2=[[Тринаесеттојулско востание]]|date_event2=13 јули 1941|event3=Независноста е откажана|date_event3=24 јули 1941|event4={{nowrap|Основање на гувернаторството}}|date_event4=3 октомври 1941|event_end=[[Германска окупација на Црна Гора|Германска окупација]]|date_end=12 септември|year_end=1943|p1=Кралство Југославија|flag_p1=Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg|s1=Германска окупација на Црна Гора|flag_s1=Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|image_flag=Flag of Montenegro (1905–1918, 1941–1944).svg|image_coat=Lesser coat of arms of the Kingdom of Italy (1929-1943).svg|flag_type=[[Знаме на Црна Гора]]|image_map=Kingdom of Montenegro (1942).svg|map_caption=Црна Гора во 1942 година|image_map_alt=|capital=[[Цетиње]]|coordinates={{Coord|42|23|22|N|18|55|23|E|display=inline,title}}|common_languages=[[италијански јазик|италијански]], [[српскохрватски јазик|српскохрватски]]|religion={{nowrap|[[Православие]]<br>[[Римокатоличка црква]]<br>[[сунитски ислам]]}}|demonym=|currency=[[југословенски динар]]<br />[[италијанска лира]]|title_leader=Гувернер|leader1=[[Серафино Мацолини]]{{efn|group=infobox|како висок комесар}}|leader2=[[Алесандро Пирцио Бироли]]|leader3={{nowrap|[[Курио Барбасети Прун]]}}|year_leader1=1941|year_leader2=1941–1943|year_leader3=1943|title_representative=Премиер|representative1=[[Секула Дрљевиќ]]{{sfn|Roberts|2007|p=353}}|year_representative1=јули 1941|title_deputy={{nowrap|Раководител на Националниот}} комитет|deputy1=[[Блажо Ѓукановиќ]]|year_deputy1=1942–1943|legislature=|house1=|type_house1=|house2=|type_house2=|stat_year1=1941|stat_area1=|stat_pop1=411,000|today=[[Црна Гора]]<br/>[[Србија]]}}{{Историја на Црна Гора}}'''Италијанско Гувернаторство Црна Гора''' ({{Langx|it|Governatorato del Montenegro}}) - окупирана територија која постоела во периодот од октомври 1941 до септември 1943 година под воена влада на [[Кралство Италија|Кралството Италија]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Иако Италијанците имале намера да воспостават квази-независно црногорско кралство, овие планови биле трајно одложени по [[Тринаесеттојулско востание|народното востание]] во јули 1941 година. {{Sfn|Rodogno|2006}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Lemkin|2008}} По [[Капитулација на Италија|капитулацијата на Италија]] во септември 1943 година, [[Црна Гора|територијата на Црна Гора]] била [[Германска окупација на Црна Гора|окупирана]] од [[Трет Рајх|германските]] сили кои се повлекле во декември 1944 година. == Позадина == Пред создавањето на [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]] (СХС, подоцна преименувано во Кралство Југославија), Црна Гора била признаена како независна држава четириесет години. {{Sfn|Morrison|2009}} Непосредно пред создавањето на СХС во декември 1918 година, Кралството Црна Гора било обединето со [[Кралство Србија|Кралството Србија]] и престанало да постои како независна држава. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Од 1922 година, како дел од СХС, а потоа и од Југославија, Црна Гора не била како независна во државата. {{Sfn|Morrison|2009}} Периодот на земјишна реформа веднаш по [[Прва светска војна|Првата светска војна]] резултирал со одредено префрлање на населението од планинските области на Црна Гора во други области на Југославија, вклучувајќи ги [[Македонија (регион)|македонскиот]] и [[Република Косово|косовскиот]] регион. Ова движење на населението, исто така, постигнало политичка цел за зголемување на [[Срби|српското]] население во тие области. {{Sfn|Tomasevich|1975}} По 1929 година, [[Зетска Бановина|Зетската Бановина]] (покраина) на Југославија ја вклучувала цела денешна [[Црна Гора]], како и соседните делови од денешна [[Србија]], [[Република Косово|Косово]], [[Хрватска]] и [[Босна и Херцеговина]]. {{Sfn|Morrison|2009}} Главен град на Зетската Бановина бил градот [[Цетиње]]. Во август 1939 година, етничките [[Хрвати|хрватски]] области на Зетската Бановина од [[Бока Которска|Которскиот Залив]] до [[Пелешац]], вклучувајќи го и [[Дубровник|Дубровник,]] биле споени со новата [[Бановина Хрватска]]. {{Sfn|Tanner|1997}} Последниот [[Бан (титула)|бан]] на Зетската Бановина бил [[Блажо Ѓукановиќ]], поранешен бригаден генерал во [[Кралска југословенска армија .|Кралската југословенска армија.]] {{Sfn|Pajović|1977}} Во мај 1940 година, како средство за спротивставување на владата, црногорскиот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] ({{Langx|sh|Komunistička partija Jugoslavije}}, КПЈ) се залагал резервистите на Кралската југословенска армија да се демобилизираат, да ја одбијат воената служба, па дури и да дезертираат. Во октомври истата година, националната конференција на КПЈ остро ја критикувала оваа акција на црногорскиот огранок на партијата и го преориентирал КПЈ кон одбрана на земјата од „империјалистички напаѓачи“. {{Sfn|Tomasevich|1975}} == Историја == === Инвазија === Во април 1941 година, како дел од [[Априлска војна|инвазијата на Југославија]] предводена од [[Трет Рајх|Германија]] од страна [[Сили на Оската|на Силите на Оската]], Зетската Бановина била нападната од Германци кои доаѓале од [[Босна (регион)|Босна]] и [[Херцеговина]] и Италијанци од [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|Албанија]]. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Италијанците се движеле низ неа веќе на 16 април на пат кон [[Далмација]]. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Германците подоцна се повлекле, оставајќи им на Италијанците да ја окупираат областа. Окупаторските сили првично се состоеле од 18-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwmA">Месина</i></nowiki>, {{Sfn|Tomasevich|2001}} која била дел од италијанскиот [[XVII корпус (Италија)|XVII корпус]] на [[9-та армија (Италија)|9-та армија]], чие седиште било во Албанија. {{Sfn|Rodogno|2006}} 9-та армија била одговорна и за деловите од Косово и [[Западна Македонија]] кои биле припоени кон Албанија. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Првична окупација === На 17 април, командантот на XVII корпус, Генерал ди Корпо д'Армата (генерал-потполковник) [[Џузепе Пафунди]] добилл порака од италијанскиот поткрал во Албанија, [[Франческо Јакомони]], со која го овластувал да формира нова влада во [[Цетиње]]. {{Sfn|Burgwyn|2005}} Следниот ден добил дополнителна порака со која бил известен дека во главниот град на Албанија, [[Тирана]], е формиран „Комитет за ослободување на Црна Гора“, кој ќе биде основа на привремена влада на Црна Гора. {{Sfn|Rodogno|2006}} На 28 април, грофот [[Серафино Мацолини]] бил назначен за цивилен комесар за Црна Гора, {{Sfn|Tomasevich|2001}} но подреден на Високата команда на италијанските вооружени сили во Албанија (позната како Супералба). {{Sfn|Rodogno|2006}} На други места на териториите окупирани од Италија, поставувањето цивилен комесар обично било претходница на анексијата, а некои закони донесени од Италијанците укажуваат дека Црна Гора била блиску до тоа да стане италијанска покраина. Италијански знамиња биле распространети по земјата, а фотографии од [[Бенито Мусолини]] и [[Виктор Емануел III|кралот на Италија]] биле изложени во државните канцеларии, а фашистичкиот римски поздрав станал задолжителен. Биле направени подготовки за формирање организации на [[Национална фашистичка партија|Фашистичката партија]] и била воведена строга цензура. {{Sfn|Rodogno|2006}} Италијанските бирократи биле задолжени да ги надгледуваат финансиите на јавните тела, осигурителните компании и банките, а сите училишта биле затворени до крајот на 1941 година. {{Sfn|Rodogno|2006}} По нивното пристигнување во Цетиње, италијанските сили биле пречекани од група сепаратисти познати како „Зелени“ ({{Langx|sh|Zelenaši}} ), кои се нарекувале себеси „Комитет за ослободување на Црна Гора“. Оваа група била охрабрена од Италијанците да формира совет за окупаторските власти, кој го основал Мацолини на 18 мај. {{Sfn|Tomasevich|2001}} „Привремениот советодавен комитет“ бил „симболично основан со граѓански овластувања“, но италијанската војска останала вистинскиот носител на одлуки. Комитетот требало да работи заедно со италијанските воени власти, кои ја замениле владата на Зетската Бановина, но назначиле комитети за различни градови и ја реактивирале претходно постоечката бирократија. Комитетот всушност добил поддршка само од „Зелените“, {{Sfn|Rodogno|2006}} кои прецениле дека Италијанците нудат нивната соработка. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 22 мај, „Привремениот советодавен комитет“ бил распуштен, но поранешните југословенски власти на државната служба останале на своите места откако положиле заклетва за верност кон Италија. На 19 јуни, Мацолини бил назначен за „Висок комесар“, одговорен пред италијанското [[Министерство за надворешни работи на Италија|Министерство за надворешни работи]] за прашања од цивилната администрација на окупираната територија. {{Sfn|Rodogno|2006}} [[Податотека:CoA_Helena_of_Montenegro_queen_of_Italy.svg|лево|мини|Сојузнички грб на кралот Виктор Емануел III и кралицата Елена од Црна Гора]] Италијанците биле „''пријателски настроени и попустливи''“ кон Црногорците. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Првично, Италијанците имале намера Црна Гора да ја претворат во „независна“ држава тесно поврзана со Италија, {{Sfn|Tomasevich|1975}} зацврстена преку силните династички врски меѓу Италија и Црна Гора, бидејќи кралицата [[Елена Црногорска]] била ќерка на последниот црногорски монарх [[Никола I Петровиќ|Никола I]] и била родена во [[Цетиње]]. [[Бенито Мусолини]], откако ја окупирал Црна Гора, ја припоил кон [[Кралство Италија|Кралството Италија]] областа [[Котор]] ([[Италијански јазик|италијански]]: ''Cattaro''), каде што имало мало население далматински Италијанци, <ref>{{Наведена книга|title=Il nuovo ordine mediterraneo|last=Rodogno|first=Davide|publisher=Bollati Boringhieri|year=2003|location=Turin}}</ref> создавајќи ја покраината Катаро во рамките на [[Гувернаторство Далмација]]. Англискиот историчар Денис Мек Смит напишал дека кралицата на Италија (која се смета за највлијателна Црногорка во историјата) го убедила својот сопруг, кралот на Италија [[Виктор Емануел III]], да му наметне на Мусолини создавање независна Црна Гора, спротивно на желбите на фашистичките Хрвати и Албанци (кои имале намера да ги прошират своите земји кон црногорските територии). Нејзиниот внук, [[Михаил Петровиќ Његош|принцот Михаил]], никогаш не ја прифатил понудената круна, колнејќи се на лојалност кон својот внук, југословенскиот крал [[Петар II Караѓорѓевиќ|Петар II]]. Италијанците во голема мера се потпирале на информациите дадени од група емигрантски лојалисти на соборената [[Петровиќ-Његош|династија Петровиќ-Његош]], која владеела со Црна Гора со векови пред обединувањето со [[Кралството Србија]] во 1918 година. Тие исто така верувале дека сите членови на „Зелените“ кои се спротивставиле на обединувањето со Србија во 1918 година сакале целосна независност за Црна Гора, а не црногорска единица во рамките на федерална Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Всушност, „Зелените“ се состоеле од две фракции, едната предводена од [[Крсто Поповиќ]] а другата од [[Секула Дрљевиќ]]. Поповиќ барал целосно независна Црна Гора, но бил спремен да размисли за посебен ентитет во рамките на федерална Југославија во зависност од крајот на војната, а во неговата група биле вклучени и некои членови на [[Црногорска федералистичка партија|Црногорската федералистичка партија]]. Дрљевиќ ја отфрлил идејата за повторно формирање на Југославија по војната и бил спремен да соработува со Италијанците за да се постигне целосна независност. {{Sfn|Morrison|2009}} === Незадоволство === Кај [[Црногорци|Црногорците]] брзо се појавило незадоволство против Италијанците. Овие поплаки главно се однесувале на протерувањето на црногорскиот народ од регионот на Косово и [[Унгарска окупација на југословенските територии|Бачка и Барања]], како и на приливот на бегалци од други делови на Југославија и оние што бегале од [[Усташи|усташкиот]] терор во Босна и Херцеговина. Црногорскиот народ, исто така, имал поплаки против Италијанците во врска со нивната анексија на важна територија за производство на храна во Косово <ref name="ppt" /> и објект за производство на сол во [[Улцињ]] кон Албанија, како и економската штета нанесена на многу Црногорци со привременото отстранување од оптек на југословенските банкноти од 500 динари и повеќе. Постоеле три причини зошто Италијанците морало да бидат многу претпазливи кон незадоволството кај црногорскиот народ: големиот број необезбедено воено оружје по распадот на Југословенската армија, значителен број поранешни офицери на Југословенската армија и репатрирани по нивното заробување за време на инвазијата и силата на КПЈ на окупираната територија. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Околу 400 поранешни офицери на Југословенската кралска армија се вратиле во Црна Гора, заедно со многу подофицери, цивилни администратори и комунисти. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} За време на инвазијата, југословенската Зета дивизија, составена претежно од Црногорци, {{Sfn|Fleming|2002}} накратко извршила контранападна во Албанија, но во голема мера се вратила дома со своето оружје и опрема по капитулацијата на Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} На почетокот на јули 1941 година, висок црногорски член на [[Политбиро|Политбирото]] на Централниот комитет на КПЈ, [[Милован Ѓилас]], пристигнал во Црна Гора од [[Белград]] за да ја започне комунистичката борба против окупаторските сили. {{Sfn|Rodogno|2006}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} === Декларација за независност === Дрљевиќ и неговите соработници успеале да ги убедат Италијанците дека доколку создадат независна Црна Гора со италијанска поддршка, ќе постои помалку отпор. {{Sfn|Rodogno|2006}} На почетокот на јуни 1941 година, Мацолини формирал консултативен совет составен од 65 пратеници платени од Италијанците, кои биле подготвени да соработуваат со италијанските власти. {{Sfn|Rodogno|2006}} На почетокот на јули, градските и селските комитети ги испратиле своите делегати во Националното собрание ({{Јаз|sh|Narodna Skupština}}) {{Sfn|Milazzo|1975}} во [[Цетиње]] со цел да се „''прогласи обновата на Црна Гора''“. Декларацијата го укинала сојузот со Србија од ноември 1918 година, врската на Црна Гора со српската [[Караѓорѓевиќи|династија Караѓорѓевиќ]] и југословенскиот устав од 1931 година. Исто така, декларацијата прогласила дека Црна Гора е суверена и независна држава управувана од уставна монархија. {{Sfn|Rodogno|2006}} Сепак, членовите на Народното собрание наскоро сфатиле дека декларацијата нема да резултира со вистинска независност, туку со [[личен сојуз]] со [[Италијанска Монархија|италијанската монархија]]. Наместо да го прифатат ова, речиси сите делегати се вратиле во своите градови и села. {{Sfn|Milazzo|1975}} Ниту еден член на [[Петровиќ-Његош|династијата Петровиќ-Његош]] не бил спремен да го прифати престолот, па затоа Народното собрание одлучило да воспостави „Регентство“ под номинална власт на италијанскиот крал [[Виктор Емануел III]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://senato.archivioluce.it/senato-luce/scheda/foto/IL0000027819/12/Le-due-maggiori-autoritagrave-italiane-sul-palco-durante-il-discorso-di-insediamento-alle-loro-spalle-si-vedono-i-ritratti-del-Re-del-Montenegro-e-del-Re-dItalia.html?start=12|title=Photos of the "Reggenza" creation, showing Italian and Montenegrin authorities under the King of Italy and the King of Montenegro paintings|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070505/http://senato.archivioluce.it/senato-luce/scheda/foto/IL0000027819/12/Le-due-maggiori-autoritagrave-italiane-sul-palco-durante-il-discorso-di-insediamento-alle-loro-spalle-si-vedono-i-ritratti-del-Re-del-Montenegro-e-del-Re-dItalia.html?start=12|archive-date=2019-02-12|accessdate=2019-02-11}}</ref> Декларацијата била усвоена со едногласно одобрување на 12 јули. {{Sfn|Rodogno|2006}} Првично имало собири за одобрување во главните градови на Црна Гора, но во внатрешноста на земјата чувствата биле различни. Така, на 12 јули 1941 година, официјално била создадена „клиентска држава“ на кралството Италија, а Гувернаторството Црна Гора привремено било укинато. === Востание === {{Главна|Тринаесеттојулско востание}} На 13 јули 1941 година, се случило општо востание против Италијанците, иницирано од црногорскиот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]]. Настанот што го предизвикало востанието било прогласувањето претходниот ден на обновено Кралство Црна Гора предводено од италијански регент и предводено од црногорскиот сепаратист Дрљевиќ и „[[Зелени (Црна Гора)|Зелените]]“. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} Меѓу бунтовниците се наоѓале и голем број српски националисти познати како „[[Бели (Црна Гора)|Бели]]“, кои „''се залагале за блиски врски со Србија''“, {{Sfn|Tomasevich|1975}} и поранешни офицери на Југословенската армија, од кои некои неодамна биле ослободени од воени логори. Офицерите командувале, а комунистите ја вршеле организацијата и обезбедувале политички комесари. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Србите кои побегнале од усташкиот терор во [[Херцеговина]] одиграле значајна улога во востанието. {{Sfn|Milazzo|1975}} Бунтовниците ја презеле контролата врз малите градови и села во раната фаза на востанието. Среде најлошите борби за време на успешниот напад што го предводел врз Беране, тогашниот капетан [[Павле Ѓуришиќ]] се истакнал {{Sfn|Caccamo|Monzali|2008}} {{Sfn|Đilas|1980}} и се појавил како еден од главните команданти на востанието. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} За време на нападот врз Беране, Ѓуришиќ се борел заедно со комунистичките востанички сили. {{Sfn|Morrison|2009}} Другите главни команданти биле поранешните офицери на Југословенската армија, полковник [[Бајо Станишиќ]] и мајор Ѓорѓије Лашиќ . {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Италијанците биле фатени целосно неподготвени и за неколку дена, Цетиње било целосно изолирано од остатокот од окупираната територија, а окупаторските сили морале да побараат поддршка од нивниот повисок штаб во Албанија. Италијанскиот министер за надворешни работи, грофот [[Галеацо Чано]], бил шокиран од востанието и бил загрижен за способноста на италијанската армија да го потисне. {{Sfn|Milazzo|1975}} Востанието било кренато прерано, {{Sfn|Milazzo|1975}} и сила од 67.000 италијански војници ја вратиле контролата врз сите градови и комуникациски патишта во рок од шест недели, потпомогнати од муслимански и албански нерегуларни сили од граничните области кои обезбедувале безбедност од страна. Командантот на италијанската 9-та армија со седиште во Албанија, генерал [[Алесандро Пирцио Бироли]], го поставил командантот на XIV корпус, [[Лујџи Ментасти]] за командант на сите италијански сили во Црна Гора и му дал наредба да го задуши бунтот. Пирцио Бироли ги насочил своите сили да избегнат „''акти на одмазда и бескорисна суровост''“. Сепак, при задушувањето на бунтот, десетици села биле запалени, стотици биле убиени, а помеѓу 10.000 и 20.000 жители билеа интернирани. Некое време, на муслиманските и албанските нерегуларни војници им било дозволено да ограбуваат и палат села. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Во првите неколку месеци по почетокот на востанието, востаничките групи биле вклучени членови на КПЈ и нивните следбеници, како и српски националисти, а раководството на групите исто така било мешано. За разлика од партизаните кои имале силна централна насока од самиот почеток, во овие рани фази националистите во Црна Гора имале мал или никаков контакт со седиштето на [[Дража Михаиловиќ|Дража Михајловиќ]], кој на крајот станал титуларен водач на [[Четници|четничкото]] движење во Југославија. Освен координацијата што ја обезбедувале членовите на КПЈ, националистите не морале нужно да соработуваат, дури ни со оние во соседниот округ. Нивната мотивација за борба била главно да ги заштитат своите семејства. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Потоа започнал раскол помеѓу комунистичките водачи на востанието и националистите кои учествувале. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Националистите признале дека востанието е неуспешно и сакале да престанат со борбата, за разлика од партизаните кои биле решени да ја продолжат борбата. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Во текот на есента, националистите контактирале со Италијанците и им понудиле помош во борбата против партизаните. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Потоа, националистите, вклучувајќи го и Ѓуришиќ, кој бил популарен во својот клан Васојевиќ во северна Црна Гора, се повлекле во внатрешноста. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Фокусот на националистите како Ѓуришиќ бил да избегнат провокација кон Италијанците и да ги заштитат планинските села доколку бидат нападнати. {{Sfn|Karchmar|1987}} Во северниот дел на Црна Гора, постоела изразена разлика помеѓу комунистите и националистите, при што националистите имале поблиски врски со Србија и „граничн“ менталитет кон муслиманите. Комунистите сакале да продолжат со револуцијата свртувајќи се против своите класни непријатели, додека манипулацијата на усташите со муслиманите во Санџак и протерувањето на Србите од областите анектирани од Албанија, заедно ги направиле Ѓуришиќ и неговите четници нетрпеливи да продолжат со востанието свртувајќи се против муслиманите и Албанците во регионот. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Востанието продолжило во намален обем до декември 1941 година. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Како резултат на востанието, Италијанците одлучиле да ја укинат позицијата на Мацолини како висок комесар. На 3 октомври 1941 година, територијата била преименувана во ''Гувернаторство на Црна Гора'', а Бироли бил назначен за гувернер со одговорност и за воените и за граѓанските работи. На 1 декември, XIV корпус бил преименуван во Команда на трупите на Црна Гора. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Четнички команданти за Црна Гора === На почетокот на ноември 1941 година, се развил раскол меѓу четниците и партизаните на територијата на [[Србија во Втората светска војна|воениот командант во Србија]]. Водач на четниците на таа територија бил Михајловиќ, кој имал поддршка од југословенската влада во егзил. {{Sfn|Ramet|2006}} Откако црногорските националисти слушнале за расколот меѓу четниците на Михајловиќ и партизаните, се зголемил нивниот поттик да соработуваат со италијанските окупаторски сили. {{Sfn|Tomasevich|1975}} На 20 декември 1941 година, [[Дража Михаиловиќ|Дража Михајловиќ]] го назначил Ѓуришиќ за свој командант на сите редовни и резервни трупи во средна и источна Црна Гора и делови од [[Санџак (регион)|Санџак]]. {{Sfn|Milazzo|1975}} Назначувањето на Ѓуришиќ се случило кога тој отпатувал во Србија кон крајот на декември 1941 година и почетокот на јануари 1942 година за да се сретне со Михајловиќ, и се вратил со детални инструкции на кои бил потпишан од Михајловиќ. Овие упатства вклучувале директиви за „''чистење на муслиманското население од Санџак и муслиманското и хрватското население од Босна и Херцеговина''“, меѓу другите наредби. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Историчарите Лусиен Карчмар, Стеван К. Павлович и Ноел Малколм веруваат дека документот бил фалсификат направен од Ѓуришиќ откако не успеал да го контактира Михајловиќ, кој, бидејќи германските сили во Србија организирале [[Операција „Михајловиќ“|операција]] насочена кон силите на Михајловиќ, бил протеран од [[Рамна Гора (висорамнина)|Рамна Гора]]. {{Sfn|Karchmar|1987}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} {{Sfn|Malcolm|1994}} Спротивно на тоа, историчарите Матео Ј. Милацо, Јозо Томашевиќ и Сабрина П. Рамет го сметаат документот за автентичен и ги припишуваат упатствата на Михајловиќ. {{Sfn|Milazzo|1975}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Ramet|2006}} И покрај тоа што ги поседувал овие насоки, Ѓуришиќ првично имал многу мало влијание врз некомунистичките елементи на црногорскиот отпор и не бил во можност да развие ефикасна стратегија против Италијанците или партизаните во првите неколку месеци по неговото враќање во Црна Гора. На почетокот на 1942 година, неговиот четнички одред станал поактивен, особено во источна Црна Гора и Санџак против локалните муслимани. {{Sfn|Milazzo|1975}} === „Левичарски грешки“ === Партизаните го окупирале [[Колашин]] во јануари и февруари 1942 година и се свртелиле против сите реални и потенцијални противници, убивајќи околу 300 жители и фрлајќи ги нивните осакатени трупови во јами кои ги нарекувале „''кучешки гробишта''“. Поради ова и други примери на комунистички терор, црногорското население се свртело против партизаните. Ѓуришиќ наскоро го вратил Колашин и го држел како четнички бастион до мај 1943 година. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Според други извори, бројот на убиени лица во Колашин во тоа време бил помеѓу 16 и 38 луѓе. {{Sfn|Pavlićević|2014}} === Соработка со Италијанците === Во текот на есента 1941 година, националистите направиле контакт со италијанските окупаторски сили и им понудиле помош на Италијанците во борбата против партизаните. {{Sfn|Tomasevich|1975}} На почетокот на февруари, [[Бајо Станишиќ]] повлекол две единици под негова команда од востаничката фронтова линија околу градот [[Даниловград]] во средна Црна Гора, дозволувајќи им на опколените Италијанци да се пробијат и да ги поразат партизаните. {{Sfn|Milazzo|1975}} Набргу потоа, Станишиќ им помогнал на Италијанците повторно да го освојат [[Никшиќ]]. {{Sfn|Milazzo|1975}} До средината на февруари 1942 година, поединечни четнички единици склучувале формални договори за соработка со Италијанците. Првиот договор бил меѓу Станишиќ и командантот на 48-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwAjE">Таро</i></nowiki>, и стапил на сила од 17 февруари. Набргу потоа, Ѓуришиќ склучил договор со Бироли во врска со соработката меѓу четниците на Ѓуришиќ и Италијанците во областа на операциите на 19-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwAjM">„Венеција</i></nowiki>“. На 6 март бил потпишан договор меѓу Станишиќ и Бироли. Овие договори се однесувале на четничката акција против партизаните, за што тие ќе добивале оружје и залихи од Италијанците. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Главната цел на Италијанците при склучувањето на овие договори била да ги минимизираат сопствените загуби. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Првично, Станишиќ ги нарекувал своите сили „Црногорска национална армија“ и тврдел дека е четнички командант и за Црна Гора и за Херцеговина. Кон крајот на февруари или почетокот на март, Михаиловиќ испратил еден од своите агенти да му се придружи на Станишиќ, кој почнал да ги координира неговите активности со другите значајни четнички водачи во Црна Гора. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 9 март, голема група поранешни офицери на Кралската југословенска армија се состанале во Цетиње и го избрале [[Блажо Ѓукановиќ]] да командува со сите националистички сили во Црна Гора. Изборот на Ѓукановиќ бил прифатен од Михаиловиќ, а можеби дури и бил предложен од него. {{Sfn|Tomasevich|1975}} [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-J14577,_Montenegro,_Gebirgsjäger-Einsatz_gegen_Partisanen.jpg|десно|мини|248x248пкс|Германски планински сили во Црна Гора, јуни 1943 година]] Во периодото помеѓу март и јуни 1942 година, моќта на четниците се зголемила во [[Црна Гора]] поради комбинација од неколку фактори. Нивните договори со Италијанците биле првиот фактор, заедно со оружјето и залихите што ги придружувале договорите. Другиот фактор бил слабеењето на партизаните, кое главно било предизвикано од влијанието на „''левичарските грешки''“. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Во овој период, четниците на Станишиќ се бореле против партизаните во областа Никшиќ заедно со Италијанците, а четниците на Ѓуришиќ се бореле во округот Колашин во северниот дел на Црна Гора. Во мај, четниците на Ѓуришиќ го победиле партизанскиот одред Дурмитор, кој бил последната голема партизанска единица којс останала во Црна Гора. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 24 јули 1942 година, бил постигнат сеопфатен договор помеѓу Ѓукановиќ и Бироли, според кој се прошириле опфатените области и се осигурало дека четниците во Црна Гора можат да го поднесат товарот на борбите против партизаните. Поточно, договорот Ѓукановиќ-Бироли наведувал дека „''четниците требало да продолжат бескомпромисна борба против комунистите и требало да соработуваат со италијанските власти во враќањето и одржувањето на законот и редот''“. Договорот наложувал создавање на три „летачки одреди“ од по 1.500 луѓе, под команда на Ѓуришиќ, Станишиќ и сепаратистичкиот лидер Поповиќ, и опфаќал плати, оброци, оружје и поддршка за нивните семејства. Овие одреди веќе постоеле и биле поврзани со италијанските сили за време на операциите против партизаните во текот на јуни. Договорот, исто така, го одобрил постоечкиот Комитет на црногорски националисти предводен од Ѓукановиќ. Во договорот се наведувало дека националистите немаат политичка агенда освен борбата против комунизмот и одржувањето на законот и редот и благосостојбата на црногорското население. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Склучувањето на договорот го обврзило на Комитетот на Ѓукановиќ да стори сè што е во негова моќ за да го зачува редот и да се бори против секој кој се спротивставува на италијанските окупатори. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Историчарот Томашевиќ наведува дека со оглед на тоа што Михајловиќ бил во Црна Гора два месеци пред да се склучи овој договор, се претпоставува дека тој знаел за него и бил задоволен од него, {{Sfn|Tomasevich|1975}} а Милацо наведува дека овие помирувања со Италијанците биле побарани со лично одобрение на Михајловиќ. {{Sfn|Milazzo|1975}} Овој договор бил во согласност со целта на Михајловиќ да има „''армија во исчекување''“, која би можела да се сврти против окупаторите и, со поддршка на [[Сојузници во Втората светска војна|западните сојузници]], да го доведе на власт. Тој имал сличен пристап и со „легализираните четници“ во Србија, окупирана од Германија. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Четниците биле важни за италијанските окупатори бидејќи ја контролирале внатрешноста и им дозволувале на Италијанците да се концентрираат на одржување на законот и редот во поголемите градови и на главните патишта на окупираната територија. Од јуни 1942 година до околу април 1943 година, четниците контролирале многу голем дел од окупираната територија. Покрај 3.000 четници во двата „летачки одреди“, црногорските четници имале неколку пати поголем број кои не биле „легализирани“ од Италијанците, но биле вклучени во борбата против партизаните. Поповиќ, црногорскиот сепаратистички водач и командант на третиот „летачки одред“, соработувал со Италијанците од времето на инвазијата и продолжил да го прави тоа, откако постигнал кревко разбирање со четниците во текот на првата половина на 1942 година. И четниците и сепаратистите се обидувале да добијат што е можно поголема поддршка од Италијанците, што вклучувало увоз на храна за населението кое ги поддржувало. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Конференција на Шаховиќ === Во периодот помеѓу 30 ноември и 2 декември 1942 година, четниците од Црна Гора и Санџак се состанале на конференција во селото Шаховиќ во близина на [[Бијело Поље]]. Три четнички команданти, Захарије Остојиќ, Ѓорѓије Лашиќ и Павле Ѓуришиќ го претставувале Михаиловиќ, а собранието носело официјален печат. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Конференцијата била предводена од страна на Ѓуришиќ, а нејзините резолуции изразувале екстремизам и нетолеранција, како и агенда која се фокусирала на враќање на предвоениот статус кво во Југославија, имплементиран во нејзините почетни фази од страна на четничката диктатура. Таа, исто така, полагала право на делови од територијата на соседите на Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} === Италијанска капитулација === [[Податотека:Ustanak_u_Jugoslaviji_1943.png|мини|Востание во Југославија окупирана од Оската (вклучувајќи ја и окупираната територија на Црна Гора) по [[Капитулација на Италија|капитулацијата на Италија]] во септември 1943 година]] На 3 септември 1943 година (но не нило објавено јавно сè до 8-ми), Италијанците склучиле примирје со Сојузниците, оставајќи 17 дивизии заглавени во Југославија. Сите команданти на дивизиите одбиле да им се придружат на Германците. Две италијански пешадиски дивизии им се придружиле на црногорските партизани како комплетни единици, додека друга им се придружила на албанските партизански сили. Други единици им се предале на Германците за да се соочат со затвор во Германија или погубување по кратка постапка. Други се предале, заедно со своето оружје, муниција и опрема на хрватските сили или на партизаните, едноставно се распаднале или стигнале до Италија пеш преку [[Трст]] или со брод преку [[Јадранското Море]]. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Територијата на поранешното италијанско Гувернаторство Црна Гора била ставена под нацистичка германска окупација. == Демографија == До 31 јули 1941 година, населението на окупираната територија било проценето на 411.000 жители. {{Sfn|Rodogno|2006}} == Географија == Окупираната територија на Црна Гора била многу помала по површина од предјугословенската Црна Гора. Во нејзиното јадро имало мала област која се протегала на југ во Санџак од Беране, вклучувајќи ги градовите [[Пријепоље]], [[Бијело Поље]], [[Сјеница|Сеница]] и некои села околу [[Тутин]] и [[Рожае]], во која имало муслиманско малцинство од 80.000 жители. [[Бока Которска|Которскиот Залив]] бил анектиран како дел од италијанското [[Гувернаторство Далмација]], а границата помеѓу [[Независна Држава Хрватска|Независната Држава Хрватска]] и Црна Гора ја следела реката [[Лим (река)|Лим]] во регионот на [[Дрина]] до [[Хум (планина)|Хум]], а потоа преку Добриќево до Јадранското Море. По должината на брегот и југоисточните граници, Црна Гора ја изгубила [[Метохија]] од [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|Албанија]], вклучувајќи го [[Бар (град)|Бар]], територија северно од [[Скадарско Езеро|езерото Скадар]], градот Улцињ, област североисточно од [[Подгорица]] по должината на југословенско-албанската граница и значителен дел од областа [[Андриевица]], вклучувајќи ги [[Плав]] и [[Гусиње]] . {{Sfn|Rodogno|2006}} Западно и средно Косово исто така биле припоени кон Албанија, вклучувајќи ги градовите [[Призрен]], [[Драгаш]] и [[Приштина]]. [[Косовска Митровица]] и долината на реката [[Ибар]] биле вклучени во германската окупирана територија на Србија, вклучувајќи ги градовите Кукавица, [[Подуево]] и [[Медвеѓа]], како и рудниците за цинк Трепча. Исто така, во германската окупирана територија на Србија бил вклучен и источниот дел на Санџак, во кој бил вклучен и [[Нови Пазар (град во Србија)|Нови Пазар]]. Покрај горенаведените модификации на западната граница, дел од западниот дел на Санџак, [[Фоча]] и [[Чајниче]] биле вклучени во НДХ. {{Sfn|Rodogno|2006}} == Администрација == Територијата првично била под воена окупација, но Италијанците првично имале намера да ја направат Црна Гора независна држава со тесни врски со Италија и поради тоа го назначиле Мацолини за комесар за граѓански работи. По неуспешното прогласување на независност и задушувањето на востанието што произлегло од тоа, Бироли бил назначен за гувернер на територијата, {{Sfn|Tomasevich|1975}} која била позната како Гувернаторство Црна Гора ({{Langx|it|Governatorato del Montenegro}}). {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Бироли и неговиот наследник грофот Курио Барбасети ди Прун имале целосна контрола врз сите воени и цивилни прашања на територијата. {{Sfn|Tomasevich|1975}} За потребите на цивилната администрација, постојните окрузи и општини од југословенскиот систем биле задржани „''за да се избегне административен хаос''“, а Италијанците ја замениле власта на ниво на Бановина. {{Sfn|Rodogno|2006}} [[Податотека:GovernateOfMontenegro.png|десно|мини|Административна карта на Гувернаторство Црна Гора (1941)]] === Окрузи === Администрацијата се состоела од следниве окрузи, кои ја задржале претходно постоечката југословенска државна служба. {{Sfn|Rodogno|2006}} (Забелешка: закосената буква означува дека само дел од стариот југословенски округ бил во рамките на гувернаторството.) * [[Бар (град)|''Антивари (Бар)'']] * ''Андриевица'' * ''[[Беране]]'' * [[Бијело Поље]] * [[Котор|''Катаро (Котор)'']] * [[Цетиње]] * Даниловград * Колашин * [[Пријепоље|Милешева]] * [[Никшиќ]] * Новаварош * [[Плевља|Плевје (Плевја)]] * [[Подгорица]] * Прибој * Шавник * ''Сјеница'' * ''Штавица'' === Италијански гувернери во Црна Гора === * Гроф [[Серафино Мацолини]] (28 април 1941 г&nbsp;– 23 јули 1941) {{Мали|(како висок комесар)}} * Генерал [[Алесандро Пирцио Бироли]] (23 јули 1941 г&nbsp;– 13 јули 1943 година) {{Sfn|Tomasevich|2001}} * Генерал [[Курио Барбасети ди Прун]] (13 јули 1943 г&nbsp;– 10 септември 1943 година) === Раководители на националните административни комитети === Раководители на разни колаборационистички Национални административни комитети во рамките на италијанскиот губернаторат на Црна Гора. * [[Секула Дрљевиќ]] (12 јули 1941 г&nbsp;– 3 октомври 1941 година, {{Мали|де јуре}}) {{Мали|(како претседател на Управниот комитет)}} * [[Блажо Ѓукановиќ]] (24 јули 1942 г&nbsp;– 19 октомври 1943 година) {{Мали|(како раководител на Националниот комитет)}} == Окупациски сили == 13 јули – Востанието на 12 август било задушено од XIV корпус на [[Лујџи Ментасти]], составен од 19-та пешадиска дивизија „Венеција“, 18-та пешадиска дивизија „<nowiki><i id="mwAyk">Месина“</i></nowiki>, 5-та алпска дивизија <nowiki><i id="mwAys">„Пустерија</i></nowiki>“, 48-ма пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwAy0">„Таро“</i></nowiki> и 22-ра пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwAy8">„Качатори деле Алпи“</i></nowiki>. Дивизијата ''Качатори деле Алпи'' била повторно распоредена во НДХ во септември 1941 година, но остатокот останал како зајакната окупаторска сила до декември 1941 година, за време на кој тие се бореле против локалните напади. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Од 1 декември 1941 година {{Sfn|Tomasevich|1975}} до 15 мај 1943 година, {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} [[XIV корпус (Италија)|XIV корпус]] бил назначен за Команда на Црна Гора, а седиштето му било во Подгорица. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Во октомври 1942 година, Командата на Црна Гора контролирала над 75.000 војници. Меѓу нив бил и гарнизонот на Которскиот Залив, кој формално бил дел од [[Втора армија (Италија)|Втората армија]], но бил под оперативна контрола на Командата на Црна Гора. {{Sfn|Rodogno|2006}} На 15 мај 1943 година, Командата на Црна Гора била обединета со 9-та армија и [[VI корпус (Италија)|VI корпус]] на Втората армија за да ја формира Армиската група Исток, {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} но распоредувањето на окупаторските сили не се променило значително до крајот на италијанската окупација. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Востанието и подоцнежните случувања покажале дека Италијанците не биле во можност ефикасно да ја наметнат својата власт надвор од поголемите градови. {{Sfn|Milazzo|1975}} {| class="wikitable" |+Гарнизонски формации {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} {{Sfn|Rodogno|2006}} ! scope="col" | Окупациска зона ! scope="col" | Период ! scope="col" | Дивизија ! scope="col" | Белешки |- | rowspan="2" |{{centre|Northern zone}} | 48-ма пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwA2k">Таро</i></nowiki> |{{centre|December 1941&nbsp;– August 1942}} |ги вклучуваше [[Цетиње|Чекање]] и Бар во јужната зона |- | 151-ва пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwA3E">Перуџа</i></nowiki> |{{centre|August 1942&nbsp;– September 1943}} |ги вклучуваше [[Цетиње|Чекање]] и Бар во јужната зона |- |{{centre|Eastern zone}} | 19-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwA3s">Венеција</i></nowiki> |{{centre|December 1941&nbsp;– September 1943}} |Седиште: Беране |- | rowspan="2" |{{centre|Southern zone}} | 5-та алпска дивизија <nowiki><i id="mwA4Q">Пустерија</i></nowiki> |{{centre|December 1941&nbsp;– August 1942}} |Штаб: Пљевља, со гарнизони кај Нова Варош, Прибој и во НДХ во Фоча, Горажде и [[Вишеград]] |- | 1-ва алпска дивизија <nowiki><i id="mwA48">Тауриненсе</i></nowiki> |{{centre|August 1942&nbsp;– September 1943}} |како погоре, без гарнизонот Вишеград кој беше заменет од германските сили во декември 1942 година |- | rowspan="3" |{{centre|Kotor zone}} | 18-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwA5g">Месина</i></nowiki> |{{centre|December 1941&nbsp;– February 1942}} |Седиште: [[Херцег Нови|Кастелнуово]] |- | 155-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwA6A">Емилија</i></nowiki> |{{centre|February 1942&nbsp;– May 1943}} |{{center|—}} |- |23-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwA6g">Ферара</i></nowiki> |{{centre|May 1943&nbsp;– September 1943}} |{{center|—}} |- |{{centre|Northwestern zone}} | 6-та алпска дивизија <nowiki><i id="mwA7I">Алпи Греј</i></nowiki> |{{centre|March&nbsp;– November 1942}} |помеѓу Даниловград, Никшиќ и Шавник |} Окупацијата претставувала значително оптоварување за Италијанците, бидејќи, и покрај стратешката важност на соседниот [[Которски Залив]] како поморска база и местоположбата на Црна Гора на патот кон средишниот дел од [[Балканскиот Полуостров]], тоа било област со недостиг на храна во која тие морале да увезуваат 1.200-1.500 метрички тони прехранбени производи секој месец. {{Sfn|Tomasevich|2001}} == Религија == Доминантна религија во Црна Гора била [[Православие|источното православие]]. Исто така, имало значително [[Сунизам|сунитско исламско]] население и помало [[Римокатоличка црква|римокатоличко]]. Откако Митрополијата Црна Гора се обединила со [[Српска православна црква|Српската православна црква]] во 1920 година, Српската православна црква била доминантна црква меѓу Црногорците, поделена на [[Црногорско-приморска митрополија]] и [[Будимлиско-никшичка епархија]], двете предводени од Јоаникиј Липовац. Липовац бил убиен по војната од страна на партизаните откако се обидел да побегне од Југославија во 1945 година. {{Sfn|Velkonija|2003}} Католичката црква била поделена на две епархии, [[Барска римокатоличка надбискупија]] и [[Скопска бискупија|Скопска римокатоличка епархија]]. [[Категорија:Клиентски држави на Фашистичка Италија]] [[Категорија:Сили на Оската]] [[Категорија:Држави и територии распаднати во 1943 година]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1941 година]] [[Категорија:Југославија во Втората светска војна]] [[Категорија:Окупирани територии во Втората светска војна]] [[Категорија:Црна Гора во Втората светска војна]] [[Категорија:Статии со извори на српскохрватски (sh)]] [[Категорија:Статии со извори на италијански (it)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на српски]] [[Категорија:Статии со текст на италијански]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] tld3ndskg3htxtl47r5xlz9g8xag6k9 5543297 5543294 2026-04-22T09:17:42Z Тиверополник 1815 /* Окупациски сили */ 5543297 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија поранешна држава|native_name={{ubl|{{native name|it|Governatorato del Montenegro}}|{{native name|sr|Гувернаторат за Црну Гору}}}}|conventional_long_name=Гувернаторство Црна Гора|common_name=|era=[[Втора светска војна]]|empire=Кралство Италија|government_type=[[Гувернаторство]]|leader_title1=[[Крал на Италија|Крал]]|leader_name1=[[Виктор Емануел III]]|status=[[Окупација]]|life_span=1941–1943|event_pre=|date_pre=|event_start=[[Априлска војна|Италијанска окупација]]|date_start=18 април|year_start=1941|event1=Декларација за независност|date_event1=12 јули 1941|event2=[[Тринаесеттојулско востание]]|date_event2=13 јули 1941|event3=Независноста е откажана|date_event3=24 јули 1941|event4={{nowrap|Основање на гувернаторството}}|date_event4=3 октомври 1941|event_end=[[Германска окупација на Црна Гора|Германска окупација]]|date_end=12 септември|year_end=1943|p1=Кралство Југославија|flag_p1=Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg|s1=Германска окупација на Црна Гора|flag_s1=Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|image_flag=Flag of Montenegro (1905–1918, 1941–1944).svg|image_coat=Lesser coat of arms of the Kingdom of Italy (1929-1943).svg|flag_type=[[Знаме на Црна Гора]]|image_map=Kingdom of Montenegro (1942).svg|map_caption=Црна Гора во 1942 година|image_map_alt=|capital=[[Цетиње]]|coordinates={{Coord|42|23|22|N|18|55|23|E|display=inline,title}}|common_languages=[[италијански јазик|италијански]], [[српскохрватски јазик|српскохрватски]]|religion={{nowrap|[[Православие]]<br>[[Римокатоличка црква]]<br>[[сунитски ислам]]}}|demonym=|currency=[[југословенски динар]]<br />[[италијанска лира]]|title_leader=Гувернер|leader1=[[Серафино Мацолини]]{{efn|group=infobox|како висок комесар}}|leader2=[[Алесандро Пирцио Бироли]]|leader3={{nowrap|[[Курио Барбасети Прун]]}}|year_leader1=1941|year_leader2=1941–1943|year_leader3=1943|title_representative=Премиер|representative1=[[Секула Дрљевиќ]]{{sfn|Roberts|2007|p=353}}|year_representative1=јули 1941|title_deputy={{nowrap|Раководител на Националниот}} комитет|deputy1=[[Блажо Ѓукановиќ]]|year_deputy1=1942–1943|legislature=|house1=|type_house1=|house2=|type_house2=|stat_year1=1941|stat_area1=|stat_pop1=411,000|today=[[Црна Гора]]<br/>[[Србија]]}}{{Историја на Црна Гора}}'''Италијанско Гувернаторство Црна Гора''' ({{Langx|it|Governatorato del Montenegro}}) - окупирана територија која постоела во периодот од октомври 1941 до септември 1943 година под воена влада на [[Кралство Италија|Кралството Италија]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Иако Италијанците имале намера да воспостават квази-независно црногорско кралство, овие планови биле трајно одложени по [[Тринаесеттојулско востание|народното востание]] во јули 1941 година. {{Sfn|Rodogno|2006}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Lemkin|2008}} По [[Капитулација на Италија|капитулацијата на Италија]] во септември 1943 година, [[Црна Гора|територијата на Црна Гора]] била [[Германска окупација на Црна Гора|окупирана]] од [[Трет Рајх|германските]] сили кои се повлекле во декември 1944 година. == Позадина == Пред создавањето на [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]] (СХС, подоцна преименувано во Кралство Југославија), Црна Гора била признаена како независна држава четириесет години. {{Sfn|Morrison|2009}} Непосредно пред создавањето на СХС во декември 1918 година, Кралството Црна Гора било обединето со [[Кралство Србија|Кралството Србија]] и престанало да постои како независна држава. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Од 1922 година, како дел од СХС, а потоа и од Југославија, Црна Гора не била како независна во државата. {{Sfn|Morrison|2009}} Периодот на земјишна реформа веднаш по [[Прва светска војна|Првата светска војна]] резултирал со одредено префрлање на населението од планинските области на Црна Гора во други области на Југославија, вклучувајќи ги [[Македонија (регион)|македонскиот]] и [[Република Косово|косовскиот]] регион. Ова движење на населението, исто така, постигнало политичка цел за зголемување на [[Срби|српското]] население во тие области. {{Sfn|Tomasevich|1975}} По 1929 година, [[Зетска Бановина|Зетската Бановина]] (покраина) на Југославија ја вклучувала цела денешна [[Црна Гора]], како и соседните делови од денешна [[Србија]], [[Република Косово|Косово]], [[Хрватска]] и [[Босна и Херцеговина]]. {{Sfn|Morrison|2009}} Главен град на Зетската Бановина бил градот [[Цетиње]]. Во август 1939 година, етничките [[Хрвати|хрватски]] области на Зетската Бановина од [[Бока Которска|Которскиот Залив]] до [[Пелешац]], вклучувајќи го и [[Дубровник|Дубровник,]] биле споени со новата [[Бановина Хрватска]]. {{Sfn|Tanner|1997}} Последниот [[Бан (титула)|бан]] на Зетската Бановина бил [[Блажо Ѓукановиќ]], поранешен бригаден генерал во [[Кралска југословенска армија .|Кралската југословенска армија.]] {{Sfn|Pajović|1977}} Во мај 1940 година, како средство за спротивставување на владата, црногорскиот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] ({{Langx|sh|Komunistička partija Jugoslavije}}, КПЈ) се залагал резервистите на Кралската југословенска армија да се демобилизираат, да ја одбијат воената служба, па дури и да дезертираат. Во октомври истата година, националната конференција на КПЈ остро ја критикувала оваа акција на црногорскиот огранок на партијата и го преориентирал КПЈ кон одбрана на земјата од „империјалистички напаѓачи“. {{Sfn|Tomasevich|1975}} == Историја == === Инвазија === Во април 1941 година, како дел од [[Априлска војна|инвазијата на Југославија]] предводена од [[Трет Рајх|Германија]] од страна [[Сили на Оската|на Силите на Оската]], Зетската Бановина била нападната од Германци кои доаѓале од [[Босна (регион)|Босна]] и [[Херцеговина]] и Италијанци од [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|Албанија]]. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Италијанците се движеле низ неа веќе на 16 април на пат кон [[Далмација]]. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Германците подоцна се повлекле, оставајќи им на Италијанците да ја окупираат областа. Окупаторските сили првично се состоеле од 18-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwmA">Месина</i></nowiki>, {{Sfn|Tomasevich|2001}} која била дел од италијанскиот [[XVII корпус (Италија)|XVII корпус]] на [[9-та армија (Италија)|9-та армија]], чие седиште било во Албанија. {{Sfn|Rodogno|2006}} 9-та армија била одговорна и за деловите од Косово и [[Западна Македонија]] кои биле припоени кон Албанија. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Првична окупација === На 17 април, командантот на XVII корпус, Генерал ди Корпо д'Армата (генерал-потполковник) [[Џузепе Пафунди]] добилл порака од италијанскиот поткрал во Албанија, [[Франческо Јакомони]], со која го овластувал да формира нова влада во [[Цетиње]]. {{Sfn|Burgwyn|2005}} Следниот ден добил дополнителна порака со која бил известен дека во главниот град на Албанија, [[Тирана]], е формиран „Комитет за ослободување на Црна Гора“, кој ќе биде основа на привремена влада на Црна Гора. {{Sfn|Rodogno|2006}} На 28 април, грофот [[Серафино Мацолини]] бил назначен за цивилен комесар за Црна Гора, {{Sfn|Tomasevich|2001}} но подреден на Високата команда на италијанските вооружени сили во Албанија (позната како Супералба). {{Sfn|Rodogno|2006}} На други места на териториите окупирани од Италија, поставувањето цивилен комесар обично било претходница на анексијата, а некои закони донесени од Италијанците укажуваат дека Црна Гора била блиску до тоа да стане италијанска покраина. Италијански знамиња биле распространети по земјата, а фотографии од [[Бенито Мусолини]] и [[Виктор Емануел III|кралот на Италија]] биле изложени во државните канцеларии, а фашистичкиот римски поздрав станал задолжителен. Биле направени подготовки за формирање организации на [[Национална фашистичка партија|Фашистичката партија]] и била воведена строга цензура. {{Sfn|Rodogno|2006}} Италијанските бирократи биле задолжени да ги надгледуваат финансиите на јавните тела, осигурителните компании и банките, а сите училишта биле затворени до крајот на 1941 година. {{Sfn|Rodogno|2006}} По нивното пристигнување во Цетиње, италијанските сили биле пречекани од група сепаратисти познати како „Зелени“ ({{Langx|sh|Zelenaši}} ), кои се нарекувале себеси „Комитет за ослободување на Црна Гора“. Оваа група била охрабрена од Италијанците да формира совет за окупаторските власти, кој го основал Мацолини на 18 мај. {{Sfn|Tomasevich|2001}} „Привремениот советодавен комитет“ бил „симболично основан со граѓански овластувања“, но италијанската војска останала вистинскиот носител на одлуки. Комитетот требало да работи заедно со италијанските воени власти, кои ја замениле владата на Зетската Бановина, но назначиле комитети за различни градови и ја реактивирале претходно постоечката бирократија. Комитетот всушност добил поддршка само од „Зелените“, {{Sfn|Rodogno|2006}} кои прецениле дека Италијанците нудат нивната соработка. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 22 мај, „Привремениот советодавен комитет“ бил распуштен, но поранешните југословенски власти на државната служба останале на своите места откако положиле заклетва за верност кон Италија. На 19 јуни, Мацолини бил назначен за „Висок комесар“, одговорен пред италијанското [[Министерство за надворешни работи на Италија|Министерство за надворешни работи]] за прашања од цивилната администрација на окупираната територија. {{Sfn|Rodogno|2006}} [[Податотека:CoA_Helena_of_Montenegro_queen_of_Italy.svg|лево|мини|Сојузнички грб на кралот Виктор Емануел III и кралицата Елена од Црна Гора]] Италијанците биле „''пријателски настроени и попустливи''“ кон Црногорците. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Првично, Италијанците имале намера Црна Гора да ја претворат во „независна“ држава тесно поврзана со Италија, {{Sfn|Tomasevich|1975}} зацврстена преку силните династички врски меѓу Италија и Црна Гора, бидејќи кралицата [[Елена Црногорска]] била ќерка на последниот црногорски монарх [[Никола I Петровиќ|Никола I]] и била родена во [[Цетиње]]. [[Бенито Мусолини]], откако ја окупирал Црна Гора, ја припоил кон [[Кралство Италија|Кралството Италија]] областа [[Котор]] ([[Италијански јазик|италијански]]: ''Cattaro''), каде што имало мало население далматински Италијанци, <ref>{{Наведена книга|title=Il nuovo ordine mediterraneo|last=Rodogno|first=Davide|publisher=Bollati Boringhieri|year=2003|location=Turin}}</ref> создавајќи ја покраината Катаро во рамките на [[Гувернаторство Далмација]]. Англискиот историчар Денис Мек Смит напишал дека кралицата на Италија (која се смета за највлијателна Црногорка во историјата) го убедила својот сопруг, кралот на Италија [[Виктор Емануел III]], да му наметне на Мусолини создавање независна Црна Гора, спротивно на желбите на фашистичките Хрвати и Албанци (кои имале намера да ги прошират своите земји кон црногорските територии). Нејзиниот внук, [[Михаил Петровиќ Његош|принцот Михаил]], никогаш не ја прифатил понудената круна, колнејќи се на лојалност кон својот внук, југословенскиот крал [[Петар II Караѓорѓевиќ|Петар II]]. Италијанците во голема мера се потпирале на информациите дадени од група емигрантски лојалисти на соборената [[Петровиќ-Његош|династија Петровиќ-Његош]], која владеела со Црна Гора со векови пред обединувањето со [[Кралството Србија]] во 1918 година. Тие исто така верувале дека сите членови на „Зелените“ кои се спротивставиле на обединувањето со Србија во 1918 година сакале целосна независност за Црна Гора, а не црногорска единица во рамките на федерална Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Всушност, „Зелените“ се состоеле од две фракции, едната предводена од [[Крсто Поповиќ]] а другата од [[Секула Дрљевиќ]]. Поповиќ барал целосно независна Црна Гора, но бил спремен да размисли за посебен ентитет во рамките на федерална Југославија во зависност од крајот на војната, а во неговата група биле вклучени и некои членови на [[Црногорска федералистичка партија|Црногорската федералистичка партија]]. Дрљевиќ ја отфрлил идејата за повторно формирање на Југославија по војната и бил спремен да соработува со Италијанците за да се постигне целосна независност. {{Sfn|Morrison|2009}} === Незадоволство === Кај [[Црногорци|Црногорците]] брзо се појавило незадоволство против Италијанците. Овие поплаки главно се однесувале на протерувањето на црногорскиот народ од регионот на Косово и [[Унгарска окупација на југословенските територии|Бачка и Барања]], како и на приливот на бегалци од други делови на Југославија и оние што бегале од [[Усташи|усташкиот]] терор во Босна и Херцеговина. Црногорскиот народ, исто така, имал поплаки против Италијанците во врска со нивната анексија на важна територија за производство на храна во Косово <ref name="ppt" /> и објект за производство на сол во [[Улцињ]] кон Албанија, како и економската штета нанесена на многу Црногорци со привременото отстранување од оптек на југословенските банкноти од 500 динари и повеќе. Постоеле три причини зошто Италијанците морало да бидат многу претпазливи кон незадоволството кај црногорскиот народ: големиот број необезбедено воено оружје по распадот на Југословенската армија, значителен број поранешни офицери на Југословенската армија и репатрирани по нивното заробување за време на инвазијата и силата на КПЈ на окупираната територија. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Околу 400 поранешни офицери на Југословенската кралска армија се вратиле во Црна Гора, заедно со многу подофицери, цивилни администратори и комунисти. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} За време на инвазијата, југословенската Зета дивизија, составена претежно од Црногорци, {{Sfn|Fleming|2002}} накратко извршила контранападна во Албанија, но во голема мера се вратила дома со своето оружје и опрема по капитулацијата на Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} На почетокот на јули 1941 година, висок црногорски член на [[Политбиро|Политбирото]] на Централниот комитет на КПЈ, [[Милован Ѓилас]], пристигнал во Црна Гора од [[Белград]] за да ја започне комунистичката борба против окупаторските сили. {{Sfn|Rodogno|2006}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} === Декларација за независност === Дрљевиќ и неговите соработници успеале да ги убедат Италијанците дека доколку создадат независна Црна Гора со италијанска поддршка, ќе постои помалку отпор. {{Sfn|Rodogno|2006}} На почетокот на јуни 1941 година, Мацолини формирал консултативен совет составен од 65 пратеници платени од Италијанците, кои биле подготвени да соработуваат со италијанските власти. {{Sfn|Rodogno|2006}} На почетокот на јули, градските и селските комитети ги испратиле своите делегати во Националното собрание ({{Јаз|sh|Narodna Skupština}}) {{Sfn|Milazzo|1975}} во [[Цетиње]] со цел да се „''прогласи обновата на Црна Гора''“. Декларацијата го укинала сојузот со Србија од ноември 1918 година, врската на Црна Гора со српската [[Караѓорѓевиќи|династија Караѓорѓевиќ]] и југословенскиот устав од 1931 година. Исто така, декларацијата прогласила дека Црна Гора е суверена и независна држава управувана од уставна монархија. {{Sfn|Rodogno|2006}} Сепак, членовите на Народното собрание наскоро сфатиле дека декларацијата нема да резултира со вистинска независност, туку со [[личен сојуз]] со [[Италијанска Монархија|италијанската монархија]]. Наместо да го прифатат ова, речиси сите делегати се вратиле во своите градови и села. {{Sfn|Milazzo|1975}} Ниту еден член на [[Петровиќ-Његош|династијата Петровиќ-Његош]] не бил спремен да го прифати престолот, па затоа Народното собрание одлучило да воспостави „Регентство“ под номинална власт на италијанскиот крал [[Виктор Емануел III]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://senato.archivioluce.it/senato-luce/scheda/foto/IL0000027819/12/Le-due-maggiori-autoritagrave-italiane-sul-palco-durante-il-discorso-di-insediamento-alle-loro-spalle-si-vedono-i-ritratti-del-Re-del-Montenegro-e-del-Re-dItalia.html?start=12|title=Photos of the "Reggenza" creation, showing Italian and Montenegrin authorities under the King of Italy and the King of Montenegro paintings|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070505/http://senato.archivioluce.it/senato-luce/scheda/foto/IL0000027819/12/Le-due-maggiori-autoritagrave-italiane-sul-palco-durante-il-discorso-di-insediamento-alle-loro-spalle-si-vedono-i-ritratti-del-Re-del-Montenegro-e-del-Re-dItalia.html?start=12|archive-date=2019-02-12|accessdate=2019-02-11}}</ref> Декларацијата била усвоена со едногласно одобрување на 12 јули. {{Sfn|Rodogno|2006}} Првично имало собири за одобрување во главните градови на Црна Гора, но во внатрешноста на земјата чувствата биле различни. Така, на 12 јули 1941 година, официјално била создадена „клиентска држава“ на кралството Италија, а Гувернаторството Црна Гора привремено било укинато. === Востание === {{Главна|Тринаесеттојулско востание}} На 13 јули 1941 година, се случило општо востание против Италијанците, иницирано од црногорскиот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]]. Настанот што го предизвикало востанието било прогласувањето претходниот ден на обновено Кралство Црна Гора предводено од италијански регент и предводено од црногорскиот сепаратист Дрљевиќ и „[[Зелени (Црна Гора)|Зелените]]“. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} Меѓу бунтовниците се наоѓале и голем број српски националисти познати како „[[Бели (Црна Гора)|Бели]]“, кои „''се залагале за блиски врски со Србија''“, {{Sfn|Tomasevich|1975}} и поранешни офицери на Југословенската армија, од кои некои неодамна биле ослободени од воени логори. Офицерите командувале, а комунистите ја вршеле организацијата и обезбедувале политички комесари. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Србите кои побегнале од усташкиот терор во [[Херцеговина]] одиграле значајна улога во востанието. {{Sfn|Milazzo|1975}} Бунтовниците ја презеле контролата врз малите градови и села во раната фаза на востанието. Среде најлошите борби за време на успешниот напад што го предводел врз Беране, тогашниот капетан [[Павле Ѓуришиќ]] се истакнал {{Sfn|Caccamo|Monzali|2008}} {{Sfn|Đilas|1980}} и се појавил како еден од главните команданти на востанието. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} За време на нападот врз Беране, Ѓуришиќ се борел заедно со комунистичките востанички сили. {{Sfn|Morrison|2009}} Другите главни команданти биле поранешните офицери на Југословенската армија, полковник [[Бајо Станишиќ]] и мајор Ѓорѓије Лашиќ . {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Италијанците биле фатени целосно неподготвени и за неколку дена, Цетиње било целосно изолирано од остатокот од окупираната територија, а окупаторските сили морале да побараат поддршка од нивниот повисок штаб во Албанија. Италијанскиот министер за надворешни работи, грофот [[Галеацо Чано]], бил шокиран од востанието и бил загрижен за способноста на италијанската армија да го потисне. {{Sfn|Milazzo|1975}} Востанието било кренато прерано, {{Sfn|Milazzo|1975}} и сила од 67.000 италијански војници ја вратиле контролата врз сите градови и комуникациски патишта во рок од шест недели, потпомогнати од муслимански и албански нерегуларни сили од граничните области кои обезбедувале безбедност од страна. Командантот на италијанската 9-та армија со седиште во Албанија, генерал [[Алесандро Пирцио Бироли]], го поставил командантот на XIV корпус, [[Лујџи Ментасти]] за командант на сите италијански сили во Црна Гора и му дал наредба да го задуши бунтот. Пирцио Бироли ги насочил своите сили да избегнат „''акти на одмазда и бескорисна суровост''“. Сепак, при задушувањето на бунтот, десетици села биле запалени, стотици биле убиени, а помеѓу 10.000 и 20.000 жители билеа интернирани. Некое време, на муслиманските и албанските нерегуларни војници им било дозволено да ограбуваат и палат села. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Во првите неколку месеци по почетокот на востанието, востаничките групи биле вклучени членови на КПЈ и нивните следбеници, како и српски националисти, а раководството на групите исто така било мешано. За разлика од партизаните кои имале силна централна насока од самиот почеток, во овие рани фази националистите во Црна Гора имале мал или никаков контакт со седиштето на [[Дража Михаиловиќ|Дража Михајловиќ]], кој на крајот станал титуларен водач на [[Четници|четничкото]] движење во Југославија. Освен координацијата што ја обезбедувале членовите на КПЈ, националистите не морале нужно да соработуваат, дури ни со оние во соседниот округ. Нивната мотивација за борба била главно да ги заштитат своите семејства. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Потоа започнал раскол помеѓу комунистичките водачи на востанието и националистите кои учествувале. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Националистите признале дека востанието е неуспешно и сакале да престанат со борбата, за разлика од партизаните кои биле решени да ја продолжат борбата. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Во текот на есента, националистите контактирале со Италијанците и им понудиле помош во борбата против партизаните. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Потоа, националистите, вклучувајќи го и Ѓуришиќ, кој бил популарен во својот клан Васојевиќ во северна Црна Гора, се повлекле во внатрешноста. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Фокусот на националистите како Ѓуришиќ бил да избегнат провокација кон Италијанците и да ги заштитат планинските села доколку бидат нападнати. {{Sfn|Karchmar|1987}} Во северниот дел на Црна Гора, постоела изразена разлика помеѓу комунистите и националистите, при што националистите имале поблиски врски со Србија и „граничн“ менталитет кон муслиманите. Комунистите сакале да продолжат со револуцијата свртувајќи се против своите класни непријатели, додека манипулацијата на усташите со муслиманите во Санџак и протерувањето на Србите од областите анектирани од Албанија, заедно ги направиле Ѓуришиќ и неговите четници нетрпеливи да продолжат со востанието свртувајќи се против муслиманите и Албанците во регионот. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Востанието продолжило во намален обем до декември 1941 година. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Како резултат на востанието, Италијанците одлучиле да ја укинат позицијата на Мацолини како висок комесар. На 3 октомври 1941 година, територијата била преименувана во ''Гувернаторство на Црна Гора'', а Бироли бил назначен за гувернер со одговорност и за воените и за граѓанските работи. На 1 декември, XIV корпус бил преименуван во Команда на трупите на Црна Гора. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Четнички команданти за Црна Гора === На почетокот на ноември 1941 година, се развил раскол меѓу четниците и партизаните на територијата на [[Србија во Втората светска војна|воениот командант во Србија]]. Водач на четниците на таа територија бил Михајловиќ, кој имал поддршка од југословенската влада во егзил. {{Sfn|Ramet|2006}} Откако црногорските националисти слушнале за расколот меѓу четниците на Михајловиќ и партизаните, се зголемил нивниот поттик да соработуваат со италијанските окупаторски сили. {{Sfn|Tomasevich|1975}} На 20 декември 1941 година, [[Дража Михаиловиќ|Дража Михајловиќ]] го назначил Ѓуришиќ за свој командант на сите редовни и резервни трупи во средна и источна Црна Гора и делови од [[Санџак (регион)|Санџак]]. {{Sfn|Milazzo|1975}} Назначувањето на Ѓуришиќ се случило кога тој отпатувал во Србија кон крајот на декември 1941 година и почетокот на јануари 1942 година за да се сретне со Михајловиќ, и се вратил со детални инструкции на кои бил потпишан од Михајловиќ. Овие упатства вклучувале директиви за „''чистење на муслиманското население од Санџак и муслиманското и хрватското население од Босна и Херцеговина''“, меѓу другите наредби. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Историчарите Лусиен Карчмар, Стеван К. Павлович и Ноел Малколм веруваат дека документот бил фалсификат направен од Ѓуришиќ откако не успеал да го контактира Михајловиќ, кој, бидејќи германските сили во Србија организирале [[Операција „Михајловиќ“|операција]] насочена кон силите на Михајловиќ, бил протеран од [[Рамна Гора (висорамнина)|Рамна Гора]]. {{Sfn|Karchmar|1987}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} {{Sfn|Malcolm|1994}} Спротивно на тоа, историчарите Матео Ј. Милацо, Јозо Томашевиќ и Сабрина П. Рамет го сметаат документот за автентичен и ги припишуваат упатствата на Михајловиќ. {{Sfn|Milazzo|1975}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Ramet|2006}} И покрај тоа што ги поседувал овие насоки, Ѓуришиќ првично имал многу мало влијание врз некомунистичките елементи на црногорскиот отпор и не бил во можност да развие ефикасна стратегија против Италијанците или партизаните во првите неколку месеци по неговото враќање во Црна Гора. На почетокот на 1942 година, неговиот четнички одред станал поактивен, особено во источна Црна Гора и Санџак против локалните муслимани. {{Sfn|Milazzo|1975}} === „Левичарски грешки“ === Партизаните го окупирале [[Колашин]] во јануари и февруари 1942 година и се свртелиле против сите реални и потенцијални противници, убивајќи околу 300 жители и фрлајќи ги нивните осакатени трупови во јами кои ги нарекувале „''кучешки гробишта''“. Поради ова и други примери на комунистички терор, црногорското население се свртело против партизаните. Ѓуришиќ наскоро го вратил Колашин и го држел како четнички бастион до мај 1943 година. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Според други извори, бројот на убиени лица во Колашин во тоа време бил помеѓу 16 и 38 луѓе. {{Sfn|Pavlićević|2014}} === Соработка со Италијанците === Во текот на есента 1941 година, националистите направиле контакт со италијанските окупаторски сили и им понудиле помош на Италијанците во борбата против партизаните. {{Sfn|Tomasevich|1975}} На почетокот на февруари, [[Бајо Станишиќ]] повлекол две единици под негова команда од востаничката фронтова линија околу градот [[Даниловград]] во средна Црна Гора, дозволувајќи им на опколените Италијанци да се пробијат и да ги поразат партизаните. {{Sfn|Milazzo|1975}} Набргу потоа, Станишиќ им помогнал на Италијанците повторно да го освојат [[Никшиќ]]. {{Sfn|Milazzo|1975}} До средината на февруари 1942 година, поединечни четнички единици склучувале формални договори за соработка со Италијанците. Првиот договор бил меѓу Станишиќ и командантот на 48-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwAjE">Таро</i></nowiki>, и стапил на сила од 17 февруари. Набргу потоа, Ѓуришиќ склучил договор со Бироли во врска со соработката меѓу четниците на Ѓуришиќ и Италијанците во областа на операциите на 19-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwAjM">„Венеција</i></nowiki>“. На 6 март бил потпишан договор меѓу Станишиќ и Бироли. Овие договори се однесувале на четничката акција против партизаните, за што тие ќе добивале оружје и залихи од Италијанците. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Главната цел на Италијанците при склучувањето на овие договори била да ги минимизираат сопствените загуби. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Првично, Станишиќ ги нарекувал своите сили „Црногорска национална армија“ и тврдел дека е четнички командант и за Црна Гора и за Херцеговина. Кон крајот на февруари или почетокот на март, Михаиловиќ испратил еден од своите агенти да му се придружи на Станишиќ, кој почнал да ги координира неговите активности со другите значајни четнички водачи во Црна Гора. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 9 март, голема група поранешни офицери на Кралската југословенска армија се состанале во Цетиње и го избрале [[Блажо Ѓукановиќ]] да командува со сите националистички сили во Црна Гора. Изборот на Ѓукановиќ бил прифатен од Михаиловиќ, а можеби дури и бил предложен од него. {{Sfn|Tomasevich|1975}} [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-J14577,_Montenegro,_Gebirgsjäger-Einsatz_gegen_Partisanen.jpg|десно|мини|248x248пкс|Германски планински сили во Црна Гора, јуни 1943 година]] Во периодото помеѓу март и јуни 1942 година, моќта на четниците се зголемила во [[Црна Гора]] поради комбинација од неколку фактори. Нивните договори со Италијанците биле првиот фактор, заедно со оружјето и залихите што ги придружувале договорите. Другиот фактор бил слабеењето на партизаните, кое главно било предизвикано од влијанието на „''левичарските грешки''“. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Во овој период, четниците на Станишиќ се бореле против партизаните во областа Никшиќ заедно со Италијанците, а четниците на Ѓуришиќ се бореле во округот Колашин во северниот дел на Црна Гора. Во мај, четниците на Ѓуришиќ го победиле партизанскиот одред Дурмитор, кој бил последната голема партизанска единица којс останала во Црна Гора. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 24 јули 1942 година, бил постигнат сеопфатен договор помеѓу Ѓукановиќ и Бироли, според кој се прошириле опфатените области и се осигурало дека четниците во Црна Гора можат да го поднесат товарот на борбите против партизаните. Поточно, договорот Ѓукановиќ-Бироли наведувал дека „''четниците требало да продолжат бескомпромисна борба против комунистите и требало да соработуваат со италијанските власти во враќањето и одржувањето на законот и редот''“. Договорот наложувал создавање на три „летачки одреди“ од по 1.500 луѓе, под команда на Ѓуришиќ, Станишиќ и сепаратистичкиот лидер Поповиќ, и опфаќал плати, оброци, оружје и поддршка за нивните семејства. Овие одреди веќе постоеле и биле поврзани со италијанските сили за време на операциите против партизаните во текот на јуни. Договорот, исто така, го одобрил постоечкиот Комитет на црногорски националисти предводен од Ѓукановиќ. Во договорот се наведувало дека националистите немаат политичка агенда освен борбата против комунизмот и одржувањето на законот и редот и благосостојбата на црногорското население. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Склучувањето на договорот го обврзило на Комитетот на Ѓукановиќ да стори сè што е во негова моќ за да го зачува редот и да се бори против секој кој се спротивставува на италијанските окупатори. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Историчарот Томашевиќ наведува дека со оглед на тоа што Михајловиќ бил во Црна Гора два месеци пред да се склучи овој договор, се претпоставува дека тој знаел за него и бил задоволен од него, {{Sfn|Tomasevich|1975}} а Милацо наведува дека овие помирувања со Италијанците биле побарани со лично одобрение на Михајловиќ. {{Sfn|Milazzo|1975}} Овој договор бил во согласност со целта на Михајловиќ да има „''армија во исчекување''“, која би можела да се сврти против окупаторите и, со поддршка на [[Сојузници во Втората светска војна|западните сојузници]], да го доведе на власт. Тој имал сличен пристап и со „легализираните четници“ во Србија, окупирана од Германија. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Четниците биле важни за италијанските окупатори бидејќи ја контролирале внатрешноста и им дозволувале на Италијанците да се концентрираат на одржување на законот и редот во поголемите градови и на главните патишта на окупираната територија. Од јуни 1942 година до околу април 1943 година, четниците контролирале многу голем дел од окупираната територија. Покрај 3.000 четници во двата „летачки одреди“, црногорските четници имале неколку пати поголем број кои не биле „легализирани“ од Италијанците, но биле вклучени во борбата против партизаните. Поповиќ, црногорскиот сепаратистички водач и командант на третиот „летачки одред“, соработувал со Италијанците од времето на инвазијата и продолжил да го прави тоа, откако постигнал кревко разбирање со четниците во текот на првата половина на 1942 година. И четниците и сепаратистите се обидувале да добијат што е можно поголема поддршка од Италијанците, што вклучувало увоз на храна за населението кое ги поддржувало. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Конференција на Шаховиќ === Во периодот помеѓу 30 ноември и 2 декември 1942 година, четниците од Црна Гора и Санџак се состанале на конференција во селото Шаховиќ во близина на [[Бијело Поље]]. Три четнички команданти, Захарије Остојиќ, Ѓорѓије Лашиќ и Павле Ѓуришиќ го претставувале Михаиловиќ, а собранието носело официјален печат. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Конференцијата била предводена од страна на Ѓуришиќ, а нејзините резолуции изразувале екстремизам и нетолеранција, како и агенда која се фокусирала на враќање на предвоениот статус кво во Југославија, имплементиран во нејзините почетни фази од страна на четничката диктатура. Таа, исто така, полагала право на делови од територијата на соседите на Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} === Италијанска капитулација === [[Податотека:Ustanak_u_Jugoslaviji_1943.png|мини|Востание во Југославија окупирана од Оската (вклучувајќи ја и окупираната територија на Црна Гора) по [[Капитулација на Италија|капитулацијата на Италија]] во септември 1943 година]] На 3 септември 1943 година (но не нило објавено јавно сè до 8-ми), Италијанците склучиле примирје со Сојузниците, оставајќи 17 дивизии заглавени во Југославија. Сите команданти на дивизиите одбиле да им се придружат на Германците. Две италијански пешадиски дивизии им се придружиле на црногорските партизани како комплетни единици, додека друга им се придружила на албанските партизански сили. Други единици им се предале на Германците за да се соочат со затвор во Германија или погубување по кратка постапка. Други се предале, заедно со своето оружје, муниција и опрема на хрватските сили или на партизаните, едноставно се распаднале или стигнале до Италија пеш преку [[Трст]] или со брод преку [[Јадранското Море]]. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Територијата на поранешното италијанско Гувернаторство Црна Гора била ставена под нацистичка германска окупација. == Демографија == До 31 јули 1941 година, населението на окупираната територија било проценето на 411.000 жители. {{Sfn|Rodogno|2006}} == Географија == Окупираната територија на Црна Гора била многу помала по површина од предјугословенската Црна Гора. Во нејзиното јадро имало мала област која се протегала на југ во Санџак од Беране, вклучувајќи ги градовите [[Пријепоље]], [[Бијело Поље]], [[Сјеница|Сеница]] и некои села околу [[Тутин]] и [[Рожае]], во која имало муслиманско малцинство од 80.000 жители. [[Бока Которска|Которскиот Залив]] бил анектиран како дел од италијанското [[Гувернаторство Далмација]], а границата помеѓу [[Независна Држава Хрватска|Независната Држава Хрватска]] и Црна Гора ја следела реката [[Лим (река)|Лим]] во регионот на [[Дрина]] до [[Хум (планина)|Хум]], а потоа преку Добриќево до Јадранското Море. По должината на брегот и југоисточните граници, Црна Гора ја изгубила [[Метохија]] од [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|Албанија]], вклучувајќи го [[Бар (град)|Бар]], територија северно од [[Скадарско Езеро|езерото Скадар]], градот Улцињ, област североисточно од [[Подгорица]] по должината на југословенско-албанската граница и значителен дел од областа [[Андриевица]], вклучувајќи ги [[Плав]] и [[Гусиње]] . {{Sfn|Rodogno|2006}} Западно и средно Косово исто така биле припоени кон Албанија, вклучувајќи ги градовите [[Призрен]], [[Драгаш]] и [[Приштина]]. [[Косовска Митровица]] и долината на реката [[Ибар]] биле вклучени во германската окупирана територија на Србија, вклучувајќи ги градовите Кукавица, [[Подуево]] и [[Медвеѓа]], како и рудниците за цинк Трепча. Исто така, во германската окупирана територија на Србија бил вклучен и источниот дел на Санџак, во кој бил вклучен и [[Нови Пазар (град во Србија)|Нови Пазар]]. Покрај горенаведените модификации на западната граница, дел од западниот дел на Санџак, [[Фоча]] и [[Чајниче]] биле вклучени во НДХ. {{Sfn|Rodogno|2006}} == Администрација == Територијата првично била под воена окупација, но Италијанците првично имале намера да ја направат Црна Гора независна држава со тесни врски со Италија и поради тоа го назначиле Мацолини за комесар за граѓански работи. По неуспешното прогласување на независност и задушувањето на востанието што произлегло од тоа, Бироли бил назначен за гувернер на територијата, {{Sfn|Tomasevich|1975}} која била позната како Гувернаторство Црна Гора ({{Langx|it|Governatorato del Montenegro}}). {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Бироли и неговиот наследник грофот Курио Барбасети ди Прун имале целосна контрола врз сите воени и цивилни прашања на територијата. {{Sfn|Tomasevich|1975}} За потребите на цивилната администрација, постојните окрузи и општини од југословенскиот систем биле задржани „''за да се избегне административен хаос''“, а Италијанците ја замениле власта на ниво на Бановина. {{Sfn|Rodogno|2006}} [[Податотека:GovernateOfMontenegro.png|десно|мини|Административна карта на Гувернаторство Црна Гора (1941)]] === Окрузи === Администрацијата се состоела од следниве окрузи, кои ја задржале претходно постоечката југословенска државна служба. {{Sfn|Rodogno|2006}} (Забелешка: закосената буква означува дека само дел од стариот југословенски округ бил во рамките на гувернаторството.) * [[Бар (град)|''Антивари (Бар)'']] * ''Андриевица'' * ''[[Беране]]'' * [[Бијело Поље]] * [[Котор|''Катаро (Котор)'']] * [[Цетиње]] * Даниловград * Колашин * [[Пријепоље|Милешева]] * [[Никшиќ]] * Новаварош * [[Плевља|Плевје (Плевја)]] * [[Подгорица]] * Прибој * Шавник * ''Сјеница'' * ''Штавица'' === Италијански гувернери во Црна Гора === * Гроф [[Серафино Мацолини]] (28 април 1941 г&nbsp;– 23 јули 1941) {{Мали|(како висок комесар)}} * Генерал [[Алесандро Пирцио Бироли]] (23 јули 1941 г&nbsp;– 13 јули 1943 година) {{Sfn|Tomasevich|2001}} * Генерал [[Курио Барбасети ди Прун]] (13 јули 1943 г&nbsp;– 10 септември 1943 година) === Раководители на националните административни комитети === Раководители на разни колаборационистички Национални административни комитети во рамките на италијанскиот губернаторат на Црна Гора. * [[Секула Дрљевиќ]] (12 јули 1941 г&nbsp;– 3 октомври 1941 година, {{Мали|де јуре}}) {{Мали|(како претседател на Управниот комитет)}} * [[Блажо Ѓукановиќ]] (24 јули 1942 г&nbsp;– 19 октомври 1943 година) {{Мали|(како раководител на Националниот комитет)}} == Окупациски сили == 13 јули – Востанието на 12 август било задушено од XIV корпус на [[Лујџи Ментасти]], составен од 19-та пешадиска дивизија „Венеција“, 18-та пешадиска дивизија „Месина“, 5-та алпска дивизија „Пустерија“, 48-ма пешадиска дивизија „Таро“ и 22-ра пешадиска дивизија „Качатори деле Алпи“. Дивизијата ''Качатори деле Алпи'' била повторно распоредена во НДХ во септември 1941 година, но остатокот останал како зајакната окупаторска сила до декември 1941 година, за време на кој тие се бореле против локалните напади. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Од 1 декември 1941 година {{Sfn|Tomasevich|1975}} до 15 мај 1943 година, {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} [[XIV корпус (Италија)|XIV корпус]] бил назначен за Команда на Црна Гора, а седиштето му било во Подгорица. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Во октомври 1942 година, Командата на Црна Гора контролирала над 75.000 војници. Меѓу нив бил и гарнизонот на Которскиот Залив, кој формално бил дел од [[Втора армија (Италија)|Втората армија]], но бил под оперативна контрола на Командата на Црна Гора. {{Sfn|Rodogno|2006}} На 15 мај 1943 година, Командата на Црна Гора била обединета со 9-та армија и [[VI корпус (Италија)|VI корпус]] на Втората армија за да ја формира Армиската група Исток, {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} но распоредувањето на окупаторските сили не се променило значително до крајот на италијанската окупација. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Востанието и подоцнежните случувања покажале дека Италијанците не биле во можност ефикасно да ја наметнат својата власт надвор од поголемите градови. {{Sfn|Milazzo|1975}} {| class="wikitable" |+Гарнизонски формации {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} {{Sfn|Rodogno|2006}} ! scope="col" | Окупациска зона ! scope="col" | Период ! scope="col" | Дивизија ! scope="col" | Белешки |- | rowspan="2" |{{centre|Северна Зона}} | 48-ма пешадиска дивизија „Таро“ |{{centre|декември 1941&nbsp;– август 1942}} |ги вклучувала [[Цетиње]] и Бар во јужната зона |- | 151-ва пешадиска дивизија „Перуџа“ |{{centre|август 1942&nbsp;– септември 1943}} |ги вклучувала [[Цетиње]] и Бар во јужната зона |- |{{centre|Источна Зона}} |19-та пешадиска дивизија „Венеција“, |{{centre|декември 1941&nbsp;– септември 1943}} |Седиште: Беране |- | rowspan="2" |{{centre|Јужна Зона}} | 5-та алпска дивизија „Пустерија“ |{{centre|декември 1941&nbsp;– август 1942}} |Штаб: Плевља, со гарнизони кај Нов Варош, Прибој и во НДХ во Фоча, Горажде и [[Вишеград]] |- | 1-ва алпска дивизија „Тауриненсе“ |{{centre|август 1942&nbsp;– септември 1943}} |како погоре, без гарнизонот Вишеград кој бил заменет од германските сили во декември 1942 година |- | rowspan="3" |{{centre|Которска Зона}} | 18-та пешадиска дивизија „Месина |{{centre|декември 1941&nbsp;– февруари 1942}} |Седиште: [[Херцег Нови|Кастелнуво]] |- | 155-та пешадиска дивизија„Емилија“ |{{centre|февруари 1942&nbsp;– мај 1943}} |{{center|—}} |- |23-та пешадиска дивизија „Ферара“ |{{center|—}} |- |{{centre|Југозападна Зона}} | 6-та алпска дивизија „Алпи“ |{{centre|март&nbsp;– ноември 1942}} |помеѓу Даниловград, Никшиќ и Шавник |} Окупацијата претставувала значително оптоварување за Италијанците, бидејќи, и покрај стратешката важност на соседниот [[Которски Залив]] како поморска база и местоположбата на Црна Гора на патот кон средишниот дел од [[Балканскиот Полуостров]], тоа било област со недостиг на храна во која тие морале да увезуваат 1.200-1.500 метрички тони прехранбени производи секој месец. {{Sfn|Tomasevich|2001}} == Религија == Доминантна религија во Црна Гора била [[Православие|источното православие]]. Исто така, имало значително [[Сунизам|сунитско исламско]] население и помало [[Римокатоличка црква|римокатоличко]]. Откако Митрополијата Црна Гора се обединила со [[Српска православна црква|Српската православна црква]] во 1920 година, Српската православна црква била доминантна црква меѓу Црногорците, поделена на [[Црногорско-приморска митрополија]] и [[Будимлиско-никшичка епархија]], двете предводени од Јоаникиј Липовац. Липовац бил убиен по војната од страна на партизаните откако се обидел да побегне од Југославија во 1945 година. {{Sfn|Velkonija|2003}} Католичката црква била поделена на две епархии, [[Барска римокатоличка надбискупија]] и [[Скопска бискупија|Скопска римокатоличка епархија]]. [[Категорија:Клиентски држави на Фашистичка Италија]] [[Категорија:Сили на Оската]] [[Категорија:Држави и територии распаднати во 1943 година]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1941 година]] [[Категорија:Југославија во Втората светска војна]] [[Категорија:Окупирани територии во Втората светска војна]] [[Категорија:Црна Гора во Втората светска војна]] [[Категорија:Статии со извори на српскохрватски (sh)]] [[Категорија:Статии со извори на италијански (it)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на српски]] [[Категорија:Статии со текст на италијански]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 4enwem99xnj1u218f19czzdx6vifv0n 5543298 5543297 2026-04-22T09:21:51Z Тиверополник 1815 5543298 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија поранешна држава|native_name={{ubl|{{native name|it|Governatorato del Montenegro}}|{{native name|sr|Гувернаторат за Црну Гору}}}}|conventional_long_name=Гувернаторство Црна Гора|common_name=|era=[[Втора светска војна]]|empire=Кралство Италија|government_type=[[Гувернаторство]]|leader_title1=[[Крал на Италија|Крал]]|leader_name1=[[Виктор Емануел III]]|status=[[Окупација]]|life_span=1941–1943|event_pre=|date_pre=|event_start=[[Априлска војна|Италијанска окупација]]|date_start=18 април|year_start=1941|event1=Декларација за независност|date_event1=12 јули 1941|event2=[[Тринаесеттојулско востание]]|date_event2=13 јули 1941|event3=Независноста е откажана|date_event3=24 јули 1941|event4={{nowrap|Основање на гувернаторството}}|date_event4=3 октомври 1941|event_end=[[Германска окупација на Црна Гора|Германска окупација]]|date_end=12 септември|year_end=1943|p1=Кралство Југославија|flag_p1=Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg|s1=Германска окупација на Црна Гора|flag_s1=Flag of Montenegro (1905-1918 & 1941-1944).svg|image_flag=Flag of Montenegro (1905–1918, 1941–1944).svg|image_coat=Lesser coat of arms of the Kingdom of Italy (1929-1943).svg|flag_type=[[Знаме на Црна Гора]]|image_map=Kingdom of Montenegro (1942).svg|map_caption=Црна Гора во 1942 година|image_map_alt=|capital=[[Цетиње]]|coordinates={{Coord|42|23|22|N|18|55|23|E|display=inline,title}}|common_languages=[[италијански јазик|италијански]], [[српскохрватски јазик|српскохрватски]]|religion={{nowrap|[[Православие]]<br>[[Римокатоличка црква]]<br>[[сунитски ислам]]}}|demonym=|currency=[[југословенски динар]]<br />[[италијанска лира]]|title_leader=Гувернер|leader1=[[Серафино Мацолини]]{{efn|group=infobox|како висок комесар}}|leader2=[[Алесандро Пирцио Бироли]]|leader3={{nowrap|[[Курио Барбасети Прун]]}}|year_leader1=1941|year_leader2=1941–1943|year_leader3=1943|title_representative=Премиер|representative1=[[Секула Дрљевиќ]]{{sfn|Roberts|2007|p=353}}|year_representative1=јули 1941|title_deputy={{nowrap|Раководител на Националниот}} комитет|deputy1=[[Блажо Ѓукановиќ]]|year_deputy1=1942–1943|legislature=|house1=|type_house1=|house2=|type_house2=|stat_year1=1941|stat_area1=|stat_pop1=411,000|today=[[Црна Гора]]<br/>[[Србија]]}} {{Историја на Црна Гора}} '''Италијанско Гувернаторство Црна Гора''' ({{Langx|it|Governatorato del Montenegro}}) — окупирана територија која постоела во периодот од октомври 1941 до септември 1943 година под воена влада на [[Кралство Италија|Кралството Италија]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Иако Италијанците имале намера да воспостават квази-независно црногорско кралство, овие планови биле трајно одложени по [[Тринаесеттојулско востание|народното востание]] во јули 1941 година. {{Sfn|Rodogno|2006}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Lemkin|2008}} По [[Капитулација на Италија|капитулацијата на Италија]] во септември 1943 година, [[Црна Гора|територијата на Црна Гора]] била [[Германска окупација на Црна Гора|окупирана]] од [[Трет Рајх|германските]] сили кои се повлекле во декември 1944 година. == Позадина == Пред создавањето на [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]] (СХС, подоцна преименувано во Кралство Југославија), Црна Гора била признаена како независна држава четириесет години. {{Sfn|Morrison|2009}} Непосредно пред создавањето на СХС во декември 1918 година, Кралството Црна Гора било обединето со [[Кралство Србија|Кралството Србија]] и престанало да постои како независна држава. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Од 1922 година, како дел од СХС, а потоа и од Југославија, Црна Гора не била како независна во државата. {{Sfn|Morrison|2009}} Периодот на земјишна реформа веднаш по [[Прва светска војна|Првата светска војна]] резултирал со одредено префрлање на населението од планинските области на Црна Гора во други области на Југославија, вклучувајќи ги [[Македонија (регион)|македонскиот]] и [[Република Косово|косовскиот]] регион. Ова движење на населението, исто така, постигнало политичка цел за зголемување на [[Срби|српското]] население во тие области. {{Sfn|Tomasevich|1975}} По 1929 година, [[Зетска Бановина|Зетската Бановина]] (покраина) на Југославија ја вклучувала цела денешна [[Црна Гора]], како и соседните делови од денешна [[Србија]], [[Република Косово|Косово]], [[Хрватска]] и [[Босна и Херцеговина]]. {{Sfn|Morrison|2009}} Главен град на Зетската Бановина бил градот [[Цетиње]]. Во август 1939 година, етничките [[Хрвати|хрватски]] области на Зетската Бановина од [[Бока Которска|Которскиот Залив]] до [[Пелешац]], вклучувајќи го и [[Дубровник|Дубровник,]] биле споени со новата [[Бановина Хрватска]]. {{Sfn|Tanner|1997}} Последниот [[Бан (титула)|бан]] на Зетската Бановина бил [[Блажо Ѓукановиќ]], поранешен бригаден генерал во [[Кралска југословенска армија|Кралската југословенска армија.]] {{Sfn|Pajović|1977}} Во мај 1940 година, како средство за спротивставување на владата, црногорскиот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] ({{Langx|sh|Komunistička partija Jugoslavije}}, КПЈ) се залагал резервистите на Кралската југословенска армија да се демобилизираат, да ја одбијат воената служба, па дури и да дезертираат. Во октомври истата година, националната конференција на КПЈ остро ја критикувала оваа акција на црногорскиот огранок на партијата и го преориентирал КПЈ кон одбрана на земјата од „империјалистички напаѓачи“. {{Sfn|Tomasevich|1975}} == Историја == === Инвазија === Во април 1941 година, како дел од [[Априлска војна|инвазијата на Југославија]] предводена од [[Трет Рајх|Германија]] од страна [[Сили на Оската|на Силите на Оската]], Зетската Бановина била нападната од Германци кои доаѓале од [[Босна (регион)|Босна]] и [[Херцеговина]] и Италијанци од [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|Албанија]]. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Италијанците се движеле низ неа веќе на 16 април на пат кон [[Далмација]]. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Германците подоцна се повлекле, оставајќи им на Италијанците да ја окупираат областа. Окупаторските сили првично се состоеле од 18-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwmA">Месина</i></nowiki>, {{Sfn|Tomasevich|2001}} која била дел од италијанскиот [[XVII корпус (Италија)|XVII корпус]] на [[9-та армија (Италија)|9-та армија]], чие седиште било во Албанија. {{Sfn|Rodogno|2006}} 9-та армија била одговорна и за деловите од Косово и [[Западна Македонија]] кои биле припоени кон Албанија. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Првична окупација === На 17 април, командантот на XVII корпус, Генерал ди Корпо д'Армата (генерал-потполковник) [[Џузепе Пафунди]] добилл порака од италијанскиот поткрал во Албанија, [[Франческо Јакомони]], со која го овластувал да формира нова влада во [[Цетиње]]. {{Sfn|Burgwyn|2005}} Следниот ден добил дополнителна порака со која бил известен дека во главниот град на Албанија, [[Тирана]], е формиран „Комитет за ослободување на Црна Гора“, кој ќе биде основа на привремена влада на Црна Гора. {{Sfn|Rodogno|2006}} На 28 април, грофот [[Серафино Мацолини]] бил назначен за цивилен комесар за Црна Гора, {{Sfn|Tomasevich|2001}} но подреден на Високата команда на италијанските вооружени сили во Албанија (позната како Супералба). {{Sfn|Rodogno|2006}} На други места на териториите окупирани од Италија, поставувањето цивилен комесар обично било претходница на анексијата, а некои закони донесени од Италијанците укажуваат дека Црна Гора била блиску до тоа да стане италијанска покраина. Италијански знамиња биле распространети по земјата, а фотографии од [[Бенито Мусолини]] и [[Виктор Емануел III|кралот на Италија]] биле изложени во државните канцеларии, а фашистичкиот римски поздрав станал задолжителен. Биле направени подготовки за формирање организации на [[Национална фашистичка партија|Фашистичката партија]] и била воведена строга цензура. {{Sfn|Rodogno|2006}} Италијанските бирократи биле задолжени да ги надгледуваат финансиите на јавните тела, осигурителните компании и банките, а сите училишта биле затворени до крајот на 1941 година. {{Sfn|Rodogno|2006}} По нивното пристигнување во Цетиње, италијанските сили биле пречекани од група сепаратисти познати како „Зелени“ ({{Langx|sh|Zelenaši}} ), кои се нарекувале себеси „Комитет за ослободување на Црна Гора“. Оваа група била охрабрена од Италијанците да формира совет за окупаторските власти, кој го основал Мацолини на 18 мај. {{Sfn|Tomasevich|2001}} „Привремениот советодавен комитет“ бил „симболично основан со граѓански овластувања“, но италијанската војска останала вистинскиот носител на одлуки. Комитетот требало да работи заедно со италијанските воени власти, кои ја замениле владата на Зетската Бановина, но назначиле комитети за различни градови и ја реактивирале претходно постоечката бирократија. Комитетот всушност добил поддршка само од „Зелените“, {{Sfn|Rodogno|2006}} кои прецениле дека Италијанците нудат нивната соработка. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 22 мај, „Привремениот советодавен комитет“ бил распуштен, но поранешните југословенски власти на државната служба останале на своите места откако положиле заклетва за верност кон Италија. На 19 јуни, Мацолини бил назначен за „Висок комесар“, одговорен пред италијанското [[Министерство за надворешни работи на Италија|Министерство за надворешни работи]] за прашања од цивилната администрација на окупираната територија. {{Sfn|Rodogno|2006}} [[Податотека:CoA_Helena_of_Montenegro_queen_of_Italy.svg|лево|мини|Сојузнички грб на кралот Виктор Емануел III и кралицата Елена од Црна Гора]] Италијанците биле „''пријателски настроени и попустливи''“ кон Црногорците. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Првично, Италијанците имале намера Црна Гора да ја претворат во „независна“ држава тесно поврзана со Италија, {{Sfn|Tomasevich|1975}} зацврстена преку силните династички врски меѓу Италија и Црна Гора, бидејќи кралицата [[Елена Црногорска]] била ќерка на последниот црногорски монарх [[Никола I Петровиќ|Никола I]] и била родена во [[Цетиње]]. [[Бенито Мусолини]], откако ја окупирал Црна Гора, ја припоил кон [[Кралство Италија|Кралството Италија]] областа [[Котор]] ([[Италијански јазик|италијански]]: ''Cattaro''), каде што имало мало население далматински Италијанци, <ref>{{Наведена книга|title=Il nuovo ordine mediterraneo|last=Rodogno|first=Davide|publisher=Bollati Boringhieri|year=2003|location=Turin}}</ref> создавајќи ја покраината Катаро во рамките на [[Гувернаторство Далмација]]. Англискиот историчар Денис Мек Смит напишал дека кралицата на Италија (која се смета за највлијателна Црногорка во историјата) го убедила својот сопруг, кралот на Италија [[Виктор Емануел III]], да му наметне на Мусолини создавање независна Црна Гора, спротивно на желбите на фашистичките Хрвати и Албанци (кои имале намера да ги прошират своите земји кон црногорските територии). Нејзиниот внук, [[Михаил Петровиќ Његош|принцот Михаил]], никогаш не ја прифатил понудената круна, колнејќи се на лојалност кон својот внук, југословенскиот крал [[Петар II Караѓорѓевиќ|Петар II]]. Италијанците во голема мера се потпирале на информациите дадени од група емигрантски лојалисти на соборената [[Петровиќ-Његош|династија Петровиќ-Његош]], која владеела со Црна Гора со векови пред обединувањето со [[Кралството Србија]] во 1918 година. Тие исто така верувале дека сите членови на „Зелените“ кои се спротивставиле на обединувањето со Србија во 1918 година сакале целосна независност за Црна Гора, а не црногорска единица во рамките на федерална Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Всушност, „Зелените“ се состоеле од две фракции, едната предводена од [[Крсто Поповиќ]] а другата од [[Секула Дрљевиќ]]. Поповиќ барал целосно независна Црна Гора, но бил спремен да размисли за посебен ентитет во рамките на федерална Југославија во зависност од крајот на војната, а во неговата група биле вклучени и некои членови на [[Црногорска федералистичка партија|Црногорската федералистичка партија]]. Дрљевиќ ја отфрлил идејата за повторно формирање на Југославија по војната и бил спремен да соработува со Италијанците за да се постигне целосна независност. {{Sfn|Morrison|2009}} === Незадоволство === Кај [[Црногорци|Црногорците]] брзо се појавило незадоволство против Италијанците. Овие поплаки главно се однесувале на протерувањето на црногорскиот народ од регионот на Косово и [[Унгарска окупација на југословенските територии|Бачка и Барања]], како и на приливот на бегалци од други делови на Југославија и оние што бегале од [[Усташи|усташкиот]] терор во Босна и Херцеговина. Црногорскиот народ, исто така, имал поплаки против Италијанците во врска со нивната анексија на важна територија за производство на храна во Косово <ref name="ppt">Pars pro toto</ref> и објект за производство на сол во [[Улцињ]] кон Албанија, како и економската штета нанесена на многу Црногорци со привременото отстранување од оптек на југословенските банкноти од 500 динари и повеќе. Постоеле три причини зошто Италијанците морало да бидат многу претпазливи кон незадоволството кај црногорскиот народ: големиот број необезбедено воено оружје по распадот на Југословенската армија, значителен број поранешни офицери на Југословенската армија и репатрирани по нивното заробување за време на инвазијата и силата на КПЈ на окупираната територија. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Околу 400 поранешни офицери на Југословенската кралска армија се вратиле во Црна Гора, заедно со многу подофицери, цивилни администратори и комунисти. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} За време на инвазијата, југословенската Зета дивизија, составена претежно од Црногорци, {{Sfn|Fleming|2002}} накратко извршила контранападна во Албанија, но во голема мера се вратила дома со своето оружје и опрема по капитулацијата на Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} На почетокот на јули 1941 година, висок црногорски член на [[Политбиро|Политбирото]] на Централниот комитет на КПЈ, [[Милован Ѓилас]], пристигнал во Црна Гора од [[Белград]] за да ја започне комунистичката борба против окупаторските сили. {{Sfn|Rodogno|2006}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} === Декларација за независност === Дрљевиќ и неговите соработници успеале да ги убедат Италијанците дека доколку создадат независна Црна Гора со италијанска поддршка, ќе постои помалку отпор. {{Sfn|Rodogno|2006}} На почетокот на јуни 1941 година, Мацолини формирал консултативен совет составен од 65 пратеници платени од Италијанците, кои биле подготвени да соработуваат со италијанските власти. {{Sfn|Rodogno|2006}} На почетокот на јули, градските и селските комитети ги испратиле своите делегати во Националното собрание ({{Јаз|sh|Narodna Skupština}}) {{Sfn|Milazzo|1975}} во [[Цетиње]] со цел да се „''прогласи обновата на Црна Гора''“. Декларацијата го укинала сојузот со Србија од ноември 1918 година, врската на Црна Гора со српската [[Караѓорѓевиќи|династија Караѓорѓевиќ]] и југословенскиот устав од 1931 година. Исто така, декларацијата прогласила дека Црна Гора е суверена и независна држава управувана од уставна монархија. {{Sfn|Rodogno|2006}} Сепак, членовите на Народното собрание наскоро сфатиле дека декларацијата нема да резултира со вистинска независност, туку со [[личен сојуз]] со [[Италијанска Монархија|италијанската монархија]]. Наместо да го прифатат ова, речиси сите делегати се вратиле во своите градови и села. {{Sfn|Milazzo|1975}} Ниту еден член на [[Петровиќ-Његош|династијата Петровиќ-Његош]] не бил спремен да го прифати престолот, па затоа Народното собрание одлучило да воспостави „Регентство“ под номинална власт на италијанскиот крал [[Виктор Емануел III]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://senato.archivioluce.it/senato-luce/scheda/foto/IL0000027819/12/Le-due-maggiori-autoritagrave-italiane-sul-palco-durante-il-discorso-di-insediamento-alle-loro-spalle-si-vedono-i-ritratti-del-Re-del-Montenegro-e-del-Re-dItalia.html?start=12|title=Photos of the "Reggenza" creation, showing Italian and Montenegrin authorities under the King of Italy and the King of Montenegro paintings|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070505/http://senato.archivioluce.it/senato-luce/scheda/foto/IL0000027819/12/Le-due-maggiori-autoritagrave-italiane-sul-palco-durante-il-discorso-di-insediamento-alle-loro-spalle-si-vedono-i-ritratti-del-Re-del-Montenegro-e-del-Re-dItalia.html?start=12|archive-date=2019-02-12|accessdate=2019-02-11}}</ref> Декларацијата била усвоена со едногласно одобрување на 12 јули. {{Sfn|Rodogno|2006}} Првично имало собири за одобрување во главните градови на Црна Гора, но во внатрешноста на земјата чувствата биле различни. Така, на 12 јули 1941 година, официјално била создадена „клиентска држава“ на кралството Италија, а Гувернаторството Црна Гора привремено било укинато. === Востание === {{Главна|Тринаесеттојулско востание}} На 13 јули 1941 година, се случило општо востание против Италијанците, иницирано од црногорскиот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]]. Настанот што го предизвикало востанието било прогласувањето претходниот ден на обновено Кралство Црна Гора предводено од италијански регент и предводено од црногорскиот сепаратист Дрљевиќ и „[[Зелени (Црна Гора)|Зелените]]“. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} Меѓу бунтовниците се наоѓале и голем број српски националисти познати како „[[Бели (Црна Гора)|Бели]]“, кои „''се залагале за блиски врски со Србија''“, {{Sfn|Tomasevich|1975}} и поранешни офицери на Југословенската армија, од кои некои неодамна биле ослободени од воени логори. Офицерите командувале, а комунистите ја вршеле организацијата и обезбедувале политички комесари. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Србите кои побегнале од усташкиот терор во [[Херцеговина]] одиграле значајна улога во востанието. {{Sfn|Milazzo|1975}} Бунтовниците ја презеле контролата врз малите градови и села во раната фаза на востанието. Среде најлошите борби за време на успешниот напад што го предводел врз Беране, тогашниот капетан [[Павле Ѓуришиќ]] се истакнал {{Sfn|Caccamo|Monzali|2008}} {{Sfn|Đilas|1980}} и се појавил како еден од главните команданти на востанието. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} За време на нападот врз Беране, Ѓуришиќ се борел заедно со комунистичките востанички сили. {{Sfn|Morrison|2009}} Другите главни команданти биле поранешните офицери на Југословенската армија, полковник [[Бајо Станишиќ]] и мајор Ѓорѓије Лашиќ. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Италијанците биле фатени целосно неподготвени и за неколку дена, Цетиње било целосно изолирано од остатокот од окупираната територија, а окупаторските сили морале да побараат поддршка од нивниот повисок штаб во Албанија. Италијанскиот министер за надворешни работи, грофот [[Галеацо Чано]], бил шокиран од востанието и бил загрижен за способноста на италијанската армија да го потисне. {{Sfn|Milazzo|1975}} Востанието било кренато прерано, {{Sfn|Milazzo|1975}} и сила од 67.000 италијански војници ја вратиле контролата врз сите градови и комуникациски патишта во рок од шест недели, потпомогнати од муслимански и албански нерегуларни сили од граничните области кои обезбедувале безбедност од страна. Командантот на италијанската 9-та армија со седиште во Албанија, генерал [[Алесандро Пирцио Бироли]], го поставил командантот на XIV корпус, [[Лујџи Ментасти]] за командант на сите италијански сили во Црна Гора и му дал наредба да го задуши бунтот. Пирцио Бироли ги насочил своите сили да избегнат „''акти на одмазда и бескорисна суровост''“. Сепак, при задушувањето на бунтот, десетици села биле запалени, стотици биле убиени, а помеѓу 10.000 и 20.000 жители билеа интернирани. Некое време, на муслиманските и албанските нерегуларни војници им било дозволено да ограбуваат и палат села. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Во првите неколку месеци по почетокот на востанието, востаничките групи биле вклучени членови на КПЈ и нивните следбеници, како и српски националисти, а раководството на групите исто така било мешано. За разлика од партизаните кои имале силна централна насока од самиот почеток, во овие рани фази националистите во Црна Гора имале мал или никаков контакт со седиштето на [[Дража Михаиловиќ|Дража Михајловиќ]], кој на крајот станал титуларен водач на [[Четници|четничкото]] движење во Југославија. Освен координацијата што ја обезбедувале членовите на КПЈ, националистите не морале нужно да соработуваат, дури ни со оние во соседниот округ. Нивната мотивација за борба била главно да ги заштитат своите семејства. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Потоа започнал раскол помеѓу комунистичките водачи на востанието и националистите кои учествувале. {{Sfn|Tomasevich|2001}} Националистите признале дека востанието е неуспешно и сакале да престанат со борбата, за разлика од партизаните кои биле решени да ја продолжат борбата. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Во текот на есента, националистите контактирале со Италијанците и им понудиле помош во борбата против партизаните. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Потоа, националистите, вклучувајќи го и Ѓуришиќ, кој бил популарен во својот клан Васојевиќ во северна Црна Гора, се повлекле во внатрешноста. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Фокусот на националистите како Ѓуришиќ бил да избегнат провокација кон Италијанците и да ги заштитат планинските села доколку бидат нападнати. {{Sfn|Karchmar|1987}} Во северниот дел на Црна Гора, постоела изразена разлика помеѓу комунистите и националистите, при што националистите имале поблиски врски со Србија и „граничн“ менталитет кон муслиманите. Комунистите сакале да продолжат со револуцијата свртувајќи се против своите класни непријатели, додека манипулацијата на усташите со муслиманите во Санџак и протерувањето на Србите од областите анектирани од Албанија, заедно ги направиле Ѓуришиќ и неговите четници нетрпеливи да продолжат со востанието свртувајќи се против муслиманите и Албанците во регионот. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Востанието продолжило во намален обем до декември 1941 година. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Како резултат на востанието, Италијанците одлучиле да ја укинат позицијата на Мацолини како висок комесар. На 3 октомври 1941 година, територијата била преименувана во ''Гувернаторство на Црна Гора'', а Бироли бил назначен за гувернер со одговорност и за воените и за граѓанските работи. На 1 декември, XIV корпус бил преименуван во Команда на трупите на Црна Гора. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Четнички команданти за Црна Гора === На почетокот на ноември 1941 година, се развил раскол меѓу четниците и партизаните на територијата на [[Србија во Втората светска војна|воениот командант во Србија]]. Водач на четниците на таа територија бил Михајловиќ, кој имал поддршка од југословенската влада во егзил. {{Sfn|Ramet|2006}} Откако црногорските националисти слушнале за расколот меѓу четниците на Михајловиќ и партизаните, се зголемил нивниот поттик да соработуваат со италијанските окупаторски сили. {{Sfn|Tomasevich|1975}} На 20 декември 1941 година, [[Дража Михаиловиќ|Дража Михајловиќ]] го назначил Ѓуришиќ за свој командант на сите редовни и резервни трупи во средна и источна Црна Гора и делови од [[Санџак (регион)|Санџак]]. {{Sfn|Milazzo|1975}} Назначувањето на Ѓуришиќ се случило кога тој отпатувал во Србија кон крајот на декември 1941 година и почетокот на јануари 1942 година за да се сретне со Михајловиќ, и се вратил со детални инструкции на кои бил потпишан од Михајловиќ. Овие упатства вклучувале директиви за „''чистење на муслиманското население од Санџак и муслиманското и хрватското население од Босна и Херцеговина''“, меѓу другите наредби. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Историчарите Лусиен Карчмар, Стеван К. Павлович и Ноел Малколм веруваат дека документот бил фалсификат направен од Ѓуришиќ откако не успеал да го контактира Михајловиќ, кој, бидејќи германските сили во Србија организирале [[Операција „Михајловиќ“|операција]] насочена кон силите на Михајловиќ, бил протеран од [[Рамна Гора (висорамнина)|Рамна Гора]]. {{Sfn|Karchmar|1987}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} {{Sfn|Malcolm|1994}} Спротивно на тоа, историчарите Матео Ј. Милацо, Јозо Томашевиќ и Сабрина П. Рамет го сметаат документот за автентичен и ги припишуваат упатствата на Михајловиќ. {{Sfn|Milazzo|1975}} {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Ramet|2006}} И покрај тоа што ги поседувал овие насоки, Ѓуришиќ првично имал многу мало влијание врз некомунистичките елементи на црногорскиот отпор и не бил во можност да развие ефикасна стратегија против Италијанците или партизаните во првите неколку месеци по неговото враќање во Црна Гора. На почетокот на 1942 година, неговиот четнички одред станал поактивен, особено во источна Црна Гора и Санџак против локалните муслимани. {{Sfn|Milazzo|1975}} === „Левичарски грешки“ === Партизаните го окупирале [[Колашин]] во јануари и февруари 1942 година и се свртелиле против сите реални и потенцијални противници, убивајќи околу 300 жители и фрлајќи ги нивните осакатени трупови во јами кои ги нарекувале „''кучешки гробишта''“. Поради ова и други примери на комунистички терор, црногорското население се свртело против партизаните. Ѓуришиќ наскоро го вратил Колашин и го држел како четнички бастион до мај 1943 година. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Според други извори, бројот на убиени лица во Колашин во тоа време бил помеѓу 16 и 38 луѓе. {{Sfn|Pavlićević|2014}} === Соработка со Италијанците === Во текот на есента 1941 година, националистите направиле контакт со италијанските окупаторски сили и им понудиле помош на Италијанците во борбата против партизаните. {{Sfn|Tomasevich|1975}} На почетокот на февруари, [[Бајо Станишиќ]] повлекол две единици под негова команда од востаничката фронтова линија околу градот [[Даниловград]] во средна Црна Гора, дозволувајќи им на опколените Италијанци да се пробијат и да ги поразат партизаните. {{Sfn|Milazzo|1975}} Набргу потоа, Станишиќ им помогнал на Италијанците повторно да го освојат [[Никшиќ]]. {{Sfn|Milazzo|1975}} До средината на февруари 1942 година, поединечни четнички единици склучувале формални договори за соработка со Италијанците. Првиот договор бил меѓу Станишиќ и командантот на 48-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwAjE">Таро</i></nowiki>, и стапил на сила од 17 февруари. Набргу потоа, Ѓуришиќ склучил договор со Бироли во врска со соработката меѓу четниците на Ѓуришиќ и Италијанците во областа на операциите на 19-та пешадиска дивизија <nowiki><i id="mwAjM">„Венеција</i></nowiki>“. На 6 март бил потпишан договор меѓу Станишиќ и Бироли. Овие договори се однесувале на четничката акција против партизаните, за што тие ќе добивале оружје и залихи од Италијанците. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Главната цел на Италијанците при склучувањето на овие договори била да ги минимизираат сопствените загуби. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Првично, Станишиќ ги нарекувал своите сили „Црногорска национална армија“ и тврдел дека е четнички командант и за Црна Гора и за Херцеговина. Кон крајот на февруари или почетокот на март, Михаиловиќ испратил еден од своите агенти да му се придружи на Станишиќ, кој почнал да ги координира неговите активности со другите значајни четнички водачи во Црна Гора. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 9 март, голема група поранешни офицери на Кралската југословенска армија се состанале во Цетиње и го избрале [[Блажо Ѓукановиќ]] да командува со сите националистички сили во Црна Гора. Изборот на Ѓукановиќ бил прифатен од Михаиловиќ, а можеби дури и бил предложен од него. {{Sfn|Tomasevich|1975}} [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-J14577,_Montenegro,_Gebirgsjäger-Einsatz_gegen_Partisanen.jpg|десно|мини|248x248пкс|Германски планински сили во Црна Гора, јуни 1943 година]] Во периодото помеѓу март и јуни 1942 година, моќта на четниците се зголемила во [[Црна Гора]] поради комбинација од неколку фактори. Нивните договори со Италијанците биле првиот фактор, заедно со оружјето и залихите што ги придружувале договорите. Другиот фактор бил слабеењето на партизаните, кое главно било предизвикано од влијанието на „''левичарските грешки''“. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Во овој период, четниците на Станишиќ се бореле против партизаните во областа Никшиќ заедно со Италијанците, а четниците на Ѓуришиќ се бореле во округот Колашин во северниот дел на Црна Гора. Во мај, четниците на Ѓуришиќ го победиле партизанскиот одред Дурмитор, кој бил последната голема партизанска единица којс останала во Црна Гора. {{Sfn|Milazzo|1975}} На 24 јули 1942 година, бил постигнат сеопфатен договор помеѓу Ѓукановиќ и Бироли, според кој се прошириле опфатените области и се осигурало дека четниците во Црна Гора можат да го поднесат товарот на борбите против партизаните. Поточно, договорот Ѓукановиќ-Бироли наведувал дека „''четниците требало да продолжат бескомпромисна борба против комунистите и требало да соработуваат со италијанските власти во враќањето и одржувањето на законот и редот''“. Договорот наложувал создавање на три „летачки одреди“ од по 1.500 луѓе, под команда на Ѓуришиќ, Станишиќ и сепаратистичкиот лидер Поповиќ, и опфаќал плати, оброци, оружје и поддршка за нивните семејства. Овие одреди веќе постоеле и биле поврзани со италијанските сили за време на операциите против партизаните во текот на јуни. Договорот, исто така, го одобрил постоечкиот Комитет на црногорски националисти предводен од Ѓукановиќ. Во договорот се наведувало дека националистите немаат политичка агенда освен борбата против комунизмот и одржувањето на законот и редот и благосостојбата на црногорското население. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Склучувањето на договорот го обврзило на Комитетот на Ѓукановиќ да стори сè што е во негова моќ за да го зачува редот и да се бори против секој кој се спротивставува на италијанските окупатори. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Историчарот Томашевиќ наведува дека со оглед на тоа што Михајловиќ бил во Црна Гора два месеци пред да се склучи овој договор, се претпоставува дека тој знаел за него и бил задоволен од него, {{Sfn|Tomasevich|1975}} а Милацо наведува дека овие помирувања со Италијанците биле побарани со лично одобрение на Михајловиќ. {{Sfn|Milazzo|1975}} Овој договор бил во согласност со целта на Михајловиќ да има „''армија во исчекување''“, која би можела да се сврти против окупаторите и, со поддршка на [[Сојузници во Втората светска војна|западните сојузници]], да го доведе на власт. Тој имал сличен пристап и со „легализираните четници“ во Србија, окупирана од Германија. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Четниците биле важни за италијанските окупатори бидејќи ја контролирале внатрешноста и им дозволувале на Италијанците да се концентрираат на одржување на законот и редот во поголемите градови и на главните патишта на окупираната територија. Од јуни 1942 година до околу април 1943 година, четниците контролирале многу голем дел од окупираната територија. Покрај 3.000 четници во двата „летачки одреди“, црногорските четници имале неколку пати поголем број кои не биле „легализирани“ од Италијанците, но биле вклучени во борбата против партизаните. Поповиќ, црногорскиот сепаратистички водач и командант на третиот „летачки одред“, соработувал со Италијанците од времето на инвазијата и продолжил да го прави тоа, откако постигнал кревко разбирање со четниците во текот на првата половина на 1942 година. И четниците и сепаратистите се обидувале да добијат што е можно поголема поддршка од Италијанците, што вклучувало увоз на храна за населението кое ги поддржувало. {{Sfn|Tomasevich|1975}} === Конференција на Шаховиќ === Во периодот помеѓу 30 ноември и 2 декември 1942 година, четниците од Црна Гора и Санџак се состанале на конференција во селото Шаховиќ во близина на [[Бијело Поље]]. Три четнички команданти, Захарије Остојиќ, Ѓорѓије Лашиќ и Павле Ѓуришиќ го претставувале Михаиловиќ, а собранието носело официјален печат. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Конференцијата била предводена од страна на Ѓуришиќ, а нејзините резолуции изразувале екстремизам и нетолеранција, како и агенда која се фокусирала на враќање на предвоениот статус кво во Југославија, имплементиран во нејзините почетни фази од страна на четничката диктатура. Таа, исто така, полагала право на делови од територијата на соседите на Југославија. {{Sfn|Pavlowitch|2007}} === Италијанска капитулација === [[Податотека:Ustanak_u_Jugoslaviji_1943.png|мини|Востание во Југославија окупирана од Оската (вклучувајќи ја и окупираната територија на Црна Гора) по [[Капитулација на Италија|капитулацијата на Италија]] во септември 1943 година]] На 3 септември 1943 година (но не нило објавено јавно сè до 8-ми), Италијанците склучиле примирје со Сојузниците, оставајќи 17 дивизии заглавени во Југославија. Сите команданти на дивизиите одбиле да им се придружат на Германците. Две италијански пешадиски дивизии им се придружиле на црногорските партизани како комплетни единици, додека друга им се придружила на албанските партизански сили. Други единици им се предале на Германците за да се соочат со затвор во Германија или погубување по кратка постапка. Други се предале, заедно со своето оружје, муниција и опрема на хрватските сили или на партизаните, едноставно се распаднале или стигнале до Италија пеш преку [[Трст]] или со брод преку [[Јадранското Море]]. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Територијата на поранешното италијанско Гувернаторство Црна Гора била ставена под нацистичка германска окупација. == Демографија == До 31 јули 1941 година, населението на окупираната територија било проценето на 411.000 жители. {{Sfn|Rodogno|2006}} == Географија == Окупираната територија на Црна Гора била многу помала по површина од предјугословенската Црна Гора. Во нејзиното јадро имало мала област која се протегала на југ во Санџак од Беране, вклучувајќи ги градовите [[Пријепоље]], [[Бијело Поље]], [[Сјеница|Сеница]] и некои села околу [[Тутин]] и [[Рожае]], во која имало муслиманско малцинство од 80.000 жители. [[Бока Которска|Которскиот Залив]] бил анектиран како дел од италијанското [[Гувернаторство Далмација]], а границата помеѓу [[Независна Држава Хрватска|Независната Држава Хрватска]] и Црна Гора ја следела реката [[Лим (река)|Лим]] во регионот на [[Дрина]] до [[Хум (планина)|Хум]], а потоа преку Добриќево до Јадранското Море. По должината на брегот и југоисточните граници, Црна Гора ја изгубила [[Метохија]] од [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|Албанија]], вклучувајќи го [[Бар (град)|Бар]], територија северно од [[Скадарско Езеро|езерото Скадар]], градот Улцињ, област североисточно од [[Подгорица]] по должината на југословенско-албанската граница и значителен дел од областа [[Андриевица]], вклучувајќи ги [[Плав]] и [[Гусиње]]. {{Sfn|Rodogno|2006}} Западно и средно Косово исто така биле припоени кон Албанија, вклучувајќи ги градовите [[Призрен]], [[Драгаш]] и [[Приштина]]. [[Косовска Митровица]] и долината на реката [[Ибар]] биле вклучени во германската окупирана територија на Србија, вклучувајќи ги градовите Кукавица, [[Подуево]] и [[Медвеѓа]], како и рудниците за цинк Трепча. Исто така, во германската окупирана територија на Србија бил вклучен и источниот дел на Санџак, во кој бил вклучен и [[Нови Пазар (град во Србија)|Нови Пазар]]. Покрај горенаведените модификации на западната граница, дел од западниот дел на Санџак, [[Фоча]] и [[Чајниче]] биле вклучени во НДХ. {{Sfn|Rodogno|2006}} == Администрација == Територијата првично била под воена окупација, но Италијанците првично имале намера да ја направат Црна Гора независна држава со тесни врски со Италија и поради тоа го назначиле Мацолини за комесар за граѓански работи. По неуспешното прогласување на независност и задушувањето на востанието што произлегло од тоа, Бироли бил назначен за гувернер на територијата, {{Sfn|Tomasevich|1975}} која била позната како Гувернаторство Црна Гора ({{Langx|it|Governatorato del Montenegro}}). {{Sfn|Tomasevich|1975}} {{Sfn|Pavlowitch|2007}} Бироли и неговиот наследник грофот Курио Барбасети ди Прун имале целосна контрола врз сите воени и цивилни прашања на територијата. {{Sfn|Tomasevich|1975}} За потребите на цивилната администрација, постојните окрузи и општини од југословенскиот систем биле задржани „''за да се избегне административен хаос''“, а Италијанците ја замениле власта на ниво на Бановина. {{Sfn|Rodogno|2006}} [[Податотека:GovernateOfMontenegro.png|десно|мини|Административна карта на Гувернаторство Црна Гора (1941)]] === Окрузи === Администрацијата се состоела од следниве окрузи, кои ја задржале претходно постоечката југословенска државна служба. {{Sfn|Rodogno|2006}} (Забелешка: закосената буква означува дека само дел од стариот југословенски округ бил во рамките на гувернаторството.) * [[Бар (град)|''Антивари (Бар)'']] * ''Андриевица'' * ''[[Беране]]'' * [[Бијело Поље]] * [[Котор|''Катаро (Котор)'']] * [[Цетиње]] * Даниловград * Колашин * [[Пријепоље|Милешева]] * [[Никшиќ]] * Новаварош * [[Плевља|Плевје (Плевја)]] * [[Подгорица]] * Прибој * Шавник * ''Сјеница'' * ''Штавица'' === Италијански гувернери во Црна Гора === * Гроф [[Серафино Мацолини]] (28 април 1941 г&nbsp;– 23 јули 1941) {{Мали|(како висок комесар)}} * Генерал [[Алесандро Пирцио Бироли]] (23 јули 1941 г&nbsp;– 13 јули 1943 година) {{Sfn|Tomasevich|2001}} * Генерал [[Курио Барбасети ди Прун]] (13 јули 1943 г&nbsp;– 10 септември 1943 година) === Раководители на националните административни комитети === Раководители на разни колаборационистички Национални административни комитети во рамките на италијанскиот губернаторат на Црна Гора. * [[Секула Дрљевиќ]] (12 јули 1941 г&nbsp;– 3 октомври 1941 година, {{Мали|де јуре}}) {{Мали|(како претседател на Управниот комитет)}} * [[Блажо Ѓукановиќ]] (24 јули 1942 г&nbsp;– 19 октомври 1943 година) {{Мали|(како раководител на Националниот комитет)}} == Окупациски сили == 13 јули – Востанието на 12 август било задушено од XIV корпус на [[Лујџи Ментасти]], составен од 19-та пешадиска дивизија „Венеција“, 18-та пешадиска дивизија „Месина“, 5-та алпска дивизија „Пустерија“, 48-ма пешадиска дивизија „Таро“ и 22-ра пешадиска дивизија „Качатори деле Алпи“. Дивизијата ''Качатори деле Алпи'' била повторно распоредена во НДХ во септември 1941 година, но остатокот останал како зајакната окупаторска сила до декември 1941 година, за време на кој тие се бореле против локалните напади. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Од 1 декември 1941 година {{Sfn|Tomasevich|1975}} до 15 мај 1943 година, {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} [[XIV корпус (Италија)|XIV корпус]] бил назначен за Команда на Црна Гора, а седиштето му било во Подгорица. {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} Во октомври 1942 година, Командата на Црна Гора контролирала над 75.000 војници. Меѓу нив бил и гарнизонот на Которскиот Залив, кој формално бил дел од [[Втора армија (Италија)|Втората армија]], но бил под оперативна контрола на Командата на Црна Гора. {{Sfn|Rodogno|2006}} На 15 мај 1943 година, Командата на Црна Гора била обединета со 9-та армија и [[VI корпус (Италија)|VI корпус]] на Втората армија за да ја формира Армиската група Исток, {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} но распоредувањето на окупаторските сили не се променило значително до крајот на италијанската окупација. {{Sfn|Tomasevich|1975}} Востанието и подоцнежните случувања покажале дека Италијанците не биле во можност ефикасно да ја наметнат својата власт надвор од поголемите градови. {{Sfn|Milazzo|1975}} {| class="wikitable" |+Гарнизонски формации {{Sfn|Thomas|Mikulan|1995}} {{Sfn|Rodogno|2006}} ! scope="col" | Окупациска зона ! scope="col" | Период ! scope="col" | Дивизија ! scope="col" | Белешки |- | rowspan="2" |{{centre|Северна Зона}} | 48-ма пешадиска дивизија „Таро“ |{{centre|декември 1941&nbsp;– август 1942}} |ги вклучувала [[Цетиње]] и Бар во јужната зона |- | 151-ва пешадиска дивизија „Перуџа“ |{{centre|август 1942&nbsp;– септември 1943}} |ги вклучувала [[Цетиње]] и Бар во јужната зона |- |{{centre|Источна Зона}} |19-та пешадиска дивизија „Венеција“, |{{centre|декември 1941&nbsp;– септември 1943}} |Седиште: Беране |- | rowspan="2" |{{centre|Јужна Зона}} | 5-та алпска дивизија „Пустерија“ |{{centre|декември 1941&nbsp;– август 1942}} |Штаб: Плевља, со гарнизони кај Нов Варош, Прибој и во НДХ во Фоча, Горажде и [[Вишеград]] |- | 1-ва алпска дивизија „Тауриненсе“ |{{centre|август 1942&nbsp;– септември 1943}} |како погоре, без гарнизонот Вишеград кој бил заменет од германските сили во декември 1942 година |- | rowspan="3" |{{centre|Которска Зона}} | 18-та пешадиска дивизија „Месина |{{centre|декември 1941&nbsp;– февруари 1942}} |Седиште: [[Херцег Нови|Кастелнуво]] |- | 155-та пешадиска дивизија„Емилија“ |{{centre|февруари 1942&nbsp;– мај 1943}} |{{center|—}} |- |23-та пешадиска дивизија „Ферара“ |{{center|—}} |- |{{centre|Југозападна Зона}} | 6-та алпска дивизија „Алпи“ |{{centre|март&nbsp;– ноември 1942}} |помеѓу Даниловград, Никшиќ и Шавник |} Окупацијата претставувала значително оптоварување за Италијанците, бидејќи, и покрај стратешката важност на соседниот [[Которски Залив]] како поморска база и местоположбата на Црна Гора на патот кон средишниот дел од [[Балканскиот Полуостров]], тоа било област со недостиг на храна во која тие морале да увезуваат 1.200-1.500 метрички тони прехранбени производи секој месец. {{Sfn|Tomasevich|2001}} == Религија == Доминантна религија во Црна Гора била [[Православие|источното православие]]. Исто така, имало значително [[Сунизам|сунитско исламско]] население и помало [[Римокатоличка црква|римокатоличко]]. Откако Митрополијата Црна Гора се обединила со [[Српска православна црква|Српската православна црква]] во 1920 година, Српската православна црква била доминантна црква меѓу Црногорците, поделена на [[Црногорско-приморска митрополија]] и [[Будимлиско-никшичка епархија]], двете предводени од Јоаникиј Липовац. Липовац бил убиен по војната од страна на партизаните откако се обидел да побегне од Југославија во 1945 година. {{Sfn|Velkonija|2003}} Католичката црква била поделена на две епархии, [[Барска римокатоличка надбискупија]] и [[Скопска бискупија|Скопска римокатоличка епархија]]. ==Белешки== {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} ==Библиографија== {{refbegin}} *{{cite book |last=Burgwyn |first=H. James |author-link=H. James Burgwyn |year=2005 |title=Empire on the Adriatic: Mussolini's Conquest of Yugoslavia 1941–1943 |publisher=Enigma Books |location=[[New York City|New York]] |isbn=978-1-929631-35-3}} *{{cite book |last1=Caccamo |first1=Francesco |last2=Monzali |first2=Luciano |year=2008 |title=L'occupazione italiana della Iugoslavia, 1941–1943 |language=it |publisher=Le Lettere |location=[[Florence]], Italy |isbn=978-88-6087-113-8}} *{{cite book |last=Đilas |first=Milovan |author-link=Milovan Đilas |others=Translated by Michael B. Petrovich |year=1980 |title=Wartime |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |location=New York |isbn=978-0-15-694712-1}} *{{cite book |last=Fleming |first=Thomas |author-link=Thomas Fleming (historian) |year=2002 |title=Montenegro: The Divided Land |publisher=Chronicles Press |location=[[Rockford, Illinois]] |isbn=978-0-9619364-9-5}} *{{cite book |last=Karchmar |first=Lucien |year=1987 |title=Draža Mihailović and the Rise of the Četnik Movement, 1941–1945 |publisher=Garland Publishing |location=New York |isbn=978-0-8240-8027-3}} *{{cite book |first=Raphael |last=Lemkin |author-link=Raphael Lemkin |year=2008 |title=Axis Rule in Occupied Europe |publisher=The Lawbook Exchange |location=[[Clark, New Jersey]] |isbn=978-1-58477-901-8 |url=https://books.google.com/books?id=y0in2wOY-W0C |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114040954/https://books.google.com/books?id=y0in2wOY-W0C |url-status=live }} *{{cite book |last=Malcolm |first=Noel |author-link=Noel Malcolm |year=1994 |title=Bosnia: A Short History |publisher=New York University Press |location=New York |isbn=978-0-8147-5520-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bosniashorthisto00malc }} *{{cite book |last=Milazzo |first=Matteo J. |year=1975 |title=The Chetnik Movement & the Yugoslav Resistance |publisher=Johns Hopkins University Press |location=[[Baltimore]], Maryland |isbn=978-0-8018-1589-8}} *{{cite book |last=Morrison |first=Kenneth |year=2009 |title=Montenegro: A Modern History |publisher=I.B. Tauris |location=New York |isbn=978-1-84511-710-8}} *{{cite book |last=Pajović |first=Radoje |year=1977 |title=Kontrarevolucija u Crnoj Gori: Četnički i federalistički pokret 1941–1945 |language=sh |publisher=Obod |location=[[Cetinje]], Yugoslavia}} *{{cite book |last=Pavlićević |first=Veselin-Mitko |year=2014 |title="Lijeve greške" Milovana Đilasa ili partijski silogizam |trans-title="Leftist errors" of Milovan Đilas, or Party Syllogism |edition=Ličnost i djelo Milovana Đilasa; Zbornik radova s međunarodnog naučnog simpozijuma |language=sh |publisher=Filozofski fakultet Nikšić |location=Nikšić |isbn=978-86-7798-082-5 |url=http://www.ff.ucg.ac.me/dokumenta/djilas/Zbornik%20o%20DJILASU%2030%206%202014.pdf |access-date=2014-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235528/http://www.ff.ucg.ac.me/dokumenta/djilas/Zbornik%20o%20DJILASU%2030%206%202014.pdf |archive-date=2016-03-03 |url-status=dead }} *{{cite book |last=Pavlowitch |first=Stevan K. |author-link=Stevan K. Pavlowitch |year=2007 |title=Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-1-85065-895-5 |url=https://books.google.com/books?id=R8d2409V9tEC |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213082915/https://books.google.com/books?id=R8d2409V9tEC |url-status=live }} *{{cite book |last=Ramet |first=Sabrina P. |author-link=Sabrina P. Ramet |year=2006 |title=The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005 |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington, Indiana |isbn=978-0-253-34656-8 |url=https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112111634/https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC |url-status=live }} *{{cite book |last=Rodogno |first=Davide |authorlink=Davide Rodogno |year=2006 |title=Fascism's European Empire: Italian Occupation During the Second World War |publisher=Cambridge University Press |location=[[Cambridge]] |isbn=978-0-521-84515-1 |url=https://books.google.com/books?id=ZcUNELPsQQsC |access-date=2020-09-19 |archive-date=2023-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215025806/https://books.google.com/books?id=ZcUNELPsQQsC |url-status=live }} *{{cite book |last=Tanner |first=Marcus |year=1997 |title=Croatia: A Nation Forged in War |url=https://archive.org/details/croatianationfor0000tann |url-access=registration |publisher=Yale University Press |location=[[New Haven, Connecticut]] |isbn=978-0-300-06933-4 }} *{{cite book |last1=Thomas |first1=Nigel |last2=Mikulan |first2=Krunoslav |year=1995 |title=Axis Forces in Yugoslavia 1941–45 |publisher=Osprey Publishing |location=New York |isbn=978-1-85532-473-2 |url=https://books.google.com/books?id=A8X6UH58dlgC }} *{{cite book |last=Tomasevich |first=Jozo |author-link=Jozo Tomasevich |year=1975 |title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks |publisher=Stanford University Press |location=[[Stanford, California]] |isbn=978-0-8047-0857-9 |url=https://books.google.com/books?id=yoCaAAAAIAAJ }} *{{cite book |last=Tomasevich |first=Jozo |year=2001 |title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration |publisher=Stanford University Press |location=[[Stanford, California]] |isbn=978-0-8047-3615-2 |url=https://books.google.com/books?id=fqUSGevFe5MC |access-date=2016-10-15 |archive-date=2023-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112014321/https://books.google.com/books?id=fqUSGevFe5MC |url-status=live }} *{{cite book |last=Velkonija |first=Mitja |year=2003 |title=Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia-Herzegovina |publisher=Texas A&M University Press |location=[[College Station, Texas]] |isbn=978-1-58544-226-3 |url=https://books.google.com/books?id=Rf8P-7ExoKYC |archive-date=2016-04-30 |access-date=2016-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430080425/https://books.google.com/books?id=Rf8P-7ExoKYC |url-status=dead }} *{{cite book |last=Roberts |first=Elizabeth |year=2007 |title=Realm of the Black Mountain: A History of Montenegro |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, New York |isbn=978-0-8014-4601-6}} [[Категорија:Клиентски држави на Фашистичка Италија]] [[Категорија:Сили на Оската]] [[Категорија:Држави и територии распаднати во 1943 година]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1941 година]] [[Категорија:Југославија во Втората светска војна]] [[Категорија:Окупирани територии во Втората светска војна]] [[Категорија:Црна Гора во Втората светска војна]] [[Категорија:Статии со извори на српскохрватски (sh)]] [[Категорија:Статии со извори на италијански (it)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на српски]] [[Категорија:Статии со текст на италијански]] p0x8kv91ev9z5ug3z0x5dusg8eldrau 1 1392276 5543295 2026-04-22T09:11:46Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Црна Гора}} 5543295 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Црна Гора}} s06vee9axb68tqil7n182u6wpdhmnko 0 1392277 5543296 2026-04-22T09:16:09Z Ivan dren 122315 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1326292245|Frederick Manson Bailey]]“ 5543296 wikitext text/x-wiki   '''Фредерик Менсон Бејли''' {{Post-nominals|CMG}} (8 март 1827 – 25 јуни 1915) бил ботаничар активен во [[Австралија]], кој дал голем придонес во карактеризацијата и проучувањето на флората на [[Квинсленд]] . Познат бил по своето средно име, Менсон. <ref name="tele">{{Наведени вести|url=https://nla.gov.au/nla.news-article176911752|title=Colonial botanist dead|date=25 June 1915|work=[[Telegraph (Brisbane)|The Telegraph (Brisbane)]]|access-date=23 December 2022|issue=13,289|location=Queensland, Australia|page=7 (Second edition)|via=National Library of Australia}}</ref> == Ран живот == Фредерик Менсон Бејли е роден во [[Лондон]], втор син на Џон Бејли . Семејството Бејли се занимавало со одгледување и продажба на растенија многу години во Лондон, <ref name="QAJ">{{Наведено списание|date=1915|title=Mr. F. Manson Bailey|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/327378#page/102/mode/1up|journal=Queensland Agricultural Journal|volume=4|pages=84–86|access-date=7 December 2025}}</ref> понекогаш поврзани со расадниците во Лодиџ . <ref name="RSQ">{{Наведено списание|last=Johnston|first=Harvey T.|date=1916|title=Frederick Manson Bailey|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/49281#page/41/mode/1up|journal=Proceedings of the Royal Society of Queensland|volume=28|pages=3–10|access-date=7 December 2025}}</ref> Фредерик се школувал во основното училиште на Независната црква во Хакни, Лондон. <ref name="adb">{{Наведена книга|url=https://adb.anu.edu.au/biography/bailey-frederick-manson-2918|title=Frederick Manson Bailey (1827–1915)|last=Marks|first=Elizabeth N.|publisher=Australian Dictionary of Biography|access-date=4 June 2024}}</ref> Семејството се преселило во Австралија во 1838 година, пристигнувајќи во [[Аделаида]] во март 1839 година, каде што неговиот татко Џон бил назначен за колонијален ботаничар од страна на гувернерот, Џорџ Голер, и започнал да ја формира Ботаничката градина во Аделаида . Џон Бејли ја имал позицијата колонијален ботаничар до 1841 година <ref name="RSQ" /> <ref name="adb" /> == Кариера == Во 1856 година, Менсон се оженил со Ана Марија, најстарата ќерка на свештеникот Томас Вејт, <ref name="adb">{{Наведена книга|url=https://adb.anu.edu.au/biography/bailey-frederick-manson-2918|title=Frederick Manson Bailey (1827–1915)|last=Marks|first=Elizabeth N.|publisher=Australian Dictionary of Biography|access-date=4 June 2024}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMarks">Marks, Elizabeth N. [https://adb.anu.edu.au/biography/bailey-frederick-manson-2918 ''Frederick Manson Bailey (1827–1915)'']. Australian Dictionary of Biography<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 June</span> 2024</span>.</cite></ref> и во 1858 година отишол во [[Нов Зеланд]] и стекнал земјиште во долината Хат, но го напуштил во 1861 година и се преселил за [[Нов Јужен Велс]] поради Новозеландските војни . <ref name="RSQ">{{Наведено списание|last=Johnston|first=Harvey T.|date=1916|title=Frederick Manson Bailey|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/49281#page/41/mode/1up|journal=Proceedings of the Royal Society of Queensland|volume=28|pages=3–10|access-date=7 December 2025}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJohnston1916">Johnston, Harvey T. (1916). [https://www.biodiversitylibrary.org/item/49281#page/41/mode/1up "Frederick Manson Bailey"]. ''Proceedings of the Royal Society of Queensland''. '''28''': <span class="nowrap">3–</span>10<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 December</span> 2025</span>.</cite></ref> Истата година, Бејли отишол во [[Квинсленд]] и собирал растенија од различни делови на државата и објавувал статии за растителниот свет. Неговото прво важно објавување било ''„Прирачник за папрати од Квинсленд“'' објавен во 1874 година <ref name="RSQ" /> и ''„Илустрирана монографија за тревите на Квинсленд“'' со Карл Стајгер . <ref name="adb" /> Во 1880 година, тој соработувал со Џулијан Тенисон-Вудс во објавувањето на ''Пописот на флората на Бризбејн'', <ref name="RSQ">{{Наведено списание|last=Johnston|first=Harvey T.|date=1916|title=Frederick Manson Bailey|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/49281#page/41/mode/1up|journal=Proceedings of the Royal Society of Queensland|volume=28|pages=3–10|access-date=7 December 2025}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJohnston1916">Johnston, Harvey T. (1916). [https://www.biodiversitylibrary.org/item/49281#page/41/mode/1up "Frederick Manson Bailey"]. ''Proceedings of the Royal Society of Queensland''. '''28''': <span class="nowrap">3–</span>10<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 December</span> 2025</span>.</cite></ref> <ref name="Linnean">{{Наведено списание|last=Bailey|first=Frederick Manson|last2=Tenison-Woods|first2=Julian E.|date=1880|title=A Census of the Flora of Brisbane|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/30154#page/165/mode/1up|journal=Proceedings of the Linnean Society of New South Wales|volume=4|pages=137–204|access-date=8 December 2025}}</ref> а во 1881 година бил назначен за на позицијата колонијален ботаничар на Квинсленд. <ref name="RSQ" /> Бејли патувал многу, некои негови важни експедиции се Рокингемскиот Залив, Сивју Ренџ и горниот тек на реката Херберт (1873), западен Квинсленд, Рома и Рокхемптон (1876), Кернс и реката Барон (1877), [[Беленден Кер (планина)|Маунт Беленден Кер]] (1889), реката Џорџина (1895), [[Торесов Проток|Торесовиот Проток]] (1897) и Британска Нова Гвинеја (1898). Бејли бил награден со Кларков медал од Кралското друштво на Нов Јужен Велс во 1902 година, а во 1911 година бил прогласен за CMG (Придружник на Редот на Свети Михаил и Свети Ѓорѓи ). Бејли починал на 25 јуни 1915 година во Кенгуру Поинт, Бризбејн. <ref name="tele">{{Наведени вести|url=https://nla.gov.au/nla.news-article176911752|title=Colonial botanist dead|date=25 June 1915|work=[[Telegraph (Brisbane)|The Telegraph (Brisbane)]]|access-date=23 December 2022|issue=13,289|location=Queensland, Australia|page=7 (Second edition)|via=National Library of Australia}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://nla.gov.au/nla.news-article176911752 "Colonial botanist dead"]. ''[[Telegraph (Brisbane)|The Telegraph (Brisbane)]]''. No.&nbsp;13, 289. Queensland, Australia. 25 June 1915. p.&nbsp;7 (Second edition)<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 December</span> 2022</span> &#x2013; via National Library of Australia.</cite></ref> <ref name="adb">{{Наведена книга|url=https://adb.anu.edu.au/biography/bailey-frederick-manson-2918|title=Frederick Manson Bailey (1827–1915)|last=Marks|first=Elizabeth N.|publisher=Australian Dictionary of Biography|access-date=4 June 2024}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMarks">Marks, Elizabeth N. [https://adb.anu.edu.au/biography/bailey-frederick-manson-2918 ''Frederick Manson Bailey (1827–1915)'']. Australian Dictionary of Biography<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 June</span> 2024</span>.</cite></ref> Погребан е на гробиштата во Јужен Бризбејн . == Наследство == Околу 50 видови растенија кои ги открил се именувани по него, вклучувајќи ги ''Acacia baileyana'' и ''Grevillea baileyana'' . <ref>{{Наведена книга|title=The Grevillea Book|last=Olde, Peter|last2=Marriott, Neil|publisher=Kangaroo Press|year=1995|isbn=0-86417-616-3|volume=2|location=Australia|pages=47–48}}</ref> Неговиот син, Џон Фредерик Бејли, бил директор на ботаничката градина во Бризбејн, а потоа и во Аделаида, а Сирил Тенисон Вајт, владин ботаничар на Квинсленд, бил негов внук и ученик-асистент во 1905 година. <ref name="adb">{{Наведена книга|url=https://adb.anu.edu.au/biography/bailey-frederick-manson-2918|title=Frederick Manson Bailey (1827–1915)|last=Marks|first=Elizabeth N.|publisher=Australian Dictionary of Biography|access-date=4 June 2024}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMarks">Marks, Elizabeth N. [https://adb.anu.edu.au/biography/bailey-frederick-manson-2918 ''Frederick Manson Bailey (1827–1915)'']. Australian Dictionary of Biography<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 June</span> 2024</span>.</cite></ref> == Наводи == {{Наводи}} == Други извори == * Австралиска национална ботаничка градина; [https://www.anbg.gov.au/biography/bailey-frederick.html Бејли, Фредерик М. (1827–1915)] == Надворешни врски == * Погледнете [https://www.biodiversitylibrary.org/creator/39987 ги делата од Ф.М. Бејли] во Библиотеката за наследство на биодиверзитетот . * Запис за [https://www.sil.si.edu/digitalcollections/tl-2/browse.cfm?vol=1#page/140 Ф.М. Бејли] во Таксономска литература II онлајн. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1915 година]] [[Категорија:Родени во 1827 година]] [[Категорија:Птеридолози]] jwcyw5y3dmyqg6cjbgr2lq1erjurcc8 0 1392278 5543299 2026-04-22T09:24:13Z Филип Дамески Дрен 122312 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1345102674|Alexandre Antonelli]]“ 5543299 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Alexandre_Antonelli,_professor_i_biologisk_mångfald_och_systematik.jpg|мини|Професор Александар Антонели]] '''Александар Антонели''' (роден на 15 август 1978 година)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ratsit.se/19780815-Alexandre_Marcos_Antonelli_Vastra_Frolunda/2zxwJeiwixrSOP_Km0kYMJUOeXKKnfzJG2EOuvPbUeA|title=Alexandre Antonelli (44 år) Västra Frölunda {{!}} Ratsit|work=www.ratsit.se|language=sv-se|accessdate=2023-06-07}}</ref> е извршен директор за наука во [[Кралски ботанички градини во Кју|Кралските ботанички градини, Кју]],<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kew.org/science/our-science/people/alexandre-antonelli|title=Professor Alexandre Antonelli {{!}} Kew|work=www.kew.org|language=en|accessdate=2022-07-13}}</ref> Велика Британија, професор по биодиверзитет и систематика на Универзитетот во Гетеборг,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gu.se/en/about/find-staff/alexandreantonelli|title=Alexandre Antonelli {{!}} University of Gothenburg|work=www.gu.se|language=en|accessdate=2022-07-13}}</ref> Шведска и гостин-професор на [[Оксфордски универзитет|Универзитетот во Оксфорд]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.biology.ox.ac.uk/people/professor-alexandre-antonelli|title=Professor Alexandre Antonelli|work=www.biology.ox.ac.uk|language=en|accessdate=2023-06-07}}</ref> Тој е научник за биодиверзитет кој работи на разбирање на разновидноста, еволуцијата и дистрибуцијата на животот на Земјата и како најдобро да се заштити и одржливо да се користи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antonelli-lab.net/|title=Antonelli Lab|work=antonelli-lab.net|accessdate=2023-06-07}}</ref> Неговата прва популарна научна книга, ''„Скриениот универзум: Авантури во биодиверзитетот“'', беше објавена во јули 2022 година.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=The Hidden Universe: Adventures in Biodiversity.|last=Antonelli|first=A.|publisher=Witness Books, Penguin|year=2022|isbn=978-1-5291-0916-0}}</ref> Таа послужи како инспирација за основање на две непрофитни организации под капата на „Скриениот универзум: биодиверзитет“, или иницијативата HUB,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hu-b.org/|title=Hidden Universe: Biodiversity|work=Hidden Universe: Biodiversity|language=en-US|accessdate=2025-09-12}}</ref> каде што е домаќин на Алијансата за истражување и зачувување на атлантските шуми.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.projeto-araca.org/|title=HOME {{!}} Araca Project|work=ARAÇÁ Project|language=en|accessdate=2025-09-12}}</ref> == Биографија == Антонели е роден и израснат во Кампинас, Бразил, и ги започнал своите додипломски студии по биологија на Универзитетот во Кампинас, Бразил и на [[Универзитетот во Женева]], Швајцарија.<ref name="antonelli-lab.net">{{Наведена мрежна страница|url=https://antonelli-lab.net/people/|title=People|work=antonelli-lab.net|accessdate=2023-06-07}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://revistapesquisa.fapesp.br/en/alexandre-antonelli-at-the-forefront-of-science-in-royal-gardens-2/|title=Alexandre Antonelli: At the forefront of science in royal gardens|work=revistapesquisa.fapesp.br|language=en-US|accessdate=2023-06-07}}</ref> Оттаму, тој продолжил да магистрира по биологија на Универзитетот во Гетеборг, Шведска, кој му бил доделен во 2003 година.<ref name="antonelli-lab.net" /> Тој останал на универзитетот за да се стекне со докторат насловен како ''Просторно-временска еволуција на неотропните организми: Нови увиди во стара загатка'', доделена во 2009 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/17695|title=Spatiotemporal Evolution of Neotropical Organisms: New Insights into an Old Riddle|last=Antonelli|first=Alexandre|date=2008-11-07|publisher=Department of Plant and Environmental Sciences, University of Gothenburg|isbn=978-91-85529-21-6}}</ref> Оттогаш, тој имал голем број престижни научни позиции, вклучувајќи постдокторски соработник на Институтот за систематска ботаника, Универзитет во Цирих, Швајцарија,<ref name="antonelli-lab.net" /> вонреден професор и виш предавач на Универзитетот во Гетеборг,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gu.se/en/about/find-staff/alexandreantonelli|title=Alexandre Antonelli {{!}} University of Gothenburg|work=www.gu.se|language=en|accessdate=2023-06-07}}</ref><ref name="antonelli-lab.net" /> гостин-стипендист Циснерос на [[Харвард|Универзитетот Харвард]], САД,<ref name="harvard.edu">{{Наведена мрежна страница|url=https://drclas.harvard.edu/news/drclas-announces-2017-2018-visiting-scholars-and-robert-f-kennedy-visiting-professors|title=DRCLAS Announces 2017-2018 Visiting Scholars and Robert F. Kennedy Visiting Professors|work=drclas.harvard.edu|language=en|accessdate=2023-06-07}}</ref><ref name="antonelli-lab.net" /> научен советник во Научниот центар Универзум, Гетеборг и научен куратор во Ботаничката градина во Гетеборг.<ref name="antonelli-lab.net" /> Во 2017 година, Антонели го основал Гетеборшкиот глобален центар за биолошка разновидност <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gu.se/en/news/new-centre-for-biological-diversity|title=New Centre for Biological Diversity {{!}} University of Gothenburg|date=2016-12-29|work=www.gu.se|language=en|accessdate=2023-06-07}}</ref> и бил директор до 2019 година, кога се преселил во [[Кралски ботанички градини во Кју|Кралските ботанички градини во Кју]], за да ја преземе сегашната позиција како директор за наука.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kew.org/press-and-media/kew-appoints-professor-antonelli-new-director-of-science|title=Kew appoints Prof. Alexandre Antonelli as new Director of Science {{!}} Kew|work=www.kew.org|accessdate=2023-06-07}}</ref> Тој бил и основач и претседател (2015-2020) на knowme.earth, мобилна платформа за евидентирање, идентификување и споделување информации за сите видови на Земјата.<ref name="antonelli-lab.net" /> Антонели ја запознал својата шведска сопруга Ана додека двајцата живееле во Хондурас. Заедно имаат три деца.<ref name="antonelli-lab.net">{{Наведена мрежна страница|url=https://antonelli-lab.net/people/|title=People|work=antonelli-lab.net|accessdate=2023-06-07}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://antonelli-lab.net/people/ "People"]. ''antonelli-lab.net''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-06-07</span></span>.</cite></ref><ref name=":0">{{Наведена книга|title=The Hidden Universe: Adventures in Biodiversity.|last=Antonelli|first=A.|publisher=Witness Books, Penguin|year=2022|isbn=978-1-5291-0916-0}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAntonelli2022">Antonelli, A. (2022). ''The Hidden Universe: Adventures in Biodiversity''. Witness Books, Penguin. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-5291-0916-0|<bdi>978-1-5291-0916-0</bdi>]].</cite></ref> == Истражување == Антонели ги проучува разновидноста, дистрибуцијата, еволуцијата, заканите и одржливата употреба на видовите и развива методи за забрзување на научните откритија и иновации.<ref name="antonelli-lab.net">{{Наведена мрежна страница|url=https://antonelli-lab.net/people/|title=People|work=antonelli-lab.net|accessdate=2023-06-07}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://antonelli-lab.net/people/ "People"]. ''antonelli-lab.net''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-06-07</span></span>.</cite></ref> Неговата работа се фокусира на тропските предели, каде што се јавуваат повеќето видови и каде што заканите се најакутни.<ref name="antonelli-lab.net" /> Тој е познат и по својата работа што ги осветлува врските помеѓу климата, геологијата и биодиверзитетот, со посебен фокус на потеклото, еволуцијата и одржувањето на планинската разновидност.<ref>{{Наведено списание|last=Hoorn|first=C.|last2=Wesselingh|first2=F. P.|last3=ter Steege|first3=H.|last4=Bermudez|first4=M. A.|last5=Mora|first5=A.|last6=Sevink|first6=J.|last7=Sanmartín|first7=I.|last8=Sanchez-Meseguer|first8=A.|last9=Anderson|first9=C. L.|date=2010-11-12|title=Amazonia Through Time: Andean Uplift, Climate Change, Landscape Evolution, and Biodiversity|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1194585|journal=Science|language=en|volume=330|issue=6006|pages=927–931|bibcode=2010Sci...330..927H|doi=10.1126/science.1194585|issn=0036-8075|pmid=21071659|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Antonelli|first=Alexandre|last2=Kissling|first2=W. Daniel|last3=Flantua|first3=Suzette G. A.|last4=Bermúdez|first4=Mauricio A.|last5=Mulch|first5=Andreas|last6=Muellner-Riehl|first6=Alexandra N.|last7=Kreft|first7=Holger|last8=Linder|first8=H. Peter|last9=Badgley|first9=Catherine|year=2018|title=Geological and climatic influences on mountain biodiversity|url=https://www.nature.com/articles/s41561-018-0236-z|journal=Nature Geoscience|language=en|volume=11|issue=10|pages=718–725|bibcode=2018NatGe..11..718A|doi=10.1038/s41561-018-0236-z|issn=1752-0908}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wiley.com/en-gb/Mountains%2C+Climate+and+Biodiversity-p-9781119159872|title=Mountains, Climate and Biodiversity {{!}} Wiley|work=Wiley.com|language=en-gb|accessdate=2023-06-07}}</ref> Антонели, исто така, пишувал многу за биодиверзитетот на тропскиот појас на американскиот континент, регион што опфаќа поголем дел од Латинска Америка и Карибите наречен Неотропици.<ref>{{Наведено списание|last=Antonelli|first=Alexandre|last2=Zizka|first2=Alexander|last3=Carvalho|first3=Fernanda Antunes|last4=Scharn|first4=Ruud|last5=Bacon|first5=Christine D.|last6=Silvestro|first6=Daniele|last7=Condamine|first7=Fabien L.|date=2018-06-05|title=Amazonia is the primary source of Neotropical biodiversity|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=115|issue=23|pages=6034–6039|bibcode=2018PNAS..115.6034A|doi=10.1073/pnas.1713819115|issn=0027-8424|pmc=6003360|pmid=29760058|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Antonelli|first=Alexandre|year=2022|title=The rise and fall of Neotropical diversity|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=199|pages=8–24|doi=10.1093/botlinnean/boab061|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Antonelli|first=Alexandre|last2=Sanmartín|first2=Isabel|year=2011|title=Why are there so many plant species in the Neotropics?|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/tax.602010|journal=Taxon|language=en|volume=60|issue=2|pages=403–414|doi=10.1002/tax.602010|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Antonelli|first=Alexandre|last2=Ariza|first2=María|last3=Albert|first3=James|last4=Andermann|first4=Tobias|last5=Azevedo|first5=Josué|last6=Bacon|first6=Christine|last7=Faurby|first7=Søren|last8=Guedes|first8=Thais|last9=Hoorn|first9=Carina|date=2018-10-04|title=Conceptual and empirical advances in Neotropical biodiversity research|journal=PeerJ|language=en|volume=6|doi=10.7717/peerj.5644|issn=2167-8359|pmc=6174874|pmid=30310740|doi-access=free}}</ref> Во декември 2022 година, тој беше ко-водеч на две сестрински прегледи во ''Science'' за биодиверзитетот на Мадагаскар.<ref>{{Наведено списание|last=Antonelli|first=Alexandre|last2=Smith|first2=Rhian J.|last3=Perrigo|first3=Allison L.|last4=Crottini|first4=Angelica|last5=Hackel|first5=Jan|last6=Testo|first6=Weston|last7=Farooq|first7=Harith|last8=Torres Jiménez|first8=Maria F.|last9=Andela|first9=Niels|date=2022-12-02|title=Madagascar's extraordinary biodiversity: Evolution, distribution, and use|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abf0869|journal=Science|language=en|volume=378|issue=6623|doi=10.1126/science.abf0869|issn=0036-8075|pmid=36454829|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Ralimanana|first=Hélène|last2=Perrigo|first2=Allison L.|last3=Smith|first3=Rhian J.|last4=Borrell|first4=James S.|last5=Faurby|first5=Søren|last6=Rajaonah|first6=Mamy Tiana|last7=Randriamboavonjy|first7=Tianjanahary|last8=Vorontsova|first8=Maria S.|last9=Cooke|first9=Robert S. C.|date=2022-12-02|title=Madagascar's extraordinary biodiversity: Threats and opportunities|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.adf1466|journal=Science|language=en|volume=378|issue=6623|doi=10.1126/science.adf1466|issn=0036-8075|pmid=36454830|hdl-access=free}}</ref> Како дел од неговото мултидисциплинарно истражување, тој истражува примена на техники на машинско учење за истражување и зачувување на биодиверзитетот.<ref>{{Наведено списание|last=Silvestro|first=D.|last2=Goria|first2=S.|last3=Sterner|first3=T.|author-link3=Thomas Sterner|last4=Antonelli|first4=A.|date=22 March 2022|title=Improving biodiversity protection through artificial intelligence|journal=[[Nature Sustainability]]|volume=5|issue=5|pages=415–424|bibcode=2022NatSu...5..415S|doi=10.1038/s41893-022-00851-6|pmc=7612764|pmid=35614933}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Antonelli|first=Alexandre|last2=Dhanjal-Adams|first2=Kiran L.|last3=Silvestro|first3=Daniele|year=2023|title=Integrating machine learning, remote sensing and citizen science to create an early warning system for biodiversity|journal=Plants, People, Planet|language=en|volume=5|issue=3|pages=307–316|doi=10.1002/ppp3.10337|issn=2572-2611|doi-access=free}}</ref> Во 2020 и 2023 година, Антонели го водеше извештајот „Состојбата на растенијата и габите во светот“,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kew.org/science/state-of-the-worlds-plants-and-fungi|title=State of the World's Plants and Fungi {{!}} Kew|work=www.kew.org|language=en|accessdate=2023-06-07}}</ref> голема меѓународна соработка со придружен симпозиум.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cms.botany.org/news/display/2020/9/24/state-of-the-worlds-plants-and-fungi-virtual-symposium/|title=State of the World's Plants and Fungi Virtual Symposium|work=cms.botany.org|language=en|accessdate=2023-06-07}}</ref> Тој е именуван на листата „Високо цитирани истражувачи“ на Web of Science/Clarivate, која ги идентификува пионерските истражувачи во првите 1% од нивната област, секоја година од 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://clarivate.com/webofsciencegroup/researcher-recognition/|title=Researcher Recognition|work=Web of Science Group|language=en|accessdate=2022-07-13}}</ref> == Именувани растителни видови == Таксономската работа на Антонели доведе до научен опис на следните нови растителни видови: * ''Ciliosemina'' Antonelli ([[Броќови|Rubiaceae]]) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77065716-1|title=Ciliosemina Antonelli {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2022-07-13}}</ref> * ''Ciliosemina pedunculata'' (H.Karst.) Antonelli ([[Броќови|Rubiaaceae]]) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77065717-1|title=Ciliosemina pedunculata (H.Karst.) Antonelli {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2022-07-13}}</ref> * ''Ciliosemina purdieana'' (ср.) Antonelli ([[Броќови|Rubiaaceae]]) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77065718-1|title=Ciliosemina purdieana (Wedd.) Antonelli {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2022-07-13}}</ref> * ''Cordiera montana'' CH Perss., Delprete & Antonelli ([[Броќови|Rubiaaceae]]) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77175930-1|title=Cordiera montana C.H.Perss., Delprete & Antonelli {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2022-07-13}}</ref> Два вида се именувани и во негова чест: * ''Siphocampylus antonellii'' Lagom. & Д. Сантам. (Campanulaceae) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77151883-1|title=Siphocampylus antonellii Lagom. & D.Santam. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=2022-07-13}}</ref> * ''Camaridium antonellii'' O.Pérez & Bogarín ([[Орхидеи|Orchidaceae]]) <ref>{{Наведено списание|last=Pérez-Escobar|first=Oscar Alejandro|last2=Jaramillo|first2=Carlos|last3=Zuluaga|first3=Alejandro|last4=García-Revelo|first4=Santiago|last5=Dodsworth|first5=Steven|last6=Bogarín|first6=Diego|date=2021-12-17|title=Two new orchid species (Camaridium: Maxillariinae; Lepanthes: Pleurothallidinae) from the Pacific slope of the Northern Andes, Colombia|url=https://revistas.ucr.ac.cr/index.php/lankesteriana/article/view/49471|journal=Lankesteriana: International Journal on Orchidology|language=en|pages=351–362|doi=10.15517/lank.v21i3.49471|doi-broken-date=11 July 2025|issn=2215-2067}}</ref> == Одлики и награди == * Избран во Одборот на доверители на WWF International <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wwf.panda.org/wwf_news/?13015466/WWF-appoints-two-exceptional-conservation-leaders-to-its-International-Board|title=WWF appoints two exceptional conservation leaders to its International Board|work=wwf.panda.org|language=en|accessdate=2025-03-24}}</ref> * Избран член на Академија Европеа (2024-) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ae-info.org/|title=Academy of Europe: Acad Main|work=www.ae-info.org|accessdate=2025-09-12}}</ref> * Избран за странски член на Кралската шведска академија на науките (2023 - доживотно) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kva.se/en/contact/alexandre-antonelli/|title=Alexandre Antonelli|work=Kungl. Vetenskapsakademien|language=en-GB|accessdate=2025-09-17}}</ref> * Гостински професор, Ботаничка градина Вухан, Кинеска академија на науките (2023–2028) <ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kew.org/science/our-science/people/alexandre-antonelli|title=Professor Alexandre Antonelli {{!}} Kew|work=www.kew.org|language=en|accessdate=2022-07-13}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.kew.org/science/our-science/people/alexandre-antonelli "Professor Alexandre Antonelli | Kew"]. ''www.kew.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-07-13</span></span>.</cite></ref> * Истакнат научник на Кинеската академија на науките, Иницијатива за меѓународни стипендии на претседателот (2023) <ref name="antonelli-lab.net">{{Наведена мрежна страница|url=https://antonelli-lab.net/people/|title=People|work=antonelli-lab.net|accessdate=2023-06-07}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://antonelli-lab.net/people/ "People"]. ''antonelli-lab.net''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-06-07</span></span>.</cite></ref> * Избран член на Неформалната советодавна група за техничка и научна соработка на Конвенцијата за биолошка разновидност <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cbd.int/kb/record/notification/3246?RecordType=notification|title=Composition of the Informal Advisory Group on Technical and Scientific Cooperation|work=www.cbd.int|accessdate=2023-06-07}}</ref> * Меѓународен советодавен панел за кредити за биолошка разновидност (2023-) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iapbiocredits.org/|title=HOME|work=www.iapbiocredits.org|language=en-US|accessdate=2025-03-24}}</ref> * Избран член на Кралското географско друштво (2023-) <ref name="antonelli-lab.net" /> * Добитник на наградата „Сенкенберг“ за истражување на природата (2022) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://museumgoerlitz.senckenberg.de/de/pressemeldungen/senckenberg-prize-2022-the-world-of-forests/|title=30|last=jayjay|work=Senckenberg Museum für Naturkunde Görlitz|language=de-DE|accessdate=2022-07-13}}</ref> * Член на Кралското друштво за биологија (2020-) <ref name="antonelli-lab.net" /> * Добитник на 1-ва награда (со соработници) на натпреварот [[Глобален информативен систем за биоразновидност|GBIF]] Ebbe Nielsen (2020 и 2021) <ref name="gbif.org">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gbif.org/article/1G82GL7jw08kS0g6k6MuSa/ebbe-nielsen-challenge|title=Ebbe Nielsen Challenge|work=www.gbif.org|language=en|accessdate=2022-07-13}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gbif.org/news/AcT155L4KYZ5RxsfDnGGt/shinybiomod-wins-2020-gbif-ebbe-nielsen-challenge|title=ShinyBIOMOD wins 2020 GBIF Ebbe Nielsen Challenge|work=www.gbif.org|language=en|accessdate=2023-06-07}}</ref> и 2-ра награда (2016) <ref name="gbif.org" /> * Циснерос, гостин-стипендист, Центар за латиноамерикански студии „Дејвид Рокфелер“, [[Харвард|Универзитет Харвард]] (2018) <ref name="harvard.edu">{{Наведена мрежна страница|url=https://drclas.harvard.edu/news/drclas-announces-2017-2018-visiting-scholars-and-robert-f-kennedy-visiting-professors|title=DRCLAS Announces 2017-2018 Visiting Scholars and Robert F. Kennedy Visiting Professors|work=drclas.harvard.edu|language=en|accessdate=2023-06-07}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://drclas.harvard.edu/news/drclas-announces-2017-2018-visiting-scholars-and-robert-f-kennedy-visiting-professors "DRCLAS Announces 2017-2018 Visiting Scholars and Robert F. Kennedy Visiting Professors"]. ''drclas.harvard.edu''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-06-07</span></span>.</cite></ref> * Именуван како еден од 100-те најкул истражувачи во Шведска (2017) <ref name="antonelli-lab.net" /> * Избран член на Младата академија на Шведска (2016-2019) <ref name="antonelli-lab.net" /> * Избран член на [[Кралско научно-книжевно друштво во Гетеборг|Кралското друштво за уметност и науки во Гетеборг]] (2016-) <ref name="antonelli-lab.net" /> * Иден истражувачки лидер, Шведска фондација за стратешки истражувања (2016) <ref name="antonelli-lab.net" /> * Стипендист на Академијата Валенберг, Фондација Кнут и Алис Валенберг (2014) * Избран член на Младата академија на Европа (2013–2020) == Наводи == <references /> {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Бразилски научници]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1978 година]] buq2qwirsbq1nbtpke6gf893rtjin69 14 1392279 5543302 2026-04-22T09:27:16Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Европско боиште (Втора светска војна)| Источноевропско боиште ]] [[Category:Историја на Источна Европа|Втора светска војна]] 5543302 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Европско боиште (Втора светска војна)| Источноевропско боиште ]] [[Category:Историја на Источна Европа|Втора светска војна]] 3q4v2beghfjdtly592xu8vt9jjgs5o7 0 1392280 5543305 2026-04-22T09:31:44Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Другизначења4|бугарската гимнастичарка|други значења|Борјана}} {{MedalTableTop|Борјана Калејн}} {{MedalCountry | {{БУГ}} }} {{MedalSport|[[Ритмичка гимнастика]]}} {{MedalCompetition | [[Летни олимписки игри|Олимписки игри]]}} {{MedalSilver | [[Летни олимписки игри 2024|Париз 2024]] | Повеќебој}} {{M... 5543305 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|бугарската гимнастичарка|други значења|Борјана}} {{MedalTableTop|Борјана Калејн}} {{MedalCountry | {{БУГ}} }} {{MedalSport|[[Ритмичка гимнастика]]}} {{MedalCompetition | [[Летни олимписки игри|Олимписки игри]]}} {{MedalSilver | [[Летни олимписки игри 2024|Париз 2024]] | Повеќебој}} {{MedalCompetition | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика|Светски првенства]]}} {{MedalGold | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Валенсија 2023]] | Екипно}} {{MedalSilver | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Валенсија 2023]] | Повеќебој}} {{MedalSilver | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика 2018|Софија 2018]] | Екипно}} {{MedalCompetition | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика|Европски првенства]]}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2024|Будимпешта 2024]] | Екипно}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2024|Будимпешта 2024]] | Обрач}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Баку 2023]] | Повеќебој}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Баку 2023]] | Екипно}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2022|Тел Авив 2022]] | Топка}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2022|Тел Авив 2022]] | Лента}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2022|Тел Авив 2022]] | Екипно}} {{MedalSilver | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2021|Варна 2021]] | Повеќебој}} {{MedalSilver | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2024|Будимпешта 2024]] | Чуњеви}} {{MedalBottom}} '''Борјана Николаева Калејн''' ({{langx|bg|Боряна Николаева Калейн}}; родена на [[23 август]] [[2000]] година во [[Софија]]) — поранешна [[Бугарија|бугарска]] натпреварувачка во [[ритмичка гимнастика]]. На [[Летни олимписки игри 2024|Олимписките игри во Париз во 2024 година]] го освои сребрениот медал, а претходно во 2023 година стана светска шампионка во екипна конкуренција. == Животопис == Калејн започнала да се занимава со ритмичка гимнастика на шестгодишна возраст, на иницијатива на нејзината мајка. Во [[2008]] година за првпат учествувала на меѓународни јуниорски натпревари. Во [[2013]] година, на својот прв јуниорски Светски куп, ја скршила левата нога,<ref>{{cite web |url=https://www.nbcolympics.com/news/rhythmic-gymnast-boryana-kaleyn-stays-course-despite-tough-breaks |title=Rhythmic gymnast Boryana Kaleyn stays the course despite tough breaks |publisher=nbcolympics.com |access-date=14 August 2024 |language=en}}</ref> но веќе во јуни 2014 година повторно се вратила на меѓународните натпревари на Европското јуниорско првенство, каде со тимот составен од [[Ерика Зафирова]] и [[Катерина Маринова]] го освоила четвртото место. Во поединечна конкуренција, таа го освоила бронзениот медал во вежба со топка. Во [[2016]] година, Калејн дебитирала во сениорска конкуренција на турнир во [[Лисабон]], но набрзо потоа го скршила левиот зглоб, поради што го пропуштила Европското првенство. Во [[2017 ]]година се вратила на турнир во Москва и на националното првенство на Бугарија, каде била трета во повеќебој. Својата прва титула ја освоила во 2020 година на Гран-при во Брно во вежба со чуњеви. Во [[2021]] година учествувала на [[Летни олимписки игри 2020|Олимписките игри]] во Токио и го освоила петтото место во повеќебој. На Европските првенства освоила неколку титули: станала европска шампионка со тимот, со топка и со лента. Тимот ја одбранил титулата во [[2023]] и [[2024]] година, а таа дополнително победила во поединечен повеќебој во [[2023]] година и со обрач во [[2024]] година. На Светските првенства, својата единствена титула ја освоила во 2023 година во Валенсија со тимот. Светското првенство во 2022 година го пропуштила поради вирусна болест. [[Податотека:Boryana Kaleyn 2024 Sofia World Cup turns.webm|мини|десно|250п|Калејн на Светскиот куп во Софија (2024)]] Во 2024 година, Калејн учествувала на [[Летни олимписки игри 2024|Олимписките игри]] во Париз. Таму го освоила сребрениот медал во повеќебој, зад олимписката шампионка [[Дарја Варфоломеев]]. Со тоа, за првпат по [[Адријана Дунавска]] во Сеул во 1988 година, бугарска спортистка повторно освоила поединечен медал во ритмичка гимнастика.<ref>{{cite web |url=https://bnr.bg/en/post/102031343/bulgarias-boryana-kaleyn-makes-history-as-she-wins-olympic-silver-in-rhythmic-gymnastics |title=Bulgaria’s Boryana Kaleyn makes history as she wins Olympic silver in rhythmic gymnastics |publisher=bnr.bg |access-date=14 August 2024 |language=en}}</ref> Во декември [[2024]] година, Калејн го објавила крајот на својата активна кариера.<ref>{{cite web |url=https://bntnews.bg/news/boryana-kalein-prekrati-sastezatelnata-si-kariera-1317710news.html |title=Боряна Калейн прекрати състезателната си кариера |publisher=BNT News |access-date=10 January 2026 |language=bg}}</ref> Таа планира во иднина да се посвети на тренерската работа.<ref>{{cite web |url=https://www.actualno.com/moresport/goljamata-mechta-prodyljava-shampionkata-borjana-kalejn-shte-izgrajda-novoto-pokolenie-gimnastichki-news_2369057.html |title="Голямата мечта продължава": Шампионката Боряна Калейн ще изгражда новото поколение гимнастички |publisher=Actualno.com |access-date=10 January 2026 |language=bg}}</ref> == Награди == * 2021: Ритмичка гимнастичарка на годината == Надворешни врски == {{Commonscat|Boryana Kaleyn|Борјана Калејн}} * [https://www.gymnastics.sport/site/athletes/bio_detail.php?id=39878 Борјана Калејн] на страната на [[Меѓународна гимнастичка федерација|ФИГ]] * [https://olympics.com/en/athletes/boryana-kaleyn Борјана Калејн] на страната на ИОК == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Калејн, Борјана}} [[Категорија:Бугарски ритмички гимнастичарки]] [[Категорија:Освојувачи на медали на Светските игри]] [[Категорија:Светски прваци во ритмичка гимнастика]] [[Категорија:Европски прваци во ритмичка гимнастика]] [[Категорија:Учесници на Летните олимписки игри 2020]] [[Категорија:Учесници на Летните олимписки игри 2024]] [[Категорија:Освојувачи на сребрени олимписки медали за Бугарија]] [[Категорија:Луѓе од Софија]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] 6g3i8bfd4g9tqcorpn4xq4hopsky7yt 5543335 5543305 2026-04-22T10:59:32Z Пакко 4588 сменет со {{Infobox gymnast}} 5543335 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|бугарската гимнастичарка|други значења|Борјана}} {{Infobox gymnast |name= Борјана Калејн |image= Boryana Kaleyn 2024 Sofia World Cup Clubs QF 1.jpg |image_size= 250px |caption= Калејн на Светскиот куп во Софија (2024) |fullname= Борјана Николаева Калејн |altname= |nickname= |country= {{БУГ}} |regions= |formercountry= |birth_date= {{birth date and age|2000|8|23|df=yes}} |birth_place= [[Софија]], [[Бугарија]] |hometown= |residence= [[Софија]], [[Бугарија]] |death_date= |death_place= |height= 1.68 m |weight= |discipline= RG |level= Сениорска меѓународна елита |natlteam= 2016 |club= КХГ „Левски-Тријадица“ |gym= |collegeteam= |headcoach= Маријана Памукова |assistcoach= |formercoach= |choreographer= |music= |eponymousskills= |retired= декември 2024 |worldranking= |updated= | show-medals = yes | medaltemplates = {{MedalCountry | {{БУГ}} }} {{MedalSport | [[Ритмичка гимнастика]]}} {{MedalCompetition | [[Олимписки игри]]}} {{MedalSilver | [[Летни олимписки игри 2024|Париз 2024]] | Повеќебој}} {{MedalCompetition | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика|Светско првенство]]}} {{MedalGold | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Валенсија 2023]] | Екипно}} {{MedalSilver | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Валенсија 2023]] | Повеќебој}} {{MedalSilver | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика 2018|Софија 2018]] | Екипно}} {{MedalCompetition | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика|Европско првенство]]}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2024|Будимпешта 2024]] | Екипно}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2024|Будимпешта 2024]] | Обрач}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Баку 2023]] | Повеќебој}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Баку 2023]] | Екипно}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2022|Тел Авив 2022]] | Топка}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2022|Тел Авив 2022]] | Лента}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2022|Тел Авив 2022]] | Екипно}} {{MedalSilver | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2021|Варна 2021]] | Повеќебој}} {{MedalSilver | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2024|Будимпешта 2024]] | Чуњеви}} }} '''Борјана Николаева Калејн''' ({{lang|bg|Боряна Николаева Калейн}}; родена на [[23 август]] [[2000]] во [[Софија]]) — поранешна [[Бугарија|бугарска]] натпреварувачка во [[ритмичка гимнастика]]. На [[Летни олимписки игри 2024|Олимписките игри во Париз во 2024 година]] го освои сребрениот медал, а претходно во 2023 година стана светска шампионка во екипна конкуренција. == Животопис == ... (останатиот дел од статијата) ... '''Борјана Николаева Калејн''' ({{langx|bg|Боряна Николаева Калейн}}; родена на [[23 август]] [[2000]] година во [[Софија]]) — поранешна [[Бугарија|бугарска]] натпреварувачка во [[ритмичка гимнастика]]. На [[Летни олимписки игри 2024|Олимписките игри во Париз во 2024 година]] го освои сребрениот медал, а претходно во 2023 година стана светска шампионка во екипна конкуренција. == Животопис == Калејн започнала да се занимава со ритмичка гимнастика на шестгодишна возраст, на иницијатива на нејзината мајка. Во [[2008]] година за првпат учествувала на меѓународни јуниорски натпревари. Во [[2013]] година, на својот прв јуниорски Светски куп, ја скршила левата нога,<ref>{{cite web |url=https://www.nbcolympics.com/news/rhythmic-gymnast-boryana-kaleyn-stays-course-despite-tough-breaks |title=Rhythmic gymnast Boryana Kaleyn stays the course despite tough breaks |publisher=nbcolympics.com |access-date=14 August 2024 |language=en}}</ref> но веќе во јуни 2014 година повторно се вратила на меѓународните натпревари на Европското јуниорско првенство, каде со тимот составен од [[Ерика Зафирова]] и [[Катерина Маринова]] го освоила четвртото место. Во поединечна конкуренција, таа го освоила бронзениот медал во вежба со топка. Во [[2016]] година, Калејн дебитирала во сениорска конкуренција на турнир во [[Лисабон]], но набрзо потоа го скршила левиот зглоб, поради што го пропуштила Европското првенство. Во [[2017 ]]година се вратила на турнир во Москва и на националното првенство на Бугарија, каде била трета во повеќебој. Својата прва титула ја освоила во 2020 година на Гран-при во Брно во вежба со чуњеви. Во [[2021]] година учествувала на [[Летни олимписки игри 2020|Олимписките игри]] во Токио и го освоила петтото место во повеќебој. На Европските првенства освоила неколку титули: станала европска шампионка со тимот, со топка и со лента. Тимот ја одбранил титулата во [[2023]] и [[2024]] година, а таа дополнително победила во поединечен повеќебој во [[2023]] година и со обрач во [[2024]] година. На Светските првенства, својата единствена титула ја освоила во 2023 година во Валенсија со тимот. Светското првенство во 2022 година го пропуштила поради вирусна болест. [[Податотека:Boryana Kaleyn 2024 Sofia World Cup turns.webm|мини|десно|250п|Калејн на Светскиот куп во Софија (2024)]] Во 2024 година, Калејн учествувала на [[Летни олимписки игри 2024|Олимписките игри]] во Париз. Таму го освоила сребрениот медал во повеќебој, зад олимписката шампионка [[Дарја Варфоломеев]]. Со тоа, за првпат по [[Адријана Дунавска]] во Сеул во 1988 година, бугарска спортистка повторно освоила поединечен медал во ритмичка гимнастика.<ref>{{cite web |url=https://bnr.bg/en/post/102031343/bulgarias-boryana-kaleyn-makes-history-as-she-wins-olympic-silver-in-rhythmic-gymnastics |title=Bulgaria’s Boryana Kaleyn makes history as she wins Olympic silver in rhythmic gymnastics |publisher=bnr.bg |access-date=14 August 2024 |language=en}}</ref> Во декември [[2024]] година, Калејн го објавила крајот на својата активна кариера.<ref>{{cite web |url=https://bntnews.bg/news/boryana-kalein-prekrati-sastezatelnata-si-kariera-1317710news.html |title=Боряна Калейн прекрати състезателната си кариера |publisher=BNT News |access-date=10 January 2026 |language=bg}}</ref> Таа планира во иднина да се посвети на тренерската работа.<ref>{{cite web |url=https://www.actualno.com/moresport/goljamata-mechta-prodyljava-shampionkata-borjana-kalejn-shte-izgrajda-novoto-pokolenie-gimnastichki-news_2369057.html |title="Голямата мечта продължава": Шампионката Боряна Калейн ще изгражда новото поколение гимнастички |publisher=Actualno.com |access-date=10 January 2026 |language=bg}}</ref> == Награди == * 2021: Ритмичка гимнастичарка на годината == Надворешни врски == {{Commonscat|Boryana Kaleyn|Борјана Калејн}} * [https://www.gymnastics.sport/site/athletes/bio_detail.php?id=39878 Борјана Калејн] на страната на [[Меѓународна гимнастичка федерација|ФИГ]] * [https://olympics.com/en/athletes/boryana-kaleyn Борјана Калејн] на страната на ИОК == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Калејн, Борјана}} [[Категорија:Бугарски ритмички гимнастичарки]] [[Категорија:Освојувачи на медали на Светските игри]] [[Категорија:Светски прваци во ритмичка гимнастика]] [[Категорија:Европски прваци во ритмичка гимнастика]] [[Категорија:Учесници на Летните олимписки игри 2020]] [[Категорија:Учесници на Летните олимписки игри 2024]] [[Категорија:Освојувачи на сребрени олимписки медали за Бугарија]] [[Категорија:Луѓе од Софија]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] 4oyzjyurjqxvka960mhkymarqbbl3yz 5543337 5543335 2026-04-22T11:06:38Z Пакко 4588 [[Категорија:Натпреварувачи на Летните олимписки игри 2020]] [[Категорија:Натпреварувачи на Летните олимписки игри 2024]][[Категорија:Олимписки сребрени медалисти за Бугарија]] 5543337 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|бугарската гимнастичарка|други значења|Борјана}} {{Infobox gymnast |name= Борјана Калејн |image= Boryana Kaleyn 2024 Sofia World Cup Clubs QF 1.jpg |image_size= 250px |caption= Калејн на Светскиот куп во Софија (2024) |fullname= Борјана Николаева Калејн |altname= |nickname= |country= {{БУГ}} |regions= |formercountry= |birth_date= {{birth date and age|2000|8|23|df=yes}} |birth_place= [[Софија]], [[Бугарија]] |hometown= |residence= [[Софија]], [[Бугарија]] |death_date= |death_place= |height= 1.68 m |weight= |discipline= RG |level= Сениорска меѓународна елита |natlteam= 2016 |club= КХГ „Левски-Тријадица“ |gym= |collegeteam= |headcoach= Маријана Памукова |assistcoach= |formercoach= |choreographer= |music= |eponymousskills= |retired= декември 2024 |worldranking= |updated= | show-medals = yes | medaltemplates = {{MedalCountry | {{БУГ}} }} {{MedalSport | [[Ритмичка гимнастика]]}} {{MedalCompetition | [[Олимписки игри]]}} {{MedalSilver | [[Летни олимписки игри 2024|Париз 2024]] | Повеќебој}} {{MedalCompetition | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика|Светско првенство]]}} {{MedalGold | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Валенсија 2023]] | Екипно}} {{MedalSilver | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Валенсија 2023]] | Повеќебој}} {{MedalSilver | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика 2018|Софија 2018]] | Екипно}} {{MedalCompetition | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика|Европско првенство]]}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2024|Будимпешта 2024]] | Екипно}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2024|Будимпешта 2024]] | Обрач}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Баку 2023]] | Повеќебој}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Баку 2023]] | Екипно}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2022|Тел Авив 2022]] | Топка}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2022|Тел Авив 2022]] | Лента}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2022|Тел Авив 2022]] | Екипно}} {{MedalSilver | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2021|Варна 2021]] | Повеќебој}} {{MedalSilver | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2024|Будимпешта 2024]] | Чуњеви}} }} '''Борјана Николаева Калејн''' ({{lang|bg|Боряна Николаева Калейн}}; родена на [[23 август]] [[2000]] во [[Софија]]) — поранешна [[Бугарија|бугарска]] натпреварувачка во [[ритмичка гимнастика]]. На [[Летни олимписки игри 2024|Олимписките игри во Париз во 2024 година]] го освои сребрениот медал, а претходно во 2023 година стана светска шампионка во екипна конкуренција. == Животопис == ... (останатиот дел од статијата) ... '''Борјана Николаева Калејн''' ({{langx|bg|Боряна Николаева Калейн}}; родена на [[23 август]] [[2000]] година во [[Софија]]) — поранешна [[Бугарија|бугарска]] натпреварувачка во [[ритмичка гимнастика]]. На [[Летни олимписки игри 2024|Олимписките игри во Париз во 2024 година]] го освои сребрениот медал, а претходно во 2023 година стана светска шампионка во екипна конкуренција. == Животопис == Калејн започнала да се занимава со ритмичка гимнастика на шестгодишна возраст, на иницијатива на нејзината мајка. Во [[2008]] година за првпат учествувала на меѓународни јуниорски натпревари. Во [[2013]] година, на својот прв јуниорски Светски куп, ја скршила левата нога,<ref>{{cite web |url=https://www.nbcolympics.com/news/rhythmic-gymnast-boryana-kaleyn-stays-course-despite-tough-breaks |title=Rhythmic gymnast Boryana Kaleyn stays the course despite tough breaks |publisher=nbcolympics.com |access-date=14 August 2024 |language=en}}</ref> но веќе во јуни 2014 година повторно се вратила на меѓународните натпревари на Европското јуниорско првенство, каде со тимот составен од [[Ерика Зафирова]] и [[Катерина Маринова]] го освоила четвртото место. Во поединечна конкуренција, таа го освоила бронзениот медал во вежба со топка. Во [[2016]] година, Калејн дебитирала во сениорска конкуренција на турнир во [[Лисабон]], но набрзо потоа го скршила левиот зглоб, поради што го пропуштила Европското првенство. Во [[2017 ]]година се вратила на турнир во Москва и на националното првенство на Бугарија, каде била трета во повеќебој. Својата прва титула ја освоила во 2020 година на Гран-при во Брно во вежба со чуњеви. Во [[2021]] година учествувала на [[Летни олимписки игри 2020|Олимписките игри]] во Токио и го освоила петтото место во повеќебој. На Европските првенства освоила неколку титули: станала европска шампионка со тимот, со топка и со лента. Тимот ја одбранил титулата во [[2023]] и [[2024]] година, а таа дополнително победила во поединечен повеќебој во [[2023]] година и со обрач во [[2024]] година. На Светските првенства, својата единствена титула ја освоила во 2023 година во Валенсија со тимот. Светското првенство во 2022 година го пропуштила поради вирусна болест. [[Податотека:Boryana Kaleyn 2024 Sofia World Cup turns.webm|мини|десно|250п|Калејн на Светскиот куп во Софија (2024)]] Во 2024 година, Калејн учествувала на [[Летни олимписки игри 2024|Олимписките игри]] во Париз. Таму го освоила сребрениот медал во повеќебој, зад олимписката шампионка [[Дарја Варфоломеев]]. Со тоа, за првпат по [[Адријана Дунавска]] во Сеул во 1988 година, бугарска спортистка повторно освоила поединечен медал во ритмичка гимнастика.<ref>{{cite web |url=https://bnr.bg/en/post/102031343/bulgarias-boryana-kaleyn-makes-history-as-she-wins-olympic-silver-in-rhythmic-gymnastics |title=Bulgaria’s Boryana Kaleyn makes history as she wins Olympic silver in rhythmic gymnastics |publisher=bnr.bg |access-date=14 August 2024 |language=en}}</ref> Во декември [[2024]] година, Калејн го објавила крајот на својата активна кариера.<ref>{{cite web |url=https://bntnews.bg/news/boryana-kalein-prekrati-sastezatelnata-si-kariera-1317710news.html |title=Боряна Калейн прекрати състезателната си кариера |publisher=BNT News |access-date=10 January 2026 |language=bg}}</ref> Таа планира во иднина да се посвети на тренерската работа.<ref>{{cite web |url=https://www.actualno.com/moresport/goljamata-mechta-prodyljava-shampionkata-borjana-kalejn-shte-izgrajda-novoto-pokolenie-gimnastichki-news_2369057.html |title="Голямата мечта продължава": Шампионката Боряна Калейн ще изгражда новото поколение гимнастички |publisher=Actualno.com |access-date=10 January 2026 |language=bg}}</ref> == Награди == * 2021: Ритмичка гимнастичарка на годината == Надворешни врски == {{Commonscat|Boryana Kaleyn|Борјана Калејн}} * [https://www.gymnastics.sport/site/athletes/bio_detail.php?id=39878 Борјана Калејн] на страната на [[Меѓународна гимнастичка федерација|ФИГ]] * [https://olympics.com/en/athletes/boryana-kaleyn Борјана Калејн] на страната на ИОК == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Калејн, Борјана}} [[Категорија:Бугарски ритмички гимнастичарки]] [[Категорија:Освојувачи на медали на Светските игри]] [[Категорија:Светски прваци во ритмичка гимнастика]] [[Категорија:Европски прваци во ритмичка гимнастика]] [[Категорија:Натпреварувачи на Летните олимписки игри 2020]] [[Категорија:Натпреварувачи на Летните олимписки игри 2024]] [[Категорија:Олимписки сребрени медалисти за Бугарија]] [[Категорија:Луѓе од Софија]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] esyz9xb5v6krnmep43lcaqlg8cdyk39 5543342 5543337 2026-04-22T11:15:51Z Пакко 4588 + {{langx|bg|}} 5543342 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|бугарската гимнастичарка|други значења|Борјана}} {{Infobox gymnast |name= Борјана Калејн |image= Boryana Kaleyn 2024 Sofia World Cup Clubs QF 1.jpg |image_size= 250px |caption= Калејн на Светскиот куп во Софија (2024) |fullname= Борјана Николаева Калејн |altname= |nickname= |country= {{БУГ}} |regions= |formercountry= |birth_date= {{birth date and age|2000|8|23|df=yes}} |birth_place= [[Софија]], [[Бугарија]] |hometown= |residence= [[Софија]], [[Бугарија]] |death_date= |death_place= |height= 1.68 m |weight= |discipline= RG |level= Сениорска меѓународна елита |natlteam= 2016 |club= КХГ „Левски-Тријадица“ |gym= |collegeteam= |headcoach= Маријана Памукова |assistcoach= |formercoach= |choreographer= |music= |eponymousskills= |retired= декември 2024 |worldranking= |updated= | show-medals = yes | medaltemplates = {{MedalCountry | {{БУГ}} }} {{MedalSport | [[Ритмичка гимнастика]]}} {{MedalCompetition | [[Олимписки игри]]}} {{MedalSilver | [[Летни олимписки игри 2024|Париз 2024]] | Повеќебој}} {{MedalCompetition | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика|Светско првенство]]}} {{MedalGold | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Валенсија 2023]] | Екипно}} {{MedalSilver | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Валенсија 2023]] | Повеќебој}} {{MedalSilver | [[Светско првенство во ритмичка гимнастика 2018|Софија 2018]] | Екипно}} {{MedalCompetition | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика|Европско првенство]]}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2024|Будимпешта 2024]] | Екипно}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2024|Будимпешта 2024]] | Обрач}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Баку 2023]] | Повеќебој}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2023|Баку 2023]] | Екипно}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2022|Тел Авив 2022]] | Топка}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2022|Тел Авив 2022]] | Лента}} {{MedalGold | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2022|Тел Авив 2022]] | Екипно}} {{MedalSilver | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2021|Варна 2021]] | Повеќебој}} {{MedalSilver | [[Европско првенство во ритмичка гимнастика 2024|Будимпешта 2024]] | Чуњеви}} }} '''Борјана Николаева Калејн''' ({{langx|bg|Боряна Николаева Калейн}}; родена на [[23 август]] [[2000]] во [[Софија]]) — поранешна [[Бугарија|бугарска]] натпреварувачка во [[ритмичка гимнастика]]. На [[Летни олимписки игри 2024|Олимписките игри во Париз во 2024 година]] го освои сребрениот медал, а претходно во 2023 година стана светска шампионка во екипна конкуренција. == Животопис == ... (останатиот дел од статијата) ... '''Борјана Николаева Калејн''' ({{langx|bg|Боряна Николаева Калейн}}; родена на [[23 август]] [[2000]] година во [[Софија]]) — поранешна [[Бугарија|бугарска]] натпреварувачка во [[ритмичка гимнастика]]. На [[Летни олимписки игри 2024|Олимписките игри во Париз во 2024 година]] го освои сребрениот медал, а претходно во 2023 година стана светска шампионка во екипна конкуренција. == Животопис == Калејн започнала да се занимава со ритмичка гимнастика на шестгодишна возраст, на иницијатива на нејзината мајка. Во [[2008]] година за првпат учествувала на меѓународни јуниорски натпревари. Во [[2013]] година, на својот прв јуниорски Светски куп, ја скршила левата нога,<ref>{{cite web |url=https://www.nbcolympics.com/news/rhythmic-gymnast-boryana-kaleyn-stays-course-despite-tough-breaks |title=Rhythmic gymnast Boryana Kaleyn stays the course despite tough breaks |publisher=nbcolympics.com |access-date=14 August 2024 |language=en}}</ref> но веќе во јуни 2014 година повторно се вратила на меѓународните натпревари на Европското јуниорско првенство, каде со тимот составен од [[Ерика Зафирова]] и [[Катерина Маринова]] го освоила четвртото место. Во поединечна конкуренција, таа го освоила бронзениот медал во вежба со топка. Во [[2016]] година, Калејн дебитирала во сениорска конкуренција на турнир во [[Лисабон]], но набрзо потоа го скршила левиот зглоб, поради што го пропуштила Европското првенство. Во [[2017 ]]година се вратила на турнир во Москва и на националното првенство на Бугарија, каде била трета во повеќебој. Својата прва титула ја освоила во 2020 година на Гран-при во Брно во вежба со чуњеви. Во [[2021]] година учествувала на [[Летни олимписки игри 2020|Олимписките игри]] во Токио и го освоила петтото место во повеќебој. На Европските првенства освоила неколку титули: станала европска шампионка со тимот, со топка и со лента. Тимот ја одбранил титулата во [[2023]] и [[2024]] година, а таа дополнително победила во поединечен повеќебој во [[2023]] година и со обрач во [[2024]] година. На Светските првенства, својата единствена титула ја освоила во 2023 година во Валенсија со тимот. Светското првенство во 2022 година го пропуштила поради вирусна болест. [[Податотека:Boryana Kaleyn 2024 Sofia World Cup turns.webm|мини|десно|250п|Калејн на Светскиот куп во Софија (2024)]] Во 2024 година, Калејн учествувала на [[Летни олимписки игри 2024|Олимписките игри]] во Париз. Таму го освоила сребрениот медал во повеќебој, зад олимписката шампионка [[Дарја Варфоломеев]]. Со тоа, за првпат по [[Адријана Дунавска]] во Сеул во 1988 година, бугарска спортистка повторно освоила поединечен медал во ритмичка гимнастика.<ref>{{cite web |url=https://bnr.bg/en/post/102031343/bulgarias-boryana-kaleyn-makes-history-as-she-wins-olympic-silver-in-rhythmic-gymnastics |title=Bulgaria’s Boryana Kaleyn makes history as she wins Olympic silver in rhythmic gymnastics |publisher=bnr.bg |access-date=14 August 2024 |language=en}}</ref> Во декември [[2024]] година, Калејн го објавила крајот на својата активна кариера.<ref>{{cite web |url=https://bntnews.bg/news/boryana-kalein-prekrati-sastezatelnata-si-kariera-1317710news.html |title=Боряна Калейн прекрати състезателната си кариера |publisher=BNT News |access-date=10 January 2026 |language=bg}}</ref> Таа планира во иднина да се посвети на тренерската работа.<ref>{{cite web |url=https://www.actualno.com/moresport/goljamata-mechta-prodyljava-shampionkata-borjana-kalejn-shte-izgrajda-novoto-pokolenie-gimnastichki-news_2369057.html |title="Голямата мечта продължава": Шампионката Боряна Калейн ще изгражда новото поколение гимнастички |publisher=Actualno.com |access-date=10 January 2026 |language=bg}}</ref> == Награди == * 2021: Ритмичка гимнастичарка на годината == Надворешни врски == {{Commonscat|Boryana Kaleyn|Борјана Калејн}} * [https://www.gymnastics.sport/site/athletes/bio_detail.php?id=39878 Борјана Калејн] на страната на [[Меѓународна гимнастичка федерација|ФИГ]] * [https://olympics.com/en/athletes/boryana-kaleyn Борјана Калејн] на страната на ИОК == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Калејн, Борјана}} [[Категорија:Бугарски ритмички гимнастичарки]] [[Категорија:Освојувачи на медали на Светските игри]] [[Категорија:Светски прваци во ритмичка гимнастика]] [[Категорија:Европски прваци во ритмичка гимнастика]] [[Категорија:Натпреварувачи на Летните олимписки игри 2020]] [[Категорија:Натпреварувачи на Летните олимписки игри 2024]] [[Категорија:Олимписки сребрени медалисти за Бугарија]] [[Категорија:Луѓе од Софија]] [[Категорија:Родени во 2000 година]] teww6mhpwax0ssxjsmz0awo9nsw3gnx 0 1392281 5543306 2026-04-22T09:33:19Z Aleksejce 126790 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1297880868|Claude Aubriet]]“ 5543306 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Malva-Institutiones_rei_herbariae2-Tab_23.png|мини|Малва, илустрации за ''институциите'' на Турнефор]] '''Клод Обрие''' ({{Околу|1651}} или 1665 – 3 декември 1742) бил Француски илустратор и ботанички уметник. == Биографија == [[Податотека:AubrietPlexippus.jpg|мини|Две пеперутки, од Клод Обрие]] Обрие бил родена во [[Шалон ан Шампањ|Шалон-ан-Шампањ]] или во Мончец . Тој бил ботанички илустратор во Кралскиот двор во Париз.Таму, Жозеф Питон де Турнефор (1656–1708) ја забележал неговата работа и го ангажирал да биде илустратор на неговото дело „''Елементи на ботаниката“'' [[Науката во 1694 година|од 1694 година]].Од 1700 до 1702 година, тој ги придружувал Турнефор и Андреас фон Гунделсхајмер на експедиција на Блискиот Исток.Таму направил цртежи од историски места и флората на регионот.По враќањето во Париз, Обрие ја продолжил својата работа со ботаничарите во Кралскиот двор, придонесувајќи за ''„Велинс на кралот“''. Во 1707 година, Обрие го наследил Жан Жубер (1643–1707) како Кралски ботанички сликар. Се пензионирал во 1735 година, а го наследила Франсоаз Басепорт (1701–1780), негова ученичка и поранешна соработничка. Починал во Париз. Ботаничарот [[Мишел Адансон]] го именувал [[Род (биологија)|родот]] ''Обриета'' во негова чест. == Избрани дела == Обрие илустрирал две книги кои биле пресвртници во [[Историја на ботаниката|историјата на ботаниката]]: * {{In lang|la}} Joseph Pitton de Tournefort, ''Institutiones rei herbariae'' * {{In lang|la}} [[Себастјен Вајан|Sébastien Vaillant]], {{Google books|DsOBLznXjdcC|Botanicon Parisense}}. Leyde and Amsterdam. Jean & Herman Verbeek and Balthazar Lakeman : 1727. Исто така, имаме и голем број колекции од неговите цртежи: * ''Recueil de plantes, fleurs, овошје, oiseaux, insectes et coquillages итн'' [[Велум|.]] * ''Papillons plantes et fleurs'' (Пеперутки растенија и цвеќиња) * ''Plantes peintes à la gouache'' (Растенија насликани во [[Гваш|гуаче]] ) * ''Recueil d'oiseaux'' (Колекција на птици) * ''Колекција на [[Акварел|акварели]]'', {{Безпрелом|7 p.}} <ref>{{Google books|LaRbuAAACAAJ|Collection of Watercolour Drawings}}</ref> * ''Plantes peintes en минијатурни'' . <ref>{{Google books|title=Bibliotheca Parisiana, page 21}}</ref> == Библиографија == * {{Наведена книга|url={{google books|id=NZYS55EIwuEC|title=Substantial excerpts|plainurl=yes}}|title=Les Muscinées du Botanicon parisiense (1727) de Sébastien Vaillant|last=De Sloover|first=Jean-Louis|publisher=Presses universitaires de Namur|year=1997|isbn=9782870372579}} * Jean-Louis De Sloover et Anne-Marie Bogaert-Damin (1999). ''Les Muscinées du XVIe au XIXe siècle dans les collections de la Bibliothèque universitaire Moretus Plantin'', Namur, Presses universitaires de Namur, {{Безпрелом|257 p.}} {{ISBN|2-87037-270-1}} * Aline Hamonou-Mahieu, ''Claude Aubriet, artiste naturaliste des [[Просветителство|Lumières]]'', CTHS Sciences {{ISBN|978-2-7355-0703-0}} == Наводи == <references /> * ''Делови од оваа статија се базираат на превод на статија од [[Википедија на француски јазик|француската Википедија]] .'' {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1742 година]] [[Категорија:Родени во 17 век]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Родени]] [[Категорија:17 век]] [[Категорија:Смрт]] [[Категорија:Французи]] [[Категорија:Франција]] jk14l5sh4ynd219osz5mkiza0cg0os5 0 1392282 5543307 2026-04-22T09:34:21Z Филип Дамески Дрен 122312 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1231209071|Sigfrid Vilhelm Arnell]]“ 5543307 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Arnell_Sigfrid_18950305-_(cropped).jpg|мини]] '''Зигфрид Вилхелм Арнел''' (роден во 1895 година во [[Јевле|Гевле]] &#x2013; починал во 1970 година) бил[[Џигерници|хепатолог]] и шведски лекар. Тој бил син на [[Бриологија|бриологот]] Хампус Вилхелм Арнел (1848–1932 година). Откако го завршил образованието во [[Упсала]] и [[Стокхолм]], работел во болницата во Гевле, каде што бил директор на [[Рендгенски зраци|рендгенолошкиот]] оддел од 1927 година до пензионирањето во 1960 година. По пензионирањето живеел во Брома, а во 1963 година се преселил во Упсала. Во подоцнежните години од животот, страдал од [[Паркинсонова болест]] и имал проблеми со видот. Во 1951 година бил прогласен за почесен член на Британското бриолошко друштво. Како ботанички колекционер, неговите патувања вклучувале патувања во [[Западен Шпицберген|Шпицберген]] (1956), [[Канарски Острови|Канарските Острови]] (1958-1959), северна Шведска (1960) и [[Египет]] (1961). Тој бил автор на 79 научни трудови. == Делата од Арнел кои се објавени на англиски јазик == * Илустрирана мовова флора на Fennoscandia, I: Hepataceae, 1956. * Хепатици собрани од О. Хедберг и др. на Источноафриканските планини, 1956 година. * Хепатални од Тристан да Куња, 1958 година. * Принос кон познавањето на бриофитната флора на Западен Шпицберген, а особено на Конгсфјорден (Кингс Беј, 79° СГШ). (со Оле Мертенссон), 1959. * Хепатика на Јужна Африка. (Национална владина публикација), 1963 година. == Наводи == <references /> {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Луѓе од Јевле]] [[Категорија:Починати во 1970 година]] [[Категорија:Родени во 1895 година]] ilvlxblswae7nqn7zwb7ft1dzcjo07n 5543308 5543307 2026-04-22T09:35:24Z Филип Дамески Дрен 122312 Додадов празно место каде што фалеше 5543308 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Arnell_Sigfrid_18950305-_(cropped).jpg|мини]] '''Зигфрид Вилхелм Арнел''' (роден во 1895 година во [[Јевле|Гевле]] &#x2013; починал во 1970 година) бил [[Џигерници|хепатолог]] и шведски лекар. Тој бил син на [[Бриологија|бриологот]] Хампус Вилхелм Арнел (1848–1932 година). Откако го завршил образованието во [[Упсала]] и [[Стокхолм]], работел во болницата во Гевле, каде што бил директор на [[Рендгенски зраци|рендгенолошкиот]] оддел од 1927 година до пензионирањето во 1960 година. По пензионирањето живеел во Брома, а во 1963 година се преселил во Упсала. Во подоцнежните години од животот, страдал од [[Паркинсонова болест]] и имал проблеми со видот. Во 1951 година бил прогласен за почесен член на Британското бриолошко друштво. Како ботанички колекционер, неговите патувања вклучувале патувања во [[Западен Шпицберген|Шпицберген]] (1956), [[Канарски Острови|Канарските Острови]] (1958-1959), северна Шведска (1960) и [[Египет]] (1961). Тој бил автор на 79 научни трудови. == Делата од Арнел кои се објавени на англиски јазик == * Илустрирана мовова флора на Fennoscandia, I: Hepataceae, 1956. * Хепатици собрани од О. Хедберг и др. на Источноафриканските планини, 1956 година. * Хепатални од Тристан да Куња, 1958 година. * Принос кон познавањето на бриофитната флора на Западен Шпицберген, а особено на Конгсфјорден (Кингс Беј, 79° СГШ). (со Оле Мертенссон), 1959. * Хепатика на Јужна Африка. (Национална владина публикација), 1963 година. == Наводи == <references /> {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Луѓе од Јевле]] [[Категорија:Починати во 1970 година]] [[Категорија:Родени во 1895 година]] 0ndmpuqsti45bu0afmeetg0d2uehxvd 2 1392283 5543310 2026-04-22T09:56:51Z Ivatvp 132472 Создадена страница со: zdravo 5543310 wikitext text/x-wiki zdravo atwwnxcxma829jm41y4xjik5zn8ky2t 2 1392284 5543311 2026-04-22T09:58:27Z ТВП Зорица Стојанчевска 132475 Создадена страница со: Здраво 5543311 wikitext text/x-wiki Здраво fzob8gf893yaiwettfl635imytto50j 2 1392285 5543312 2026-04-22T09:59:09Z Timka1011 132473 Создадена страница со: Здраво 5543312 wikitext text/x-wiki Здраво fzob8gf893yaiwettfl635imytto50j 2 1392286 5543313 2026-04-22T09:59:21Z Kavadar1984 132474 Создадена страница со: Zdravo 5543313 wikitext text/x-wiki Zdravo kdqu308rcncvp3u5m9rvxc6995fivnr 2 1392287 5543314 2026-04-22T10:00:12Z Симона Матакова ТВП 132479 Создадена страница со: Здраво 5543314 wikitext text/x-wiki Здраво fzob8gf893yaiwettfl635imytto50j 2 1392288 5543315 2026-04-22T10:02:16Z GordanaTVP 132480 Создадена страница со: Здраво 5543315 wikitext text/x-wiki Здраво fzob8gf893yaiwettfl635imytto50j 0 1392289 5543317 2026-04-22T10:07:50Z Timka1011 132473 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:sr:Special:Redirect/revision/29592011|Матијас Шлајден]]“ 5543317 wikitext text/x-wiki '''Матијас Јакоб Шлајден''' ({{Lang-de|Matthias Jakob Schleiden}}; [[Хамбург]], [[5 април]] [[1804]] – [[Франкфурт на Мајна]], [[23 јуни]] [[1881]]) бил [[Германија|германски]] [[Ботаника|ботаничар]] и, заедно со [[Теодор Шван]] и Рудолф Вирхов, ко-основач на клеточната теорија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Matthias-Jakob-Schleiden|title=Matthias Jakob Schleiden {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica|work=www.britannica.com|language=en|accessdate=2023-01-28}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://embryo.asu.edu/pages/matthias-jacob-schleiden-1804-1881|title=Matthias Jacob Schleiden (1804–1881) {{!}} The Embryo Project Encyclopedia|work=embryo.asu.edu|language=en|accessdate=2023-01-28}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Германски биолози]] [[Категорија:Ботаничари]] [[Категорија:Починати во 1881 година]] [[Категорија:Родени во 1804 година]] adjp2hfdu45sniho05d356jv47ddc9k 0 1392290 5543318 2026-04-22T10:24:28Z KristinaTVP 132485 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1303558621|Adriance S. Foster]]“ 5543318 wikitext text/x-wiki '''Адрианс Шервуд Фостер''' (1901–1973) бил американски ботаничар познат по своите студии за [[анатомија на растенијата]]. Првиот растителен анатомист на [[Калифорниски универзитет – Беркли|Универзитетот во Калифорнија, Беркли]], тој бил двократен добитник на Гугенхајмова стипендија и бил претседател на [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]] и Меѓународното друштво на морфолози на растенија. Неговите учебници ''Практична анатомија на растенијата'' и ''Компаративна морфологија на васкуларни растенија'' биле широко прифатени и влијателни.<ref name="Kaplan et al 1977">{{Наведена книга|title=University of California: In Memoriam, May 1977|last=Kaplan|first=Donald R.|last2=Constance|first2=Lincoln|last3=Emerson|first3=Ralph|pages=104–106|chapter=Adriance Sherwood Foster, Botany: Berkeley|chapter-url=http://texts.cdlib.org/view?docId=hb1199n68c&chunk.id=div00041&brand=calisphere&doc.view=entire_text}}</ref> Фостер е роден во Покипси, Њујорк, на 6 август 1901 година, и стекнал диплома на [[Универзитет Корнел|Корнел]] во 1923 година, по што следеле магистратура (1925) и докторат (1926) на [[Харвард]] под менторство на Ирвинг В. Бејли. Откако го стекнал докторатот, поминал две години во Англија работејќи на Универзитетот во Лидс, а од 1928 до 1934 година бил професор по ботаника на Универзитетот во Оклахома. Тој се приклучил на факултетот на Калифорнискиот универзитет во Беркли во 1934 година, пензионирајќи се како почесен професор во 1968 година.<ref name="Kaplan et al 1977" /> Фостер починал на 1 мај 1973 година од компликации од остеомиелитис на 'рбетот.<ref name="Kaplan1973">{{Наведено списание|last=Kaplan|first=Donald R.|year=1973|title=Adriance Sherwood Foster (1901–1973): An Appreciation|url=http://botany.org/PlantScienceBulletin/psb-1973-19-4.php|journal=Plant Science Bulletin|volume=19|issue=4|pages=57–59}}</ref> {{Ботаничар|A.S.Foster}} == Наводи == {{Наводи}} * [http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/kt6h4nf1d9/ Водич за трудовите на Адрианс С. Фостер] на Универзитетот во Санта Барбара * Works by or about Adriance S. Foster {{Претседатели на Американското ботаничко друштво}} [[Категорија:Апсолвенти на Харвард]] [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] [[Категорија:Професори на Калифорнискиот универзитет, Беркли]] [[Категорија:Починати во 1973 година]] [[Категорија:Родени во 1901 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] nrsxjh0gu3vp1ulkm96jfo7ymv92mgr 0 1392291 5543319 2026-04-22T10:27:13Z Bojanatvp 132478 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1341634933|George S. Avery Jr.]]“ 5543319 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=|caption=|birth_date=August 3, 1903|birth_place=[[Benton Harbor, Michigan]]|death_date=August 6, 1994 (aged 91)|death_place=[[New London, Connecticut]]|doctoral_advisor=|known_for=|author_abbrev_bot=}} '''Џорџ Шерман Ејвери Џуниор''' (3 август 1903 – 6 август 1994) бил американски [[Ботаника|ботаничар]], експерт за [[физиологија на растенијата]] и истакнат [[Хортикултура|хортикултурист]]. == Биографија == Ејвери ги стекнал [[додипломските студии]] на [[Универзитетот Тулан]], а [[магистрирал]] на [[колеџот Дартмут]]. Докторирал по [[физиологија]] на растенијата на [[Универзитетот во Висконсин]]. Во 1931 година, Ејвери бил назначен за професор по ботаника на [[колеџот Конектикат]]. Тој бил и директор на [[Арборетумот на колеџот Конектикат]]. Ејвери го напуштил Конектикат за да ја води [[Бруклинската ботаничка градина]] (BBG) во 1944 година. Под негово водство, BBG претрпел неколку проекти за проширување бидејќи стекнал повеќе земјиште. Во 1945 година, Ејвери го основал списанието ''„Растенија и градини“''. Додека бил во BBG, Ејвери се заинтересирал за хортикултура [[Бонсаи|на бонсаи]]. Во 1948 година, го ангажирал [[Френк Окамура]] да му помогне да се грижи за неколку бонсаи сместени во градината, кои биле подарени од [[Ернест Ф. Коу]] во 1925 година. Ејвери почнал да работи на прирачник за грижа за бонсаи со помош на хортикултуристот [[Kanichiro Yashiroda|Каничиро Јаширода]], насловен како ''„Прирачник за џуџести дрвја во саксии - бонсаите на Јапонија“'' . Првпат бил објавен во 1953 година. Ејвери беше претседател на [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]] во 1957 година. Тој го напушти BBG во 1969 година. == Награди == * Професионална награда на [[Американското хортикултурно друштво]] (1970) * Медал и награда „Артур Хојт Скот“ на [[Арборетумот Скот]] (1974)<ref name="bonsai" /> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Починати во 1994 година]] [[Категорија:Родени во 1903 година]] r19719rtbsr6nj21h3b7jqrx9dmafiw 0 1392292 5543320 2026-04-22T10:27:37Z ТВП Зорица Стојанчевска 132475 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1300905905|Vernon Cheadle]]“ 5543320 wikitext text/x-wiki   '''Вернон Ирвин Чидл''' (6 февруари 1910 &#x2013; 23 јули 1995) бил американски [[Ботаника|ботаничар]] кој работел како втор ректор на Универзитетот во Калифорнија, Санта Барбара од 1962 до 1977 година. <ref name="New York Times">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1995/07/25/obituaries/vernon-i-cheadle-85-botanist-and-u-of-california-chancellor.html|title=Vernon I. Cheadle, 85, Botanist And U. of California Chancellor|last=Saxon|first=Wolfgang|date=July 25, 1995|work=New York Times}}</ref> Роден е во Салем, [[Јужна Дакота]]. Дипломирал на Универзитетот во Мајами во Охајо со диплома по ботаника во 1932 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/kt5n39s057/admin/|title=Vernon I. Cheadle Papers|work=oac.cdlib.org|accessdate=2025-04-13}}</ref> Mагистрирал и докторирал по [[ботаника]] на [[Харвард|Универзитетот Харвард]] . Неговата докторска дисертација по ботаника била насловена како ''Истражувања во анатомијата на лилјаните и амарилите'' (1936). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.proquest.com/docview/301800126/|title=INVESTIGATIONS IN THE ANATOMY OF THE LILIACEAE AND THE AMARYLLIDACEAE - ProQuest|work=www.proquest.com|language=en|accessdate=2025-04-13}}</ref> Тој бил активен мајстор атлетичар и го држел светскиот рекорд М75 во фрлање ѓуле, поставен на неговата домашна атлетика на Универзитетот во Калифорнија, Санта Барбара (UCSB) повеќе од една деценија. Чидл станал втор канцелар на UCSB во време кога локалните лидери во Санта Барбара, Калифорнија, неколку децении се бореле тврдоглаво за да основаат истражувачки универзитет. Чидл им овозможил трансформација на UCSB од мал [[Хуманитарнонаучен колеџ|колеџ за либерални уметности]] во истражувачки универзитет. Сепак, Чидл бил сериозно трауматизиран од превирањата во ерата против Виетнамската војна кон крајот на 1960-тите, кога гувернерот [[Роналд Реган]] прогласил [[воена состојба]] и распоредил тешко вооружени трупи на Калифорниската Национална гарда во кампусот на UCSB. Како резултат на тоа, Чидл станал толку пасивен до крајот на неговиот канцеларски мандат што од 1972 до 1977 година, вистинската моќ на кампусот била во рацете на вицеканцеларот Алек Александар. <ref name="Ebenstein">{{Наведено списание|last=Ebenstein|first=Lanny|date=2013|title=The Rise of UCSB|url=https://issuu.com/santabarbaramuseum/docs/132309_noticias_web|journal=Noticias: Journal of the Santa Barbara Historical Museum|volume=54|issue=3|pages=117–183|access-date=18 August 2020}}</ref>{{Почетна кутија}} {{S-aca}} {{succession box|before=[[Samuel B. Gould]]|title=[[Chancellor (education)|Chancellor]] of the [[University of California, Santa Barbara]]|years=1962&ndash;1977|after=[[Robert Huttenback]]}} {{end box}} == Референци == {{Наводи}} [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] [[Категорија:Починати во 1995 година]] [[Категорија:Родени во 1910 година]] mohjz3mxcftjhi6huyzn8k9ztqpfiho 0 1392293 5543321 2026-04-22T10:28:32Z ManuelaTVP 132477 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1350106565|Oswald Tippo]]“ 5543321 wikitext text/x-wiki   '''Освалд Типо''' (27 ноември 1911 – 10 јуни 1999) бил американски [[Ботаника|ботаничар]] и [[Наставник|едукатор]]. Типо станал првиот ректор на Масачусетски универзитет во Амхерст во 1970 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1999/06/19/us/oswald-tippo-87-a-botanist-and-chancellor-at-massachusetts.html|title=Oswald Tippo, 87, a Botanist and Chancellor at Massachusetts|last=Ravo|first=Nick|date=1999-06-19|work=The New York Times}}</ref> == Кариера == Роден во Мило, Типо се преселил во [[Бостон]] една година подоцна и дипломирал на средното училиште „Џамајка Плејн“ во 1928 година. Дипломирал ботаника [[Ботаника|на]] Масачусетски универзитет во Амхерст (1932), магистрирал (1933) и [[Доктор на науки|докторирал филозофија]] на [[Харвард|Универзитетот Харвард]] (1937). Исто така, бил награден со титулата почесен доктор на науки од Масачусетски универзитет во Амхерст (1954). Типо бил член на почесните друштва „Фи Бета Капа“ и „Сигма Си“ . По дипломирањето на Харвард, Типо се приклучил на факултетот на Универзитетот во Илиноис. Од 1943 до 1945 година, работел како биолог во бродоградилиштето на морнарицата во Филаделфија. Во 1949 година, Типо го објавил широко користениот учебник ''„Колеџ ботаника“'' со Хари Џ. Фулер. Од 1951 до 1953 година, тој бил уредник на ''[[American Journal of Botany|Американскиот журнал за ботаника]]''. Во 1955 година, се преселил на Универзитетот Јеил како професор по ботаника во Итон, директор на ботаничката градина Марш и член на колеџот Беркли. Пет години подоцна, бил именуван за проректор на Универзитетот во Колорадо, а во 1963 година бил именуван за извршен декан за уметност и науки на Универзитетот во Њујорк . Од 1964 до 1970 година, Типо бил проректор на Масачусетски универзитет во Амхерст , а потоа станал прв ректор на институцијата до 1971 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.umass.edu/newsoffice/article/oswald-tippo-former-provost-and-first-umass-amherst-chancellor-dies-age-87|title=Oswald Tippo, Former Provost and First UMass Amherst Chancellor, Dies at Age 87}}</ref> Тој е заслужен за започнувањето на изградбата на нивната библиотека WEB Du Bois, а дворот на библиотеката бил именуван во негова чест на 8 октомври 1999 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.umass.edu/physicalplant/tippo-oswald|title=Tippo, Oswald - Physical Plant - UMass Amherst}}</ref> Типо бил именуван за професор по ботаника на Комонвелтот од 1971 година до неговото пензионирање во 1982 година. Од 1980 до 1985 година, тој бил уредник на списанието ''„Економска ботаника“'' . Типо бил претседател на [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]] во 1955 година, член на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]], член на Американското здружение за унапредување на науката и член на Американскиот институт за биолошки науки . == Награди == * 1980 - Награда за заслуги [[Американско ботаничко друштво|на Ботаничкото друштво на Америка]] * 1999 година - Награда ,,Зигфрид Фелер,,за извонредна волонтерска служба == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Wikiquote-inline}} * [https://www.umass.edu/physicalplant/tippo-oswald UMass Amherst profile] {{Претседатели на Американското ботаничко друштво}} [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Апсолвенти на Харвард]] [[Категорија:Починати во 1999 година]] [[Категорија:Родени во 1911 година]] kt4tsv1iywxnc6j1zkx3pgb27zky5y2 0 1392294 5543322 2026-04-22T10:28:43Z Меритвп 132481 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1348550548|Harriet Creighton]]“ 5543322 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=HarrietCreighton1929.png|caption=Harriet Creighton, from the 1929 yearbook of Wellesley College|birth_date={{birth date |1909|06|27}}|birth_place=[[Delavan, Illinois]], U.S.|death_date={{death date and age |2004|01|09|1909|06|27}}|death_place=Needham, Massachusetts, U.S.|fields=Botany, genetics, education|workplaces=Cornell University, [[Connecticut College]], Wellesley College|doctoral_advisor=[[Barbara McClintock]]|known_for=Describing chromosomal crossover|awards=|author_abbrev_bot=}} '''Хариет Болдвин Крајтон''' (27 јуни 1909 - 9 јануари 2004) била американска [[Ботаника|ботаничарка]], [[Генетичар|генетичарка]] и едукаторка.Таа работела со [[Барбара Маклинток|Барбара МекКлинток]] на [[цитогенетика]] во 1930-тите и била избрана за претседател на [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]] во 1956 година. == Ран живот и образование == Крајтон била родена во Делаван, [[Илиноис]], ќерка на Сајрус Мареј Крајтон и Берта Болдвин Крајтон. Нејзиниот татко бил роден во Канада. Дипломирала на колеџот Велсли во 1929 година, каде што ја пронашла ботаничарката [[Маргарет Клеј Фергусон]] како охрабрувачки ментор на факултетот. Таа го завршила својот докторат на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] во 1933 година.На Корнел,работела во областа на цитогенетиката на пченката со Барбара МекКлинток.Двајцата објавиле влијателен труд во 1931 година,<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Creighton|first=Harriet B.|last2=McClintock|first2=Barbara|date=August 1931|title=A Correlation of Cytological and Genetical Crossing-Over in Zea Mays|url=https://www.pnas.org/doi/abs/10.1073/pnas.17.8.492|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=17|issue=8|pages=492–497|doi=10.1073/pnas.17.8.492|pmc=1076098|pmid=16587654|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616203925/https://www.pnas.org/doi/abs/10.1073/pnas.17.8.492|archive-date=2025-06-16|access-date=2025-06-16}}</ref>во кој за прв пат го опишале хромозомското вкрстување,<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/The_Tangled_Field/h0QCIfcFYx8C?hl=en&gbpv=1&dq=Harriet%20Creighton&pg=PA56&printsec=frontcover|title=The Tangled Field: Barbara McClintock's search for the patterns of genetic control|last=Comfort|first=Nathaniel C.|last2=|first2=|date=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02982-8|pages=56|language=en}}</ref>Овој труд, дел од нејзиното докторско истражување,обезбедил клучни докази дека хромозомите носат и разменуваат генетски информации и оттука дека гените за физички особини се носат на хромозомите.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/American_Women_Scientists/xkaLjEuHPq8C?hl=en&gbpv=1&dq=Harriet%20Creighton&pg=PA72&printsec=frontcover|title=American Women Scientists: 23 Inspiring Biographies, 1900-2000|last=Reynolds|first=Moira Davison|date=2004|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-2161-9|pages=72|language=en}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/Gender_and_Environment/rn3zsUGw9ToC?hl=en&gbpv=1&dq=Harriet%20Creighton&pg=PA24&printsec=frontcover|title=Gender and Environment|last=Buckingham|first=Susan|date=2005|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-70396-8|pages=24|language=en}}</ref> == Кариера == По завршувањето на докторските студии,Крајтон предавала на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]] и на колеџот Конектикат,а потоа се вратила на колеџот Велсли каде што предавала до нејзиното пензионирање во 1974 година.За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]],таа зела пауза од предавањето за да служи во [[Воена морнарица на САД|американската морнарица]], Крајтон беше избрана во 1940 година за член на Американското здружение за унапредување на науката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aaas.org/fellows/historic|title=Historic Fellows|work=American Association for the Advancement of Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20230914080017/https://www.aaas.org/fellows/historic|archive-date=2023-09-14|accessdate=2022-11-14}}</ref> Во 1956 година беше избрана за претседател на [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]]. Таа држела две предавања на Фулбрајтова стипендија,што ја однело на Универзитетот во Западна Австралија во 1952 година и на Универзитетот [[Куско|Куско,Перу]],во 1959 година <ref name=":2">{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/article/the-boston-globe-harriet-creighton-bota/174645749/|title=Harriet Creighton, botanist, Wellesley professor, at 94|last=Schoetz|first=David|date=May 19, 2004|work=The Boston Globe|access-date=June 16, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616203925/https://www.newspapers.com/article/the-boston-globe-harriet-creighton-bota/174645749/|archive-date=June 16, 2025|pages=40|via=Newspapers.com}}</ref> == Референци == {{Наводи|25em}} [[Категорија:Членови на Американското здружение за унапредување на науката]] [[Категорија:Апсолвенти на Велезлискиот колеџ]] [[Категорија:Професори на универзитетот „Корнел“]] [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] [[Категорија:Американски генетичари]] [[Категорија:Починати во 2004 година]] [[Категорија:Родени во 1909 година]] lwyacyrh2ag2jcika09te0e5j35gxsi 2 1392295 5543324 2026-04-22T10:34:04Z ManuelaTVP 132477 Создадена страница со: Здраво 5543324 wikitext text/x-wiki Здраво fzob8gf893yaiwettfl635imytto50j 0 1392296 5543325 2026-04-22T10:38:02Z Ivatvp 132472 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1348958283|William Gilson Farlow]]“ 5543325 wikitext text/x-wiki   '''Вилијам Гилсон Фарлоу''' (17 декември 1844 – 3 Јуни 1919) бил американски [[Ботаника|ботаничар]], [[Микологија|миколог]] и професор на [[Харвард|Харвардскиот универзитет]] повеќе од 40 години. Фарлоу спроведувал револуционерно истражување за [[фитопатологија]], го држел првиот курс по патологија на растенијата во Соединетите Американски Држави и бил соосновач на списанието ''„Анали на ботаниката“''.<ref>{{Наведено списание|last=V.|first=S. H.|date=1919|title=William Gilson Farlow|url=https://www.jstor.org/stable/43236284|journal=[[Annals of Botany]]|volume=33|issue=129|pages=xv–xvi|issn=0305-7364|jstor=43236284}}</ref><ref name=":0">{{Наведено списание|date=1919|title=Dr. William Gilson Farlow|url=https://www.jstor.org/stable/3221853|journal=[[Transactions of the American Microscopical Society]]|volume=38|issue=4|pages=304|issn=0003-0023|jstor=3221853}}</ref> == Научна кариера == Во 1874 година, Фарлоу се вратил на Харвард и, со поддршка на професорот Греј, бил назначен за [[Професор|доцент]] по [[ботаника]] во Басискиот институтот во 1874 година. Тој станал професор по [[Криптогам|криптогамска]] ботаника од 1879 година се до неговата смрт 40 години подоцна.<ref name=":0">{{Наведено списание|date=1919|title=Dr. William Gilson Farlow|url=https://www.jstor.org/stable/3221853|journal=[[Transactions of the American Microscopical Society]]|volume=38|issue=4|pages=304|issn=0003-0023|jstor=3221853}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Asa Gray, American Botanist, Friend of Darwin|last=Dupree|first=A. Hunter|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1988|isbn=978-0-801-83741-8|location=Baltimore, MD|page=351}}</ref> Фарлоу се пензионирал од додипломските предавања во 1896 година, но продолжил да ги советува постдипломските студенти, да собира примероци и да спроведува истражувања. Откако клубот бил основан, тој бил негов прв претседател. Преку неговото предавање, публикации и помош при идентификација на примероци, тој исто така охрабрил круг професионални и аматерски ботаничари чија работа на алги, бриофити, лишаи и габи се појавиле во раните томови на списанијата.<ref name="Pfister 2025">{{Наведено списание|last=Pfister|first=Donald H.|year=2025|title=''Rhodora'', William G. Farlow, and Cryptogamic Botany|journal=Rhodora|volume=125|issue=1003|doi=10.3119/24-19}}</ref> Фарлоу, исто така, ги изградил колекциите што подоцна го формирале јадрото на Библиотеката Фарлоу и Хербариумот за криптогамска ботаника. Тој, исто така, зачувал сетови ексиката како недопрени објавени единици, наместо да ги разделува, препознавајќи ја нивната [[Таксономија|таксономска]] и библиографска вредност. <ref name="Pfister 2025">{{Наведено списание|last=Pfister|first=Donald H.|year=2025|title=''Rhodora'', William G. Farlow, and Cryptogamic Botany|journal=Rhodora|volume=125|issue=1003|doi=10.3119/24-19}}</ref> Црпејќи од објавена литература и компаративна студија на хербариумски материјал, вклучувајќи ги и европските ексикати, тој користел примероци за да го процени идентитетот и потеклото на патогенот и да ја преиспита класификација.<ref name="Pfister 2025">{{Наведено списание|last=Pfister|first=Donald H.|year=2025|title=''Rhodora'', William G. Farlow, and Cryptogamic Botany|journal=Rhodora|volume=125|issue=1003|doi=10.3119/24-19}}</ref> == Таксон именуван во негова чест == * Родот сом ''Farlowella'' <small>RS Eigenmann & CH Eigenmann 1889</small> е именуван по него. {{Наводи}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.nasonline.org/wp-content/uploads/2024/06/farlow-william.pdf Биографски мемоари на Националната академија на науките] {{Претседатели на Американското ботаничко друштво|state=collapsed}}{{Presidents of the American Society of Naturalists}} [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Членови на Националната академија на науките на САД]] [[Категорија:Членови на Линеевското друштво во Лондон]] [[Категорија:Професори на Харвардовиот универзитет]] [[Категорија:Апсолвенти на Харвард]] [[Категорија:Американски миколози]] [[Категорија:Американски ботаничари]] [[Категорија:Починати во 1919 година]] [[Категорија:Родени во 1844 година]] mtmuglhmtlcn7anpa1lry8zxfgf98ck 0 1392297 5543326 2026-04-22T10:41:22Z Симона Матакова ТВП 132479 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1332138002|Kenneth V. Thimann]]“ 5543326 wikitext text/x-wiki   '''Кенет Вивијан Тиман''' (5 август 1904 - 15 јануари 1997) бил англиско-американски [[Физиологија на растенијата|физиолог на растенијата]] и микробиолог познат по неговите студии за хормони на растенијата, кои имале големо влијание во [[земјоделство]] и градинското дело. Тој ја изолирал и ја утврдил структурата на auxin, првиот познат растенишки хормон. Му се припишува дека идентификувал индол-3-ацетична киселина како воксин.<ref>{{Наведено списание|last=Thimann|first=Kenneth V.|date=1936|title=Auxins and the Growth of Roots|journal=American Journal of Botany|volume=23|issue=8|pages=561–569|doi=10.2307/2436087|jstor=2436087}}</ref> Тиман бил роден во Ашфорд, Англија. Студирал хемија и биохемија на Империјал колеџот, Универзитет во Лондон, тој исто така добил и диплома од Универзитетот во Грац. По неколку години предавање на Универзитетот во Лондон, Тиман се преселил во Калифорнискиот институт за технологија во 1930 година. 5 години подоцна, се вработил во одделот за биологија на [[Харвард|Универзитетот Харвард]]. Во 1937 година напишал влијателна книга за растителните хормони, ''Фитохормони'' (коавтор со Ф.В. Вент ). Во 1938 година бил избран во [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките.]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amacad.org/person/kenneth-vivian-thimann|title=Kenneth Vivian Thimann|work=American Academy of Arts & Sciences|language=en|accessdate=2022-12-07}}</ref> Тиман станал директор на Биолошките лаборатории на Харвард во 1946 година, позиција што ја имал до 1950 година. Во 1948 година бил избран во Националната академија на науките на Соединетите Американски Држави <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/49794.html|title=Kenneth V. Thimann|work=www.nasonline.org|accessdate=2022-12-07}}</ref> Во 1955 година ја напишал ''Животот на бактериите'', влијателна книга за микробиологијата. Тој бил избран во Американското филозофско друштво во 1959 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Kenneth+V.+Thimann&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|work=search.amphilsoc.org|accessdate=2022-12-07}}</ref> Од 1962 година до напуштањето на Харвард во 1965 година, Тиман бил професор по биологија на Хигинс. Тиман се преселил на Универзитетот во Калифорнија, Санта Круз во 1965 година за да стане првиот проректор на Краун колеџот. На UCSC, тој бил во голема мера одговорен за изградбата на научните оддели на новиот универзитет. Тој, исто така, одиграл централна улога во негувањето на Арборетумот на UCSC и неговата ботаничка колекција. По пензионирањето како проректор во 1972 година, Тиман останал на UCSC до 1989 година, кога се преселил во Хаверфорд, Пенсилванија . Во 1977 година, ја напишал книгата ''Дејство на хормоните во целиот живот на растенијата''. Ја добил [[Балцанова награда]] во 1982 година како признание за неговиот придонес во ботаниката. == Наводи == {{Наводи}} * [http://library.ucsc.edu/reg-hist/thimann Кенет В. Тиман: Рана историја на UCSC и основањето на Краун колеџот] - посмртни мемоари од Рандал Џарел, засновани на интервјуа со Тиман и неговите колеги * [http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf5q2nb4fk/ Водич за трудовите на Кенет В. Тиман, библиотека на Универзитетот во Санта Круз] * [https://digitalcollections.library.ucsc.edu/catalog?f%5BsubjectName_sim%5D%5B%5D=Thimann%2C+Kenneth+Vivian%2C+1904-1997&locale=en&q=kenneth&search_field=all_fields Фотографии на Кенет В. Тиман од дигиталните колекции на библиотеката на Калифорнискиот универзитет во Санта Круз] * [https://video.ibm.com/recorded/74567474 Во спомен на Кенет и Ен Тиман] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Членови на Националната академија на науките на САД]] [[Категорија:Професори на Харвардовиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1997 година]] [[Категорија:Родени во 1904 година]] 9gvdkzmnanjr3cut1woyntiqn5mll8z 0 1392298 5543327 2026-04-22T10:41:39Z Janatvp 132483 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1338785731|Frits Warmolt Went]]“ 5543327 wikitext text/x-wiki   '''Фриц Вармолт Вент''' (18 мај 1903 – 1 мај 1990) бил холандски биолог кој го покажал постоењето на [[оксин]]<nowiki/>и во [[Растенија|растенијата]]. Таткото на Вент бил истакнат холандски ботаничар [[Фридрих Август Фердинанд Кристијан Вент]]. По дипломирањето на [[Универзитетот во Утрехт]], Холандија во 1927 година со дисертација за ефектите на растителниот хормон оксин, Вент работел како [[Фитопатологија|патолог на растенијата]] во истражувачките лаборатории на Кралската ботаничка градина во Бујтенцорг, Холандски Источни Инди (сега [[Богор, Индонезија]]) од 1927 до 1933 година. Потоа се вработил во [[Калифорнискиот институт за технологија]] (Калтех) во [[Пасадена, Калифорнија]], прво истражувајќи ги [[растителните хормони]]. Неговиот интерес постепено се префрлил на влијанијата на животната средина врз растот на растенијата. Тие го предложиле во 1937 година, откако независно дојдошле до истите заклучоци.<ref name="basipetal">{{Наведено списание|last=Rashotte|displayauthors=etal|date=February 2000|title=Basipetal Auxin Transport Is Required for Gravitropism in Roots of Arabidopsis|journal=Plant Physiology|volume=122|pages=481–490|doi=10.1104/pp.122.2.481|pmc=58885|pmid=10677441}}</ref> Ова е ран модел што ги опишува [[фототропските]] и [[Геотропизам|гравитропските]] својства на новите изданоци на [[Монокотиледони|монокотиледоните]]. Тоа предлага дека оксинот, хормон за раст на растенијата, се синтетизира во врвот [[на колеоптилот]] , кој ја чувствува светлината или гравитацијата и ќе го испрати оксинот надолу по соодветната страна на изданокот. Финансиран од донатори, Вент изградил серија стакленици во Калтех во кои можел да ги менува условите на светлина, влажноста, температурата, квалитетот на воздухот и други варијабли. Во 1949 година, ова го навело да изгради голем нов комплекс од климатски контролирани простории наречени.<ref>{{Наведена книга|title=Engineering the Environment: Phytotrons and the Quest for Climate Control in the Cold War|last=Munns|first=Jakub|date=2017|publisher=University of Pittsburgh|pages=35}}</ref> Тука тој направил фундаментално истражување за ефектите од [[Загадување на воздухот|загадувањето на воздухот]] врз растот на растенијата. Во 1958 година, Вент бил назначен за директор на [[Ботаничката градина во Мисури|Мисуриската ботаничка градина]] и професор по ботаника на [[Универзитетот Вашингтон во Сент Луис|Сентлуисовиот универзитетот Вашингтон]], во време кога станал светски признат авторитет за раст на растенијата. По отворањето на [[Климатрон]], првата геодезиска куполна стаклена градина во светот, визијата на Вент за обновена Ботаничка градина во Мисури на крајот дошла во конфликт со онаа на нејзиниот одбор на доверители, и тој поднел оставка од функцијата директор во 1963 година. По две години како професор по ботаника на Вашингтонскиот универзитет, во 1965 година станал директор на [[Институтот за истражување на пустината]] на [[Универзитетот во Невада, Рино]], каде што продолжил со истражувањето на пустинските растенија до крајот на својата кариера, а повремено држел и предавања на одделот за биологија. == Наводи == {{Претседатели на Американското ботаничко друштво|state=collapsed}} == Надворешни врски == * [https://archive.today/20010724034517/http://bob.nap.edu/readingroom/books/biomems/fwent.html Биографија на Фритс Вонт] * [https://www.amazon.com/Engineering-Environment-Phytotrons-Climate-Control/dp/082294474X/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1481033911&sr=8-1&keywords=david+pd+munns Дејвид П.Д. Манс, ''Инженерство на животната средина: Фитотрони и потрагата по контрола на климата во Студената војна'' (Универзитет во Питсбург Прес, 2017).] [[Категорија:Членови на Националната академија на науките на САД]] [[Категорија:Починати во 1990 година]] [[Категорија:Родени во 1903 година]] es88cel0ouib0r22e17umlbwo2u087f 0 1392299 5543328 2026-04-22T10:41:53Z Љупче Еленов ТВП 132484 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1342403848|William C. Steere]]“ 5543328 wikitext text/x-wiki {{Другиличности|William Steere}} '''Вилијам Кемпбел Стир''' (1907 &#x2013; 1989) бил американски [[Ботаника|ботаничар]] познат како експерт за [[бриофити]], особено за арктички и тропски американски видови.<ref name="TL2">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/taxonomicliterat21979staf/page/863|title=Taxonomic Literature: A Selective Guide to Botanical Publications and Collections with Dates, Commentaries and Types|last=Stafleu|first=Frans Antonie|last2=Cowan|first2=Richard S.|publisher=Bohn, Scheltema & Holkema|year=1985|isbn=9789031302246|volume=5|pages=[https://archive.org/details/taxonomicliterat21979staf/page/863 863–864]}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Brassard|first=Guy R.|year=1989|title=In Memoriam: William C. Steere, 1907-1989|journal=Arctic and Alpine Research|volume=21|pages=435|jstor=1551654}}</ref> {{Ботаничар|Steere}} == Ран живот == Стир бил роден на 4 ноември 1907 година, во [[Маскегон]], [[Мичиген]], во семејство на [[Ирска (остров)|Ирски]] [[квакери]]. Неговиот дедо од таткова страна бил [[Џозеф Бил Стир]]. Стир студирал во [[Универзитетот во Мичиген]] и [[дипломирал]] ботаника со „високи одличја“. Кратко студирал на [[Универзитетот во Пенсилванија]] каде што студирал цитологија кај [[Вилијам Рандолф Тејлор]], додека работел и како инструктор на [[Универзитет „Темпел“|Универзитетот Темпл]]. Стир бил убеден од [[Харли Х. Бартлет]] да се врати на [[Универзитетот во Мичиген]] како инструктор. Магистрирал во 1931 година, а докторирал на универзитетот во 1932 година.<ref name="rgb">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nybg.org/library/finding_guide/archv/steere_rg4b.html|title=William Campbell Steere Records (RG4)}}</ref> == Кариера == Стир продолжил да предава ботаника на Универзитетот во Мичиген. Неговото истражување било фокусирано на [[бриологија]] и држел курсеви по бриологија и систематска биологија со фокус на Горниот Полуостров во Мичиген. Во 1932 година, тој водел биолошко истражување на [[Јукатан (сојузна држава)|Јукатан]]. Во 1935 година, поминал една година на [[Универзитетот во Порторико]] како професор на размена. Помеѓу 1942 и 1946 година, Стир водел експедиции во [[Латинска Америка]] во потрага по синхона и извори на [[хинин]], наречени Мисија Синхона. Тој станал редовен професор на Универзитетот во Мичиген во 1946 година и претседател на Одделот за ботаника во 1947 година. Во 1948 и 1949 година, Стир ги проучувал ефектите од природно појавената радиоактивност врз растителниот свет на [[Големо Мечкино Езеро|езерото Грејт Бер]] и во [[Алјаска]] .<ref name="rgb">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nybg.org/library/finding_guide/archv/steere_rg4b.html|title=William Campbell Steere Records (RG4)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.nybg.org/library/finding_guide/archv/steere_rg4b.html "William Campbell Steere Records (RG4)"].</cite></ref> Тој бил првиот бриолог кој ги посетил северните падини на американските арктички планини.<ref name="nybg">{{Наведена мрежна страница|url=https://sciweb.nybg.org/science2/Bryology_Steere.asp.html|title=William C. Steere, Bryologist}}</ref> Стир, почнувајќи од 1950 година, поминал осум години на [[Стенфордски универзитет|Универзитетот Стенфорд]] како професор и декан на Одделот за постдипломски студии. Помеѓу 1954 и 1955 година, Стир зел пауза од Стенфорд и прифатил едногодишна позиција во Националната научна фондација како директор на програмата за систематска биологија. Се вклучил во Биолошки апстракти и BIOSIS .<ref name="rgb">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nybg.org/library/finding_guide/archv/steere_rg4b.html|title=William Campbell Steere Records (RG4)}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.nybg.org/library/finding_guide/archv/steere_rg4b.html "William Campbell Steere Records (RG4)"].</cite></ref> Во 1958 година, Стир се приклучил на Њујоршката ботаничка градина како директор.<ref name="Crum 1977">{{Наведено списание|last=Crum|first=Howard|date=1977|title=William Campbell Steere: an account of his life and work|journal=The Bryologist|volume=80|issue=4|pages=662–694|doi=10.2307/3242430|jstor=3242430}}</ref><ref name="Buck 1986">{{Наведена книга|title=Evolutionary Biology|last=Buck|first=William|publisher=Springer|year=1986|isbn=978-1-4615-6985-5|editor-last=Hecht, Max|volume=20|location=New York|pages=1–24|chapter=William Campbell Steere: An Outline of His Life and Continuing Career}}</ref> Стир ја презел титулата виш научник во 1973 година, пред официјално да се пензионира од градината во 1977 година. Во 1975 и 1976 година ја издал серијата [[exsiccata]] ''Bryophyta Arctica exsiccata'' со [[Kjeld Axel Holmen|Кјелд Аксел Холмен]] и [[Gert Steen Mogensen|Герт Стин Могенсен]] како ко-уредници од Данска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=18109568|title=Bryophyta Arctica exsiccata: IndExs ExsiccataID=18109568|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=15 September 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.botanischestaatssammlung.de/DatabaseClients/IndExs/Exsiccatae_IndExs_Details.jsp?ExsiccataID=1199858687|title=Bryophyta Arctica exsiccata: IndExs ExsiccataID=1199858687|work=IndExs – Index of Exsiccatae|publisher=Botanische Staatssammlung München|accessdate=15 September 2024}}</ref> Сепак, како почесен претседател, Стир продолжи со своите бриолошки истражувања во Градината сè до неговата смрт на 7 февруари 1989 година.<ref name="rgb" /> == Наследство == Стери се одбележува во имињата на растителните родови, главно [[Џигерници|црн дроб]] ; ''[[Steereocolea]]'' {{Au|R.M.Schust. 1968}} {{Au|R.M.Schust. 1968}} ( [[Balantiopsaceae]] ), ''[[Steerea]]'' {{Au|S.Hatt. & Kamim. 1971}} {{Au|S.Hatt. & Kamim. 1971}} {{Au|S.Hatt. & Kamim. 1971}} ( [[Jubulaceae]] ), ''[[Steereobryon]]'' {{Au|G.L.Sm. 1971}} {{Au|G.L.Sm. 1971}} ( [[Polytrichaceae]] ), ''[[Steerella]]'' {{Au|Kuwah. 1973}} {{Au|Kuwah. 1973}} ( [[Metzgeriaceae]] ), ''Steereochila'' {{Au|Inoue 1987}} ( Plagiochilaceae, наведени како сомнителни родови <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gbif.org/species/4901428|title=''Steereochila'' Inoue|work=www.gbif.org|language=en|accessdate=4 November 2022}}</ref>) и ''Steereomitrium'' {{Au|E.O.Campb. 1987}} {{Au|E.O.Campb. 1987}} ( Haplomitriaceae, наведени како сомнителни родови <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gbif.org/species/4901424|title=''Steereomitrium'' E.O.Campbell, 1987|work=www.gbif.org|language=en|accessdate=4 November 2022}}</ref>). <ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.3372/epolist2022|title=Eine Enzyklopädie zu eponymischen Pflanzennamen|last=Burkhardt|first=Lotte|publisher=Botanic Garden and Botanical Museum, Freie Universität Berlin|year=2022|isbn=978-3-946292-41-8|location=Berlin|language=German|trans-title=Encyclopedia of eponymic plant names|format=pdf|doi=10.3372/epolist2022|access-date=January 27, 2022}}</ref> Тој е имењак на многу видови. Хербариумот за бриофити во Ботаничката градина во Њујорк беше именуван како Хербариум за бриофити „Вилијам Ц. Стир“ во 2000 година и содржи над 600.000 примероци.<ref name="nybg">{{Наведена мрежна страница|url=https://sciweb.nybg.org/science2/Bryology_Steere.asp.html|title=William C. Steere, Bryologist}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://sciweb.nybg.org/science2/Bryology_Steere.asp.html "William C. Steere, Bryologist"].</cite></ref> Градината, исто така, го основа Фондот „Вилијам Кемпбел Стир“ за да им помогне на бриолозите кои сакаат да го посетат нивниот хербариум и библиотека. [[Планината Стир]] на Антарктикот е именувана по него. <ref name="TL2">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/taxonomicliterat21979staf/page/863|title=Taxonomic Literature: A Selective Guide to Botanical Publications and Collections with Dates, Commentaries and Types|last=Stafleu|first=Frans Antonie|last2=Cowan|first2=Richard S.|publisher=Bohn, Scheltema & Holkema|year=1985|isbn=9789031302246|volume=5|pages=[https://archive.org/details/taxonomicliterat21979staf/page/863 863–864]}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStafleuCowan1985">Stafleu, Frans Antonie; Cowan, Richard S. (1985). [[iarchive:taxonomicliterat21979staf/page/863|''Taxonomic Literature: A Selective Guide to Botanical Publications and Collections with Dates, Commentaries and Types'']]. Vol.&nbsp;5. Bohn, Scheltema & Holkema. pp.&nbsp;[[iarchive:taxonomicliterat21979staf/page/863|863–864]]. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9789031302246|<bdi>9789031302246</bdi>]].</cite></ref> Синот на Стир, [[Вилијам Ц. Стир помладиот]], бил извршен директор на Фајзер од 1991 до 2001 година и почесен претседател на одборот од 2001 до 2011 година. Тој исто така беше потпретседател на одборот на Њујоршката ботаничка градина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nybg.org/plant-research-and-conservation/tour/william-lynda-steere/|title=William and Lynda Steere}}</ref> == Награди == Во 1970 година, Стир беше последниот добитник на наградата [[Папа|„Мери Сопер Папа“]] во ботаника. Во 1972 година, тој беше награден со [[Орден на светото богатство]] од [[Хирохито|царот Хирохито]] за неговата работа на Програмата за соработка меѓу САД и Јапонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://plants.jstor.org/stable/history/10.5555/al.ap.person.bm000008099|title=Edit History: Steere, William Campbell (1907-1989)}}</ref> Во 1987 година, [[Меѓународното здружение на бриолози]] му го додели медалот Хедвиг. == Избрани публикации == * Стир, Вилијам Ц. 1935. ''Мововите од Јукатан'' . Препечатено Ланкастер Прес, 14 стр. * Стир, Вилијам Ц. 1946. ''Кенозојски и мезозојски бриофити на Северна Америка'' . Уредник: Универзитетскиот печат, 30 стр. * Стир, Вилијам Ц. 1947. ''Бриофитната флора на Мичиген'', 24 стр. * Стир, Вилијам Ц.; [[Луис Едвард Андерсон|Андерсон, Луис Е]] .; [[Virginia Schmitt Bryan|Брајан, Вирџинија С.]] 1954. ''Хромозомски студии на калифорниски мовови'' . Стихови 20 и 24 од Мемоарите на Ботаничкиот клуб Тори, 74 стр. * Стир, Вилијам Ц. 1958. ''Педесет години ботаника'', уредник В.Ц. Стир и МекГроу-Хил, 638 стр. * Стир, Вилијам Ц. 1961. ''Бриофитите на Јужна Џорџија'' . Препечатено, 25 стр. * Стир, Вилијам Ц. 1964. ''Ливервортс од Јужен Мичиген'' . Бул. 17: Институт за наука Кренбрук. 97 стр. * Стир, Вилијам Ц. 1976. ''Екологија, фитогеографија и флористика на арктички алјаски бриофити'' . Препечатено Hattori Bot. Лаб. 26 стр. * Стир, Вилијам Ц. 1978. ''Северноамериканска мускологија и мусколози: Кратка историја'' . Ботанички преглед 43 (3): 1-59 * Стир, Вилијам Ц; [[Guy Raymond Brassard|Брасард, Гај Р.]] 1978. ''Bryophytorum bibliotheca, Студии за бриофити од умерени дождовни шуми во Австралија'' . Bryophytorum bibliotheca 14, изд. илустрации од Џ. Крамер, 508 стр. == Референци == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред}} * Works by or about William C. Steere at the Internet Archive *   [[Категорија:Професори на Стенфордовиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1989 година]] [[Категорија:Родени во 1907 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 47070y69htc8329g84s3p0o9zzll40h 0 1392300 5543329 2026-04-22T10:45:29Z Tosho Velkov Pepeto 132476 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1347880410|Albert Francis Blakeslee]]“ 5543329 wikitext text/x-wiki   '''Алберт Франсис Блејксли''' (9 ноември 1874 - 16 ноември 1954) бил американски [[Ботаника|ботаничар]]. Најпознат бил по своите истражувања за отровното растение [[татула]] и [[Габа|сексуалноста на габите]]. Тој бил брат на научникот од Џорџ Хабард Блејксли. == Ран живот и образование == Алберт Френсис Блејксли бил роден на 9 ноември 1874 година, во Џенесео, Њујорк, како син на методистички свештеник.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://findingaids.smith.edu/repositories/4/resources/321|title=Collection: Albert Francis Blakeslee Papers {{!}} Smith College Finding Aids|work=findingaids.smith.edu|accessdate=2022-03-30}}</ref> Блејксли студирал на Веслијанскиот универзитет, и дипломирал во 1896 година.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://findingaids.smith.edu/repositories/4/resources/321|title=Collection: Albert Francis Blakeslee Papers {{!}} Smith College Finding Aids|work=findingaids.smith.edu|accessdate=2022-03-30}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://findingaids.smith.edu/repositories/4/resources/321 "Collection: Albert Francis Blakeslee Papers | Smith College Finding Aids"]. ''findingaids.smith.edu''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 30,</span> 2022</span>.</cite></ref> Магистрирал на [[Харвард]] во 1900 година и докторирал во 1904 година. Студирал и на Универзитетот Хале-Витенберг во Германија од 1904 до 1906 година.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.sil.si.edu/digitalcollections/tl-2/browse.cfm?vol=9#page/207|title=Taxonomic literature: A selective guide to botanical publications and collections with dates, commentaries and types. Second Edition|last=Stafleu, F.A.|last2=Cowan, R.S.|publisher=Bohn, Scheltema and Holkema; Available online through Smithsonian Institution Libraries|year=1976–1988|location=Utrecht}}</ref> == Кариера == По дипломирањето на Веслијан, Блејксли предавал на семинаријата Монтпилиер во Вермонт, како и на Академијата Ист Гринич.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://findingaids.smith.edu/repositories/4/resources/321|title=Collection: Albert Francis Blakeslee Papers {{!}} Smith College Finding Aids|work=findingaids.smith.edu|accessdate=2022-03-30}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://findingaids.smith.edu/repositories/4/resources/321 "Collection: Albert Francis Blakeslee Papers | Smith College Finding Aids"]. ''findingaids.smith.edu''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 30,</span> 2022</span>.</cite></ref> Неговото прво професорско место било на Конектикатскиот земјоделски колеџ, сега познат како Конектикатски универзитет. Тој бил вработен во Карнегиевата научна институција во 1915 година, на крајот станувајќи нејзин директор. Во 1941 година, Блејксли се пензионирал од Карнеги институцијата и се вратил во академијата, прифаќајќи професорско место на колеџот Смит . Потоа тој ќе продолжи да раководи со Станицата за експериментирање со генетика на колеџот Смит. <ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://findingaids.smith.edu/repositories/4/resources/321|title=Collection: Albert Francis Blakeslee Papers {{!}} Smith College Finding Aids|work=findingaids.smith.edu|accessdate=2022-03-30}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://findingaids.smith.edu/repositories/4/resources/321 "Collection: Albert Francis Blakeslee Papers | Smith College Finding Aids"]. ''findingaids.smith.edu''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 30,</span> 2022</span>.</cite></ref> === Истражување ''на дат'' === Во Смит, тој го спроведе своето истражување за џимсонвид. Блејксли го користеше растението [[Татула|џимсонвид]] како модел организам за неговите генетски истражувања. Неговите експерименти вклучуваа употреба на [[колхицин]] за да се постигне зголемување на бројот на [[Хромозом|хромозоми]], што отвори ново поле на истражување, <ref>{{Наведена книга|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/001496819|title=Blakeslee: the genus ''Datura''|last=Avery, A.G.|publisher=Ronald Press Co.|year=1959|location=New York}}</ref> создавајќи вештачки [[Полиплоидија|полиплоиди]] и анеуплоиди и проучувајќи ги [[Фенотип|фенотипските]] ефекти на полиплоидијата и на поединечните хромозоми.   [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Апсолвенти на Харвард]] [[Категорија:Апсолвенти на Веслејановиот универзитет]] [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] [[Категорија:Професори на Конектикатскиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1954 година]] [[Категорија:Родени во 1874 година]] [[Категорија:Американски миколози]] tnsn0w2xzu4p3m8fwrja6hcqsdq9thq 0 1392301 5543330 2026-04-22T10:46:15Z Andrea Korunovska 132482 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1319496598|Ralph Emerson (botanist)]]“ 5543330 wikitext text/x-wiki '''Ралф Емерсон''' (1912–1979) бил американски [[Ботаника|ботаничар]], академичар и професор во [[Калифорниски универзитет – Беркли|Универзитетот во Калифорнија, Беркли. Т]]<nowiki/>ој дал придонес во областите на ботаниката, биологијата и [[Микологија|микологијата]] преку неговите истражувања и акцент на водните и термофилните габи. == Биографија == Ралф Емерсон бил роден во 1912 година во [[Њујорк (град)|Њујорк]] и го поминал својот ран живот во Њујорк пред да се запише во [[Харвардскиот универзитет]] за да се стекне со диплома, магистратура и докторат последователно. Во тоа време го започнал своето истражување за водните габи, поточно за ''[[Allomyces]]'', истражувачка страст што ќе продолжи со него во поголемиот дел од неговата академска кариера. По докторирањето, Емерсон поминал две години како член на Националниот истражувачки совет. Една година подоцна во Харвард како истражувач, а во 1940 година ја започнал својата кариера како професор во Универзитетот во Калифорнија - Беркли. Во текот на својот живот, Емерсон многу придонел за научната заедница, како и преку своите посветени и страсни наставни напори пред да почине по едногодишна борба со ракот.<ref name="obituary">{{Наведена мрежна страница|url=http://texts.cdlib.org/view?docId=hb1j49n6pv&doc.view=frames&chunk.id=div00033&toc.depth=1&toc.id=|title=University of California:In Memoriam 1980|date=1980|publisher=University of California|accessdate=December 2, 2015}}</ref> == Области на студии == Уште од почетокот на неговата академиска кариера, Ралф Емерсон се заинтересирал за водните мувли, почнувајќи со родот ''Allomyces''. Еден од неговите главни придонеси бил труд за цитогенетиката и цитотаксономијата на ''Allomyces''. Освен ''Allomyces'' и другите вообичаени водни мувли, Емерсон дал голем придонес со своето истражување за термофилите, особено во Eumycota, за ферментативните водни мувли и во потрагата по тропски водни мувли со ниска толеранција на кислород за време на неговите сабатички одмори во Костарика.<ref>{{Наведено списание|last=Emerson|first=Ralph|date=1950|title=Current trends of experimental research on the aquatic Phycomycetes|journal=Annual Review of Microbiology|publisher=Annual Reviews in Microbiology 4.1|volume=4|issue=1|pages=169–200|doi=10.1146/annurev.mi.04.100150.001125|pmid=14847568}}</ref><ref name="fuller">{{Наведено списание|last=Emerson|first=Ralph|last2=Held|first2=Abraham|date=1969|title=Aqualinderella fermentans gen. et sp. n., a phycomycete adapted to stagnant waters. II. Isolation, cultural characteristics, and gas relations|journal=American Journal of Botany|volume=56|issue=10|pages=1103–1120|bibcode=1969AmJB...56.1103E|doi=10.1002/j.1537-2197.1969.tb09765.x}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Fuller|first=Melvin|date=1985|title=Ralph Emerson 1912–1979: A Biographical Memoir by Melvin S. Fuller|publisher=National Academy of Sciences}}</ref> == Почести == Емерсон се здобил со многу функции и почести во текот на својата кариера, како во Соединетите Американски Држави, така и на меѓународно ниво. Тој имал Гугенхајмови стипендии за академските години 1948–1949 и 1956–1957.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/ralph-emerson/|title=Ralph Emerson|work=John Simon Guggenheim Memorial Foundation}}</ref> Тој бил избран за член на [[Националната академија на науките,]] како и на [[Американска академија на уметностите и науките|Академијата на уметностите и науките]], и бил претседател на [[Миколошкото друштво на Америка]] и [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]]. Тој имал меѓународни позиции. Бил награден како член на повеќе меѓународни организации. Бил и главен говорник на Првиот меѓународен миколошки конгрес. На Универзитетот во Калифорнија, Беркли, Емерсон започнал како инструктор, а потоа се искачил до професор, истражувачки професор и на крајот претседател на одделот за ботаника.<ref name="fuller">{{Наведено списание|last=Emerson|first=Ralph|last2=Held|first2=Abraham|date=1969|title=Aqualinderella fermentans gen. et sp. n., a phycomycete adapted to stagnant waters. II. Isolation, cultural characteristics, and gas relations|journal=American Journal of Botany|volume=56|issue=10|pages=1103–1120|bibcode=1969AmJB...56.1103E|doi=10.1002/j.1537-2197.1969.tb09765.x}}</ref> == Наводи == {{Наводи|24em}} [[Категорија:Членови на Националната академија на науките на САД]] [[Категорија:Апсолвенти на Харвард]] [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] [[Категорија:Професори на Калифорнискиот универзитет, Беркли]] [[Категорија:Починати во 1979 година]] [[Категорија:Родени во 1912 година]] [[Категорија:Американски миколози]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] 1y8xbyfgau231f2ypz1x9ljdhh4g6es 0 1392302 5543331 2026-04-22T10:49:27Z Kavadar1984 132474 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1338402890|Edgar Anderson]]“ 5543331 wikitext text/x-wiki '''Едгар Шенон Андерсон''' (9 ноември 1897 - 18 јуни 1969) - американски ботаничар.<ref name="Smocovitis">{{Наведено списание|last=Smocovitis|first=Vassiliki Betty|date=1999|title=Anderson, Edgar (1897-1969), botanist|url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1302046|journal=American National Biography|language=en|doi=10.1093/anb/9780198606697.article.1302046|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}</ref><ref name="Kohler">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=eeyPEcen1toC&pg=PA253|title=Landscapes and Labscapes: Exploring the Lab-Field Border in Biology|last=Kohler|first=Robert E.|date=November 2002|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-45010-0|language=en}}</ref> Тој го вовел терминот ''интрогресивна хибридизација''<ref name="Kleinman">{{Наведено списание|last=Kleinman|first=Kim|date=1999|title=His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s|url=https://www.jstor.org/stable/4331526|journal=Journal of the History of Biology|volume=32|issue=2|pages=293–320|doi=10.1023/A:1004424810841|issn=0022-5010|jstor=4331526|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKleinman1999">Kleinman, Kim (1999). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.jstor.org/stable/4331526 "His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s"]</span>. ''Journal of the History of Biology''. '''32''' (2): <span class="nowrap">293–</span>320. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1023/A:1004424810841|10.1023/A:1004424810841]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0022-5010 0022-5010]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/4331526 4331526]. [[Semantic Scholar|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:126829834 126829834]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 February</span> 2022</span>.</cite></ref>, а неговата книга од 1949 година била оригинален и важен придонес во ботаничката генетика.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/anderson-edgar.pdf|title=National Academy of Sciences: Biographical Memoirs|last=Stebbins|first=G. L.|date=1978|publisher=National Academy of Sciences|volume=49|pages=3–23|chapter=Edgar Anderson}}</ref> Неговата работа за преносот и потеклото на адаптациите преку природна хибридизација продолжува да биде релевантна.<ref name="Arnold">{{Наведено списание|last=Arnold|first=Michael L.|date=2004|title=Transfer and Origin of Adaptations through Natural Hybridization: Were Anderson and Stebbins Right?|journal=The Plant Cell|volume=16|issue=3|pages=562–570|doi=10.1105/tpc.160370|issn=1040-4651|pmc=540259|pmid=15004269}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFArnold2004">Arnold, Michael L. (2004). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC540259 "Transfer and Origin of Adaptations through Natural Hybridization: Were Anderson and Stebbins Right?"]. ''The Plant Cell''. '''16''' (3): <span class="nowrap">562–</span>570. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1105/tpc.160370|10.1105/tpc.160370]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1040-4651 1040-4651]. [[PubMed Central|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC540259 540259]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15004269 15004269].</cite></ref><ref name="Edelman">{{Наведено списание|last=Edelman|first=Nathaniel B.|last2=Mallet|first2=James|date=23 November 2021|title=Prevalence and Adaptive Impact of Introgression|url=https://doi.org/10.1146/annurev-genet-021821-020805|journal=Annual Review of Genetics|volume=55|issue=1|pages=265–283|doi=10.1146/annurev-genet-021821-020805|issn=0066-4197|pmid=34579539|url-access=subscription|access-date=16 February 2022}}</ref> Андерсон бил избран за член на Американската академија на уметностите и науките во 1934 година.<ref name="AAAS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterA.pdf|title=Book of Members, 1780-2010: Chapter A|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=18 April 2011}}</ref> Во 1954 година, тој бил избран за член на Националната академија на науките.<ref name="NAS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasonline.org/site/Dir/1126361651?pg=vprof&mbr=1001520|title=Anderson, Edgar|work=National Academy of Sciences|accessdate=18 April 2011}}</ref> Бил и претседател на Американското ботаничко друштво. Во 1952 година,<ref name="BSA">{{Наведена мрежна страница|url=https://botany.org/home/about/current-officers/bsa-presidents.html|title=BSA Presidents|work=Botanical Society of America|language=en|accessdate=16 February 2022}}</ref> станал член-основач на Друштвото за проучување на еволуцијата<ref name="Vassiliki">{{Наведено списание|last=Smocovitis|first=Vassiliki Betty|date=1994|title=Organizing Evolution: Founding the Society for the Study of Evolution (1939-1950)|url=https://people.clas.ufl.edu/bsmocovi/files/Organizing-Evolution.pdf|journal=Journal of the History of Biology|volume=27|issue=2|pages=241–309|doi=10.1007/BF01062564|issn=0022-5010|pmid=11639320|access-date=16 February 2022}}</ref> и Американското друштво за билки.<ref name="Herb">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stlouisherbsociety.org/who-we-are/|title=Who We Are|work=St. Louis Herb Society|accessdate=16 February 2022}}</ref> Добил медалот Дарвин-Волас од Линеовото друштво во 1958 година.<ref name="Keen">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gTX3DwAAQBAJ&pg=PA480|title=Graphics for Statistics and Data Analysis with R|last=Keen|first=Kevin J.|date=26 September 2018|publisher=CRC Press|isbn=978-0-429-63370-6|language=en|access-date=16 February 2022}}</ref> Андерсон е роден во Форествил, Њујорк <ref name="Eisendrath1972">{{Наведено списание|last=Eisendrath|first=Erna R.|date=1972|title=The Publications of Edgar Anderson|url=https://www.jstor.org/stable/2395147|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=59|issue=3|pages=346–361|issn=0026-6493|jstor=2395147|url-access=subscription}}</ref> Кога имал три години, неговото семејство се преселило во Ист Ленсинг, Мичиген. Во 1914 година, Андерсон се запишал на Државниот колеџ во Мичиген .За да студира ботаника и [[хортикултура]] . Откако дипломирал биологија во 1918 година, <ref name="Heiser">{{Наведено списание|last=Heiser|first=Charles B.|date=1995|title=Edgar Anderson, Botanist and Curator of Useful Plants|url=https://www.jstor.org/stable/2399980|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=82|issue=1|pages=54–60|doi=10.2307/2399980|issn=0026-6493|jstor=2399980|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHeiser1995">Heiser, Charles B. (1995). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.jstor.org/stable/2399980 "Edgar Anderson, Botanist and Curator of Useful Plants"]</span>. ''Annals of the Missouri Botanical Garden''. '''82''' (1): <span class="nowrap">54–</span>60. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.2307/2399980|10.2307/2399980]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0026-6493 0026-6493]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/2399980 2399980]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 February</span> 2022</span>.</cite></ref> се приклучил на Морнаричката резерва, а во 1919 година прифатил постдипломска позиција на Институтот Баси на [[Харвард|Универзитетот Харвард]] . Неговите студии биле под надзор на генетичарот Едвард Мареј Ист.Андерсон работел на генетиката на самоинкомпатибилност во ''[[Тутун|Никотијана]]'' . <ref name="Kleinman">{{Наведено списание|last=Kleinman|first=Kim|date=1999|title=His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s|url=https://www.jstor.org/stable/4331526|journal=Journal of the History of Biology|volume=32|issue=2|pages=293–320|doi=10.1023/A:1004424810841|issn=0022-5010|jstor=4331526|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKleinman1999">Kleinman, Kim (1999). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.jstor.org/stable/4331526 "His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s"]</span>. ''Journal of the History of Biology''. '''32''' (2): <span class="nowrap">293–</span>320. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1023/A:1004424810841|10.1023/A:1004424810841]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0022-5010 0022-5010]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/4331526 4331526]. [[Semantic Scholar|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:126829834 126829834]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 February</span> 2022</span>.</cite></ref> Магистрирал во 1920 година. Докторирал по земјоделска генетика во 1922 . <ref name="Heiser" /> [[Податотека:Iris_versicolor_FWS.jpg|десно|мини|200x200пкс|''Ирис версиколор'']] [[Податотека:Iris_virginica_2.jpg|мини|200x200пкс|''Ирис вирџиника'']] Андерсон ја прифатил позицијата генетичар во Ботаничката градина во Мисури во 1922 година. Тој бил назначен за доцент по ботаника .На Универзитетот Вашингтон во Сент Луис . Неговото истражување било фокусирано на развој на техники за квантифицирање на географските варијации кај ''Iris versicolor'' . Андерсон го утврдил постоењето на втор вид, ''Iris virginica'' .<ref name="Kleinman">{{Наведено списание|last=Kleinman|first=Kim|date=1999|title=His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s|url=https://www.jstor.org/stable/4331526|journal=Journal of the History of Biology|volume=32|issue=2|pages=293–320|doi=10.1023/A:1004424810841|issn=0022-5010|jstor=4331526|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}</ref> Во 1929 година, Андерсон добил стипендија за студии на Хортикултурниот институт „Џон Инес“ во Британија.Работел со цитогенетичарот Ц.Д. Дарлингтон, статистичарот [[Роналд Фишер|РА Фишер]] и генетичарот Џ.Б.С. Халдејн .Збирот податоци на Андерсон за три сродни видови перуники бил користен од Фишер како пример со кој се демонстрираат статистички методи на класификација и последователно станал многу познат во заедницата [[Машинско учење|за машинско учење]], иако често се опишува како податоци за перуники на Фишер .<ref name="Erickson">{{Наведено списание|last=Erickson|first=Ralph O.|date=1 June 1988|title=Growth and Development of a Botanist|url=https://doi.org/10.1146/annurev.pp.39.060188.000245|journal=Annual Review of Plant Physiology and Plant Molecular Biology|volume=39|issue=1|pages=1–23|doi=10.1146/annurev.pp.39.060188.000245|issn=1040-2519|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}</ref> <ref name="Wainer">{{Наведено списание|last=Wainer|first=Howard|last2=Velleman|first2=Paul F.|date=1 February 2001|title=Statistical Graphics: Mapping the Pathways of Science|url=https://doi.org/10.1146/annurev.psych.52.1.305|journal=Annual Review of Psychology|volume=52|issue=1|pages=305–335|doi=10.1146/annurev.psych.52.1.305|issn=0066-4308|pmid=11148308|url-access=subscription|access-date=16 February 2022}}</ref> [[Податотека:Iris_dataset_scatterplot.svg|лево|мини|Расејувачки дијаграм на збирката податоци за цветот Ирис]] Андерсон се вратил во САД во 1931 година и се вработил во Арборетумот „Арнолд“ на Харвард, каде што работел со генетичарот Карл Сакс . Во 1935 година се вратил во Ботаничката градина во Мисури, а во 1937 година ја добил професорската титула „Енгелман“ по ботаника на Универзитетот Вашингтон во Сент Луис . Помеѓу 1934 и 1938 година работел претежно на ''[[Tradescantia|традескантија]]'' .Тој бил првиот што го вовел терминот интрогресивна хибридизација . <ref name="Kleinman">{{Наведено списание|last=Kleinman|first=Kim|date=1999|title=His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s|url=https://www.jstor.org/stable/4331526|journal=Journal of the History of Biology|volume=32|issue=2|pages=293–320|doi=10.1023/A:1004424810841|issn=0022-5010|jstor=4331526|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKleinman1999">Kleinman, Kim (1999). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.jstor.org/stable/4331526 "His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s"]</span>. ''Journal of the History of Biology''. '''32''' (2): <span class="nowrap">293–</span>320. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1023/A:1004424810841|10.1023/A:1004424810841]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0022-5010 0022-5010]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/4331526 4331526]. [[Semantic Scholar|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:126829834 126829834]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 February</span> 2022</span>.</cite></ref> [[Податотека:Zea_mays_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-283.jpg|десно|мини|272x272пкс|''[[Пченка|Зеа мајс]]'']] Во 1941 година, Андерсон бил поканет да ги одржи предавањата на Јесуп на Универзитетот Колумбија со Ернст Мајр. Таму дискутирал за улогата на генетиката во систематиката на растенијата. Наместо тоа, тој го насочил своето внимание кон ''[[Пченка|Zea mays]]'' <ref name="Kleinman">{{Наведено списание|last=Kleinman|first=Kim|date=1999|title=His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s|url=https://www.jstor.org/stable/4331526|journal=Journal of the History of Biology|volume=32|issue=2|pages=293–320|doi=10.1023/A:1004424810841|issn=0022-5010|jstor=4331526|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKleinman1999">Kleinman, Kim (1999). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.jstor.org/stable/4331526 "His Own Synthesis: Corn, Edgar Anderson, and Evolutionary Theory in the 1940s"]</span>. ''Journal of the History of Biology''. '''32''' (2): <span class="nowrap">293–</span>320. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1023/A:1004424810841|10.1023/A:1004424810841]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0022-5010 0022-5010]. [[JSTOR]]&nbsp;[https://www.jstor.org/stable/4331526 4331526]. [[Semantic Scholar|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:126829834 126829834]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 February</span> 2022</span>.</cite></ref> <ref name="Kim">{{Наведено списание|last=Kleinman|first=Kim|date=2009|title=Biosystematics and the Origin of Species: Edgar Anderson, W. H. Camp, and the Evolutionary Synthesis|url=https://www.jstor.org/stable/27757425|journal=Transactions of the American Philosophical Society|volume=99|issue=1|pages=73–91|issn=0065-9746|jstor=27757425|access-date=15 February 2022}}</ref> нагласувајќи ја потребата од проучување и на дивите и на култивираните растенија. <ref name="Charles">{{Наведено списание|last=Heiser|first=Charles B.|date=1 November 1979|title=Origins of Some Cultivated New World Plants|url=https://doi.org/10.1146/annurev.es.10.110179.001521|journal=Annual Review of Ecology and Systematics|volume=10|issue=1|pages=309–326|doi=10.1146/annurev.es.10.110179.001521|issn=0066-4162|url-access=subscription|access-date=16 February 2022}}</ref> Андерсон ја објавил книгата ''„Интрогресивна хибридизација“'' во 1949 година, опишувајќи го трансферот на гени помеѓу хибридизирачките форми, <ref name="Arnold">{{Наведено списание|last=Arnold|first=Michael L.|date=2004|title=Transfer and Origin of Adaptations through Natural Hybridization: Were Anderson and Stebbins Right?|journal=The Plant Cell|volume=16|issue=3|pages=562–570|doi=10.1105/tpc.160370|issn=1040-4651|pmc=540259|pmid=15004269}}</ref> и улогата на интрогресијата во видообразувањето. <ref name="Harland">{{Наведено списание|last=Harland|first=S. C.|date=August 1950|title=Introgressive Hybridization|journal=Nature|language=en|volume=166|issue=4215|pages=243–244|bibcode=1950Natur.166..243H|doi=10.1038/166243b0|issn=1476-4687|doi-access=free}}</ref> Тој ја напишал и популарната научна книга ''„Растенија, човек и живот'' “ (1952), опишана од еден рецензент како „книга што секој ботаничар и антрополог треба да ја прочита“. <ref name="Cutler">{{Наведено списание|last=Cutler|first=Hugh C.|last2=Martin|first2=Paul S.|date=6 April 1953|title=Plants, Man and Life.Edgar Anderson|url=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/aa.1953.55.2.02a00290|journal=American Anthropologist|volume=55|issue=2|pages=269–270|doi=10.1525/aa.1953.55.2.02a00290|issn=0002-7294|url-access=subscription|access-date=16 February 2022}}</ref> Андерсон кратко бил директор на Градините на Мисури во 1954 година, но се вратил на предавање во 1957 година. Официјално се пензионирал во 1967 година. <ref name="Heiser">{{Наведено списание|last=Heiser|first=Charles B.|date=1995|title=Edgar Anderson, Botanist and Curator of Useful Plants|url=https://www.jstor.org/stable/2399980|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=82|issue=1|pages=54–60|doi=10.2307/2399980|issn=0026-6493|jstor=2399980|url-access=subscription|access-date=15 February 2022}}</ref> Андерсон бил близок колега и пријател на Естер Ледерберг . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.estherlederberg.com/EImages/Cold%20Spring%20Harbor/Anderson.html|title=Edgar S. Anderson|work=Esther Lederberg|accessdate=16 February 2022}}</ref> Тие често ги посетуваа симпозиумите на лабораторијата Колд Спринг Харбор . <ref name="CSHL">{{Наведена мрежна страница|url=https://archivesspace.cshl.edu/agents/people/8319|title=Anderson, Edgar|work=Cold Spring Harbor Laboratory Archives|accessdate=16 February 2022}}</ref> Андерсон беше близок пријател на многу други колеги, како што се Џ.Б.С. Халдејн <ref name="Arnold">{{Наведено списание|last=Arnold|first=Michael L.|date=2004|title=Transfer and Origin of Adaptations through Natural Hybridization: Were Anderson and Stebbins Right?|journal=The Plant Cell|volume=16|issue=3|pages=562–570|doi=10.1105/tpc.160370|issn=1040-4651|pmc=540259|pmid=15004269}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFArnold2004">Arnold, Michael L. (2004). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC540259 "Transfer and Origin of Adaptations through Natural Hybridization: Were Anderson and Stebbins Right?"]. ''The Plant Cell''. '''16''' (3): <span class="nowrap">562–</span>570. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1105/tpc.160370|10.1105/tpc.160370]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1040-4651 1040-4651]. [[PubMed Central|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC540259 540259]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15004269 15004269].</cite></ref> и Г. Ледјард Стебинс . <ref name="Ledyard">{{Наведено списание|last=Smocovitis|first=Vassiliki Betty|date=1 December 2001|title=G. Ledyard Stebbins and the Evolutionary Synthesis|url=https://doi.org/10.1146/annurev.genet.35.102401.091525|journal=Annual Review of Genetics|volume=35|issue=1|pages=803–814|doi=10.1146/annurev.genet.35.102401.091525|issn=0066-4197|pmid=11700300|url-access=subscription|access-date=16 February 2022}}</ref>{{Наводи}} * {{Наведено списание|last=Edgar Anderson|year=1935|title=The Irises of the Gaspe Peninsula|journal=Bulletin of the American Iris Society|volume=59|pages=2–5}} * {{Наведено списание|last=Edgar Anderson|year=1936|title=The Species Problem in Iris|url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/4079|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=23|issue=3|pages=457–509|doi=10.2307/2394164|jstor=2394164}} * {{Наведено списание|last=Anderson|first=Edgar|date=1 November 1936|title=An American pedigree for woolly hair|url=https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/27/11/444/794065?redirectedFrom=fulltext|journal=Journal of Heredity|volume=27|issue=11|pages=444|doi=10.1093/oxfordjournals.jhered.a104158|issn=0022-1503|url-access=subscription}} [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Членови на Националната академија на науките на САД]] [[Категорија:Починати во 1969 година]] [[Категорија:Родени во 1897 година]] [[Категорија:Американски генетичари]] tdeldex9dsq88spkaj962sz6wz9981y 0 1392303 5543332 2026-04-22T10:50:59Z GordanaTVP 132480 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1337128743|G. Ledyard Stebbins]]“ 5543332 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|image=G Ledyard Stebbins.jpg|caption=|birth_date={{birth date|1906|1|6|mf=y}}|birth_place=[[Lawrence, St. Lawrence County, New York|Lawrence, New York]]|death_date={{death date and age|2000|1|19|1906|1|6|mf=y}}|death_place=[[Davis, California]]|awards={{ublist|[[Linnean Medal]] {{small|(1973)}}|[[National Medal of Science]] <small>(1979)</small>|[[Leidy Award]] <small>(1983)</small>}}|author_abbrev_bot='''Stebbins'''|known_for=''Variation and Evolution in Plants''|workplaces=[[UC Davis]]}} '''Џорџ Ледјард Стебинс помладиот''' (6 јануари 1906 – 19 јануари 2000) бил американски [[Ботаника|ботаничар]] и [[генетичар]] познат како еден од водечките [[Еволутивна биологија|еволутивни биолози]] на 20 век. Стебинс докторирал ботаника на [[Харвард]] во 1931 година. Потоа студирал на [[Калифорниски универзитет – Беркли|Калифорнискиот универзитет, Беркли]], каде што неговата работа со Е.Б. Бабкок за генетската еволуција на растителните [[Вид (биологија)|видови]] и неговата поврзаност со група еволутивни биолози познати како Биосистематисти од областа на Заливот, го навеле да развие сеопфатна синтеза на еволуцијата на растенијата, вклучувајќи ја и генетиката. Неговото најважно дело било ''[[„Варијација и еволуција кај растенијата“|Варијација и еволуција кај растенијата]]'', кое ги комбинирало [[Генетика|генетиката]] и [[Чарлс Дарвин|Дарвиновата]] теорија за [[природна селекција]] за да го опише [[Видообразба|видообразувањето]] на растенијата. Се смета за една од главните публикации што го формирало јадрото на [[Синтетичка теорија на еволуцијата|синтетичка теорија на еволуција]] и сè уште обезбедува концептуална рамка за истражување во еволутивната биологија на растенијата; според Ернст Мајр, „Малку подоцнежни дела што се занимаваат со еволутивната систематика на растенијата не биле многу длабоко погодени од работата на Стебинс.“ Тој, исто така, истражувал и пишувал нашироко за улогата на [[Хибридизација|хибридизацијата]] и [[Полиплоидија|полиплоидијата]] во видообразувањето и еволуцијата на растенијата; неговата работа во оваа област имала трајно влијание врз истражувањата во оваа област. Од 1960 година, Стебинс одиграл клучна улога во основањето на Одделот за генетика на Универзитетот во Калифорнија, Дејвис, и бил активен во бројни организации вклучени во промоцијата на еволуцијата и на науката воопшто. Бил избран во Националната академија на науките и Американското филозофско друштво,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/50132.html|title=G. Ledyard Stebbins|work=www.nasonline.org|accessdate=2022-11-23}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=George+Ledyard+Stebbins&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|work=search.amphilsoc.org|accessdate=2022-11-23}}</ref> беше награден со Национален медал за наука и беше вклучен во развојот на научни програми базирани на еволуцијата за средните училишта во Калифорнија, како и во зачувувањето на ретките растенија во таа држава. [[Податотека:Antennaria_plantaginifolia.jpg|мини|Повеќегодишното растение ''Antennaria plantaginifolia'' е еден од видовите што ги проучувал Стебинс за неговата докторска дисертација.]] == Универзитет на Калифорнија, Беркли == [[Податотека:Crepis_sibirica0.jpg|мини|Полиплоидијата и видообразувањето во родот ''Crepis'' беа предмет на работата на Стебинс и Бабкок за [[Видообразба|формирање на растителни видови]] . ''C. sibirica'', прикажан овде, беше вид што тој го испитуваше.]] [[Податотека:Triangle_of_U_Simple1.PNG|мини|Триаголникот на буквата U покажува како хибридизацијата и полиплоидијата довеле до нови видови во родот ''Brassica'' . Хромозомите од секој од геномите A, B и C се претставени со различни бои. Цртаниот цртеж го покажува потеклото на видовите AABB, AACC и BBCC кои имаат хромозоми од нивните предци AA, BB и CC.]] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] [[Категорија:Апсолвенти на Харвард]] [[Категорија:Професори на Калифорнискиот универзитет, Беркли]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Носители на Националниот научен медал]] [[Категорија:Починати во 2000 година]] [[Категорија:Родени во 1906 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] 7dw4ntgcwxhqrukye64etcnqzfk7ymy 14 1392304 5543334 2026-04-22T10:56:52Z Пакко 4588 Создадена страница со: [[Категорија:Гимнастичарки]] 5543334 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Гимнастичарки]] fpg0uyhlf5banltjet7kt035abtyxm2 14 1392305 5543339 2026-04-22T11:08:12Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Ризница-врска|Olympic silver medalists for Bulgaria}} {{categoryTOC}} [[Категорија:Олимписки сребрени медалисти|Бугарија]] [[Категорија:Олимписки медалисти за Бугарија|2сребро]] 5543339 wikitext text/x-wiki {{Ризница-врска|Olympic silver medalists for Bulgaria}} {{categoryTOC}} [[Категорија:Олимписки сребрени медалисти|Бугарија]] [[Категорија:Олимписки медалисти за Бугарија|2сребро]] qlmwh2xmxe532kdfpkb1nihenzsijte 0 1392306 5543343 2026-04-22T11:25:12Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Општина Провадија | native_name = Община Провадия | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Provadiya Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Провадија во Буга... 5543343 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Провадија | native_name = Община Провадия | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Provadiya Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Провадија во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = Flag of Provadia.gif | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 11 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 26 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Провадија]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Димо Димов | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 520.88 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 24 села | population_total = 21.758 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9200 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 518 | website = {{URL|https://www.provadia.bg}} }} '''Општина Провадија''' ({{Langx|bg|Община Провадия}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е градот [[Провадија]]. Има 21.758 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во централниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 520,88 km² го зазема 2-то место меѓу 12-те општини во областа, што претставува 13,61% од нејзината територија. Релјефот на општината е разновиден, со комбинација на рамнини и платоа. Низ неа поминува реката Провадиска. Регионот е богат со историски знаменитости, меѓу кои најпозната е тврдината [[Овеч]]. == Самоуправа == Општината се состои од 25 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 24 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: {| style="width: 450px; border-spacing: 10px 0;" | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Бл’сково]] * [[Бозвелијско]] * [[Брзица]] * [[Венчан]] * [[Градинарово]] * [[Добрина (село)|Добрина]] * [[Житница (Варненско)|Житница]] * [[Златина (село)|Златина]] * [[Китен (Варненско)|Китен]] * [[Комарево (Варненско)|Комарево]] * [[Кривња (Варненско)|Кривња]] * [[Манастир (Варненско)|Манастир]] * [[Неново]] | valign="top" style="white-space: nowrap;" | * [[Овчага]] * [[Петров Дол (Варненско)|Петров Дол]] * '''[[Провадија]]''' * [[Равна (Варненско)|Равна]] * [[Славејково (Варненско)|Славејково]] * [[Снежина (село)|Снежина]] * [[Староселец]] * [[Тутраканци]] * [[Храброво (Варненско)|Храброво]] * [[Чајка (Варненско)|Чајка]] * [[Черковна (Варненско)|Черковна]] * [[Черноок]] |} == Поврзано == * [[Варна (област)]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.provadia.bg/ Мрежно место на Општина Провадија] {{bg}} {{Општина Провадија}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Провадија}} [[Категорија:Општини во областа Варна|Провадија]] anrswz83yqsd3okdrlzu3wq69caldhk 10 1392307 5543344 2026-04-22T11:28:01Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Општина Провадија | title = Населени места во [[Општина Провадија]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Провадија]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Бл’сково]] * [[Бозвелијско]] * [[Брзица]] * [[Венчан]] * Градин... 5543344 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Провадија | title = Населени места во [[Општина Провадија]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Провадија]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Бл’сково]] * [[Бозвелијско]] * [[Брзица]] * [[Венчан]] * [[Градинарово]] * [[Добрина (село)|Добрина]] * [[Житница (Варненско)|Житница]] * [[Златина (село)|Златина]] * [[Китен (Варненско)|Китен]] * [[Комарево (Варненско)|Комарево]] * [[Кривња (Варненско)|Кривња]] * [[Манастир (Варненско)|Манастир]] * [[Неново]] * [[Овчага]] * [[Петров Дол (Варненско)|Петров Дол]] * [[Равна (Варненско)|Равна]] * [[Славејково (Варненско)|Славејково]] * [[Снежина (село)|Снежина]] * [[Староселец]] * [[Тутраканци]] * [[Храброво (Варненско)|Храброво]] * [[Чајка (Варненско)|Чајка]] * [[Черковна (Варненско)|Черковна]] * [[Черноок]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Провадија]] </noinclude> jxf0fkgxzxvfhp8b3gp4eeqgb0u5zaj 0 1392308 5543345 2026-04-22T11:28:27Z Пакко 4588 Пренасочување кон [[Провадија (општина)]] 5543345 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Провадија (општина)]] 2viox3z00zo496mz7hr8jauhzp6giql 0 1392309 5543353 2026-04-22T11:37:43Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Општина Суворово | native_name = Община Суворово | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Suvorovo Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Суворово во Бугариј... 5543353 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Општина Суворово | native_name = Община Суворово | native_name_lang = bg | settlement_type = [[Општини во Бугарија|Општина]] | image_skyline = Suvorovo Municipality Within Bulgaria.png | image_caption = Положба на Општина Суворово во Бугарија (означена со црвено) | image_flag = | flag_size = 120px | image_shield = | shield_size = 90px | pushpin_map = | latd = 43 |latm = 20 |lats = |latNS = N | longd = 27 |longm = 35 |longs = |longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = [[Земји во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = [[Области во Бугарија|Област]] | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | seat_type = Административен центар | seat = [[Суворово]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Данаил Јорданов | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 215.88 | elevation_m = | blank1_name = Населени места | blank1_info = 1 град и 8 села | population_total = 8.671 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[Источноевропско време|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Поштенски број]] | postal_code = 9170 | area_code_type = Повикувачки број | area_code = +359 5153 | website = {{URL|https://www.suvorovo.bg}} }} '''Општина Суворово''' ({{Langx|bg|Община Суворово}}) — општина во Североисточна [[Бугарија]], една од составните [[Општини во Бугарија|општини]] на [[Варна (област)|Варненската област]]. Административен центар е градот [[Суворово]]. Има 8.671 жители (2022).<ref>{{cite web |url=https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt |title=Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица |date=15.06.2022 |lang=bg}}</ref> == Географија == Општината се наоѓа во северниот дел на [[Варна (област)|Варненската област]]. Со својата површина од 215,877 km² го зазема 9-то место меѓу 12-те општини во областа, што претставува 5,64% од нејзината територија. Територијата ѝ е претежно рамничарска и зафаќа делови од Варненското Плато. == Самоуправа == Општината се состои од 9 [[Населено место|населени места]], од кои 1 [[град]] и 8 [[село|села]]. Список на населените места, подредени по азбучен ред: * [[Баново]] * [[Дрндар (село)|Дрндар]] * [[Изворник]] * [[Калиманци (Варненско)|Калиманци]] * [[Левски (Варненско)|Левски]] * [[Николаевка (Варненско)|Николаевка]] * [[Просечен (Варненско)|Просечен]] * '''[[Суворово]]''' * [[Чернево]] == Поврзано == * [[Варна (област)]] * [[Општини во Бугарија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.suvorovo.bg/ Мрежно место на Општина Суворово] {{bg}} {{Општина Суворово}} {{Бугарија-гео-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Суворово}} [[Категорија:Општини во областа Варна|Суворово]] lcz60z6ptynrmqsvqjxenlqle7ut6k1 10 1392310 5543354 2026-04-22T11:38:44Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Navbox | name = Општина Суворово | title = Населени места во [[Општина Суворово]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Суворово]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Баново]] * [[Дрндар (село)|Дрндар]] * [[Изворник]] * Калиманци (Ва... 5543354 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Општина Суворово | title = Населени места во [[Општина Суворово]] | listclass = hlist | state = {{{state|}}} | above = | image = | group1 = Градови | list1 = * '''[[Суворово]]''' | group2 = Села | list2 = * [[Баново]] * [[Дрндар (село)|Дрндар]] * [[Изворник]] * [[Калиманци (Варненско)|Калиманци]] * [[Левски (Варненско)|Левски]] * [[Николаевка (Варненско)|Николаевка]] * [[Просечен (Варненско)|Просечен]] * [[Чернево]] | below = }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за општини во Бугарија|Суворово]] </noinclude> oioefway9u7bzydvvel6r5ofkl0ci93 0 1392311 5543355 2026-04-22T11:39:06Z Пакко 4588 Пренасочување кон [[Суворово (општина)]] 5543355 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Суворово (општина)]] p6qt0skvvrow9zy5w8jk15da6hvwlr4